૧૯૯૧માં બ્રિટનમાં જન્મેલી આ કેટ વિન્સલેટની ફેન એવી એવી બ્રિટીશ અભિનેત્રીનું કેટરીનાને છે એવું ફેમિલીમાં કોઈ ઇન્ડિયન કનેક્શન નથી. પણ મોડેલિંગ કરતા કરતા સાઉથ ઇન્ડિયન ફિલ્મ્સ મારફતે અંતે બોલીવૂડના ગઢમાં ગાબડું પાડી એણે બોડી ટુ બ્રેઈન કનેક્શન બનાવી કાઢ્યું છે
એક દીવાના થા.
અતિ પ્રિય ‘રહેના હૈ તેરે દિલ મેં’ના દિગ્દર્શક ગૌતમ મેનને પોતાની સુપરહિટ તમિલ ફિલ્મની તેલુગુ બાદ આ સરસ હિંદી રિમેક બનાવી છે. ફિલ્મ ઉપરથી સાવ ચીલાચાલુ લાગે, પણ છે નહિ. જો કે, અંતમાં સગવડિયું સમાધાન છે . (જે મૂળ ફિલ્મમાં નહોતું, અને ડાયરેકટરે એનો ઓલ્ટરનેટ એન્ડ શૂટ ડીવીડી માટે કર્યો છે, જે બહેતર અને મેચ્યોર છે. લેકિન, ફિલ્મ પ્રેમના અસલી ઓલિયાઓ માટે છે. ટેન્ડર એન્ડ ટફ એટ ધ સેઇમ ટાઈમ. પ્રતીક બબ્બરે પ્રયત્ન આ વખતે સારો કર્યો છે. રહેમાનના પોસ્ટ ઈન્ટરવલ બે ગીત જામે છે. અને ફિલ્મ ધીરે ધીરે શાસ્ત્રીય સંગીતની માફક સૂર પકડે છે. ટૂંકમાં, મને ફિલ્મ ખાસ્સી ગમી, પણ એ બહુ ઓછાને ગમશે. એના કારણોની ચર્ચા અહીં નહીં
એ બધું તો ઠીક, પણ મૂળ તામિલ ફિલ્મમાં બહુ વખણાયેલો રોલ ત્રિશાએ કરેલો. જે ફ્રેન્કલી સ્પીકિંગ મને દીઠ્ઠીયે ગમે નહિ. અને એક ભારતીય છોકરીનો રોલ (બોલીવૂડ ટ્રેડીશન મુજબ વિદેશી છોકરી પાસે ફોરેન ગર્લનો જ રોલ કરાવવો એમ નહિ!) એમી જેક્સને કર્યો.
અને એમી જેક્સન શું લાગે છે બાકી ….મારી ગોંડલિયા સ્લેન્ગમાં કહું તો….ચાકા જેવી !
બ્લોગબડીઝને નવાઈ લાગે, પણ મારા મિત્રોને તો ખબર છે. ફર્સ્ટ ડે ફિલ્મો જોયા પછી કોઈ હિરોઈન અચાનક સ્પેલ કરી જાય એ મારાં માટે નવી વાત નથી. બેખુદીની કાજોલ, રાજા કી આયેગી બારાતની રાણી, દિલ સેની પ્રિટી ઝીંટા….કોઈ ઓળખતું ના હોય ત્યારે અચાનક એ અભિનેત્રી ગમી જવાની વાત જવા દો. યાદી બહુ લાંબી થઇ જશે.
એમી જેક્સનને હિંદી આવડતું જ નથી (એનું ડબિંગ ચિન્મયીએ કર્યું છે. એના લૂક્સ જેવું જ. ટકાટક.), ભારતમાં મોટી થઇ જ નથી (એનો તાંબાવર્ણો સ્કીન ટોન કોમ્પ્યુટર અને મેકઅપને આભારી છે !) – એ હકીકત ધ્યાનમાં લો તો એનું પરફોર્મન્સ ખરેખર સ-રસ છે. એ માત્ર શોભાની પૂતળી નથી.
અને એથી ય વધુ સરસ એનું ફિગર છે! (જેની અછત ગુજરાતી છોકરીઓમાં જથ્થાબંધ છે lolzzz) પ્રાચીન શિલ્પાકૃતિમાં કંડારાયેલી કોઈ પ્રતિમા જેવા છલકતા ઉભાર અને ઢોળાવ….જ્યાં હોવી જોઈએ ત્યાં જ ચમકદાર અને ચુસ્ત ચરબી, ઊંચાઈ છતાં તંદુરસ્ત વળાંકો અને ભાવવાહી આંખો. કાળી લટો સાથે ખેલતી નાજુક નમણાશ. માંસલ બદન સાથે માસૂમ ચહેરો તો ફેટલ એટ્રેકશનનું લોલિતાનુમા કિલર કોમ્બિનેશન છે.
ફેન ઓફ ફનને છાજે એવી ત્વરાથી એના જુના કેટલાક મેગેઝીન / નેટ ફોટોગ્રાફ્સ અને વિડિયોઝ શોધી કાઢ્યા. એ કામણગરી સામગ્રીમાંથી ચંદ પેશકશ આપ કી ખિદમત મેં હઝુરે વાલા…ડ્રિંક ધ બ્યુટી….
અને પરભુભાઈ ઈશ્વરદાસ ભગવાનવાળાએ નવરા હાથે ઘડેલા આ સૌન્દર્યને જરા લાઈવ પણ આ બે વિડીયો ક્લિક કરી નિહાળી જ લો ( આ કમબખ્ત બોન કલેકટર જેવી કેરા નાઈટલીને હોલીવૂડમાં જગ્યા મળે તો આવી એમીનું અમી ત્યાં કેમ નહિ? કેર, એડવાન્ટેજ ઇન્ડિયા. બહુ ગઈ આપણી સુંદરીઓ પરણી ને પરદેશ. ) ક્રિકેટ, ટેનીસ, ફૂટબોલની આ પ્લેયરને હૈદ્રાબાદી બિરિયાની પણ ભાવે છે અને ‘જબ વી મેટ’ની કરીના બહુ ગમે છે. બીબીસી રેડીયોમાં કમ કરતા પિતાની આ ૫ ફિટ, ૮ ઈંચ ઉંચી પુત્રી માટે ફેવરિટ આઇકોન છે, એની મમ્મી
પણ એમીનું અસલી અમૃત તો હવે આવે છે. કેટલીક સાઈટ્સ પરથી એકઠા કરેલાં આ ‘એક દીવાના થા’ના સ્ટીલ્સ જુઓ. ઇન્ડિયન ગર્લ્સ હવે જેમાં ઓછી દેખાય છે એ સાડીમાં તો કેવી મોહક લાગે છે! ડ્રેસ પણ એને બધી રીતે બરાબર ફિટ થઇ જાય છે. અને એક ખાસ વાત ઘણી ભારતીય છોકરીઓ ને પણ જે આજકાલ નથી આવડતું એ એને આબાદ આવડે છે. એ બહુ જ સરસ શરમાય છે! અને લજ્જાની લાલી સાથે વધુ સુંદર દેખાય છે! ક્યાંય અહેસાસ પણ ના થાય કે આ એક ગોરી મેં’મ છે ! સર્જનહારના સર્જનને માણસે બનાવેલી સરહદો નડતી નથી. ક્યાં મિસ ટીન લિવરપૂલ બનેલી ઇંગ્લીશ લિટરેચરની સ્ટુડન્ટ અને ક્યાં એને ગમતી સાડી ! અંતે તો હેમનું હેમ હોયે, તે આનું નામ !
રાજમાર્ગોની પગથી ઉપર આંટા મારીમારીને એ દહાડા વિતાવતો હતો. હાથમાં એક જેષ્ટિકા રાખતો. લાકડીનો ટેકો દઈને એ વારેવારે ઊભો રહેતો. ઘણી વાર દૂરથી અનેક વટેમાર્ગુઓ એને પોતાને સલામ કરતા હોય એવો ભાસ એને થયા કરતો. ખાસ કરીને વધુ રમૂજ તો એ થતી કે રસ્તાની એક બાજુએ ચાલી જતી નવયૌવનાઓ સામી પગથી પર પસાર થતા પોતાના કોઈ પ્રેમિકોને દેખી મોં મલકાવતી .
આ રખડુ માણસ એ મોં-મલકાટને પોતાનો કરી સાકાર કરી લેતો. સામે પોતે પણ વેવલું સ્મિત ઉછાળતો. પણ પછી એ સુંદરીઓના ચહેરાને ફૂંગરાતા દેખી અચરજમાં પડી જતો. પોતાની ભૂલ એને સમજાતી નહીં. સુંદરીઓનો પ્યાર શું આટલો બધો અચોક્કસ હશે ! કે શું એ રોષ-ભ્રુકુટિ પણ પ્યારની જ છૂપી સંકેત-ભાષા હશે ? આટલી બધી ચાલી જાય છે. તેમાંની પ્રત્યેક શું એના વહાલને એકલે જ હાથે કબજે કરી રાખવાની સ્વાર્થી લાગણીને કારણે ઇર્ષ્યાથી એકદમ ગુસ્સે થતી હશે શું ? પ્રણયની દુનિયા, અહો કેટલી બધી વિકટ, નિગૂઢ, ને ભીડાભીડથી ભરેલી ! મારા રૃપ અને યૌવન માટે કેટલી ઝૂંટાઝૂંટ ! હું કોને સ્વીકારું ને કોને તરછોડું !
નાની-શી ટોપલીમાં થોડાંક ફૂલો લઈને એક જુવાન છોકરી રસ્તા પરને એક ઓટે રોજ બેસે છે. બેઠી બેઠી ધીરે અવાજે બોલ્યા કરે છે: ”ગુલાબનાં ફૂલ લેશો શેઠ ? આ ગુલાબનાં ફૂલ લેશો કોઈ ? આ તાજા ગુલાબનાં ફૂલ !”
ઠબ ઠબ જેષ્ટિકા કરતો રઝળુ નીકળ્યો, તેને કાને પણ ધ્વનિ પડયો: ”આ ગુલાબ લેશો શેઠજી ?”
પોતે ઊભો રહ્યો. આસપાસ જોયું. બીજો કોઈ આદમી ત્યાં નહોતો. ત્યારે આ ફૂલવાળીએ કોને કહ્યું ‘શેઠજી ?’
આગળ ચાલ્યો. માલણનું મોં એના તરફ વળ્યું. અવાજ આવ્યો: ”શેઠજી, આ ગુલાબ લેશો ?”
ફરી વાર એણે ચોગમ નજર કરી. ખાતરી થઈ કે, ‘શેઠજી’ શબ્દ વડે સંબોધાનાર એ પોતે જ હતો.
ફૂલવાળી શું ઠેકડી કરતી હતી ? મારા આવા દીદાર દેખતી છતાં મને ‘શેઠજી’ શીદ કહેતી હશે ? લાકડીને દમામભેર ભોંય ઉપર પછાડી એ રાતોપીળો બનીને છોકરી તરફ ફર્યો.
તો યે એ છોકરીની ઉઘાડી આંખો અનિમેષ તાકી રહી છે, છોકરીના હાથમાં એક ગુલાબ છે. એના મોં ઉપર ફૂલ વેચવાની આશા છે. સહેજ મલકાટ મારતા એ ચહેરામાં એકાદ પૈસાની ઓશિયાળ છે. મશ્કરીનું કોઈ ચિન્હ નથી.
આંખોનું મટકું માર્યા વગર સામે ને સામે એ નિહાળી રહી છે. પણ જાણે કે એ તાકી રહી છે. મુફલિસના પગના ધબકારા ઉપર! ચહેરા ઉપર નહીં. એની આંખોના ડોળા ફરતા નથી.
મુફલિસને બહુ વારે સમજ પડી: માલણ આંધળી છે.
આજે જીવનમાં પહેલી જ વાર મુફલિસે પોતાના પ્રત્યે એક અણભંગ સ્મિત નિહાળ્યું. પહેલી જ વાર એ ‘શેઠજી’ બન્યો. ગુલાબનું ફૂલ એણે પહેલી જ વાર પોતાના તરફ રજૂ થતું દીઠું. પહેલીવાર એણે એક એવી સૃષ્ટિમાં પ્રવેશ કર્યો કે, જ્યાં બાહ્યલા લેબાસના ભેદાભેદ વગર, સુંદર-અસુંદર ચહેરાના વિવેકથી રહિત, મીઠી સમાનતાનો સૂર ઊઠે છે કે, ‘ફૂલ લેશો શેઠજી ?’
મુફલિસે પોતાનું ગજવું તપાસ્યું. અંદરથી એક પાવલી નીકળી. પાવલી એણે ચૂપચાપ માલણની હથેળીમાં મૂકી અને માલણના હાથમાંનું ગુલાબ ઉપાડી લીધું.
* * *
રીડરબિરાદર, વસંત આવી પહોંચી છે. વ્હાલો વેલેન્ટાઇસ ડે આવી રહ્યો છે. ૧૪ ફેબ્રુઆરીના લીધે સમથિંગ સ્પેશ્યલ વી-ડે પર ‘કુછ કુછ’ થાય, ત્યારે અચાનક યાદ આવે છે શરબતી આંખો, શરારતી ફૂલો અને શરાબી પ્યાર ! અને આળસ મરડી બેઠી થાય છે, ૧૯૩૧માં બનેલી વર્લ્ડ ક્લાસિક ગણાતી ચાર્લી ચેપ્લીનની ફિલ્મ ‘સિટી લાઇટ્સ !’ આલ્બર્ટ આઇન્સ્ટાઇન જેવા મેધાવી વિજ્ઞાની જેનો અંત જોઈને ધ્રુસકે ધ્રુસકે રડયા હતા એવી બેનમૂન કૃતિ ! રમૂજમાં રોમાન્સની રંગપૂરણી કરતી ‘સિટી લાઇટસ’ને કાગળ પર સજીવન કરે, એવી રીતે એની વાર્તાને ઝવેરચંદ મેઘાણીએ ‘જીવન-પ્રદીપ’ નામથી ‘પ્રતિમાઓ’ સંગ્રહમાં અનુસર્જીત કરી હતી. મેઘાણીનું શબ્દચિત્ર આખું તો અહીં મૂકવું શક્ય નથી. (પ્લીઝ, શોધીને વાંચજો !) એના લસરકા સાથે માંડીએ મુહોબ્બતની એક મેઘધનુષી કહાનીની વાત. ચાલો, ચાર્લીની આંગળી પકડીને ચાલેલા મેઘાણીની આંગળી પકડવા અમારી આંગળીએ !
* * *
તો પેલા મુફલિસની પાવલીને પકડીને આંધળી માલણ છોકરી બેઠી રહી, ફૂલ તો દસ પૈસાનું હતું. (જમાના જૂની વાર્તા છે, ભૈ !) પંદર પૈસા પાછા આપવાના હતા. મુફલિસ તો ગુલાબ નાક વડે ખાઈ જવા માગતો હોય (વાહ મેઘાણી !) એ ય સૂંઘતો સૂંઘતો ચાલ્યો. ત્યારની પ્રભાતનું ભૂખ્યું જરૃર એણે ગુલાબની ખુશ્બૂ વડે ભરી લીધું. એક આંધળી છોકરીને પોતે ‘શેઠજી’ હતો, એનો એને ગજબનાક સંતોષ તરવરતો હતો. એ એકલો એકલો હસતો હતો. છોકરી પાવલી પકડીને બેસી રહી. વધુ પૈસા મળ્યા હોવા છતાં છેતરાઈ હોય એમ !
એ રાતે નદી કિનારાના પોતાના રોજીંદા હવાખાનામાં મુફલિસ ભાંગેલા બાંકડા પર સૂતો હતો. ત્યારે એક દોલતમંદ શ્રીમંત ત્યા આપઘાત કરવા આવ્યો. પૈસાને લીધે એ પાગલ થઈ ગયો હતો. જિંદગી નરી દોલતથી નહિ, સુંવાળી સ્નેહગાંઠો, થોડી લગની, થોડી મસ્તીથી જીવાય છે. એ અમીર પાસે એવો કોઈ વિસામો નહોતો. મુફલિસને તો આજે નીંદર જ નહોતી આવતી એણે એને બચાવ્યો. કોઈ અજાણ્યાને પોતાની ફિકર કરતો જોઈને શ્રીમંત આદમી દારૃના નશામાંથી દોસ્તીના કેફમાં આવી ગયો, ‘દિલજાની’ કહી નવા મિત્રને ઘેર લઈ આવ્યો. પંદર- સોળ કલાકથી ચીમળાયેલું પેલું ગુલાબ જોડે લેવાનું મુફલિસ ભૂલ્યો નહોતો.
શ્રીમંતના ગજવાના જોરે મુફલિસે બીજે દિવસે અંધ કન્યા પાસેથી દસ રૂપિયાના મોટા ગુલદસ્તા ખરીદ્યા. માલણે અવાજ ઓળખ્યો, ‘શેઠજી’ની આંગળીઓ સ્પર્શીને ગઈકાલના છુટ્ટા પૈસા આપ્યા. રખડુમાં અચાનક સ્વાભિમાન જાગ્યું હતું. ‘રાખ એ પૈસા અને આજના ય… એટલા તો મારી ઘેર સંજવારીમાં નીકળે છે !’
અંધ યુવતીના ચહેરા પર આશ્ચર્યમિશ્રિત કરૂણતા પ્રસરતી હતી. નવા બનેલા શ્રીમંત દોસ્તની ગાડીમાં એ છોકરીને કંગાળ વિસ્તારમાં રહેલા એના ઘર સુધી એ મૂકી આવ્યો ! આભી બનીને અવાચક બનેલી છોકરીનું મોં સિવાઈ ગયું હતું.
મુફલિસ ગાડી-ડ્રાઇવર છોડવા શ્રીમંતના બંગલે ગયો, તો ચોકીદારોએ કહ્યું, ‘માલિકને દારૂ ઉતરી ગયો છે, તને ઓળખશે નહિ, તું રસ્તે પડ !’ અને એને સમજાયું કે પોતે શેઠસાહેબનો નહિ, એમના નશાનો ‘દિલજાની’ હતો. એક રાતનું રમકડું ! ફરી ફાટેલા ગાભાં ચડાવી એ ચાલતો થયો. મનોમન ફૂલવાળીને અંધ બનાવવા માટે ભગવાનનો આભાર માનતો !
* * *
આંઘળી માલણ જ્યાં રોજ ફૂલો વેચવા બેસતી તે ઓટા પર જવાની અને ત્યાં પોતાનો શેઠ-પાઠ ભજવવાની તો હવે મુફલિસને આદત જ પડી ગઈ છે. ત્યાં જઈને ગુલાબ લીધા વગર એને કશો ધંધો-મજૂરી સૂઝતાં જ નથી. એકાદ- બે કલાકની મજૂરીમાંથી બે આના એ રળી લ્યે છે. એકાદ આનાના દાળિયાધાણી ખાઈને એક આનો રોજ ફૂલનો આપે છે. આખો દિવસ ગુલાબ ચૂસીચૂસીને સૂંઘ્યા કરે છે. રાત્રિએ સૂએ છે પેલા આપઘાતિયા નદી-ઘાટને બાંકડે. હમણાં હમણાં એની શાન્તિમાં ભંગ પાડવા ત્યાં કોઈ આવતું નથી.
પણ છેલ્લા બે દિવસથી ઓટો ખાલી પડયો રહે છે. આંધળી દેખાતી નથી. બેઠક બદલી તો નહીં હોય ? મુફલિસ આખા નગરમાં ભમી વળ્યો. ક્યાંય આંધળી ફૂલવાળીને દીઠી નહીં.
એને ઘેર ગયો. એના મેડાની પાછલી બારીએ એક એંઠવાડની કોઠી ઉપર ચડીને એણે અંદર ડોકિયું કર્યું.
મુફલિસ જ્યાં ઊભો હતો ત્યાં પોતાનું સમતોલપણું ન સાચવી શક્યો. એંઠવાડની કોઠી ગબડી પડી. પોતે પલળ્યો. ભોંયતળિયાની નીચે પણ બીજાં ઘર હતાં, તેમાંના એક ઘરમાં બધો એઠવાડ રેડાયો, એટલે એ ભૂગર્ભના એક વાસીએ બહાર નીકળીને એને ગાળો દીધી.
પણ એ બધું તો એણે એક ફિલસૂફને છાજતી ખામોશીથી સહી લીધું. ફરીથી પાછો એ કોઠી પર ચડીને મેડાની બારીએ ટીંગાયો. આંધળીની પથારી પરથી ચાલ્યા જતા દાક્તરના છેલ્લા બોલ એણે પકડી લીધા: ‘સંભાળ રાખજો, દવાદારૃ ને શેક બરાબર કરજો. કેસ ગંભીર છે.’
એંશી વર્ષની એક ઘરડી ડોશી દાક્તરના આ બોલ સામે બાઘી બનીને ઊભી રહી હતી. ત્યાં બીજું કોઈ નહોતું. તાવના પૂરા ઘેનમાં પડેલી કન્યા લોચતી હતી: ”શેઠજી ! શેઠજી ! શેઠજી !”
મુફલિસ ઉતરીને ચાલ્યો ગયો. ‘હું એનો શેઠજી છું.’ એ ખુમારી એના હૃદયમાં ફાટી ઊઠી. એણે રઝળુ જીવન છોડી દીધું. શહેરની મ્યુનિસિપાલિટીમાં એણે ઝાડુવાળાની નોકરી લીધી. કચરાની હાથગાડી ફેરવતો એ આખો દિવસ રસ્તા પરની ઘોડા-ગધેડાની લાદ, કૂતરાંની ઊલટી, ફૂટેલા ઇંડા, કેળાંની છાલ, બીડીનાં ખોખાં, ને ઝરૂખાવાસીઓનાં ખાધેલા ફળોની ફોતરીઓ ઉસરડતો હતો. એ મજૂરીના પૈસા રોજ આંધળીને ઘેર પહોંચતા.
થોડે દિવસે આંધળીને આરામ આવ્યો, પણ નબળાઈ હજુ ઘણી હતી. દાદીમાએ હવે એને મૂકીને ફૂલ વેચવા જઈ શકતાં હતાં. અને રોજ સંધ્યાએ દાદીમાના ગયા પછી જ મુફલિસભાઈ છાનાછપનાં મેડા પર પેસતા. આંધળી પુત્રીનો જીવનાધાર ‘શેઠજી’ આ દાદીમાની નજરે કદી ચડયો નહોતો. દાદી અને દીકરી બેઉના કલ્પના જગતમાં જ એની આકૃતિ અંકાઈ રહી હતી,
કોઈ પરીકથા માંહેલા વીર કુમારની પેઠે, જાણે કે એનું રહસ્યાગમન થતું હશે, અરુણવરણું કોઈ પારિજાતક લઈને એ જાણે પોતાના રથમાંથી ઉતરતો હશે, અને અંધ પુત્રીના સૃષ્ટિના અપર પારનું અદ્ભુત વહાલ કરતો હશે ! હર્ષઘેલડાં બનતાં દાદીમા ફૂલો વેચવા ચાલ્યા જતા, ને એક દિવસ પુત્રીનો આ તારણહાર રહસ્યપટને ચીરી નાખી પોતાની આંખો સામે ઊભો રહેશે એવી આશાએ જીવન ટકાવતાં.
”જો ! આ સફરજન મારા પોતાના જ બાગમાં પાકેલું.”
એમ કહીને એણે આંધળીનો હાથ લઈ ફળ ઉપર ફેરવ્યો. પૂછ્યું, ”કેમ, કેવું સરસ ?”
”બહું સરસ. આવું લીસું, સુંવાળું ને મીઠું સફરજન તમારા બાગમાં થાય છે ?” જાણે આંધળીની આંગળીઓ ફળને ચાખતી હતી.
”ન થાય ત્યારે ? કેટલાં ખાતર પુરાવેલ છે મેં ? મને વેચાઉ ફળ ખાવાં ગમે જ નહીં ને !” શબ્દે શબ્દે શેઠજી સાહેબી ગુંજી ઊઠી.
મમતા અને અહેસાનમંદી બતાવવાનું શ્રેષ્ઠ સાધન બે આંખો જ છે. પણ આંખની વાણી જેની પાસે નથી તે શું કરે ? જીભ વાપરે ? ના, ના, જીભનું ઉચ્ચારણ કનિષ્ઠ છે. આંધળીએ જીભ-વાચા છોડી હતી. ફક્ત એના હાથ જ આ તારણહારના હાથ ઉપર ફરતા હતા. હથેળીમાં જાણે એની આંખો ઊઘડતી હતી.
* * *
અને એક દિવસ બીમાર અંધ કન્યાના હાથમાં મકાન ભાડાની નોટિસ આવી. રડતી છોકરીને સમજાયું, દાદીમાથી ફૂલ વેચાતા નથી. ‘શેઠજી’ બનેલા મુફલિસે આશ્વાસન આપ્યું પણ એની પાસે બેસવા જતાં એની નોકરી ગઈ ! ભાડું તો આપવું પડે ને ! વળી એણે અખબારના ટુકડામાં વાંચેલું, એક ડોક્ટર એની પ્રજ્ઞાચક્ષુ પરીને ઓપરેશનથી આંખો આપી શકે તેમ હતો. મુફલિસને પોતાની નોકરીની ફિકર નહોતી. એને ચિંતા હતી ગમતી છોકરીની. રકમ મેળવવા માટે મુક્કાબાજીના મુકાબલામાં ઝુકાવ્યું પણ પ્રેમના સંકલ્પથી કંઈ સફળતા નથી મળતી. એ ધૂળચાટતો થયો. કદાવર હરિફોના હાથે મરણતોલ માર ખાધો. રૃપિયાની નોટો શું, એની કરકરિયાવાળી કોર પણ ન દેખાઈ !
અને બેહાલ પડેલા મુફલિસને અચાનક મદિરાપાન કરતો પેલો દોસ્ત મળી ગયો ! નશાને લીધે એને પોતાના પર ઉપકાર કરનાર ‘જીગરી’ યાર યાદ આવ્યો. ફરી આગ્રહ કરીને ઘેર લઈ આવ્યો. મુફલિસે હાથ જોડીને પૈસા ઉધાર માંગ્યા અમીરે મોજથી હજાર રૃપિયા રોકડા ગણી દીધા. કલેજાના ટુકડાને જીવ બચાવવાની ભેટ. મુફલિસ તો નાઠો. નોકરોને થયું અમારા માલિકના પૈસા ચોરીને ભાગે છે એમણે પાછળ પોલિસ મોકલી !
મુફલિસ પોતાની ફૂલવાળી પાસે જીવસટોસટની બાજી લગાવી પહોંચ્યો. બધા જ પૈસા એને આપી દીધાં. હેબત ખાઈ ગયેલી માલણે ‘શેઠજી’ના હાથને સ્પર્શવા હાથ ફેલાવ્યો ,પણ શેઠજી અહેસાનનો સુખ-સ્પર્શ પામવા રોકાયા નહોતા. આંધળીનો હાથ એને શોધતો આગળ-પાછળ ફરતો રહ્યો. આંખમાંથી આંસુના ટીપા ટપટપ નોટોના કાગળિયાને ભીંજવતા રહ્યા. પોલિસે રખડુને અમીર પાસે હાજર કર્યો, પણ સવારે એનો નશો અને રાતની યાદો ઉતરી ગયા હતા. મુફલિસને લાંબી જેલ મળી !
* * *
રસ્તાના ચોકની એક બાજુએ ફૂલોની દુકાન શોભતી હતી. કાચનાં બારીબારણાં વાટે હજારો ફૂલોની ગેંદો, માલાઓ, વેણીઓ, ગજરાતોરા અને લગ્નસરાના પુષ્પ-મુગુટો હસતા હતા. રંગો અને ખુશબો જાણે વાચા ઉચ્ચારી રહ્યાં હતાં. બે-ત્રણ દાસીઓ અંદર ઘૂમતી હતી. પંચાશી વર્ષનાં એક ડોશી એક આરામખુરશી પર બેઠાં હતાં અને એક સુંદર કાળી ખુરસી પર બેસીને ઘરાકોની વરધી નોંધતી એક જુવાન સ્ત્રી આ ફૂલની દુકાનને ગૌરવ આપતી હતી.
ધનિકોની અને રસિકોની રોનકદાર મોટરગાડીઓ ત્યાં ઉપરાઉપરી અટકતી અને ફૂલોની ખરીદી કરનારા ફૂલભોગીઓ ઊતરી પડતા.
એમાંના અનેક ઘરાકોની મુખાકૃતિ ઉપર એ ફૂલ-હાટની અધિષ્ઠાત્રી તાકી તાકીતાકીને જોઈ રહેતી. જાણે એનું કોઈ ખોવાયું હતું.
એમ તો એ દુકાનના તારીખિયા ઉપરથી કેટલીયે તારીખોનાં પતાકડાં ઊખડી ઊખડીને હવામાં ઊડી ગયાં, ને કેટલીયે મોટરો ધીરે અવાજે ત્યાં અટકી અટકીને પાછી ઉપડી ગઈ.
સજા ભોગવીને જેલની બહાર આવેલા મુફલિસના પગલાં યંત્રની પેઠે ચાલ્યા જતાં હતાં. એનો લેબાસ ધૃણા ઉત્પન્ન કરે તેવો હતો – પણ તે તો દેખતા લોકોને, પોતે જેને મળવા જતો હતો તે તો હતું અંધ માનવ. સંકોચ વિના તેણે કદમ ઉપાડયા.
જૂની પિછાનવાળા ઓટા પાસે એ આવી પહોંચ્યો. ઓટા પર કોઈ નહોતું. ફૂલછાબ કે ફૂલની એક પાંદડી સુધ્ધાં નહોતી. ઓટો ઘણા કાળથી ઉજ્જડ પડયો હોય એવું દેખાઈ આવ્યું.
થોડી વાર એણે ત્યાં ઓટાની સામે આમતેમ ટેલ્યા કર્યું, પણ કોઈ આવ્યું નહીં. માંદી હશે ? મરી તો નહીં ગઈ હોય ? બીજે ક્યાંય બેઠક બદલી હશે ? શું થયું હશે ?
થોડી વારે એણે પછવાડે જોયું; ને જોતાં જ એ દંગ થઈ ગયા.
ભરચક ફૂલોની દુકાન દીઠી. ખુશબોના તો જાણે છંટકાવ થતા હતા એના મોંને જાણે એ સુગંધિત હવાની ઝાલક ભીંજવતી હતી.
એણે ફરીથી જરા ટીકીને જોતું ફૂલોની દુનિયા વચ્ચે એક મોં દેખાયું.
એ જ એ મોં ? ક્યાંથી ? કોઈની દુકાનમાં નોકર રહી ગઈ ? કેવાં સ્થિર નેત્રે બેઠી છે ! મહિનાઓ પહેલા દીઠી હતી તેવી જ અંધ, છતાં અનંતને પાર જોતી બે આંખો. મટકું ય નથી મારતી.
ત્યાં તો એણે ઉદ્ગાર સાંભળ્યો: ”દાદીમા, આજ મારી ડાબી આંખ ફરકે છે. મને એમ થાય છે કે જરૂર આજ એ આવશે.”
એ આવશે ! કોણ આવશે ? મુફલિસે એ દુકાન તરફ પગલાં માંડયા. એ હર્ષઘેલો થઈ હોઠ પલકાવી રહેલ છે. એના હાથનું ચીમળાયેલું ફૂલ હમણાં જાણે છેક નાકની અંદર પેસી જશે.
ધીરે ધીરે છેક ફૂલોના જૂથની પાસે જઈને એ ઊભા. બોલતો નથી. નિહાળે છે. ધીરીધીરીને નિહાળે છે.
ફૂલવાળી પણ આ ગાંડા ભિખારીની હર્ષચેષ્ટાઓને જોઈ રહી. એને તો રોનક થયું છે. પોતે વાટ કોની જોઈ રહી છે…અને મેળાપ કોનો થયો છે! કલ્પનાની સુંદર સ્નેહમૂર્તિ ક્યાં ! ને ક્યાં આ એક ગાંડાની ઇસ્પિતાલમાંથી નાસી આવેલાના દીદાર ! વિધાતા પણ ઠીક ઠેકડી કરી રહી છે.
મુફલિસ ખાસિયાણો પડી ગયો. એના મોં પરની વેવલાઈમાં કરુણતા ભળી. એના ફૂલમાંથી પાંખડીઓ ખરતી હતી. એ જોતો હતો પેલી બે આંખોને. શું એ આંખો ભાળે છે ?
એનું જોવાનું હજુ પૂરું થયું નથી. ભોંઠામણ,
”તારે ફૂલ જોઈએ છે અલ્યા !” ફૂલવાળીએ એના સામે અનુકમ્પિત દ્રષ્ટિ કરી: ”તું તો બહુ ફૂલનો શોખીન જણાય છે, અલ્યા ! લે હવે એ સળી નાખી દે, ને આ લે આ તાજું ગુલાબ !”
ફૂલ લઈને એ ઊભો થઈ રહ્યો. હજુ એની મીટ ફૂલવાળીના મોં પરથી ઉખડતી નથી.
”કેમ હજુ ઊભો છે અલ્યા ? તું ભૂખ્યો છે ? પૈસા જોઈએ છે તારે ? આ લે પૈસો.”
ફૂલવાળીએ પૈસો આપવા હાથ લંબાવ્યો. એ દેખીને મુફલિસ પોતાને જાણે કોઈ અંગારા ચાંપવા આવતું હોય તેવા ત્રાસથી પાછો હટયો. દૂર જઈને ઊભો રહ્યો. એની આંખોમાં જાણે બે દીવા બળતા હતા.
”કેમ ? કેમ નાઠો અલ્યા ? આ લે પૈસો, સાચે જ પૈસો આપું છું.” એમ કહેતી એ ઊભી થઈ. લપાઈને ઊભેલા મુફલિસને તો આ હાંસીની હદ થઈ ગઈ. એ ઊભો હતો ત્યાં જ થીજી ગયો. એને જાણે કોઈ સોટા મારવા ચાલ્યું આવે છે.
મુફલિસે માથું હલાવ્યું. સજળ એનાં નેત્રો હજુ તાકી જ રહ્યાં છે. એના મોંમાંથી પણ સામો આટલો જ બોલ પડયો: ”તું- તું દેખતી થઈ ?”
ફૂલવાળીએ માથું હલાવ્યું. ચારે જીવન-પ્રદીપોમાં આંસુનું તેલ પૂરાતું હતું. હસ્તમિલાપ હજુ ભાંગ્યો નહોતો. બેઉની વચ્ચે એક તાજું ગુલાબ હસતું હતું.
* * *
કોણ કહે છે પશ્ચિમમાં પ્રેમ નથી ? પ્રેમોત્સવ આયાત કરીને પણ ઉજવવો પડે તો કેમ ન ઉજવવો ? જીવન તત્વનો જેવો જાણકાર ચાર્લી, તો એવા એને માણનાર મેઘાણી ! જ્યાં અસ્તિત્વ છે, ત્યાં ઇશ્ક છે. પ્રફુલ્લ નાણાવટીનો શૅ’ર છે: આંગળીઓ સ્પર્શઘેલી હોય છે, ફૂલપત્તી પણ નશીલી હોય છે ! આશિક- માશૂકાનો વેલ્વેટ ટચ એ જ જગતનું સૌથી કુમાશભર્યું રેડ રોઝ છે. પણ એ નિહાળતી આંખો લલાટની નીચે નહિ, છાતીના ડાબા ભાગમાં ધબકારાના પલકારા મારે છે ! કાળજી, ભરોસો, સમજણ… પ્રતીક્ષા અને સમર્પણ… એ જ તો ભવોભવના વિરહ-મિલનનું સગપણ !
>>> વાર્તાના અંતે વર્લ્ડ ફેમસ ‘સીટી લાઈટ્સ’ ફિલ્મનો ક્લાઈમેક્સ તો મુક્યો. તેની નબળી નકલ જેવી ફિલ્મ ‘સુનયના’ (રામેશ્વરી, નસીરુદ્દીન શાહ અને સુમધુર ટાઈટલ સોંગ ) હિન્દીમાં બની ચુકી છે. પણ ખાંખાખોળા કરતા આખી મૂળ અંગ્રેજી ફિલ્મ અહીં જડી આવી ! એ ય ડીજીટલ રિસ્ટોરેશન સાથે ! ફુરસદ હોય તો એ નિહાળજો. સ-રસ અનુભૂતિની સાથે ખ્યાલ આવશે કે સંવાદ વિનાની સાયલન્ટ ફિલ્મને મેઘાણીએ કંઈ સીધી કોપી-પેસ્ટની અદામાં ગુજરાતીમાં ઉતારી નથી, પણ પોતાની બળુકી ભાષાથી એને નવા આયામો આપી એનું રીતસર નવસર્જન કર્યું છે. cry. laugh. enjoy the love. its in the air.
a special lecture of mine…different then routine.on per-valentine’s eve..fragrance of spring season with poetry..welcome..no passes required..details in card..
‘‘હું જાણું છું કે આ જાતના સાહિત્યના ગુજરાતમાં હજુ શ્રીગણેશ જ મંડાય છે. ગુજરાતના સાહિત્યસેવીઓમાંથી કોઇને નજરે આ પુસ્તકો જાણીને કે ભુલથી ચડી જાય, તો તેઓ તેને અંગે ઉભી થતી સૂચનાઓ ટીકાત્મક કે પ્રશંસાત્મક-મને લખી મોકલે તો આ સાહિત્યના વિકાસમાં તે તેમનો ફાળો જ ગણાશે.
ગુજરાતની વાંચવાની શકિત ખૂબ મર્યાદિત છે, અને તેની શકિતને મૂંઝવી નાખે એટલું સાહિત્ય સામે આવીને પડે છે. એ વખતે તેમાંથી આપણો કિશોરવર્ગ કોઇ રીતે ઉગરી જાય, તે માટે બહારનું સાહિત્ય તો ગાળી ગાળીને જ તેમની પાસે મુકાવું જોઇએ. અને સ્વતંત્ર સાહિત્ય પણ વિવેચનની આકરી કસોટીમાંથી પસાર થઇને બહાર મુકાવું જોઇએ, એમ માનનારો હું છું એટલે મારી કૃતિઓ સંબંધેની આકરી કસોટી હું સાહિત્યસેવીઓ પાસેથી માંગુ છું. મને આશા છે કે પ્રશંસા અથવા ટીકા ગમે તે રૂપે મને જે કંઇ મળશે તે મારા ઉત્સાહને વધારનારૂં જ થશે; કારણ કે, આ જાતના સાહિત્યની જરૂરિયાત માટે મને બિલકુલ શંકા નથી. તેને મૂકવાની રીત પૂરતો જ હું ભૂલ ખાતો હોઉં એવો સંભવ રહે ખરો.
ભાષાંતર અથવા સંક્ષિપ્ત કરીને પણ આ જાતના સાહિત્યમાં વધારો કરવાનો આનંદ માનવો પડે, એ પણ આપણી ભાષાની કરૂણ સ્થિતિ છે… સાહસ અને કલ્પનાથી ભરેલી અને પ્રાણ પૂરનારી કથાઓથી આપણું સાહિત્ય સમૃદ્ધ બને, તે માટે મેં સહુના માર્ગસૂચન અને ઉત્સાહપ્રેરક શબ્દોની ઇચ્છા અહીં દર્શાવી છે.’’
૧૨ સપ્ટેમ્બર, ૨૦૦૮. ખાસ હીટ ન થયેલી હોલીવૂડ ફિલ્મ ‘જર્ની ટુ સેન્ટર ઓફ ધ અર્થ’ ભારતમાં મહીનાઓ મોડી રિલિઝ થઇ. અને આ દાયકાઓ જૂના શબ્દો મનમાં તરવરવા લાગ્યા ! કારણ કે, મનના પેટાળમાં દટાયેલી એક ૧૧૨ પાનાની પાતળી કિતાબ, ધરતીના તળિયેથી જ્વાળામુખીમાં લાવારસ ઉછળે, એમ ધસમસતી ઉછળી આવીઃ પાતાળપ્રવેશ !
અને યાદોના પાતાળલોકમાં વગર પરવાનગીએ પ્રવેશ થઇ ગયો ! ક્યાં ૧૮૬૪માં ફ્રાન્સમાં લખાયેલી એક વિજ્ઞાનવિસ્મયની કથા અને ક્યાં ૧૯૮૨નું નાનકડું કાઠિયાવાડી ગોંડલ ગામ ! જૂલે વર્નથી જય વસાવડા વચ્ચેની એ અજાયબ સફરનો સેતુ એટલે મૂળશંકર મો. ભટ્ટ (બીજું કોણ ?)નો છાત્રાલયના બાળકોના લાભાર્થે શરૂ થયેલો આઝાદી અગાઉનો અનુવાદ. ‘એ જર્ની ટુ ધ સેન્ટર ઓફ અર્થ’ જેવા લાંબાલચક શીર્ષકવાળી નાનકડી નવલકથાનો અનુવાદ કેવો ‘ચીજના પેટનો’ હશે, એની ખાતરી તો એના ટાઇટલથી જ થઇ જવી જોઇએઃ પાતાળપ્રવેશ !
વિશ્વમાં આગાથા ક્રિસ્ટી પછી જેની સૌથી વધુ કથાઓ સૌથી વધુ ભાષાઓમાં અનુવાદિત થઇ છે, એવા લીજેન્ડરી રાઇટર જૂલે વર્ન ની બીજી જ પ્રકાશિત કૃતિ એવી ‘પાતાળપ્રવેશ’ શું મહાન, અદભુત, સર્વશ્રેષ્ઠ, અવર્ણનીય કથા હતી ? ના. વર્નની જ અન્ય કથાઓ વાર્તારસ કે વિજ્ઞાનના રોમાંચની દ્રષ્ટિએ તેનાથી અનેકગણી બેહતર નીવડેલી છે. શું પાતાળપ્રવેશ ‘ધ મોસ્ટ ફેવરિટ’ એવી પર્સનલ ચોઇસ છે ? ના રે ! એથી વધુ અભિભૂત કરે એવી કહાનીઓ સદ્નસીબે વાંચવા મળી છે.
તો પછી ? પાતાળપ્રવેશ અવિસ્મરણીય કેમ છે ?
હમ્મ્મ્. ડુ યુ રિમેમ્બર ધ ફર્સ્ટ કિસ ? જીંદગીનું પહેલવહેલું ચુંબન ક્યારેય પરફેક્ટ હોતું નથી. અનુભવે જ એમાં વધુ મહારત આવે છે. પરંતુ, ઉત્તમ ન હોય, તો યે એ યાદગાર તો હોય જ છે. કારણ કે, એ પ્રથમ ચુંબન છે ! લાઇફટાઇમ મેમરી !
બસ, પાતાળપ્રવેશનો રોમાંચ કંઇક આવો જ મધમીઠો છે. ઘેર ભણતા (કહો કે, વાંચતા !) અને ટીનએજના દરવાજે ડોરબેલ વગાડતા આ લખનારને બાળસાહિત્યમાંથી વિશ્વસાહિત્યમાં ‘સ્વીચ ઓવર’ આ કૃતિએ કરાવ્યું હતું. એકીબેઠકે વંચાઇ ગયેલી એ કિતાબે જાણે કોઇ ખજાનાનું તાળું ખોલી નાખ્યુ હતું. એડવેન્ચર એન્ડ એકશનના ફિકશનના વિશ્વમાં એ પહેલું કદમ હતું. એકઝાટકે જાણે ગુજરાતી સાહિત્યનો ખેતરાઉ ‘ધોરિયો’ ઘૂઘવતો અફાટ એવો વિશ્વસાહિત્યનો દરિયો બની ગયો. મુનશીઓ, દર્શકો, આચાર્યો, દેસાઇઓનું ‘કલાસિક’ ગણાતું સર્જન (મડિયા, મેઘાણી, અશ્વિની ભટ્ટ જેવા જૂજ અપવાદો સિવાય) અચાનક ફૂટેલા ભંભૂ (અનાર)માંથી વેરાતા સૂરોખારના ભૂક્કાની જેમ ખરતું ગયું.
આ અનંત યાત્રાનું આરંભબિંદુ એટલે ‘એ જર્ની ટુ ધ સેન્ટર ઓફ અર્થ’. વિચક્ષણ પ્રકાશક હેઝલના આગ્રહથી માસ્ટર સ્ટોરીટેલર જૂલે વર્ને ટીનએજર્સને ગમે એવી કથા પર હાથ અજમાવ્યો. વર્નની સ્પેશ્યાલિટી ગણાતા ઘણા એલિમેન્ટસ આ નાનકડી કથામાં પણ છે. રહસ્યમય નકશો, રોમાંચક સફર, વિજ્ઞાનના કૂતૂહલથી તરબોળ એવો સાહસિક નાયક, અણીના સમયે ઉપયોગી થતો કોઇ સહાયક, પહેલા પુરૂષ એકવચનમાં કહેવાયેલી કથા, વાર્તાતત્વના ભોગે નહિ પણ એના ભોગવિલાસમાં વધારો કરે એવી રીતે વણી લેવાયેલી રસપ્રદ ભૌગોલિકવૈજ્ઞાનિકસાંસ્કૃતિક માહિતી, ટૂંકાચોટદાર સંવાદો અને આબેહૂબ વર્ણન, માનવતા અને જ્ઞાનને મળતું સર્વોપરી સ્થાન… અને આશ્ચર્યમુગ્ધ કરે તેવી કલ્પનાસૃષ્ટિ !
ભલે, આજે વાંચો તો કદાચ થોડીક ફિક્કી અને સામાન્ય લાગે, પણ ‘પાતાળપ્રવેશ’ની ખૂબી એનો સમય છે. સ્વયમ્ વિજ્ઞાન ભાંખોડિયા ભરતું હતું, ત્યારે એ કૃતિ રચાયેલી. એનો કોન્સેપ્ટ અને પ્લોટ એ વખતે કેવો એક્સકલુઝિવ અને નેવર બિફોર હશે, એનો પુરાવો એ કે એ જ વિચાર પરથી એડગર રાઇઝ બરોએ ટારઝનની ‘પુલ્યુસિડાર’ (પૃથ્વીના પેટાળનો કાલ્પનિક સ્વપ્નલોક)ની કહાનીઓ લખી. ૧૯૧૨માં શેરલોક હોમ્સના સર્જક આર્થર કોનન ડોઇલે લખેલી ‘ધ લોસ્ટ વર્લ્ડ’ (ગુજરાતી અનુવાદઃ ખોવાયેલી દુનિયા) તો ઓલમોસ્ટ પાતાળપ્રવેશની ‘રિમેક’ જ હતી. કમ્પોઝર રિક વોકમેને ૧૯૭૪માં એના મ્યુઝિક આલ્બમનું નામ ‘જર્ની ટુ ધ સેન્ટર ઓફ અર્થ’ રાખ્યું હતું. સુપરહિટ ફિલ્મસીરિઝ ‘બેક ટુ ધ ફ્યુચર’ના વિજ્ઞાની ડો. એમેટ બ્રાઉનની એ પ્રિય કહાની હતી !
જૂલે વર્નની બીજી વાર્તાઓની જેમ અહીં ભવિષ્યવેત્તા કે આર્ષદ્રષ્ટા સર્જક ખાસ પ્રગટ થતો નથી. વર્ને ખુદ જ કહાનીમાં સ્માર્ટલી ચોખવટ કરી છે કે ધરતીના પેટાળમાં સમુદ્ર અને સજીવસૃષ્ટિ હોય, એ વાત વૈજ્ઞાનિક રીતે શક્ય નથી. પણ આ સાયન્સ નથી. સાયન્સ ફિકશન છે. વ્હેર સાયન્સ મીટ્સ ઇમેજીનેશન ! અને ખૂબી એ છે કે આજે પણ એ વાચતી વખતે તો બે ઘડી એમાં રચાયેલી અદ્ભુત કાલ્પનિક સૃષ્ટિ ‘કન્વિન્સિંગ’ અને ‘બિલિવેબલ’ લાગે છે. પાવર ઓફ ક્રિએટર, યુ નો ! ‘પાતાળપ્રવેશ’નું સ્ટોરીટેલિંગ જ રોલરકોસ્ટર રાઇડ જેવું છે.
વાતની શરૂઆત એની ટિપિકલ હળવી શૈલીમાં વર્ન કરે છે. જર્મનીના હેમ્બર્ગ શહેરમાં રહેતા તેજસ્વી પણ તરંગી પ્રોફેસર લિન્ડનબ્રોકથી. જેમની સાથે રહેતો ભત્રીજો એકસેલ જ વાચકો સામે વાત માંડે છે. એકસેલ પણ જ્ઞાનવિજ્ઞાનની અજાયબ દુનિયાનો કાકા જેવો જ રસિયો. પ્રોફેસરસાહેબ તો લીધી ચીજ ઠેકાણે ન મૂકે, એવા ધૂની. કેટલાય થોથાંઓ વાંચ્યા કરે. નોલેજ એમના માટે હીરાપન્નામાણેકમોતી. શરૂઆતમાં ચક્રમ લાગતા આ નાયકની બુદ્ધિમતા અને અભ્યાસ પાછળથી કથામાં ડગલે ને પગલે ઉપયોગી બને છે, ત્યારે વાચકોને રમૂજ સાથે અહોભાવ પણ થવા લાગે !
પ્રોફેસરને એક સોળમી સદીના સાહસિક સંશોધકનો જૂનો પત્ર મળે છે. આર્ન સેકસુનમના એ પત્રમાં જ્વાળામુખી ગર્ભમાં ઉતરી પૃથ્વીના મધ્યબિંદુ સુધી પહોંચવાનું આહ્વાન છે. એ પત્ર રૂનિક લિપિમાં છે, જેનું લેટિન ટ્રાન્સલેશન કરી એને ઉલેટથી વાંચી એકસેલ એ ઉકેલે છે ! (ક્રિપ્ટોગ્રાફી, યુ સી !) પછી તો શરૂ થાય છે એક ઝડપી સફર. જેમાં ‘એકસાઇટેડ’ પ્રોફેસરના એસિડ સામે વર્ન ‘બેઇઝ’ જેવું પાત્ર મૂકે છેઃ નોકર હાન્સનું. એ ભાગ્યે જ કશું બોલે છે. ચૂપચાપ નિર્લેપભાવે, રીતસર ‘સ્થિતપ્રજ્ઞ’ બની જે કહેવામાં આવે છે તે કરે છે. પણ મુશ્કેલીમાં એ ચટ્ટાન જેવો અવિચળ છે. એની દેશી કોઠાસૂઝ તો કામ આવે જ છે, પણ એની સ્થિરતા અને શાંતિ પણ ફાઇટિંગ સ્પિરિટ વધારવા માટે પ્રેરણાદાયી છે.
આખી વાર્તામાં દાંડિયારાસના ચણિયાચોળીમાં આભલાજરી જે જે રીતે વસ્ત્ર સાથે વણી લેવાયેલા હોય, એમ વૈજ્ઞાનિક સિદ્ધાંતો ગૂંથી લેવાયા છે. એ રેશનાલિઝમ જેવા શુષ્ક નથી. કારણ કે, એમાં શિશુની આંખોનું વિસ્મય છે ! પૃથ્વીના ગર્ભમાં કાલ્પનિક સમુદ્ર, ડાયનોસોર જેવા પ્રાણીઓ અને વનસ્પતિઓ દર્શાવવા માટે વર્ને છૂટછાટ લીધી છે. પણ વિચારતા કરી મૂકે એવા તર્ક લડાવીને ! મૂળ તો વર્નનો હેતુ પાતાળના નામે પૃથ્વીના ભૂતકાળમાં ડોકિયું કરવાનો છે.
એઝ યુઝઅલ, આ કથામાં પણ ‘સાયન્સ ફોર લાઇફ, સાયન્સ ઇન લાઇફ’ના વિદ્યાર્થીને વિજ્ઞાનના પ્રેમમાં પાડી દે, તેવા પ્રસંગો છે. પૃથ્વીના પેટાળમાં ભૂલા પડી ગયેલા એકસેલ અને પ્રોફેસરકાકા વચ્ચે અંધારૂ અને એક દીવાલ છે. એકબીજા વચ્ચેનું અંતર માપવું શક્ય નથી. ત્યારે પ્રોફેસર કહે છેઃ ‘બેટા, મારી પાસે ઘડિયાળ છે. હું એક શબ્દ બોલીને ઘડિયાળ જોઇ લઇશ. તને સંભળાય ત્યારે તારે એ શબ્દ પાછો બોલવો. તારો અવાજ મને સંભળાય એટલે પાછું હું ઘડિયાળમાં જોઇશ.’ અને ૪૦ સેકન્ડે આ ક્રિયા બનતા પ્રોફેસર તત્કાળ પ્રેકટિકલ સોલ્યુશન કાઢે છે કે ૨૦ સેકન્ડે એમનો અવાજ ભત્રીજા સુધી પહોંચે છે. અવાજની ગતિ સેકન્ડના ૧૦૮૦ ફીટની છે, એ હિસાબે બેઉ વચ્ચે ચાર માઇલનું અંતર છે !
ધ્વનિ, ગરમી કે ઘનત્વના આંકડાઓ આજે ફર્યા હશે, પણ તેના ઉપયોગના ‘આઇડિયાઝ’ એવરગ્રીન છે ! આ જ તો અસલી ‘વિજ્ઞાનવિજય’ છે ! પણ જૂલે વર્ન જેનું નામ. એમની ખૂબી ફક્ત આવા જાદૂઇ લાગતા ચમકારામાં જ નથી. નાન્ટેસ ગામના ખલાસીઓ પાસેથી દેશવિદેશના વર્ણનો સાંભળનાર આ જીનિયસ રોમહર્ષક વર્ણનોથી અફલાતૂન શબ્દચિત્રો સર્જે છે. એ મૂળભૂત રીતે એક નાટ્યાત્મક લેખક છે. કિશોર એકસેલ પૃથ્વીના પેટાળમાં એકલો ભૂલો પડી જાય છે, અને એ ઘટનાનો એને અહેસાસ થાય છે, એનું વર્નનું વર્ણન કેવું અસરકારક સાહિત્યિક છે !…: ‘મારા માથા ઉપર રહેલા જાણે ૯૦ માઇલ ઉંચા ખડકોનો ભાર મારી ઉપર આવી પડ્યો, અને જાણે હું કચડાઇ ગયો !’ એકલવાયાપણાની અસાલમતીના ટેન્શનમાં આજે ય આપણને જાણે આપણે પૃથ્વીના તળિયે હોઇએ, અને આખી પૃથ્વીનું વજન આપણને ભીંસતું હોય એવી ડિપ્રેસિવ અનુભૂતિ નથી થતી ?
સદ્નસીબે, ફિલ્મ વર્ઝન સિમ્પલ હોવા છતાં એમાં બહુ કુશળતાથી જૂલે વર્નની કૃતિને ઠેકઠેકાણે ‘સ્માર્ટ ટ્રિબ્યુટ’ અપાઇ છે. મૂળ કથા આકંઠ યાદ હોય, એ જ એને સમજીને મુસ્કુરાઇ શકે !
આહા ! કોલર કો થોડા સા ઉપર ચડા કે થતી આવિષ્કારક એડવેન્ચરસ ટ્રીપમાં કેવી મોજ હોય છે !
અહીં સુધી વાંચ્યુ હોય, અને તે થોડું ઘણું પસંદ પડ્યું હોય, તો જરા આરંભે લખાયેલા ‘પાતાળપ્રવેશ’ની પ્રસ્તાવનાના અંશો ફરીથી વાંચો. ડબલાંયુગમાંથી આજે ડિજીટલયુગ આવી ગયો. પણ મૂળશંકરદાદાનો આર્તનાદ (કમભાગ્યે) એટલો જ સાંપ્રત રહ્યો છે ! એમની આસમાની ઇચ્છાઓની ગુજરાતના સાહિત્ય સમર્થો અને સાયન્સ ફિકશનને સ્મશાનની રાખ સમજતા ગુજરાતી વાચકોની પેઢીઓએ પાતાળમાં કબર કરી દીધી ! ન ગુજરાતને સાહસથી છલોછલ યુવાપેઢી મળી, ન કલ્પનાથી ઉભરાતા વિજ્ઞાનીઓ ! આવી કૃતિઓની કહેવાતા વિદ્વાનોએ પણ નોંધ જ ન લીધી, ત્યાં એની જરૂરિયાત ઉપર શેરબજારિયો લાવારસ ફરી વળે, એમાં શી નવાઇ ?
રિવર્સ સ્વિપ
“દુનિયાના કોઇપણ છેડે નાનકડાં બાળકો સાથે દોસ્તી કરવામાં વાર લાગતી નથી. કારણ કે એ માસૂમ ભૂલકાંઓ પાસે ભાષા જ નથી. શું ભાષા (યાને એના અર્થ/અનર્થ) જ બધા ભેદ પડાવતી હશે ?” (જર્ની ટુ સેન્ટર ઓફ ધ અર્થમાં જૂલે વર્ન)
***
બી હેપી, સે હેપી. આજે ૮ ફેબ્રુઆરી એ પ્રિય જુલે વર્નનો જન્મદિન છે. (કેટલાક દોઢ ડાહ્યાઓ એમનો ફ્રેંચ ઊચ્ચાર યુલ છે, એવું કહે છે. પણ અમેરિકન ફિલ્મોમાં તો ‘ઝૂલ્સ’ જ બોલાય છે. ઉચ્ચારભેદ તો ખાનપાનત્વચાના ભેદ જેવી ભૌગોલિક લાક્ષણિકતા છે.) વળી ગત શુક્રવારે જ સૌપ્રથમ ભારતમાં ‘જર્ની ટુ ધ સેન્ટર ઓફ અર્થ’ની સિક્વલ ‘જર્ની ટુ : મિસ્ટીરિયસ આઈલેન્ડ’ ફિલ્મ ભારતમાં રિલીઝ થઇ છે. જે થ્રી ડીમાં અચૂક સપરિવાર માણવા જેવી રોમાંચક એડવેન્ચર રાઈડ છે. માટે ‘અભિયાન’ની રંગત સંગત’ કટાર લખતો, ત્યારે ચાર વર્ષ પહેલા લખેલો આ લેખ યાદ આવી ગયો. બંને રસપ્રદ, મનોરંજક અને રિમેક નહિ પણ સુપર્બ એન્ડ સ્માર્ટ ટ્રિબ્યુટ એવી ફિલ્મોના ટ્રેલર્સ આ રહ્યા. સાથે ૧૯૫૯ અને ૧૯૬૧માં બનેલી વિન્ટેજ ફિલ્મોના પણ ! નવી પેઢીને ફરી ક્લાસિક લિટરેચરમાં ચાંચ બુડાડવા જેટલો રસ પેદા કરવા માટે આ નવી નમૂનેદાર ફિલ્મોના કલાકાર-કસબીઓનો દિલથી આભાર. લોંગ લિવ વર્નીયન્સ !
) ક્રિકેટ, ટેનીસ, ફૂટબોલની આ પ્લેયરને હૈદ્રાબાદી બિરિયાની પણ ભાવે છે અને ‘જબ વી મેટ’ની કરીના બહુ ગમે છે. બીબીસી રેડીયોમાં કમ કરતા પિતાની આ ૫ ફિટ, ૮ ઈંચ ઉંચી પુત્રી માટે ફેવરિટ આઇકોન છે, એની મમ્મી 
તાજી ટિપ્પણીઓ