RSS

Monthly Archives: જુલાઇ 2011

ગુજરાત@૨૦૬૦ : ખૂશ્બુમાં ખીલેલા ફુલ? આંસુમાં ડૂબેલા જામ?

બ્રેઇનની ચીપ વાઇબ્રેટ થવાની સાથે જ જેવીથ્રીની આંખો ઉઘડી ગઇ. એલાર્મ એના સેટ ટાઇમ મુજબ જ વાગ્યો હતો. મગજમાં એકસ્ટ્રા મેમરી ઇનપુટ ડિજીટલી ફીડ કરવાની વાત સાવ સાહજીક હતી અને એલાર્મ ક્લોક કે મોબાઇલનો મોહતાજ નહોતો. જેવીથ્રીએ આંખો ચોળતા ચોળતા દીવાલ પર આંગળીથી ઠપકાર્યું. ફિંગર ટચ સેન્સર સાથે જ વોલ પર સ્ક્રીન શરૂ થઇ ગયો. દ્રશ્યોની ધમાચકડી વચ્ચે ફ્‌લેશ થતા કંપનીના સ્ટોક ઇન્ડેક્સના ભાવો પર જેવીથ્રીની નજર ધુમવા લાગી. સ્પેસમાં રિયલ એસ્ટેટની તેજી ભડકે બળતી હતી. પૃથ્વી પરની બધી જ જમીનોના સોદા થઇ ગયા પછી બ્રહ્માંડમાં લેન્ડ ગ્રેબિંગના સ્પેક્યુલેશન થતા હતા.

જેવીથ્રીએ આળસ મરડી. વોલમાંથી એક ટ્રે તરત જ બહાર આવી. એમાં નાનકડી રંગબેરંગી કેટલીક કેપ્સ્યુલ્સ હતી. એ ગળી જઇને એણે તરત જ બાજુના બેઝિનનો નળ ચાલુ કરી પાણીનો ધૂંટડો ભર્યો. જેવીથ્રીનો બ્રેકફાસ્ટ થઇ ગયો હતો. હવે આખા ગુજરાતમાં સેન્ટ્રલ વોટર પ્યુરિફાયર યુનિટ્‌સ હતા. દરેક લાઇનમાં પીવા જેવું ચોખ્ખું પાણી લાંબાલચ દરિયા કિનારામાંથી મીઠું થઇને જ આવતું હતું. ઓબેસિટીના ભયાનક વધારા અને અવનવા વાઇરલ રોગચાળા પછી ન્યુટ્રીશનીસ્ટ્‌સે બધી જ ગુજરાતી વાનગીઓ પોઇઝનસ અને પ્રોહિબિટેડ જાહેર કરી હતી.

હવે ઢોકળા, ફાફડા, પાણીપુરી, બટાકાપૌઆ બઘું જ પ્રોહિબિટેડ હતું. પુરી, શીરો, સમોસા, પિઝા, ભેળ, ઢોસા, લાડુ, શિખંડ કશું જ નવી જનરેશનમાં કોઇને પચતું નહોતું. વિજ્ઞાનીઓએ બધાના ટેસ્ટ્‌સની કોન્સન્ટ્રેટેડ ફ્‌લેવરવાળી ટેબ્લેટ્‌સ બનાવી લીધી હતી. બધા પોષક દ્રવ્યો એમાં જ આવી જતા હતા. દાંત હવે ચાવવા માટે નહીં, પણ કોસ્મેટિક પર્પઝથી ફલોસ કરવાના રહેતા હતા. જેવીથ્રીએ ઝટપટ વેપોરાઇઝર ચાલુ કરીને વરાળિયું સ્નાન કર્યુ નવા ઇલેકટ્રિક બ્લ્યુ અને મેજેસ્ટિક રેડ કલરના ટી-શર્ટ-શોર્ટસ પહેર્યા. એના ફેવરિટ બાઉન્સી શુઝ પહેર્યા.

બોડી સાથે શુઝના સેન્સર કનેક્ટ થઇ રોજ સવારે જ એના આખી બાયોરિધમનો ચાર્ટ આપી દેતા હતા. કાંડા પર આઇ-બેલ્ટચડાવ્યો. હવે લેપટોપ કે મોબાઇલ ભૂતકાળની વાતો હતા. બઘું જ આઇબેલ્ટમાં આવી જતું હતું. જ્સ્ટ એક સ્વીચ ક્લિક કરવાથી હવામાં જ ચાહો તે સાઇઝનો હાઇરિઝોલ્યુશન સ્ક્રીન તરવરતો હતો જેમાં ટચ કરીને એન્ટર થવાનું, જે ન્યૂઝ કે અનેટરટેઇનમેન્ટ જોવા હોય એ એમાંથી મળતા. બૂક્સનો બોજો સાવ નીકળી ગયા હતો. જેવીથ્રીના ફાધરે જ સ્ટીવ જોબ્સના વારસદારો પાસેથી આઇબેલ્ટની એજન્સી મેળવી હતી. હજુ યે બહાર બીજે જ થતી બધી શોધોનું ટ્રેડીંગ કરવામાં ગુજરાતીઓ રિચ થતા જતા હતા.

જેવીથ્રીની ઉંમર કોલેજે જવાની હતી પણ હવે કોલેજોમાં જવાનું નહોતું. ફેવરિટ ટીચર્સના વર્યુઅલ લેકચર્સ એડમિશન પછી મળતા સ્માર્ટકાર્ડથી ડાઉનલોડ કરવાના રહેતા. એસાઇનમેન્ટસ ઓનલાઇન સબમીટ થઇ જતા. ઇન્ફેકશનની બીકને લીધે કોઇ કલાસરૂમમાં જતું નહીં. ઇનફેક્ટ, મોટી મોટી સોસાયટીઓ ફરતા ઇનક્યુર્બેટેડ ડોમ હતા. કલાઇમેટ બહુ જ ડિસ્ટર્બ રહેતું હતું. બહાર! એટલે ડોમમાં સતત ઇલેક્ટ્રોમેગ્નેટિક સિરિઝથી નયનરમ્ય દ્રશ્યો ઉભા કરી શકાતા હતા. આસપાસ કસ્ટમાઇઝડ આકાશ..જંગલ…ને એવું બધું લાગે. મોંઘી સોસાયટીમાં તો વોલપેપરની જેમ ડેઇલી વિઝ્યુઅલ્સ ફરતા જાય. બગીચો રોજ નવો લાગે. હવે ડિગ્રી કોર્સીઝ તો હતા નહીં. સ્પેશ્યલ સબ્જેક્ટ પર પ્રોજેક્ટ કરીને જ ગ્રેજ્યુએટ થઇ શકાતું. એક્ઝામ્સ દર વર્ષે પણ અમુક અમુક સમયે કોમ્પ્યુરાઇઝડ રીતે જ આપવાની થતી. બાકી વર્ચ્યુઅલ ડિસ્કશન્સ એન્ડ સ્પોર્ટસ!

ઓહ સ્પોટ્‌ર્સ! જેવીથ્રીને બહાર મેદાનમાં રમવા જવાનું બહુ મન થતું. પણ હવ બધી જ સ્પોર્ટસ ગેમિંગ સોફ્‌ટવેર્સ પર રમાતી. રોજ બે વખત એક ટ્યુબ જેવી ચેમ્બરમાં સુઇને મસાજ અને એવી એક્સેસાઇઝ ઘેર કરવાની રહેતી ડાયેટ તો પ્રિસ્ક્રાઇબ્ડ ન્યુટ્રીશન્સનો જ હતો. હજુય ક્યાંક જૂના પેઢીના લોકો સિંગતેલની દાણચોરીના પ્રયત્નો કરતા એવું જેવીથ્રીએ સાંભળ્યું હતું. પણ ફ્રાઇડ ફૂડ પર પ્રોહિબિશન હતું. જેવીથ્રીએ હુતુતુતુ ૩.૫અપલોડ કરી રમવાનું ચાલું કર્યુ. ક્યારેક એણે વિન્ટેજ હેરિટેજનો ચસ્કો લાગતો.એટલે હમણા પ્લેનેટ પ્રિઝનછોડીને એ આ ગેઇમ ખરીદી લાવ્યો હતો.

જેવીથ્રીને તરત કંટાળો આવ્યો. ૨૦૬૦નો આ ભયાનક રોગ હતો. બોરડમ. કંટાળો. નથિંગ ઇઝ હેપનિંગ. એમાંથી ડિપ્રેશન આવતું. પછી લોન્લીનેસ ફીલ થતી જેવીથ્રી યંગ હતો. હવે મમ્મી-પપ્પા સાથે રહેવાનું નહોતું. જેવીથ્રીને આમ પણ પેરન્ટ્‌સ સાથે થોડા ઇસ્યુઝ હતા. જેવીથ્રીને લવ થયો હતો. એનું નામ હતું. બી.ટી. ફાઇવ. એની આંકોમાં ગ્રીન શેડ્‌સની લાઇટ જેવીથ્રીને ગમતી. ફર્સ્ટ ડેટ પર બંનેએ વર્ચ્યુઅલ કિસ કરેલી. ઓહ! સ્ટિલ ઇટ્‌સ સો એકસાઇટિંગ. બહાર ગયા વિના જ માત્ર એક હેડગીયર પહેરીને પોતપોતાના ઘરમાં બેસી બંને સાઇબરડેટ પર જઇ શકતા. સાથે રહેવું જરૂરી નહોતું પણ લવ થાય તો જ સાઇબરડેટની કનેક્ટિવિટી મળે. બી.ટી. ફાઇવ વોઝ ક્રેઝી, ફની એન્ડ હોટ ગર્લ. પણ એ હાફરોબોટિક હતી. ત્યારે જીનેટિક એક્સપેરિમેન્ટ્‌સ સાથે રોબોટ્‌સનું ફયુઝન કરવામાં આવેલું. જેવીથ્રીના પપ્પાને પસંદ નહોતું કે કિડ્‌સ પેદા ન કરે એવી હાફરોબોટિક છોકરી સાથે છોકરો એફેર કરે.

પણ જેવીથ્રીને ક્યાં મેરેજ કરવા હતા? હવે ભાગ્ય જ કોઇ મેરેજ કરતું બધા બસ લિવ ઇનમાં મન પડે તો સાથે રહેતા, પણ બહુ લાંબો સમય સાથે ન રહી શકતા. એડજસ્ટમેન્ટ્‌સ કોમ્પિલિકેટેડ લાગતા. એટલે એકસાથે અલગ અલગ રિલેશન્સ રાખી, પ્રાઇવસી જળવાય એમ બધા ઇન્ડિવિજ્યુઅલ ફ્રિડમથી રહેતા. પણ જેવીથ્રીને તો રોમાન્સ કરવો હતો. એમાં એની કરિઅર તરફ ઘ્યાન નહોતું રહેતું. એ સારો બાયોટેકનોલોજીસ્ટ બની શકે તેમ હતો. એમ તો એણે પહેરીને અદ્રશ્ય થઇ શકાય એવો સૂટ પણ ડિઝાઇન કર્યો હતો.

બપોર થવા આવી. જેવીથ્રી વિચારે ચડ્યો. આજે બીટીફાઇવ ઓનલાઇન નહોતી. જેવીથ્રીને થયું, આજે નવું એક્સ્પ્‌લોરેશન કરવું જોઇએ. ઇટ્‌સ હાઇ ટાઇમ. એને પોતાની ગુજરાતી રૂટ્‌સ માટે ગર્વ હતો. એ ઘણી વખત જૂની જૂના વસ્તુઓ લઇ આવી મ્યુઝિયમમાં સાચવતો. અગાઉ જે અખબારો આવતા એની પૂર્તિઓના લેમિનેટેડ ટુકડાઓ એના કલેકશનમાં રહેતા. ગુજરાતમાં અગાઉ બધા બહુ પહેરતા એવી વ્હાઇટ ખાદીનો એક શર્ટ પણ એણે જાળવેલો. એને ગુજરાતી ભાષા થોડી થોડી ઉકેલતા ફાવતું હતું. એણે જાણ્યુ હતું કે એના દાદાનું નામ જાજવલ્ય વૈદ્ય હતું. પણ પછી એવી નામો બોલવામાં ટંગ ટ્‌વીસ્ટને એવી બધી તકલીફ પડતી હતી. એટલે હવે આવા જ નામો આવતા જતા હતા. ક્યારેક જેવીથ્રી કોઇ કાગળના ટુકડા પર કવિતાથી ફેસિનેટ થયો હતો. પણ કેટલાક ગુજરાતી મુવી રિસ્ટોર કરીને જોયા પછી એને બીક લાગતી હતી. એને જોકે ક્લાસિક મ્યુઝિક સાંભળવું ગમતું .આર્કાઇવ હિસ્ટ્રીમાં બધા ફોટોગ્રાફ્‌સ પણ એણે એકઠા કર્યા હતા. ગ્રેટ લીડર્સના અને એન્ટરટેઇનર્સના.

જેવીથ્રીને રસ હતો કે ગુજરાતમાં ખૂણે ખૂણે ફરીને એક્સપીડિશન કરે. એણે સાંભયેલું કે એના આ નેટિવ પ્લેસમાં અમદાવાદ, સુરત, વડોદરા, રાજકોટ જેવા મોટા મોટા શહેરો હતા. લાયન્સ હતા, વન્સ અપોન એ ટાઇમ ડામર રોડ પર બધા છકડો રીક્ષા ટાઇપના ફની વાહનો ફેરવતા. આજે તો દસ-દસ માળના ફલાયઓવર્સ પર મેગ્નેટિક રીતે જકડાયેલી રહેતી સિંગલ સીટ કારનો જમાનો હતો. બધા હવામાં ઉડી શકતાં. ફ્‌યુલ પોલ્યુશન ન થાય એવું સોલાર ફ્‌યુઝન પાવરનું સ્ટેશન હતું.

ટ્રાફિક સેન્ટ્રલાઇઝડ રહેતો ને જામ થઇ જતો, ત્યારે ઉડીને જવું પડતું, એટલે નાના વિમાનો વાપરવા પડતા. હમણા એક નેનો હેલિકોપ્ટર પણ બહુ ચાલ્યું હતું! બુલેટ સ્પીડથી ગમે ત્યાં પહોંચી શકાતું. પણ ગુજરાત બહાર નીકળવા માટે પાસપોર્ટ જોઇએ. ઇન્ડિયા હવે એક યુનાઇડેટ ફેડરેશન હતું. કેટલાય રાજ્યો સ્વતંત્ર થઇ ગયા હતા. ત્રીજા વિશ્વયુઘ્ધ પછી લડવાની મામલે શાંતિ હતી. લાસ્ટ એટોમિક બ્લાસ્ટમાં પાકિસ્તાન પણ લગભગ ખતમ તાલિબાનોએ કર્યું હતું. એકાદી કોર્ટમાં જોકે હજુ યે પચાસ-સાઠ વર્ષ પહેલાના તોફાનોના કેસ ચાલતા હતા એવું જેવીથ્રીએ પણ સાંભળ્યું હતું.

જેવીથ્રીને બહુ બઘું કૂતુહલ થતું, જુનું જુનું જાણવાનું પણ એને લાગતું કે જાણે હિસ્ટોરિકલ ડેટા બધે જ ઓલ્ટર કરી દેવાયો છે. એ રિસર્ચ કર્યા કરતો. એમાં એને એક અન્ડરગ્રાઉન્ડ બૂઢા ગુજરાતીનું મેઇલ આઇડી મળેલું. એ ક્રાંતિકારીએ કહેલું કે એ એને ઓરિજનલ ટ્રુથની વાયોલટ રે ડિસ્ક મોકલશે, મોડી બપોરે ટેલિપોર્ટેશનથી હવાના જ મોલેક્યુલ્સમાંથી બનીને જેવીથ્રીના ડેસ્ક પર આવી. જેવીથ્રીએ પોતાના વર્ચ્યુઅલ અવતારને દરિયાકિનારાના લોકેશનની નકલ કરતા મોલમાં ફરવા મોકલેલો, એ શટ ડાઉન કરી, ડિસ્ક ઉપાડી. જેવીથ્રીએ ઝપાટાબંધ એ ચડાવી. એને હતું કશીક રહસ્યમય કહાની જાણવા મળશે. શું કામ પોતાને આ મેગામેટ્રોઝની બહાર જવા દેવામાં નથી આવતો એની ખબર પડશે. કેમ સતત યંગ કિડ્‌સ પર સર્વેલન્સ રખાય છે કે એ ગુજરાતના આઉટસ્કર્ટમાં જઇ એને એકસ્પ્લોર ન કરે? હવે ખુલાસો થશે.

સામે સ્ક્રીન પર દ્રશ્યો રચાતા ગયા. બ્લડપ્રેશર અને હાર્ટબીટ્‌સ માપતા સેન્સર રેડ લાઇટ બતાવતા ગયા. પણ હવે બધા જ ગરમ હવામાનમાં ટુ પીસ કોસ્ચ્યુમમાં ફરતા હોઇ, ૨૦૧૧ના ગુજરાતીને ઘરમાં  બિકિની પહેરી ફરતી છોકરીને જોઈને જે થાય, એ અસર જેવીથ્રીને થઇ! જેવીથ્રીની આંખો પહોળી થઇ! મોં ખુલ્લું થુયું. એને ખબર પડી કે દસ વર્ષની ઉંમરે જ એની મેમરી રિફ્રેશ કરવામાં આવી હતી. ઇનોવેટિવ ફ્‌યુચરના પ્લાન તળે! એ જે જીવે છે, એ ગુજરાત હતું. જ નહીં! ગુજરાત તો ૨૦૫૦માં જ ખતમ થઇ ગુયું હતું. આ તો એની જસ્ટ રેપ્લિકા હતી. નવા બચ્ચાં લોગને આ બઘું ખબર ન પડે એટલે બહાર જેવા દેવામાં આવતા નહીં.

ગુજરાત એક અનોખું અને અવનવું રાજ્ય હતું. ભૂકંપથી સ્વાઇન ફ્‌લુ સામેના પડકારો સામે લડીને બેઠું થઇ જતું હતું. પણ આ ગુજરાત, એની તમામ સંસ્કૃતિ સાથે ઘ્વસ્ત થઇ ગયું હતું. કારણ કે ગુજરાતીઓને મનીકોન્ડ્રિયાની બીમારીનો ચેપ બચપણમાં જ લાગી જતો હતો. ગુજરાતીઓ મોટા થતા એટલે દરેક બાબતને માણવાનું એમનું ધોરણ પૈસો બની જતો હતો. માન આપવાનું, ચાહવાનું, ભણવાનું, ઉજવવાનું,શોક રાખવાનું, શાસન કરવાનું- બઘું જ પૈસા માટે. જે પૈસા કમાય એ જ ગુજરાતી પ્રજાનો હીરો હતો. પૈસો ત્યાગનારા ધર્મગુરૂઓની શક્તિનું માપ પણ પૈસાના ભોગથી નીકળતું. અને આ બધા વચ્ચે ધર્મ, કોમ, જ્ઞાતિનું હાડોહાડ વિભાજન રહેતું. એક પ્રકારની અંદરો અંદર એકબીજાને ખાઇ જવાની રેસ રહેતી.જ્ઞાન, પ્રતિભા, કળા બઘું જ એમાં ખતમ થઇ ગયું. ગુજરાત આબાદ થયું, પણ ગુજરાતીઓ બરબાદ થયા. અંતે પાયા વિનાનું ઝગમગતું ગુજરાતી શિખર પડી ગયું!

જેવીથ્રી માથું પકડીને બેસી ગયો. એ રોજ સાંજે ડિજીટલ બાબા રેની મદદથી ‘આત્મિક હીલિંગ’ લેતો હતો. પણ આજે એનું ય એને મન ન થયું. સ્ક્રીન પર સ્ટેમ સેલની કોમોડિટી માર્કેટના સટ્ટાના ભાવ ખુલતા હતા. બંધ કમરામાં બીપથયું. સુરજ ડૂબવાનો એ સંકેત હતો. નેચરલ લાઇટ સોર્સ જતાં, આર્ટિફિશ્યલ પાવર ઓન થયો!

 

આ ‘એટેમ્પટેડ સાયન્સ ફિક્શન’ મૂળ તો બે જ કલાકમાં ૨૦૧૦ના સ્વર્ણિમ ગુજરાત ઉત્સવના અવસરે એક વિશેષ  પૂર્તિ માટે લખી હતી. એનું સંપાદન મૂળ સંપાદકોને બદલે એક જાણીતા પત્રકારે સંભાળ્યું હતું. એટલે થયું કે ચાલો, એમને માટે  ગુજરાતના ભવિષ્યની થીમ પર કશુંક સ્પેશ્યલ લખીએ. વિજ્ઞાન પત્રકારત્વના એમના રસને લીધે અચાનક વિજ્ઞાનકથા પર હાથ અજમાવવાનું મન થયું. કમનસીબે, આ હોંશથી લખી આપેલી વાર્તા કદાચ એમની બેદરકારીને લીધે ‘કિલ’ થઇ ગઈ. છપાઈ તો ખરી, પણ વાંચવામાં વરસાદી ભુવાવાળા રોડ પર બાઈક ચાલવતા હાલત થાય, એટલી ભૂલો અને ખવાઈ ગયેલા ફકરાઓ અને સાવ અસંબદ્ધ તસ્વીર સાથે!

એની વે, વિજ્ઞાનવાર્તા માટે આપણે ત્યાં અક્કરમીનો પડિયો કાણો એવો જ ઘાટ છે.  સાયન્સની સ્કૂલો ધમધોકાર ચાલે છે, પણ સાયન્સ ફિક્શન એક લખાતી નથી! અરે, વંચાતી પણ નથી! આપણે મોટા ઉપાડે પશ્ચિમ સામે બાથ ભીડવાના હાકોટા કરીએ છીએ…પણ હજુ સાયન્સ ફિક્શન ત્યાં ફિલ્મો કે બાળસાહિત્યમાં દાયકાઓથી જે રીતે વણાઈ જાય છે, એની શરૂઆત પણ કરી શકતા નથી! આ કૃતિ તો કચાશવાળી જ હશે. (એ જે કઈ દેખાય એમાં ધ્યાન દોરજો હોં કે !) પણ મિત્ર જયેશ અધ્યારુએ એ છપાઈ ત્યારે પણ મીઠી ફરિયાદ કરેલી કે અંત અધુરો લાગે છે. જો કે, મેં તો આ જ ‘એન્ડીંગ પોઈન્ટ’ વિચાર્યો હતો, ને અહીં એ રાખ્યો છે. એની અધુરપ જાણી જોઈને જ રખાયેલી છે. સાંકેતિક/સિમ્બોલિક અંતિમ વાક્ય સાથે. પણ આ બ્લોગના રીડરબિરાદરોને ઇજન છે….તમને રસ પડે તો એની સિક્વલ લખી શકો – અહીં થી વાત લંબાવી ને…બે પાત્રો જેવીથ્રી અને બીટીફાઈવ તો છે જ. વિગતે વર્ણવાયેલો સેટ અપ પણ છે. એમાં નવા પાત્રો-ઘટનાઓ નું એક્સટેન્શન કરી શકો, આગળ શું થયું એ વિચારી શકો…ને ૨-૩-૪-૫ ફકરામાં કે મેક્સિમમ હજારેક શબ્દોમાં (મીનીમમ ફાવે એટલા 😛 ) અહીં કોમેન્ટમાં પોસ્ટ પણ કરી શકો. જે સિક્વલ મને ગમશે, બેસ્ટ લાગશે – એમને એમની મહેનત બદલ મારા હમણાં પ્રકાશિત જ્ઞાન-વિજ્ઞાનના પુસ્તકોમાં થી એક પુસ્તક ભેટ મોકલાવીશ. આ બહાને પણ વિજ્ઞાનકથાના છોડને કુંપળો ફૂટે તો ભયો ભયો! સો, લેટ યોર ઇમેજીનેશન ફ્લાય !

ડોન્ટ વરી, ના ફાવે , તો આ કંઈ ફરજીયાત નથી..જસ્ટ કથા માણો, ને થાક ઉતારો 🙂

 
 

એન ઇવનિંગ ઇન ‘પૃથ્વી’…

મુંબઈ મારું ગમતું શહેર. ઘણાને એ ભીડભાડવાળું, ક્રૂર, યાંત્રિક, ઝડપી લાગે અને છે ય ખરું…પણ સાથોસાથ એ એક ધબકતું મહાનગર છે. જીવંત, શ્વાસ લેતું, રંગબેરંગી, ઝગમગતું. વેલ, મુંબઈની ઘણી વાતો થઇ શકે એમ છે, ને ઘણાય ઘણી રીતે એ કરી ય ચુક્યા છે.

પણ આજે વાત પૃથ્વી થીએટરની કરવાની છે. ના, ના…એનો કોઈ ઇતિહાસ નથી માંડવાનો. પણ સંજના કપૂરને લીધે અમારી પેઢી સુધી પહોચતું રહેલું જુહુના ચર્ચ રોડ પર આવેલું પૃથ્વી ત્યાં જતા પહેલા જ મનમાં એક ચોક્કસ છાપ બનાવી ચુક્યું હોય, એ સ્વાભાવિક છે. જોકે, અઢળક મુંબઈમુલાકાતો થઇ. રાજકોટથી નિકટ સ્વજન સમા મિત્ર અરવિંદ શાહ મુંબઈવાસી થયા, ત્યારે પૃથ્વીની બાજુમાં જ રહેતા હોઈ – પૃથ્વીના પટાંગણમાં પણ પગ મુકવાનું બનતું રહ્યું. એનો બુકશોપ હજુ હમણાં સુધી મારો ફેવરિટ હતો. કળા-સાહિત્યના ઉત્તમ અને દુર્લભ પુસ્તકો નાનકડી જગ્યામાં પણ એસ્થેટિકલી રખાયેલા હોય. હવે એનું કલેક્શન એટલું સ્પેશ્યલ નથી રહ્યું. પૃથ્વીના કોફીશોપમાં એમ ને એમ (એટલકે એમ તો સમોસા-કોફી વગેરેની જ્યાફત માણતા જ વળી! ) બેસવાનું થાય તો પણ આજુબાજુ નજર કરતા સમય પસાર થઇ જાય. ટિપિકલ ધૂની, આર્ટિસ્ટિક, લઘરવઘર, તરવરિયા યંગસ્ટર્સનો એ અડ્ડો. લાંબા વાંકડિયા ઝુલ્ફોવાળા પુરુષો અને ટૂંકાવાળવાળી સ્ત્રીઓ ત્યાં એકબીજાને બદલે સ્ક્રિપ્ટ કે સ્કેચમાં ખોવાયેલા જોવા મળે, ને બધાનો ડ્રેસકોડ કુરતો-જીન્સ-માળા હોવાનો (જેન્ડર બાયસ વિના) ચાન્સ મેક્સિમમ.

પણ , ક્યારેય પૃથ્વી થીએટરમાં નાટક જોવાનો ચાન્સ મળ્યો જ નહિ. મન થાય પણ કાં તો બીજું કઈ કામ હોય, જવાનું હોય, ટિકિટ ના મળે…ને એ અધુરપ ખટક્યા કરે. જાણે ગમતી છોકરીને દૂરથી તાકીને વાત કર્યા વિના જ પાછા ફરતા હોઈએ એવો ઘાટ સર્જાય. ‘પ્રેમ એટલે’ના શો માટે મુંબઈ જવાનું થયું, એટલે મુંબઈના ગુજરાતી નાટ્યકલાકારોના બદ્રી-કેદાર ગણાતા ભાઈદાસમાં પ્રેક્ષકોની બેસુમાર તાળીઓ વચ્ચે પરફોર્મ કરવાનો લ્હાવો તો મળી ગયો. પછી અમદાવાદ જવાનું હતું ને રાતની ફ્લાઈટની ટિકિટ મળતા અચાનક જ પૃથ્વીના પેટાળમાં ઉતારવાની તમન્ના પૂરી થઇ ગઈ.

એ.ટી. (અરવિંદ શાહ)ના પ્રિય પાન બનારસવાલા બનાવનાર રમેશે ટિકિટ લઇ રાખી. રાતની ફ્લાઈટ પહેલા ૬ થી ૯માં મેં જેના વિષે સાંભળેલું, એ ગુજરાતી એકોક્તિઓનો નાટ્યપ્રયોગ ‘બેસ્ટ ઓફ સાત તરી એકવીસ’ હતો. જાણીતા પી.આર. મનહર ગઢિયા નિર્મિત આ પ્રયોગ મંડળ-વમળમાં ‘ગુજરતી’ ગુજરાતી રંગભૂમિ માટે અત્યારે નવતર ગણાય એવો. તખ્તાની ઉભરતી કલાકાર અને ફેસબુક થકી (ખરેખર તો કોલમ થકી ) પરિચયમાં આવેલી ભક્તિ રાઠોડે મારી પૃથ્વીયાત્રા વધુ આસન બનાવી. ઇન્ફીનીટી મોલ ખાતે મેં શોપિંગ કરેલી થેલીઓ ત્યાં આવીને પોતાની કારમાં વરસાદ વચ્ચે પૃથ્વી પર અગાઉ જ લઇ ગઈ. હું તો વરસાદી ટ્રાફિકને લીધે મોડો પહોંચ્યો પાછળથી. એક્ચ્યુલી બહુ નાટ્યાત્મક રીતે – એકદમ નિક ઓફ ટાઈમમાં ! પૃથ્વીમાં નાટક શરુ થઇ ગયા પછી એન્ટ્રી ‘સ્ટ્રીક્ટલી પ્રોહિબીટેડ’ હોય છે. દરવાજો જ બંધ થઇ જાય! એ બંધ થતો હતો ને હું પહોંચ્યો. બસ, ઐન વક્ત પર !

પૃથ્વી કંઈ બહુ વિશાળ ઓડિટોરીયમ નથી, પણ વિશિષ્ટ છે. ગ્રીક એમ્ફીથીએટરની ડિઝાઈનમાં બનાવાયું છે. ફેશન શોના રેમ્પ જેવું એનું સ્ટેજ છે. ફરતા અર્ધચંદ્રાકારે કુશાંદે (કમ્ફર્ટેબલ, યુ સી!) સીટ્સમાં બેસો, ત્યારે ગમે ત્યાં બેઠા હો, નાટક તમારી બાજુમાં જ ભજવાતું હોય એવું લાગે..જાણે તમે કલાકારને સ્પર્શી શકો એટલી નિકટતાનો અહેસાસ થાય! રંગભૂમિનો આ જ તો અલાયદો અનુભવ હોય છે. પૃથ્વીમાં તો દેશના એટલા દિગ્ગજ રંગકર્મીઓ પરફોર્મ કરી ગયા છે, કે એનું સ્ટેજ જોઈ ચાર ધામના કોઈ જાત્રાળુને થાય , એવી ‘પવિત્ર વાઈબ્રેશન્સ’ની અનુભૂતિ થઇ. ભારતવર્ષે મહારાષ્ટ્રખંડે મુંબઈનગરે પૃથ્વીતીર્થ સ્નાનમ્ ઇતિ સંપન્ન !

‘સાત તરી એકવીસ’ મૂળ એકપાત્રી અભિનય જેવા મોનોલોગ્સનું કલેક્શન છે. આ શોમાં તો એમાંથી ચૂંટેલા સાતનું પ્રેઝન્ટેશન હતું. ઓપનિંગનું એનાઉન્સમેન્ટ મિસ કર્યું, પણ વેલેન્ટાઈન્સ ડે,સ્પ્રિંગટાઈમ જેવા યૂથફુલ શબ્દોના પ્રયોગથી પ્લેઝન્ટ સરપ્રાઈઝ થયું! અંદર પણ રમતિયાળ ગુજરાતી ભાષા સાથે યૌવનના મેઘધનુષી સપનાઓ જે રીતે ગૂંથાયેલા હતા…કિસથી લઈને આલિંગનના કાવ્યાત્મક અર્થો હતા…તરત થયું – અયસાઈચ તો અપુન કિ ગુજરાતીમેં બો’ત કમ પંટરલોગ લિખ પાતે હૈ, બાપ ! કોઈક જાણીતા , મેં વાંચેલા કોઈ લેખકે જ લખ્યું હોવાની ‘દેજા વુ’ ફિલિંગ ફરતે ઘુમરાતી ગઈ…અને પછી ભક્તિએ કહ્યું કે એ તો ચંદ્રકાંત શાહે લખ્યું હતું – ને થયું જેબ્બ્બાત ! બોસ્ટનવાસી ચંદુ શાહ તો ગુજરાતી ભાષાને ગલી ગલી કરીને હવામાં ઉછાળીને ભૂલકાંની માફક હસાવે એવા મનપસંદ કવિ-નાટ્યકાર…યે તો હોના હી થા!

લેખકના જોરે જ પહેલાની જેમ છેલ્લી એકોક્તિ પણ જામી ગઈ. મને આંખોથી વાત કરતા આવડે છે – એમાં આતિશ કાપડીયાની જ ટ્રેડમાર્ક સ્ટાઈલમાં હસતા હસાવતા ગંભીર સંદેશ આપી દેવાની જાણીતી છતાં માનીતી શૈલી વધુ એક વખત માણવા મળી. દર્શન જરીવાલાના ક્વિક રીપ્લેસમેન્ટ તરીકે છેલ્લે ‘દિલ્હી બેલી’માં દેખાયેલા પરેશ ગણાત્રાએ સક્ષમ અભિનેતા કઈ રીતે ઓડીયન્સને ‘એફોર્ટલેસલી’ ઇન્વોલ્વ કરી શકે- એનું લાઈવ ડેમો આપી દીધું. તો વચ્ચે પોઝિટીવ થિન્કિંગવાળી એકોક્તિ એકલપંડે એક્ટર પ્રતીક ગાંધીએ ઊંચકી લીધી. એમણે ધાર્મિક-વેપારી માનસના ઓછું વિચારતા, ઝાઝું અનુસરતા ગુજરાતી જુવાનની અવઢવ અને ખાસ તો લહેકો ઝીલ્યો એમાં બધાને જલસો પડી ગયો.

શિરમોર રહી સૌમ્ય જોશી લિખિત – જીજ્ઞા વ્યાસ અભિનીત ન લખ્યેલી કવિતાવાળી વાત. રાઈટર-એક્ટર-ડાઇરેક્ટરનું પરફેક્ટ કોમ્બીનેશન. હું અંગત રીતે સૌમ્ય જોશીને નવા ફાલમાં ગુજરાતી રંગભૂમિનો સર્વશ્રેષ્ઠ લેખક –દિગ્દર્શક માનું છું. આમ તો એ છે જ એકમાત્ર- એટલે સર્વશ્રેષ્ઠ જ હોય ને 😛 અને આ વાત કેવળ એક પ્રેક્ષક તરીકે કહું છું. સૌમ્ય તો સ્વભાવમાં પણ સૌમ્ય છે – પણ એનું પરફોર્મન્સ સિંહની ડણકની જેમ ગરજે છે. આમાં મારો કોઈ બાયસ નથી, પણ હમેશા સૌમ્ય એના ઉમદા સર્જનથી મને જીતી લે છે. કાશ, સૌમ્ય જોશીનું ક્લોનીંગ થતું હોત! આમાં અતિશયોક્તિ લગતી હોય એમણે સૌમ્યના નાટકો જોવા. ના લાગતી હોય એમણે તો જોવાના જ હોય ને 😉

બાકીની એકોક્તિમાં ફોબિયાવાળી ઠીકઠાક. સરોગેટ મધરવાળી ગુજરાતી ફિલ્મોની જેમ હોરિબલી લાઉડ. સૌથી નબળી રહી કૃતિકા દેસાઈવાળી. કૃતિકાના સક્ષમ અભિનય અને સંનિષ્ઠ પ્રયત્નો છતાં (એક ખુરશી પર બેઠે બેઠે જ એ ભજવાઈ છે) એનું લેખન અસહ્ય પ્રેડીકટેબલ અને ચલતાઉ કિસમનું લાગ્યું. પોપ્યુલર એસએમએસના સંવાદો બનાવી દેતા ક્રિએટીવીટીના દુકાળ તણા નગારાં પીટતાં લેખનની મને ભારે ચીડ છે ( એટલે જ સૌમ્ય, મધુ રાય, ચંદુ શાહ ઈત્યાદિ પ્રત્યે વિશેષ મહોબ્બત  છે) તમારા સંવાદોના એસએમએસ બનવા જોઈએ, સાહેબ!

અંદર જેટલી જ મજા જો કે પછી બહાર પણ આવી. મારા લેખોના સહ્રદયી ભાવક અને ગુજરાતી તખ્તા જ નહિ , હિન્દી ફિલ્મોનું પણ ઉંચા ગજાનું નામ એવા ઈમ્તિયાઝ પટેલ મળી ગયા. અમારો સ્નેહસંબંધ ખાસ્સો જુનો છે, ને ઈમ્તિયાઝભાઈનો ભરપૂર હુંફાળો ઉમળકો એના મૂળિયામાં સિંચાયો છે. એમના બંને પરાણે વહાલા લાગે એવા બચ્ચાંઓ પપ્પાને વાતોમાં મશગુલ જોઈને મનગમતી બુક્સ (અલબત્ત, અંગ્રેજી – નેચરલી, ગુજરાતીમાં હવે બાળસાહિત્ય પણ આજની પેઢીને ગમે એવું રચાય છે?) ખોલી બેંચ પર બેસી વાંચવા લાગ્યા – જે અણમોલ દ્રશ્ય જોઈને હું તલ્લીન થઇ ગયો!

પપ્પા (ઈમ્તિયાઝભાઈ)ને હેરી પોટરના ખાસ ચાહક નહિ, પણ નાનકડી પુત્રીને પપ્પાનો આ કાઠીયાવાડી દોસ્ત એલિયન ના લાગ્યો. કારણ કે, એ અને હું બંને પોટરફેન નીકળ્યા ! એ ઢીંગલી લોર્ડ વોલ્ડેમોર્ટના બચપણની વાતો લખી એના બચાવમાં કશુંક લખવા ધારે છે. ક્યા બાત હૈ. વાત સાચી પણ છે. (ટોમ માર્વાલો રિડલનું ફિલ્મમાં સદંતર ગાયબ બચપણ આ બ્લોગ પર છે જ. ) અલકમલકની વાતોમાં થોડીવાર માટે સૌમ્ય જોશી પણ જોડાયા, અને એક કપ કોફી પીવડાવી પ્રેમપૂર્વક (આ બ્લોગમાં અલબત્ત એમના વખાણ એ કોફીના ‘સાટે’ નહિ, પણ એમની ટેલન્ટ માટે છે. જેની કશુંક બીજાના ખર્ચે ‘પીધા’ પછી જ કલાકારના વખાણે ચડતા ક્રિટીકકિરીટધારીઓએ નોંધ લેવી :D) અરવિંદભાઈ પરિવાર મળ્યો ને ફલાઈટનું મોડું થતું હોવાથી હું દો દુની ચાર જેવી આ રંગ મહેફિલ અધૂરી મૂકી નીકળ્યો..

બાય ધ વે, મુંબઈ હો અને જુહુ જાવ તો ઇસ્કોન મંદિરમાં સમોસા-કચોરી, સાબુદાણા વડા, રાજભોગ, આલું ટીક્કી વગેરે ખાઈને પછી અમિતાભના બંગલા પાસે નેચરલ્સનો આઈસ્ક્રીમ જરૂરથી ખાજો. ને પછી ચર્ચ રોડ પર પૃથ્વી થિએટરવાળી ગલીની બહાર જ વ્રુક્ષ નીચે રહેલા પાનના થડા પરથી પાન અચૂક જમજો. હું સામાન્ય રીતે પાન રોજેરોજ ખાતો નથી ને ખાઉં ત્યારે પણ સાદું જ. પરંતુ, અનેક ફિલ્મસ્ટાર્સના ફેવરિટ એવા આ પૃથ્વીના પાનવાળાનું પાન મેં સમગ્ર પૃથ્વીલોક પર ખાધેલા તમામ પાનમાં નાયાબ છે. એ લિજ્જત માણવા ક્યારેક મુંબઈ જેવા ભરચક વ્યસ્ત શહેરમાં બે કલાક બગાડીને પણ હું ગયો છું.  પૃથ્વીનું નામ પડે એટલે હજુ ય નાટક પછી, પહેલા મને એ પાન જ દિમાગમાં ફ્લેશ થવાનું ! 🙂

 
10 ટિપ્પણીઓ

Posted by on જુલાઇ 29, 2011 in art & literature, personal, travel

 

coming soon !

કનેક્ટીવીટીના પ્રોબ્લેમ્સ અને મુંબઈ-અમદાવાદ-સુરત-ભરુચ વગેરેના સતત કાર્યક્રમોને લીધે નવી પોસ્ટ્સ મૂકી નથી શકી..પણ જોતા રહેજો..ગણતરીના દિવસોમાં જ અહીં મુકીશ…

* મુંબઈના પૃથ્વી થિએટરમાં એક સાંજ..
*શહીદ જવાનો માટે સુરતમાં ચાલતી અનોખી પ્રવૃત્તિ..
* એક વિજ્ઞાનકથા..
અને…
તાજેતરમાં fbi એ જેમની ધરપકડ કરી છે, એ અમેરિકામાં ISIના એજન્ટ ગણાયેલા કાશ્મીરી ગુલામ નબી ફાઈ સાથેનું મારું પર્સનલ ‘એન્કાઉન્ટર’ !

બસ, ટૂંક સમયમાં…પ્રતીક્ષા કરાવવા માટે ખેદ છે ને કરવા માટે આભાર..:) take care everyone..

 
12 ટિપ્પણીઓ

Posted by on જુલાઇ 26, 2011 in Uncategorized

 

હેરી પોટરના મેજીકનું સિક્રેટ : જાદૂ હૈ, નશા હૈ… મદહોશીયાં !

દુનિયા બે ભાગમાં વહેંચાયેલી હતી.(દુનિયા હંમેશા ‘ડિવાઇડેડ’ જ હોય છે ‘યુનાઇટેડ’ હોતી નથી !) કાળા અને ગોરા, સવર્ણ અને દલિત, ઉમરાવ અને આમઆદમી જેવા બે ભાગ હતા. એક અજાયબ છૂપી દુનિયા હતી વિઝાર્ડસ અને જાદૂગરોની. આ હાથચાલાકીના ખેલ નહોતા ‘ગિફ્‌ટેડ’ પ્રકારના જીનિયસ લોકો હતા. સદીઓ પહેલાના ચાર મહાન જાદૂગરોએ ‘હોગ્વર્ટસ’ નામની સ્કૂલ સ્થાપી હતી. ગોડ્રિક ગ્રિફિનડોર, હેલ્ગા હફલપફ, રોવેના રેવનક્લો અને સાલાઝાર સ્લાયથેરીન. સમય જતાં વ્યક્તિગત રસરૂચિ મુજબ ભાગીદારોમાં મતભેદ થયો. વિદ્યાર્થીઓના પણ ભાગલા પડ્યા. જે બહાદુર હતા એ ગ્રિફિનડોર હાઉસમાં ગયા. જે પ્રખર બુદ્ધિશાળી હતા એ રેવનકલો જૂથમાં રહેતા. સ્લાયથેરીનમાં માત્ર ‘શુદ્ધ લોહી’ના ખાનદાની વિદ્યાર્થીઓ ભણતા યાને પેઢીઓથી જેમની રગોમાં વિઝાર્ડસનું કુલીન લોહી વહેતું હોય ! અને વધેલા બધા હફલપફમાં ! સાલાઝાર શાળા છોડીને ચાલ્યો ગયો, કારણ કે એ શેતાનિયતના પ્રતીક સાપનો પૂજારી હતો, સાપની ભાષા સમજી શકતો હતો, અને દ્રઢપણે કોઈ ચુસ્ત ધાર્મિક ભક્તની માફક ‘પ્યોર બ્લડ’માં માનતો. જતા પહેલા એ એક ‘સિક્રેટ ચેમ્બર’ (ગુપ્ત ભોંયરૂં) બનાવતો ગયો, જે એનો વારસ જ ખોલી શકે અને એમાં એક એવો રાક્ષસ હોય જે ‘મગલૂ’ યાને વિઝાર્ડ (જાદુગર) ન હોય એવા સામાન્ય માણસોની કૂખે જન્મેલા સ્ટુડન્ટસનો ખાત્મો કરે ! એને રોકી શકે એવી માત્ર ગ્રીફિનડોરની તલવાર હતી.

હજારો વર્ષ વીતી ગયા. સાલાઝાર (પોર્ટુગલમાં વાસ્તવમાં આ નામનો એક સરમુખત્યાર હતો)ના વંશમાં ઉચ્ચ પરંપરા જાળવવાનું એક માહાત્મ્ય હતું કે, એક તબક્કે (મામા- ફઈના સંતાનો પરણે એમ) સગોત્ર લગ્નો પણ થતા, પણ કૂળ ભ્રષ્ટ ન થવું જોઈએ ! ક્રોધી સ્વભાવનો માર્વોલો એમાં ૧૮ વર્ષની દીકરી મેરોપી અને હિન્સક મવાલી જેવા દીકરા મોરફિન સાથે રહેતો. મેરોપી પાસે વડવા સાલાઝારનું લોકેટ વારસામાં હતું, એ પણ એક જાદુગરણી હતી.

એક દિવસે મેરોપીની નજર એના ઘર પાસેથી પસાર થતા સ્થાનિક જાગીરદાર જેવાના દીકરા ટોમ રિડલ અને એની ગર્લફ્રેન્ડ પર પડી. મગલ યાને માણસ (જાદુગરોની નજરે સરેરાશ, બેવકૂફ પ્રાણી !) એવા ટોમ રિડલને જોઈને મેરોપીના દિલમાં કુછ કુછ થવા લાગ્યું. ટોમને અલબત્ત મેરોપીનું મકાન પણ નહોતું ગમ્યું. સીધી રીતે ટોમ રિડલ પોતાના પ્રેમપાશમાં વશ નહિ થાય, એમ માનીને મેરોપીએ જાદૂના જોરે ‘લવ પોશન’ (પ્રેમ પીણું !) બનાવ્યું અને છુપી રીતે રોજ એ ટોમને પીવરાવતી હતી. લવ પોશનની અસરમાં ટોમ મેરોપીને ચાહવા લાગ્યો. બંને ઘર છોડીને ભાગી ગયા. ભારે ઉધામા કરનાર મેરોપીના પિતા માર્વોલો અને ભાઈ મોર્ફિનને જેલની સજા થઈ. આઝકાબાનની ટાપુ પરની ભયાનક કાળકોઠરીમાં એ બંધ થયા. રોમેન્ટિક પેરેડાઇઝમાં જીવતા ટોમ સાથેના સંસારમાં મેરોપી પ્રેગનન્ટ થઈ.

મેરોપી ટોમને ભરપુર ચાહતી હતી. ૧૮ વર્ષની એની જંિદગી પિતા મોર્વોલોએ જેલ જેવી અંધારી અને એકાંત બનાવી હતી. હવે એને પોતાની પાંખોથી ઉડવા મળ્યું હતું. મેરોપી રોજ જાદૂઈ લવ પોશનના ડોઝ આપતી એટલે ટોમ પણ એની પ્રેમજાળમાં ગૂંથાયેલો રહેતો. પણ સગર્ભા મેરોપીને કદાચ થયું કે હવે તો ટોમ આજીવન બંધનમાં જોડાઈ ગયો છે. કદાચ એને થયું કે શુદ્ધ પ્રેમમાં છેતરપીંડી ન હોય કદાચ એ જાદુગરણી મટીને પતિની માફક માણસ બનવા માંગતી હતી. વી ડોન્ટ નો, પણ મેરોપીએ ટોમ રિડલને નિખાલસતાથી સાચી વાત કહી દીધી. લવ પોશન આપવાનું બંધ કર્યું.

પણ સચ્ચાઈ ટોમથી જીરવાઈ નહિ એ ઘૂંધવાઈ ઉઠ્યો. મેરોપીને દગાખોર કહીને એને છોડી ચાલતો થયો. મેરોપીનું હૃદય ભાંગી ગયું. એની ભૂલ તો હતી, પણ અપરાધ કબૂલ કરવા જતાં એ ગુમાવી દીઘું. જેના માટે અપરાધ કર્યો હતો ! રિડલ ક્યારેય પાછો ન ફર્યો, મેરોપીને જીવનમાંથી એણે ભૂંસી નાંખી. લાચાર મેરોપી પિતાને ઘેર આવી જ્યાંથી એને જાકારો મળ્યો. હડઘૂત થઈને સગર્ભા મેરોપી ભિખારણની જેમ લંડનની સડકો ઉપર ફરતી થઈ ગઈ. ખાવા માટે એણે વડવા સાલાઝારનું લોકેટ વેચી નાંખ્યું. ટોમે તો કદી એની સામે જોયું પણ નહિ. પિતા માર્વોલોએ પણ એ જ કર્યું. મેરોપી ધારે તો જાદુવિદ્યાના જોરે અઢળક પકવાન અને ભવ્ય મહેલ પેદા કરીને આરામથી રહી શકે તેમ હતી. પણ કોણ જાણે કેમ, લવ પોશનવાળી વાત પછી મેરોપીએ કદી જાદૂનો પ્રયોગ જ ન કર્યો. સામાન્ય સ્ત્રીની માફક ચૂપચાપ વેદના વેઠતી રહી. એક રાત્રે મેરોપીએ અનાથાશ્રમનો દરવાજો ખખડાવ્યો ત્યાં એણે પોતાના દીકરાને જન્મ આપ્યો. એ ધારત તો દીકરાના ઉછેર માટે જીવી શકત. (અને તો દીકરાનું ભાવિ નેચરલી કંઈક જુદું ઘડાત) પણ પોતાની તકલીફોથી થાકેલી મેરોપીને કદાચ હવે કોઈની જીંદગીમાં રસ નહોતો.

પુત્ર જન્મના એક જ કલાક પછી મેરોપીએ જીવન સંકેલી લીઘું મરતા પહેલાં એક ઇચ્છા પ્રગટ કરી :તાજા જન્મેલા બાળકનું નામ ટોમ માર્વોલો રિડલ રાખજો ! કેવું અજાયબ ? પોતાના જીવનના આખરી અંશને મેરોપીએ એ જ બે પુરુષોના નામ આપ્યા જેના તરફથી એને સૌથી વઘુ દુઃખ મળ્યું હતું ! પિતા માર્વોલો અને પતિ ટોમ રિડલ !

ટોમ માર્વોલો રિડલ ઉર્ફે ટોમ રિડલ જુનિયર અનાથાશ્રમમાં મોટો થયો. મા-બાપનો પ્રેમ તો ન મળ્યો, પણ ટોમ એટલો બધો એકલપેટો બન્યો કે એને કોઈ દોસ્તો જ નહોતા ! કૌટુંબિક જીવનનો સ્વાદ એણે ચાખ્યો જ નહોતો પણ ટોમ અસામાન્ય તેજસ્વી હતો. માના ખાનદાનનો સાપની ભાષા ઉકેલવાનો વારસો તેની પાસે હતો. પ્રખર જાદૂગર થવાના તમામ મોસાળ પક્ષના લક્ષણો ધરાવતા ટોમનો ચહેરો અદ્દલોઅદ્દલ એના પિતા જેવો હતો ! પોતાની ટેલેન્ટનું ટોમને એટલું અભિમાન હતું કે બાકીનાને મગતરા સમજી, એમની સાથે વાત કરવામાં પણ એને ખુદનું અપમાન લાગતું.

એક દિવસ હોગ્વર્ટ્‌સ શાળાના શિક્ષક ડમ્બલડોરની નજર ટોમની તેજસ્વીતા પર પડી અને ટોમને અનાથાશ્રમની સ્કૂલમાં લઈ ગયા. જાદુવિદ્યાની આ ભેદી પ્રાચીન સ્કૂલની કલ્પનાના સીમાડાઓ વીંધી નાંખે એવી અચરજભરી દુનિયા હતી ! ગાતી ટોપી સજીવ ચિત્રો, ઉડતી માછલીઓ, નાચતી સીડી, તરતી મીણબત્તીઓ, ઝાડૂ ઉપર ઉડવાનું અને ચિત્ર-વિચિત્ર પ્રાણીઓ તથા છોડવાઓ સાથે રમવાનું ! એક બાળક ‘એમ્યુઝ’ થઈ જાય, અચંબામાં આંખ પહોળી કરે એ બઘું જ !

પણ ખામોશ ટોમ આવું બાળસહજ વિસ્મય ગુમાવી બેઠો હતો. એને ડાર્ક આર્ટસ (મેલી વિદ્યા)માં રસ પડતો હતો. હોગ્ઝવર્ટસના ઇતિહાસનો એ સૌથી તેજસ્વી વિદ્યાર્થી નીવડ્યો એને પોતાનું બહુ જ કોમન એવું નામ ‘ટોમ’ ગમતું નહોતું. એને જ્ઞાન ગમતું કારણ કે એને લીધે એની સેકન્ડહેન્ડ કપડામાં હોવા છતાં બીજાઓ વચ્ચે નોંધ લેવાતી. એણે ચાલાકીથી કદી ખુલતી એના વડવા સાલાઝારની ‘ચેમ્બર ઓફ સિક્રેટ્‌સ’ ખોલી નાંખી (અને હેગ્રીડ નામનો ડમ્બલડોરનો કદાવર વફાદાર એના માટે આરોપી ઠરતાં, એને હોગ્વર્ટસની બહાર ધકેલી દેવાયો !) પણ એના પિતા એક મગલૂ યાને ઇન્સાન હોઈને એની કોઈ માહિતી ત્યાં ન મળતા નિરાશ થયો. પણ એને ભૂતકાળની ખબર પડી.

૧૬ વર્ષની ઉંમરે ટોમ રિડલે પોતાની મા જાદૂગરણી હતી, એટલે એને છોડી જનાર પિતાને કાયર કહી એનું નામ પડતું મૂક્યું (જે અલબત્ત માએ જ એને આપ્યું હતું !) અને જગતભરના જાદુગરોમાં પ્રભાવ પાડે એવું નવું નામ પસંદ કર્યું : લોર્ડ વોલ્ડેમોર્ટ ! ફ્રેન્ચ ભાષામાં ‘વોલ-ડે-મોર્ટ’નો અર્થ થાય ને ‘મૃત્યુ સામેની લડાઈ’ ! નોર્વે અને ડેન્માર્કની ભાષાઓમાં ‘વોલ્ડ’ એટલે હંિસા. લેટિનમાં ‘વાલ્ડે’ એટલે મજબૂત, જોરાવર, યુરોપની પ્રાચીન ભાષાઓમાં ‘મોર્ટ’ એટલે શેતાની, ઇવિલ.

નામ મુજબના જ કામ ટોમ મોર્વોલો રિડલ ઉર્ફે વોલ્ડરમોર્ટે શરૂ કર્યા. એની માના વતન જઈ નાના અને દાદાના સમગ્ર ખાનદાનને પિતા સહિતના સ્વજનોની હત્યા કરી નાંખી !એના મામાની યાદો ભૂંસી એ ગુન્હેગાર ઠરે, એમ એને મરતા મૂકીને ચાલ્યો ગયો ! હોગ્વર્ટસ પાછા ફરેલા વોલ્ડેમોર્ટને ડિફેન્સ અગેઇન્સ્ટ ધ ડાર્ક આર્ટસના ટીચર થવું હતું. પણ એની ઉંમર નાની હતી મિનિસ્ટર કરતાપણ ટીચર થવા ઘણા ઉત્સુક વોલ્ડેમોર્ટની ધીરજ ખૂટી ગઈ હતી. ડમ્બલડોરે એનો વિરોધ કર્યો. વોલ્ડમોર્ટને પસંદ કરતી છોકરી હેપ્ઝીબાહને ત્યાં એણે હફલપફનો કપ અને પોતાની માએ વેચી નાંખેલું લોકેટ જોયું ! થોડા દિવસ પછી હેપ્ઝીબાહની લાશ મળી અને પેલી બે ચીજો ગાયબ ! પછી ૧૦ વર્ષ માટે વોલ્ડેમોર્ટ ગુમ થઈ ગયો પાછો આવ્યો ત્યારે એનો દેખાવ ફરી ગયેલો ! ફિક્કો ચહેરો, લાલ આંખો, ઠંડો અવાજ, બળેલા વાળ !

વોલ્ડેમોર્ટે ફરી ટીચર થવાની માંગ કરી. પ્રિન્સિપાલ બની ચૂકેલા ડમ્બલડોરે એનો ઇન્કાર કર્યો. વોલ્ડેમોર્ટે પોતાની કાતિલ, ખૂંખાર કેદીઓ અને ગુનેગારોની બળવાખોર ટોળી જમાવવાની શરૂઆત કરી જેને ‘ડેથ ઇટર્સ’ કહેવાતા. વોલ્ડેમોર્ટને ઘણા તાબેદારો અને પ્રશંસકો મળ્યા પણ એનો કોઈ દોસ્ત નહોતો. કોઈની સાથે મનના સિક્રેટ ‘શેર’ કરવામાં એને નાનમ લાગતી, પ્રેમ નામના શબ્દથી એને નફરત હતી. ત્યાગ એને મન નબળાઈની નિશાનીહતી. ખુદ આંતરજ્ઞાતીય પ્રેલલગ્ન (વિઝાર્ડ- મગલૂ)નું સંતાન હોવાથી ‘ક્રોસ બીડ’ યાને ‘હાફ (વિઝાર્ડ) બ્લડ’ હતો, પણ એને આવા હાફ બ્લડસ પ્રત્યે નફરત હતી. જાદૂગર પ્યોર ખાનદાની વિઝાર્ડ બ્લડ માટે જ હોય, એવી એની જડ માન્યતામાં એ દ્રઢ હતો. એના પ્રતિકાર માટે ડમ્બલડોરે ફિનિક્સની ફોજ બનાવી હતી.

આ ફોજમાં ડમ્બલડોરના જ બે વિદ્યાર્થીઓ હતા. સંયોગવશ એમની પણ ઇન્ટર રેસિયલ લવસ્ટોરી હતી. અહીં લિલી નામની સુંદર છોકરી મગલ યાને માનવવંશની હતી. અને ક્લાસમેટ જેમ્સ વિઝાર્ડ ઉર્ફે જાદુગરવંશનો હતો જેમ્સ અને લિલી પરણીગયેલા. બંનેએ વોલ્ડેમોર્ટનો મુકાબલો કર્યો હોઈને એ અજ્ઞાતવાસમાં ચાલ્યા ગયેલા જ્યાં લિલીએ પુત્રને જન્મ આપ્યો અને એનું નામ રાખ્યું હેરી !

વોલ્ડેમોર્ટને ભવિષ્યવાણીનો અંશ સાંભળવા મળ્યો કે હાફ બ્લડ એવું લવમેરેજનું સંતાન જ એનો નાશ કરી શકશે. પોતે ગોઠવેલા જાસૂસની મદદથી એ જેમ્સ- લિલિ અને પારણે પોઢેલા બચુકલાં હેરીના ઘરે પહોંચી ગયો. જેમ્સને એણે ખતમ કર્યો, લિલીએ દીકરા હેરીને તેડી લીધો. વોલ્ડેમોર્ટે ઓફર મૂકી કે ‘હેરીને મારવા દે તો તને (લિલી)ને જીવતી જવા દઈશ.’ પણ વોલ્ડેમોર્ટે તમામ જાદૂઈ શક્તિ એકઠી કરીને ફેંકેલો પ્રહાર હેરી સુધી પહોંચે એ પહેલાં જ એની માએ આત્મબલિદાન આપીને એ ઝીલી લીધો. બિનશરતી ત્યાગનો આ ‘લવસ્પેલ’ હેરી ફરતે એવું રક્ષાકવચ બની ગયો કે વોલ્ડેમોર્ટનો પ્રહાર એના ઉપર જ ‘રિબાઉન્ડ’ થયો ! વોલ્ડેમોર્ટનો અંત લિલીના જીવના સાટે રચાયેલા પ્રેમકવચને લીધે નિશ્ચિત હતો, પણ એણે ‘હોરક્રક્સ’નો અજોડ કાળો જાદૂ વિદ્યાર્થી તરીકે જ સિદ્ધ કરેલો હતો !

જાદૂગરીની દુનિયામાં મનાતું કે હત્યા (મર્ડર) એ ‘હાઇએસ્ટ ઇવિલ’ છે સૌથી મોટું પાપ ! અને જે જાદૂગરીના જોરે ખૂન કરે, તેના આત્માના ટૂકડા થતા જાય !પણ જો ‘હોરક્રક્સ’નો પ્રાચીન જાદૂ સિદ્ધ કર્યો હોય તો દરેક ખૂન વખતે ખલનાયક પોતાના આત્માનો એક ટૂકડો ત્યાં હાજર રહેલી કોઈ વસ્તુ કે વ્યક્તિમાં મૂકી શકે. આવા સાત ખૂન થાય પછી એના શેતાન જાદૂગર પાસે આત્માનો થોડોક હિસ્સો બાકી રહે, એ અદ્રશ્ય થઈ જાય અને પછી એના પિતાનું હાડકું, ચાકરનું સ્વેચ્છાએ આપેલું અને દુશ્મન પાસેથી પરાણે લેવાયેલું લોહી એકઠું થાય ત્યારે જ એને શરીર મળે ! પણ પછી એ જાદૂગર લગભગ અમર થઈ જાય, કારણ કે એને મારવા માટે સાત ખૂન વખતે એણે પોતાના આત્માના ટુકડાઓ જ્યાં છૂપાવ્યા હોય એ સાતે સાત બાબતો ખતમ કરવી પડે !

વોલ્ડેમાર્ટે હોરક્રક્સનો ઉપયોગ કર્યો, પણ એના ટૂકડાઓ ક્યાં મૂક્યા ? લોકેટમાં, પુનર્જીવન પથ્થરમાં, એની પાળેલી ‘નાગિની’ (સાપણ)માં, એની યાદો કહેતી રિડલ ડાયરીમાં અને કદાચ ખુદ હેરી પોટરમાં ? ને બીજે ક્યાં ?

વેલ, હેરી પણ ટોમ રિડલની માફક અનાથ તરીકે ઉછર્યો ૧૧ વર્ષે હોગ્વર્ટસમાં આવ્યો. વોલ્ડેમોર્ટનું નામ પણ ન લેવાય એવો એનો ખોફ હતો, એને ‘મેન હુ કેન નોટ બી નેમ્ડ’ કે ‘યુ નો હુ’ તરીકે જ ઓળખવામાં આવતો. એના પ્રહારને લીધે બાળક હેરીના કપાળે ઘાનું નિશાન હતું. પણ હેરીએ ટોમ જેવા સંજોગોમાં જીંદગીનો જૂદો પંથ પસંદ કર્યો. એ એકલો હતો,પણ લાગણીહીન નહોતો. સ્કૂલમાં એને ભોળા રોન અને બાહોશ હરમાયોની જેવા દિલોજાન દોસ્તો મળ્યા. જીન્ની વીઝલીને એ પ્રેમ કરવા લાગ્યો. ડમ્બલડોર કે હેગ્રીડ જેવા હેતાળ વડીલોને એ માન આપતો. એ મા-બાપને યાદ કરી ખૂબ હિજરાતો. પોતાની જાત પર એને ચીડ ચડતી પણ મૂળભૂત રીતે એ સ્નેહાળ હતો. ગુસ્સો ઝટ ઉતરીને એ દોસ્તોની સંગાથે મુશ્કેલી ભૂલી જતો. એમના દુઃખદર્દમાં મદદરૂપ થવા દોડી જતો. લક્ષ્ય એક હોય તો પછી ભાષા કે ટેવો જુદી હોય એની એને ફિકર નહોતી. એનું હૃદય ખુલ્લું રહેતું !

વોલ્ડેમોર્ટ ચાલાકીથી હેરીની પાછળ પડી ગયો. અજાણતા જ દોસ્તોની નિઃસ્વાર્થ મદદ અને આત્મબળથી હેરી મુકાબલો કરતો ગયો. અનેક રોમાંચક અને હેરતઅંગેજ બનાવો પછી એક તબક્કે વોલ્ડેમોર્ટે હેરીના મમ્મી- પપ્પાના મિત્ર અને સ્વજન સમાન સિરિયસ બ્લેકને ખતમ કર્યો. ખુદ હેરી ઉપર કબજો કર્યો… પણ હેરી એટલું બોલ્યો કે, ‘હું તારાથી અલગ છું. મારી પાસે કંઈક એવું છે જે તારી પાસે કદી નહોતું ! એ છે લવ એન્ડ ફ્રેન્ડશીપ !’ને વોલ્ડેમોર્ટે પારોઠના પગલા ભરવા પડ્યા !પછી તો એણે જ ઉશ્કેરેલી એક લડાઈમાં પિતામહ જેવા ડમ્બલડોર ખતમ થઈ ગયા… હવે એક મ્યાનમાં બે તલવાર રહી શકે તેમ નથી. હેરી અને વોલ્ડેમોર્ટ વચ્ચે આખરી જંગ છે. નફરત વિરૂદ્ધ વિશ્વાસના જંગમાં સંસારના સૌથી મોટા જાદૂગર સામે હેરી પાસે દુનિયાનો સૌથી મોટો જાદૂ છે પ્રેમ ! અને સૌથી મોટો ડેથ અને ડાર્કનેસનો ભય છે. કારણ કે એ બંનેમાં કશુંક અજ્ઞાત છે, અજાણ્યું છે !

* * *

૨૧ જુલાઈ,૨૦૦૭ના દિવસની કાગડોળે એટલે જ રાહ જોવાતી હતી. હેરી પોટર સિરીઝનો આખરી સાતમો ભાગ એની મહાન લેખિકા જે. કે. રોલિંગે બજારમાં કરોડો નકલો અને અબજોની આવક સાથે મૂકી દીધો છે. વિશ્વભરના બાળકોને ડિજીટલ યુગમાં વાંચતા કરનાર હેરી પોટરની કહાણીનો અહીં અઢળક પાત્રો- પ્રસંગોને નાછૂટકે પડતા મૂકીને લખેલો સારાંશ છે. મૂળ વાતની ‘થીમ’ પકડવા કથાને અપસાઇડ ડાઉન કરીને ‘વોલ્ડેમોર્ટના’ એંગલથી પકડો, તો સરળતાથી સમજાઈ જાય તેમ છે. આ મહાન ‘એપિક’ બાળકોનું છે, પણ કેવળ બાળકો માટેનું નથી ! એમાં જાદૂ માત્ર એક મેટાફોર એક બેકડ્રોપ છે. એ જાદૂટોણાની નહિ જીંદગીના તાણાવાણાની કહાણી છે. એમાં જ પ્રિન્સિપાલ ડમ્બલ્ડોરના મુખે કહેવાયું છે કે, ‘જીંદગીએ મારી સાથે અન્યાય કર્યો છે એવું બધા કહે છે. પણ જીંદગી ક્યારેય કોઈની સાથે ન્યાય નથી કરતી ! માણસો સારા કે ખરાબ એવા જ બે જ પ્રકારના નથી હોતા. દરેકમાં અચ્છાઈ અને બુરાઈ હોય છે. પસંદગી આપણા હાથમાં છે ! કોઈનો જન્મ એની ઓળખ નથી, એનો વિકાસ એની પહેચાન છે !’

બસ આટલું જ ?

***
‘‘દેખાદેખી છે બધી! અંગ્રેજીથી ઈમ્પ્રેસ થવાની ગુલામ માનસિકતાનો પ્રભાવ છે. વિદેશી સંસ્કૃતિના માર્કેટંિગની કમાલ છે. આજના જમાનામાં જાદૂની વાર્તા? છી છી! આપણી પાસે કંઈ બાળસાહિત્યનો ખજાનો ઓછો છે? આ તો પ્રચારને લીધે કંપનીઓએ ક્રેઝ ઉભો કર્યો છે ને લોકો ઉંધુ ઘાલીને હેરી પોટર પાછળ ગાંડા થયા છે.’’

હેરી પોટર જાણે બાળકોની પ્રિય વાર્તાઓના પાત્રને બદલે હિન્દુસ્તાનનો દુશ્મન હોય એમ નાકનું ટીચકું ચડાવે છે. હેરી પોટરના ચાહકોની ઠેકડી ઉડાવે છે.

સદંતર ખોટા છે આ બધા!

એક શરત મારવી છે? હેરી પોટરના જાદૂની ઉછળી ઉછળીને ટીકા કરનારાઓને પૂછજો… હેરી પોટર સીરિઝના પ્રસિઘ્ધ થયેલા સાતેસાત પુસ્તકો આખેઆખા વાંચ્યા છે? જવાબ પાક્કે પાયે ‘ના’ મળશે. વાંચવાનું નહિ, વખોડવાનું ખરૂં!

જો એક વાર હેરી પોટર સીરિઝ રસ લઈને વાંચો, તો એના પૃથ્વીના ગોળા ફરતે ચકરાવો લઈ ચૂકેલા મેજીકનું સિક્રેટ જાણી શકો! કબૂલ, કે હેરીને ટક્કર મારે એવું બાળસાહિત્ય ગુજરાતીમાં છે પણ એથી હેરી પોટરનો જાદૂ કંઈ ઓછો થાય! સત્તાવાર રીતે આજની તારીખ સુધીમાં ૪૫ કરોડથી વઘુ પુસ્તકો એના વેંચાઈ ગયા છે! પાઈરેટેડ નકલોનું ગેરકાનૂની વેંચાણ અલગ! ૬૭ ભાષામાં એના અનુવાદો થયા છે. અત્યાર સુધીમાં તેના પરથી રિલીઝ થયેલી ફિલ્મો વિક્રમસર્જક અબજો ડોલરનો ધમધોકાર કારોબાર કરીને ‘ઓલટાઈમ હિટ’ના ટોપ લિસ્ટમાં ગોઠવાઈ ગઈ છે!

ગુજરાતી લેખકોને આનંદ અને ઈર્ષાની લાગણી એકસાથે થાય એવી સિઘ્ધિ તો એ છે કે… હેરી પોટરની યુવા લેખિકા જે.કે. રોલિંગ અબજપતિઓનું લિસ્ટ બહાર પાડતા ‘ફોર્બ્સ’ મેગેઝીનના વાર્ષિક અંક મુજબ ‘માત્ર અને માત્ર લખીને જ અબજપતિ’ (કે અબજ ‘પત્ની?’) થનાર દુનિયાની સર્વપ્રથમ (અને હાલ એકમાત્ર) વ્યકિત છે! જે.કે. રોલંિગની પાસે હેરી પોટરના પુસ્તકો – ફિલ્મો વગેરેની રોયલ્ટીની આજની તારીખે કુલ કમાણી બ્રિટનના ક્વિનથી વધુ છે! આ બ્રિટીશ મહારાણી પણ વિશ્વના દિલો પર રાજ કરેછે!

હેરી પોટર એક પુસ્તક – નથી. સળંગ ચાલતી ગ્રંથશ્રેણી છે. હેરી પોટર સીરિઝ દુનિયાભરમાં રજૂ થતી, ત્યારે બાળગ્રાહકો દુનિયાભરમાં આખી રાત જાગીને એ ખરીદવા કતારો લગાવીને ઉભા રહેલા. મોંધઘાદાટ અને દળદાર એવા એ પુસ્તકોની પહેલા જ દિવસે લાખો નકલો જગતભરમાં ખપી જતી! હેરીની લોકપ્રિયતા હવે અતૂટ વિક્રમો સ્થાપી રહી છે! રોલિંગે માની ન શકાય, છતાં વાસ્તવિક લાગે એવી હેરતઅંગેજ સૃષ્ટિ સર્જીને આખી એક પેઢીને વાંચતી કરી છે.

જાદૂગરનો શો તો ત્રણ કલાકમાં ખતમ થઈ જાય. પણ હેરી પોટરનો જાદૂ આટલા વર્ષે પણ ઓસરવાને બદલે ઉભરાતો જાય છે . ‘હેરી પોટર’ના પ્રથમ અને કદમાં સૌથી નાના પુસ્તકની ગુજરાતી આવૃત્તિ બહાર પડી. આ અનુવાદની કિંમત ગુજરાતીઓને વગર વરસાદે ન્હાવા જેવી લાગે! પણ છતાંય બહાર પડયાના ૩ જ દિવસમાં એની ૫૦૦ નકલો ચપોચપ ઉપડી ગઈ! (જો કે હેરીના બીજા ભાગો ગુજરાતીમાં આવ્યા જ નહિ!) ગુજરાતી માઘ્યમનાં બચ્ચાં લોગ પણ હવે અંગ્રેજીમાં એ વાંચવા અને વસાવવા ધડાધડ કૂદાકૂદ કરી રહ્યાં છે!

બાળકથી વઘુ પ્રામાણિક વાચક કે ગ્રાહક બીજું કોઈ કોઈ નથી. યાદ રાખજો, મોટેરાઓ હેરી પોટરના વેચાણના આંકડા વાંચીને પ્રભાવિત થતા હશે. પણ હેરીની સફળતાના અસલી શિલ્પી એવા જગતભરના ભૂલકાંઓ – કિશોરોને વેંચાણ કરતાં વાર્તામાં વઘુ રસ પડે છે! બાળકો વિવેચકો નથી. જો વાર્તા ગમી જાય તો એના પાત્રો એમની અસલી જીંદગીના મિત્રો બનીને રહે છે! બાળકો માટે કલ્પનાની સૃષ્ટિ જાણે સજીવન થઈ જાય છે. ‘વાંચનભૂખ ઘટાડતી મૂવી- ટીવીની પાશ્ચાત્ય સંસ્કૃતિ’ના રોદણા રોવાવાળાઓએ નોંધ લેવી જોઈએ કે, હેરી પોટરના કલ્પનાશીલ પુસ્તકો એ પશ્ચિમની ટીવીમૂવી જનરેશનના બાળકોએ દોડી દોડી ને વાંચ્યા ખરીદ્યા છે. ટીવી કે ફિલ્મોએ તો હેરી પોટરની કિતાબોની લોકપ્રિયતામાં વધારો કર્યો હશે, ઘટાડો હરગીઝ નહિ!

હેરી પોટરની પહેલી નજરે ગપગોળા લાગતી વાર્તામાં એવી તો શી નવી નવાઈ છે? જાદૂની અંધશ્રઘ્ધાથી ઉભરાતી વાર્તા જ વળી, આત્મવિશ્વાસ કેવી રીતે શીખવે?

બાળકને ઓળખવું હોય, તો પહેલા માને ઓળખવી પડે. સંસ્કાર કહો, ઉછેર કહો કે ઘડતર… બાળકની મૂર્તિ એની મા ઘડતી હોય છે. હેરી પોટર નામના પાત્રની લેખિકા તેની ‘માનસસમાતા’ થઈ. એની જીવનકહાણી અને હેરી પોટરની પ્રસવવેદના (લેબર પેઈન) જાણો તો હેરી મેજીકનું અડઘું સિક્રેટ સમજાઈ જાય! કિવિક ફલેશબેક ટુ જોઆન કેથલીન રોલિંગ. ખુલ જા… સીમ સીમ!

***
સ્કોટલેન્ડના કિંગક્રોસ સ્ટેશન પર એકબીજાથી સાવ અજાણ એવા ૧૧ વરસના યુવક- યુવતી નેવીમાં ભરતી થવા જતાં હતાં. છોકરીને ઠંડી લાગતી હતી, એ જોઇને છોકરાએ પોતાનો કોટ આપી દીધો. તો છોકરીએ દિલ આપી દીઘું! ૧૯ વરસની ઉંમરે બેઉ પરણી ગયા.

‘ક્રોસ બ્રીડિંગ’ જેવા આ મેરેજનું પ્રથમ સંતાન એટલે ૧૯૬૫માં જન્મેલી હેરી પોટરની સર્જક જોઆન રોલિંગ. મમ્મી-પપ્પાના પહેલાં મિલનની યાદમાં આજે પણ હેરીની જાદૂની સ્કૂલે જવાની ટ્રેન કિંગક્રોસ સ્ટેશનેથી જ ઉપડે છે! જોઆન પહેલેથી જ સ્વતંત્ર મિજાજની. આજે વકીલ એવી નાની બહેનને કપાળે બેટરીનો સેલ ફેંકીને એક ઘા કરી દીધેલો. હેરી પોટરના કપાળે પણ જગમશહૂર એવું ‘ઝેડ’ આકારનું ઘાનું નિશાન છે!

જોઆનને પહેલેથી જ લખવાનો શોખ. ૮ વર્ષની ઉંમરે ‘રેબિટ’ નામના રેબિટ યાને સસલાની વાર્તા લખેલી. ૧૧ વર્ષે વળી ૭ શ્રાપિત હીરોની ચોરીની રહસ્યકથા લખેલી. પછી તો જોઆનબહેન મમ્મી-પપ્પાના દબાણથી (રોજીરોટી માટે કંઇક કરવું ને!) ફ્રેન્ચ શીખીને પરાણે પરાણે અંગ્રેજી-ફ્રેન્ચ જેવી ભાષાના પોર્ટુગલ ખાતે શિક્ષિકા બન્યા.

૧૯૯૦માં એકવાર જોઆનની ટ્રેન એક અંધારી ટનલમાં ફસાઇ ગઇ. ટ્રેન ચારેક કલાક બંધ રહી હતી. ફરતે અંધારી ટનલની બિહામણી કાળાશ! જોઆનને થયું કે આ ટનલમાંથી ટ્રેન સ્ટેશને જવાને બદલે કોઇ બીજી જ જાદૂઇ સૃષ્ટિમાં નીકળે તો? અને જન્મ થયો હેરી પોટરનો! ઘેર આવીને બધા વિચારો તો યાદ ન રહ્યા, પણ હેરી પોટરનું પાત્ર જોઆને લખી રાખ્યું. પછી તો જીંદગીમાં જાદૂથી પણ નાટયાત્મક વળાંકો આવ્યા. વ્હાલી મા કેવળ ૪૫ વર્ષની ઉંમરે ગુજરી ગઇ. જોઆનના લગ્ન માત્ર ૧ વર્ષ ટક્યા. પતિ તો ગયો, પણ ખોળામાં એક બાળકી રમતી મૂકી ગયો, એનું નામ જેસિકા!

જોઆન નોકરી મૂકી બહેનને ગામ રહેવા ગઇ. એક બેડરૂમનો ફલેટ લીધો. ફુરસદના સમયે હેરી પોટરની કથાસૃષ્ટિ પર એ કામ કર્યા કરતી. એના મનમાં હેરી પોટરની ૭ ચોપડીઓની સીરિઝ પહેલેથી નક્કી હતી. ૧૧ વર્ષે હાઇસ્કુલમાં દાખલ થતાં હેરીથી વાત શરૂ થાય… એકબીજાથી સ્વતંત્ર છતાં એકબીજા સાથે જોડાયેલા પાત્રોના ૭ દિલધડક બનાવો હેરીના જીવનમાં દર વર્ષે એકના હિસાબે બને, અને હેરી ૧૮ વર્ષનો યુવાન થાય, ત્યાં કથા પૂરી. (આ કંઇ થોડી એકતા કપૂરની સિરિયલ છે કે સફળતા મળે તો ખેંચાય?) પ્રકાશને બતાવવા માટેની પહેલી વાતો જોઆને કોફી શોપમાં બેઠા બેઠા લખી.

અઘરી અને ઉટપટાંગ લાગતી કથા કોઇપણ સફળ વિચાર મુજબ શરૂઆતમાં ‘રિજેકટ’ થઇ. જોઆને કહ્યું કે ‘એકવાર મારી દીકરી જેસિકાની જ ઉંમરના એક બાળકની ઘેર ગયેલી. એ બાળક પાસે ઓરડો ભરાય તેટલા રમકડાં હતાં. મારી બિચારી દીકરીના રમકડાં એક ખોખામાં આવી જાય તેટલા હતાં. મેં જીંદગીમાં કરેલી ભૂલો પર એ રાત્રે હું ખૂબ રડી. પણ રડીને બેસી ન રહી. મેં પરિસ્થિતિને પડકારી. આ જ ગુણ હેરીમાં પણ છે એ મુશ્કેલી સામે હિંમતથી ઝઝૂમે છે.’

આજે મિડલ કલાસની ‘સિંગલ મધર’ જોઆન પાસે આલીશાન મકાન છે. લખલૂટ સાહ્યબી છે. ડોકટર પતિ સાથે બીજા લગ્નથી બે સંતાનો  છે. હેરી પોટર પૂરી કરી ચૂકેલી જોઆનના સાત અન્ય સંતાનો પણ દુનિયાનો ખોળો ખુંદી રહ્યા છે. એ છે હેરી પોટર સીરિઝના સાત પુસ્તકો ‘ફિલોસોફર્સ સ્ટોન’, ‘ચેમ્બર ઓફ સિક્રેટસ’, ‘પ્રિઝનર ઓફ આઝકાબાન’, ‘ગોબ્લેટ ઓફ ફાયર’ ,‘ઓર્ડર ઓફ ફિનિકસ!’,’હાફ બ્લડ પ્રિન્સ’ અને ‘ડેથલી હોલોઝ’!

સાતેય કથાઓ (અને આઠ ફિલ્મો) એક જુઓને બીજી ભૂલો એવી રસભરપૂર છે. વાર્તા બરાબર બાળકોના દિલોદિમાગ, એમના સંવેદનોને ઘ્યાનમાં રાખીને લખાઇ છે. આજના સ્માર્ટ બાળકોને બઘું જ સાદુંસરળ ગમતું નથી. ભેજું કસે એવો ગુંચવાડો તો તેઓ વિડિયો ગેઇમમાં પણ શોધે છે. રોલિંગે પોટરવર્લ્ડમાં કયાંય પણ બાળકો માટે નકામા હોય એવા ગ્લેમર કે હિન્સાના તત્વો પ્રવેશવા દીધા નથી. વાર્તાના પ્લોટમાં જ એવી થ્રીલ હોય છે કે એ માટે બીજા ગતકડાં કરવા ન પડે!

હેરી પોટરની કથામાં જે.કે. સેલંિગે ‘જાદૂ’ જીવનના અણધાર્યા વળાંકોના પ્રતીક તરીકે લીધો છે. જીંદગીના જાદૂના પ્રતિબિંબનું સેમ્પલઃ  લેખિકા જે.કે. રોલિંગ અને પાત્ર હેરી પોટરની જન્મતારીખ એક જ છેઃ ૩૧ જુલાઈ!
****

શું છે આ પ્લોટ? ‘બેઝિક સેટઅપ’ સીઘુંસટ્ટ છે પણ એનું નકશીકામ અદ્દભૂત ખૂબીથી થયું છે. હેરી પોટરની દુનિયા એવી દુનિયા છે જયાં લંડન શહેરમાં મગલ્સ (માનવો) અને વિઝાર્ડસ (જાદૂગરો) રહેતાં હોય! ચમત્કારિક જાદૂગરો અલબત્ત, ઓળખ છુપાવીને જીવતા હોય. સ્કોટિશ હરિયાળીની વચ્ચે આવેલા કિલ્લા જેવી ‘હોગ્વર્ટસ’ સ્કૂલમાં વયોવૃદ્ધ પ્રિન્સીપાલ ડમ્બલડોરના માર્ગદર્શન નીચે બાળકો જાદૂ શીખે.

હેરી પોટરની પ્રથમ કથાનો ઉપાડ જ ડમ્બલડોર અને શરીરમાં રાક્ષસ, હૃદયમાં ઇન્સાન એવો એમનો સાથી હેગ્રીડની ઓળખથી થાય છે. એક નવજાત બાળકને શહેરમાં ગુપચુપ મૂકી દેવાય છે. આ બાળક એ હેરી પોટર. હેરીની માએ એક જાદુગર જેમ્સ સાથે ભાગીને લગ્ન કર્યા હોય છે. હેરીના મા-બાપની હત્યા માત્ર શકિત અને સત્તાને જ અંતિમ સત્ય ગણતાં લોર્ડ વોલ્ડેમોર્ટ નામના શેતાની જાદૂગરે કરી છે. હેરીના કપાળ પરનું નિશાન પણ એનું જ આપેલું છે. હેરી તો જોકે, માસી-માસાને ત્યાં ઉછરે છે. માસીનો ડર્સલી પરિવાર ‘પ્રેમલગ્ન’ના સંતાનરૂપ હેરીને ડગલે ને પગલે સતાવે છે પણ હેરી ૧૧ વર્ષનો થતાં એને ચમત્કારિક રીતે જાદૂની સ્કૂલમાં ભણવાનું આમંત્રણ મળે છે.

આ ‘હોગ્વાર્ટસ’ સ્કૂલ પણ અજાયબઘરથી કમ નથી! ત્રણ માથાવાળો કૂતરો એની રખેવાળી કરે છે. એની સીડીઓ દ્રષ્ટિભ્રમવાળા ચિત્રોની જેમ ફરતી રહે છે. દિવાલ પરના ચિત્રો સ્થિર નહીં પણ હાલતા-ચાલતાં બોલતાં છે! ત્યાં અકડુ પ્રોફેસર સ્નેપ પણ છે, અને માયાળુ શિક્ષિકા મેકગેનાગાલ પણ છે. ટપાલ વહેંચતાં ધુવડો અને હવામાં સરકતી મીણબત્તીઓ છે. અડઘું ગરૂડ, અડઘું અશ્વ એવું વિશાળ ઉડતું પ્રાણી ‘હિપ્પોગ્રીફ’ છે. ગ્રીનગોટસ નામની જાદૂઇ બેન્ક પણ છે. બોલતા વૃક્ષો અને નાચતી ટોપીઓ છે. ‘ક્‌વિડિચ’ નામના ઝાડૂ પર બેસીને રમવાની હવાઇ પકક્ડદાવ જેવી રમત છે.

‘ગરૂડદ્વાર’ (ગ્રિફિનડોર) કે નાગશક્તિ, ચીલઘાત જેવા નામો ધરાવતી- ટૂકડીઓની હોસ્ટેલ્સ છે. હોગ્વાર્ટસ પહોંચવાની ટ્રેન પ્લેટફોર્મ ‘નાઈન એન્ડ થ્રી કવાર્ટર યાને બે પ્લેટફોર્મ વચ્ચેના થાંભલામાંથી નીકળે છે!

અને અહીં હેરીને જીંદગી જીવવાનું મન થાય એવા બે જીગરજાન દોસ્તો મળે છે. ગભરુ અને સંયુકત અમીર કુટુંબનો ખાનદાની નબીરો રોન તથા તેજસ્વી અને હાજરજવાબી બાળા હરમાયોની. હેરી પોટરની ઉંમર (અને કથાના પુસ્તકો) વધતા જાય- એમ લેખિકાએ બે બોયફ્રેન્ડ -એક ગર્લફ્રેન્ડની આ ત્રિપુટીની લાગણીઓમાં થતા પરિવર્તનો પણ આબાદ ઝીલ્યા છે. હેરીને ખબર પડે છે કે એના મમ્મી- પપ્પાની હત્યા થઈ હતી. હેરીને બચાવવા જતા એની મમ્મી મૃત્યુ પામેલી. એ એક ભયંકર ષડયંત્ર હતું અને આજે પણ એ હત્યારો અદ્રશ્ય સ્વરૂપે હેરીને મારવા પ્રયત્નશીલ છે. જીવનમાં કદી મા-બાપનો પ્રેમ તો શું ઝલક પણ ન મેળવનાર હેરી અત્યંત તીવ્રતાથી એમને ઝંખે છે. એ હવે કદીયે મળવાના નથી, એનો ખાલીપો એને રાતોની રાતો જગાડે છે.

રોલિંગની માને વાંચવું બહુ ગમતું. પણ હેરી પોટર પાનાઓ પર ઉતરે એ પહેલા એ જતી રહી. અબજોની સ્વામિની રોલિંગ (જેનું મિડલ નેમ કેથરીન એની દાદીના નામ પર છે!) સજળ નેત્રે કહે છે કે ‘મારી માએ હેરી પોટરનું માત્ર એક પુસ્તક પણ વેંચાતું જોયું હોત તો એ ધન્ય થઈ ગઈ હોત! એને પોતાની દીકરીને લેખિકા બનતી જોવાનો ખૂબ હરખ થયો હોત. એને પુસ્તકો ખૂબ ગમતા! મેં એની વિદાય પછી આજદિન સુધી અનુભવેલી અકળામણ અને એકાંતની પીડા હેરી પોટરમાં ઉતારી છે.’’

હેરી પોટરની કથામાં જાદૂઈ જગત છે, પણ એ વિસ્મય પેદા કરે છે, વિચારહીનતા નહી. બાળકો જ નહિ, ગમે તે માણસને જીવન જીવવામાં ઉપયોગી એવું સોનેરી શાણપણ એમાં વાકયો, સંવાદો, પાત્રો અને ઘટનાઓમાં પરાણે અપાતી સલાહ ન લાગે એમ વણાયું છે. દાખલા તરીકે, આઝકાબાનની ભયાનક જેલના ચોકીદારો ‘ડીમેન્ટોર’ના નામથી ઓળખાય છે. આ ભૂતિયા આકારો એના શિકારનું લોહી નહિ, પણ એના દિમાગમાંથી સઘળી સુખદ સ્મૃતિઓ ચૂસી લે છે! મતલબ, પછી માણસ પાસે કેવળ દુઃખ વેદના હતાશાની યાદો જ બાકી બચે! એ પાગલથી પણ બદતર અવસ્થામાં સબડે! ડેમેન્ટોરને હંફાવવાનો એક જ માર્ગ છેઃ જીવનમાં જે ક્ષણે સૌથી વઘુ ખુશી થઈ હોય, એ પળને યાદ કરીને એની આંખોમાં તાકવું! વાઆઆહ!

એવી જ રીતે જાદૂઈ અરીસામાં મૃત મમ્મી- પપ્પાને જ જોવા માંગતા હેરીને પ્રિન્સિપાલ ડમ્બ્લડોર સમજાવે છે કે ‘જીવવાનું ભૂલીને માત્ર સપનામાં જીવવામાં જાદૂ નથી. જાદૂથી જ્ઞાન અને સત્ય પામવાનું છે!’ સંઘર્ષ વાર્તામાં બરાબર ખીલે છે. નૈતિકતાનો આંતરિક સુર એને લાલચની પ્રંચડ ગર્જના વચ્ચે સંભળાતો રહે છે. આ બધા ઉપરાંત મર્ડર મિસ્ટરી જેવા બનાવો, સનસનાટી ભર્યો અંત અને સ્કૂલ લાઈફના મસ્તી તોફાન તો ખરા જ. બાળકની નજરમાં શિક્ષકોની પણ આગવી અસર હોય છે. એ ધબકાર પણ અહીં બરાબર ઝીલાય છે!

અને હેરી પોટર પોતે! આપણા જૈફ બાળસાહિત્યદાદા સ્વ.રમણલાલ સોની ૯૭ વર્ષની ઉંમરે એની કથા વાંચીને એને લાડમાં ‘હરિયો કુંભાર’ કહેતા! જૂની પેઢીના ગાંધીજી જેવા ગોળ ચશ્મા ગરીબ હેરી પહેરે છે. એ જાદૂની છડીનો દુરૂપયોગ કરતા અચકાય છે, દોસ્તો માટે જીવસટોસટની બાજી લડાવે છે, વિનયી- નમ્ર- વફાદાર- પ્રમાણિક- નિષ્ઠાવાન – આજ્ઞાંકિત અને એબોઉ ઓલ, બહાદૂર છે! બુઘ્ધિ અને આત્મવિશ્વાસથી છલોછલ!

બ્રેવો! હેરી પોટર. બાળકો તારા જેવા બને એમાં એમનું અહિત નહિ, હિત જ છે!

***

જે કંઈ નવું હોય, સુપરહિટ હોય, વેસ્ટર્ન હોય અને યંગ જનરેશનને ક્રેઝી કરી નાખે તેવું હોય એને ઝૂડી કાઢવાની હિન્દી અને ગુજરાતી સાહિત્યના બૌઘ્ધિકો (?) ને ભારે લિજ્જત આવતી હોય છે. આ એ લોકોની જમાત છે, જેમના પાપે (અને નહિ કે અંગ્રેજી ભાષાના પ્રતાપે) ગુજરાતી ભાષાની ઘોર ખોદાઈ ગઈ છે. આ એવા ઉરાંગઉટાંગોની ટોળકીઓ છે, કે જે કંઈ નવું કે નોખું આવે એને મારીમચડીને ‘આ બઘું તો અહી હતું જ’ કે ‘આવા ચિલ્લર સર્જન કરતા આપણા વારસાનું મહિમામંડિત પાંડિત્ય કયાંય ગહન છે’ જેવા કન્કલુઝન્સથી કચડી નાખવામાં એમને ગગનભેદી ઓડકાર આવે છે.આથી ગુજરાતીઓની આખી એક પેઢી (ફોર ધેટ મેટર, હિન્દીભાષીઓની પણ!) લિટરેચરનું નામ પડે એટલે ગળે બાબરો ભૂત વળગ્યો હોય એમ ભાગી છૂટે છે.

અને ૧૦૦થી વધુ  દેશોમાં કરોડો નકલોમાં વેંચાતા હેરી પોટરની સકસેસ સ્ટોરી એવા સમાજમાંથી આવી છે, જયાં ઘેરઘેર નહિ – ઓરડે ઓરડે ટીવી છે. ટીવી જ નહિ, વિડિયો ગેઈમ્સના અને ડીવીડીઝના ઢગલા છે. એ દેશોમાં જે ફૂટકળિયાઓ વાંચ્યા વિના જ વખોડયા કરે છે, એમના કપાળે ફટકારો તો પાણી ન માંગે – એટલા હાર્ડબાઉન્ડ એડિશનના જાડાં… ચિત્રો વિનાના, મોડર્ન ગેજેટ્‌સ કે સેકસ વિનાના ‘ટેકસ્ટ ઓન્લી’ થોથાંઓની આટલી ઘેલછા જાગે છે! જે.કે. રોલિંગે આખી એક પેઢીનાં બચ્ચાં લોગને બચપનમાં વાંચન કરતા કરીને આથમી રહેલી પેઢીના લેખકોને નવા વાચકોના સ્વરૂપમાં આખરી જીવતદાન બોલે તો, એકસટેન્શન આપ્યું છે. ખરેખર તો પુસ્તકપ્રેમીઓએ રોલંિગના માનમાં ‘થેંકસગિવિંગ’ના સમારંભ કરવા જોઈએ!

પુષ્પક વિમાનના વર્ણનો વાંચીને જાતે જ પીઠ થાબડતા રહેતા અને દેવું કરીને એરબસ એ ૩૮૦ ખરીદતા રહેતા અડધા અબૂધ અને અડધા દંભી લોકોના લાભાર્થે કેટલીક વાયડી વાયકાઓની સાફસૂફી કરવી જરૂરી છે. ગ્રામ્યજીવનમાં ગાયો ચારતા અથવા એબ્સર્ડ સરરિયલિઝમથી સેરિડોન, એસ્પેરિનનો માર્કેટ શેર વધારતા સાહિત્યસમર્થો ગુજરાતી વાચકોના લમણે નર્યો ઉપદેશ આપીને ઢીમણાં કર્યે રાખે છે. સાહિત્ય અઘરું હોય તો જ સારૂં? સરળ, લોકપ્રિય હોય અને નવીન, રસાળ હોય તો નઠારું?

* * *

(૧) હેરી પોટરની સફળતા માર્કેટિંગનો જાદૂ છે. હાઈપની અસર છે.

વાહ! જો માર્કેટિંગથી જ સતત સફળતા મળે, તો એકલા હેરી પોટરને જ ૧૯૯૭થી ૨૦૦૭ સુધી કેમ મળે? નફો તો બધાને અપરંપાર જોઈએ છે. બીજા કોઈ પુસ્તકને પ્રચારના જોરે કેમ હિટ બનાવીને વઘુ કમાણી ન કરી? અને અબજપતિ રોલિંગે દૂઝતી ગાય જેવી પોટર સીરિઝનો અંત કેમ કર્યો? એને કોમિકસ કે વઘુ નવા સાહસોના જોરે જીવતી કેમ ન રાખી? રિમેમ્બર, માર્કેટિંગથી ઈન્સ્ટંટ સકસેસ જરૂર મળે છે, પણ કોન્સ્ટન્ટ સકસેસ હંમેશા પ્રોડકટના પરફેકશન પર આધારિત છે. કવોલિટી વિના પોપ્યુલારિટી લાંબો સમય ટકતી નથી. અને આ કંઈ ચોકલેટ કે પેન્સિલ નથી કે ટીવીની જાહેરખબરો જોઈને ભૂલકાંઓ એ ખરીદવા ભેંકડા તાણે! હેરી પોટરની જાહેરાત કદી પેપ્સીની જેમ જોઈ? છતાં કેવળ ‘વર્ડ ઓફ માઉથ’ થકી વિવિધ જાતિ, દેશ, રંગ, બેકગ્રાઉન્ડ, ઉંમરના બાળકો અને મોટેરાઓ પણ એકધારા એની પાછળ પાગલ થયા છે. આ પાવર ઓફ બિઝનેસ નથી, પાવર ઓફ વર્ડસ છે!

(૨) હેરી પોટર તો પશ્ચિમનું ગુલામ બનાવવાનું અને રૂપિયા રળવાનું તરકટ છે!

આ એટલી વાહિયાત અને કચરપટ્ટી દલીલ છે કે એનો નોંધ સુઘ્ધાં લેવાની ન હોય! અમેરિકામાં કોઈ નારાયણમૂર્તિ કે અઝીમ પ્રેમજી સામે મોરચા કાઢીને સિલિકોન વેલીમાં ભારતીયો એ ભારતનું અમેરિકાને ગુલામ બનાવવાનું કાવત્રું છે – એવો વિરોધ કરે તો આપણને કેવો ચક્રમ લાગે? ઈનફેકટ, હેરી પોટરનું કથાનક એકદમ બ્રિટિશ છે અને વાસ્તવમાં અમેરિકા, ફ્રાન્સ, જર્મની, રશિયા, બ્રાઝિલ, કે જાપાન માટે પણ ‘ડિફરન્ટ કલ્ચર’નું છે! કેટલાક ખાલી દિમાગના ચુસ્ત ખ્રિસ્તીઓએ તો વળી એને ‘એન્ટી – રિલિજીયસ’ ગણાવી કોર્ટ કેસીઝ પણ કર્યા છે! દરેક મહાન કથાની માફક આ કથા પણ એક પ્રદેશ કે ધર્મની મોહતાજ નથી. ખરેખર જો હેરી પોટર વાંચો અને સમજો તો એમાં કોમર્શિયલાઈઝેશન, ધાર્મિક અંધશ્રઘ્ધા, જાતિ, રંગ કે દેશના ભેદભાવ, ગુલામી અને જડ પરંપરાઓનો પ્રતિરોધ છે!

(૩) હેરી પોટર મંત્રતંત્ર અને જાદૂટોણાની વાતોથી બાળમાનસ દૂષિત કરે છે.

આ કૂમળા બાળમાનસની ફિકર જરઠ ભેજાગેપોને વારતહેવારે થતી હોય છે. અગેઈન, આવું કહેનારા હેરી પોટર ‘વિશે’ વાંચે છે. હેરી પોટર ‘ને’ વાંચતા નથી! પહેલી વાત તો એ કે મનોરંજક સાહિત્ય કંઈ ભજનસંગ્રહ નથી. રસપ્રદ અને રોમાંચક ન હોય તો ક્રિએટિવિટી શું કામની? કળા, સાહિત્ય, સંગીત, સિનેમા, ચિત્રો વગેરેને સતત ગાંધીજીના રૂઢિચુસ્ત ગોળ ચશ્માથી જોવાની ટેવ છોડો અને હેરી પોટરના વિસ્મયના ગોળ ચશ્મા પહેરો! ચમત્કારો કે રાક્ષસોના વર્ણનથી બાળમાનસ એમ ભરમાઈ જતું હોય, તો પહેલા રામાયણ, મહાભારત, બાઈબલ તમામ પૌરાણિક સાહિત્ય પર પ્રતિબંધ મૂકવો પડે! શું આ બઘું વાંચીને માનવજાતના વડવાઓ ભરમાઈ ગયા હતા? તો અહીં સુધી આપણે કેવી રીતે પહોંચ્યા? બીજી વાત : હેરી પોટરનું આકંઠ રસપાન કરનાર કોઈ ટાબરિયું પણ પીએચડી થયેલા પ્રોફેસરને સમજાવી શકશે કે હેરી પોટર મૂળભૂત રીતે જાદૂની વાર્તા જ નથી!

મેજીક એમાં બાળકોને મનપસંદ એવી ઈમેજીનેશનની અદ્‌ભુત સૃષ્ટિ રચવા માટેનું મીઠુંમઘુરૂં બહાનું છે. એકસાથે એક હજાર ગુજરાતી સાહિત્યકારોને (એટલા છે જ નહિ? ફાઈન, સો સર્જકો, ચારસો વિવેચકો અઘ્યાપકો અને પાંચસો નવરા ચર્ચાપત્રીઓને) બેસાડીને એકલપંડે જે.કે. રોલિંગે કેવળ કલ્પનાના જોરે જે અભૂતપૂર્વ અવર્ણનીય સૃષ્ટિ રચી છે એવી કાલ્પનિક સ્કૂલ કે, માત્ર પાત્રો (વાર્તા નહિ) કે કમ સે કમ વિજ્ઞાનથી ઈતિહાસ સુધીના સંદર્ભ ધરાવતા નામો રચવાનું કહો! નર્મદાકિનારે લલિત શ્લોકો સાંભળવા કે લગ્નેતર લફરાંની ચલિત શાયરીઓ કરવા કે આઘુનિકતામાં પીસાતા ગ્રામીણ દલિતની વેદનાને વાચા આપવા જેટલું આ સહેલું કામ નથી! આ બધામાં તો વાચકનું ખેતર તૈયાર ખેડાયેલું મળે છે. હેરી પોટરે તો એક નવું જ વાવેતર કરી બતાવ્યું છે! એમાં વર્ણવાયેલા મેજીકનું એકેએક પાનું માનવમનની ક્રિએટિવ ફલાઈટ કેવી ઉડી શકે છે, અને વાચકને પણ સાથે કેવી સહેલગાહે લઈ જઈ શકે છે એનો બોલતો પુરાવો છે!

(૪) આપણા બાળસાહિત્યને અન્યાય થયો છે. બાકી તો હેરી પોટરને ટક્કર મારે એવી કૃતિઓ આપણે ત્યાં પણ હતી જ! ‘ચંદ્રકાંતા’ની જ આ નકલ છે!

આ વાકયનો પૂર્વાર્ધ સાચો છે. બકોર પટેલથી ગલબા શિયાળ અને માનસેન સાહસીથી છેલછબા સુધીના અઢળક પાત્રોને હેરી પોટરના ચાહકોની માફક ગુજરાતી વાચકોએ ભકિતભાવે પૂજયા નહિ. અને જીવરામ જોશી, રમણલાલ સોની, હરીશ નાયક, ધનંજય શાહ તથા હરિપ્રસાદ વ્યાસ જેવા સર્જકોની શકિત લગભગ વેડફાઈ ગઈ. પણ ઉત્તરાર્ધ માની લેવા મન સ્વાભાવિકપણે લલચાતું હોવા છતાં નિખાલસતાથી નિહાળો તો સત્ય નથી. વિશ્વના બાળસાહિત્યમાં બે પ્રકારની કૃતિઓએ રાજ કર્યું છે. ટૂંકી વાર્તા જેવી લોકકથાઓ અને પરીકથાઓ… તથા મુખ્ય પાત્રોને યથાવત રાખી પહોળા પને વિસ્તરતી ‘એપિક સ્ટોરીઝ’ યાને મહાગાથાઓ! ખુદ રોલિંગના ફેવરિટ રાઓલ્ડ દાહલ (મટિલ્ડા), સી.એસ. લુઈસ (ક્રોનિકલ્સ એફ નાર્નિયા) કે લુઈ કેરોલ (એલિસ ઈન ધ વન્ડરલેન્ડ) હોય કે જે.આર.આર. ટોલ્કિન (લોર્ડ ઓફ ધ રિંગ્સ), એડગર રાઈઝ બરો (ટારઝન) કે જુલે (યુલ) વર્ન… આ બધા હંમેશા નવલકથા જેવી લાંબી વાર્તાઓથી અજરઅમર બન્યા છે. ગુજરાતી બાળસાહિત્યમાં ૯૫% જેટલી જગ્યા માત્ર ટૂંકી વાર્તા કે લધુનવલ જેવા સાહિત્યકારે રોકી છે. જેમાંની અડધી પ્રેરિત કે અનુવાદિત છે.

બાકીનામાં જે ૫% બે-ચાર ભાગમાં એક જ પ્લોટ ચાલે એવી કહાણીઓ રચાઈ તેનો સ્કેલ હેરી પોટર પ્રકારના સાહિત્યની સરખામણીએ ટપાલટિકિટ જેવડો લાગે! સખેદ સ્વીકારવું પડે કે ગુજરાતી સાહિત્યકારોમાં બાળ – કિશોરો માટે ‘સાગા’ ગણાય એવી કાળજયી (ટાઈમલેસ)નવલકથા એક પણ રચાઈ નથી!

એથી પણ વઘુ અગત્યની વાત એ છે કે આઝાદીને જેટલા વર્ષો થયા, એટલા વર્ષોથી બાળસાહિત્ય (જેના જોરે જ વાચકો વાંચવાની આદતમાં ઘડાય, અને સમય જતાં અન્ય સાહિત્યપ્રકારોને એમનો કવોટા મળે!) હેરી પોટરના વિલન લોર્ડ વોલ્ડેમોર્ટના કોઈ સ્પેલની માફક થીજી ગયું છે, ડિઝનીના મિકી માઉસ કે અંકલ સ્ક્રૂજ હજુ ચાલે છે. પણ ડિઝનીએ દાયકાઓ પહેલાં રચ્યા એવા જેમના તેમ નહી! સમય પ્રમાણે એમની લાઈફસ્ટાઈલ, ફેશન, પ્રોબ્લેમ્સ, કેરેકટારાઈઝેશન, લોકેશન બઘું જ અપડેટ થતું રહ્યું છે. બાકી તો શેરલોક હોમ્સ કે ફેન્ટમ પણ આઉટડેટેડ થઈ ગયા છે! (ભારતની વાત બાજુએ રાખો, જાદૂગર મેન્ડ્રેકને હેરી પોટરના બ્રાન્ડ ન્યૂ ચાહકોમાંથી કેટલા યાદ કરે છે?) જૂનવાણી લાગતા હેરી પોટરમાં સાયન્સ ફિકશન જેવા ‘ડેઈલી પ્રોફેટ’ અખબારો, ‘મરૌડર્સ મેપ’ જેવા નકશાઓ છે.

રહી વાત ‘ચંદ્રકાંતા’ એટસેટરાની તો એને પણ ટીવીસિરિયલ સ્વરૂપે ફૂલડે વધાવાયેલી જ છે. કશો નવો સ્વાદ લેવાનો કે નહિ? કયાં સુધી બસ્સો કે બે હજાર વર્ષ પહેલાંની વાર્તાઓના વખાણ કર્યા કરશું? ઈટસ ટાઈમ ટુ ક્રિએટ સમથિંગ ન્યુ, ઓરિજીનલ એન્ડ ફ્રેશ ફોર જનરેશનનેકસ્ટ! સ્પેશ્યલી અપીલિંગ ટુ ટીન્સ!

* * *

હેરી પોટર સીરિઝમાં રોલિંગનો માસ્ટર સ્ટ્રોક સ્કૂલ – હોસ્ટેલના બેસ્ટ ઈયર્સ ઝીલવામાં છે. આજે ટીનેજર્સમાં સૌથી વઘુ સફળતા એને એટલે મળે છે કે એ શાળાજીવનની કથા છે. ૧૧ વર્ષે પોટરની હોગ્વર્ટસમાં એન્ટ્રી થાય અને જેવું વેકેશન પડે એટલે વાર્તા પૂરી. નવા સત્રથી નવો ભાગ શરૂ! એડોલસન્સ (તારૂણ્ય) વટાવી હેરી ૧૮ વર્ષનો જુવાન બને એટલે શાળાજીવન પૂરું, અને સાતમા ભાગમાં એના સંઘર્ષની કહાની પણ સમાપ્ત! આ બધાની વચ્ચે સારા- ખરાબ શિક્ષકો, દાદાગીરી કરનાર મેલફ્રોય જેવા ‘બુલીઝ વિદ્યાર્થીઓ, લીના લવગુડ જેવા હૃદયથી નિર્મળ અને સંજોગોના શિકાર બનેલા પણ બાકીના મજાક ઉડાડે તેવા લધરા કે ભોળા સ્ટુડન્ટસ, રોન જેવા દિલોજાન દોસ્ત, હરમાયોની જેવી શકિતશાળી સ્ટુડિયસ સાથી, મિત્ર સેડ્રિકનું મોત, હાર – જીત, સ્પર્ધા… વીઝલી બ્રધર્સની ફીલગુડ મસ્તી મજાક… કંટાળો, એકલા પડી જવાની પીડા… આપણા બધાની સાથે લાઈફના બેસ્ટ પાર્ટ જેવા સ્ટુડન્ટ ઈયર્સમાં બન્યું હોય એ સબકુછ!

માટે હેરી પોટર લખનારની નહિ, વાંચનારની વાર્તા બની જાય છે. વળી એ ઘટનાપ્રધાન છે. એનું કોઈ પણ ભાગનું કોઈ પણ પૃષ્ઠ ઉઘાડો તો કાં એના રમૂજની છાંટવાળા સંવાદોની રમઝટ દેખાશે, કાં તો મન મોર બની થનગાટ કરે એવું કોઈ અદ્‌ભુતરસથી છલોછલ વર્ણન દેખાશે અને કાં હાર્ટબીટસની સ્પીડ વધારે એવું કોઈ એકશન રચાતું હશે! આ બઘું એન્જોયેબલ હોવા છતાં જેમ પોટરની ઉંમર વધતી જાય, એમ કથા ડાર્ક એન્ડ ફીલોસોફિકલ થતી જાય!

દરેક પાત્રોના જીવતા માણસોની જેમ વૈવિઘ્યપૂર્ણ લેયર્સ બને, જે સમયાંતરે ખુલતા જાય! બે પાત્રો સરખું કામ કરે, પણ સરખા હોય નહિ! માસ્ટર સ્ટોરીટેલર રોલિંગે ખુદે જ કહ્યું છે, તેમ એક પ્રેરણા એણે શેકસપિયરના ‘મેકબેથ’ની લીધી છે – જેમાં ગુન્હાહિત મનોદશાનું રહસ્ય અને આગાહીને લીધે હત્યા તરફ ધકેલતી મહત્ત્વાકાંક્ષા છે. બીજી પ્રેરણા જેન ઓસ્ટિનની છે. એની માફક દરેક પ્રકરણ કે ભાગ એવી રીતે પૂરા થાય કે નવો વાંચવા માટે કલેજું તાળવે ચોંટી જાય! દરેક ભાગમાં કંઈક એવા ‘હૂકસ’ કે સવાલો અઘૂરા રાખ્યા હોય કે એનો ખુલાસો જાણવાની ઉત્કંઠા માટે છેક સુધી ‘વન ટાઈમ રીડર’નું ‘ઓલ ટાઈમ ફેન’માં રૂપાંતર થઈ જાય! અને એકતા કપૂરથી વિરૂઘ્ધ, આવી સોનાના ઈંડા આપતી કહાણીનો પણ સાતમા ભાગમાં અંત થઈ જાય!

મતલબ, આખો નકશો રોલિંગના દિમાગમાં પહેલેથી તૈયાર હતો! આમ પણ, આ કક્ષાની અપ્રતિમ સફળતા કદી ફલ્યુકમાં મળતી નથી. હેરીની સર્જનકથામાં ૪૨ વર્ષની રોલિંગના ૧૭ વર્ષની એકધારી તપસ્યા છે! અને છ વર્ષની ઉંમરથી શરૂ કરેલો લખવાનો અનુભવ છે! ‘હેરી પોટર’માં મેજીક ચાર્મ્સ કે સ્પેલ્સ, કેરેકટર્સ, પ્રાણી કે વનસ્પતિ, વસ્તુઓ કે કર્સ (શાપ)ના ભૂતપૂર્વ લેંગ્વેજ ટીચર રોલિંગે જે નામો આપ્યા છે, એના ઈતિહાસ, ભાષા, સંસ્કૃતિ, સાહિત્ય અને વિજ્ઞાન સાથેના કનેકશન્સનું અલાયદું દળદાર પુસ્તક થઈ શકે તેમ છે!

પોટરના ગુજ્જુ ટીક્કારો બેહોશ થઈ જાય એટલો રિસર્ચ અને એવી જ ક્રિએટિવિટી રોલિંગે ફઈબા બનવામાં દાખવી છે. સેમ્પલ: ટોમ ‘મોર્વોલો’ રિડલમાં મોર્વોલો એટલે માર્વેલ્સ (અદ્‌ભુત) તો ખરૂં જ પણ ‘વોલો’ એટલે ઈચ્છા પણ થાય, અને શેકસપિયરના નાટક ટવેલ્ફથ નાઈટમાં ‘મોર્વોલો’ નામનું પાત્ર આવતું કે જે એવો જૂનવાણી હતો કે પોતે આનંદ ન કરતો અને બીજાઓ કરે એ જોઈને એને ચીડ ચડતી! ‘પોટર’ નામ કુંભારના અર્થમાં નથી. પણ આયર્લેન્ડ, સ્કોટલેન્ડમાં અનાથ બાળકોના કબ્રસ્તાનને ‘પોટર્સ ફિલ્ડ’ કહેવાય છે. વળી, ઈસુ સાથે દગો કરનાર જુડાસના નષ્ટ થવાની પણ એ જગ્યા છે! સુપરહિટ ગેઈમ ‘ક્વિડિચ’ માટે પાંચ પાના ભરી શબ્દો ફંફોસ્યા બાદ ‘કવિડિટી’ (વસ્તુનો અર્ક કે અસલી સ્વભાવ) પરથી રોલિંગે એ જાતે બનાવ્યો છે! બાય ધ વે, એમાં ભારતીય પાત્ર પાર્વતી પાટિલ અને નાગિની પણ છે જ!

પણ હેરી પોટર કેવળ શબ્દકોશ પણ નથી… એ કથા જાદૂની નથી.હીરો – વિલનના ઢિશૂમ ઢિશૂમની પણ નથી. આ કથાનું સિહાસન ચાર પાયા પર ઉભું છે: લવ, લોન્લીનેસ, ડેથ એન્ડ ડિપ્રેશન! ગયા બુધ / કથાસાર યાદ કરો. વોલ્ડેમોર્ટ અને હેરીના બચપણના સંજોગો લગભગ સરખા છે. બંને હતાશ, એકલા, મા-બાપ વિનાના દુખી અને સમાજની મજાકનું કેન્દ્ર બન્યા છે. બંને જીંદગીથી અકળાયા છે. પણ વોલ્ડેમોર્ટમાં વેર પ્રગટે છે અને હેરીમાં વ્હાલ! વોલ્ડેમોર્ટની માતાએ સંતાન ખાતર જીંદગી સમર્પી, જીવીને એને ઉછેરવાને બદલે પોતાની જવાબદારીથી ભાગીને આપઘાત કર્યો’ એ ઘટના સાથે હેરીનો માતાએ સંતાનને રક્ષવાની જવાબદારી ખાતર પ્રાણની આહૂતિ આપી બલિદાન કર્યું એ મૃત્યુને સરખાવો… હેરી હીરો છે, કારણ કે એનો પીંડ વાત્સલ્યમાંથી ઘડાયો છે! વોલ્ડેમોર્ટની જેમ ટેલન્ટનો ગુમાની નશો એને નથી.

હેરી પોટરના સતત ૨૧મી સદીની ફરજીયાત ભેટ જેવું ડિપ્રેશન પડઘાયા કરે છે. ‘ડિમેન્ટોર્સ’ના પાત્રો એના જ પ્રતીક છે. વળી હાફ બ્લડ – પ્યોર બ્લડની વિલનગીરી હિટલર – લાદેન જેવા ફાસીવાદી કે મર્યાદાના નામે પ્રેમલગ્નનો વિરોધ કરતા હિન્દુત્વની જડ વિચારધારાનું પ્રતીક છે. જન્મધર્મજાતિના ચોકઠાંથી માણસને માપનાર ખરા ખલનાયક છે . મૃત્યુથી શરૂ થઈને મૃત્યુ સાથે પૂરી થતી હેરી પોટરની થીમ ડેથ છે. રોલિંગના મતે મેજીકનું અંતિમ આકર્ષણ જ મૃત્યુને હંફાવી અમર બનવાનું છે.

પણ કોઈ જાદૂ મૃત્યુને ટાળી શકતો નથી. અને કોઈ જાદૂ પ્રેમ પ્રગટાવી શકતો નથી! ‘લવ પોશન્સ’ના જાદૂથી ઝનૂન, વળગણ, આકર્ષણ પેદા કરી શકાય. બટ ઈવન ગ્રેટેસ્ટ મેજીક કેન નોટ મેન્યુફેકચર લવ! એ જીવનના સાહજીક વિકાસ સાથે આપોઆપ પ્રગટતો ઈશ્વરીય જાદૂ છે! જે કદાચ મૃત્યુને હંફાવતી એકમાત્ર હૂંફ છે! ભરોસો અને પ્રેમ હેરીની તાકાત બને છે, વોલ્ડેમોર્ટ સ્વાર્થી, તો હેરી પરમાર્થી બને છે.

અને કોણ કહે છે જગતમાં જાદૂઈ છડી નથી ? કાફેમાં બેસીને કાગળ પર અક્ષરો પાડતી વખતે જે.કે. રોલિંગના હાથમાં જે કલમ હતી એ શું જાદૂઈ છડી (મેજીક વોન્ડ)થી કંઈ કમ હતી?

એકસ્પેકટો પેટ્રોનમ!

ફાસ્ટ ફોરવર્ડ

Destiny …is often reflection of choices we had made in past!
-j. K. Rawling.
# હેરી પોટરના પુસ્તકોના અને ફિલ્મોના હું તો ગળાબૂડ પ્રેમમાં છું. એને સલામી અનેક રીતે આપી છે. હું જો કે એના પ્રેમમાં મોડો પડ્યો. ૨૦૦૨માં એની પ્રથમ ફિલ્મે મારા પર ચુંબકીય અસર કરી, પછી પુસ્તકોના ખોળે ગયો. ત્યારે માં ગુમાવ્યાના ઝખ્મો તાજા હતા, જેમાં હેરીની ફેન્ટેસીએ મલમપટ્ટો કર્યો. ત્રણ લેખો છેલ્લા ૬ વર્ષના ગાળામાં લખ્યા અને હજુ તો કેટલું ય લખવાનું રહી ગયું છે. પણ આ રવિવારે સ્પેકટ્રોમીટરમાં હેરીને ફાઈનલ ફેરવેલ કહેતો લેખ લખ્યો, ત્યારે આ બધી વાત એકડે એકથી માંડવાનું જરૂરી લાગ્યું…પાછળથી આ ટ્રેનમાં ચડેલા મગલૂઓ માટે! 😛  હેરીનો જાદુ અનાયાસ નથી. એક વર વાંચો તો તમને અજગરની માફક ગળી જાય એવો છે. સ્કુલોમાં તો અચૂકપણે વંચાવવા જેવી આ કિતાબો છે. એમાં રસના ફુવારા અને ડહાપણના ઝરણા છે. ઉપદેશ નથી, ઉત્તેજના છે. જુના ત્રણ લેખો મામુલી વિગતોમાં ફેરફાર સાથે, નવેસરથી ગોઠવીને અહીં સળંગ લેખ તરીકે મુક્યા છે. હોગવર્ડસ્ અને હોગ્સમીડની ગયા વર્ષે ઓર્લાન્ડોના યુનિવર્સલ સ્ટુડિયોમાં મુલાકાત લીધી ત્યારે રીતસર બંદા પાણી પાણી થઇ પીગળી ગયા હતા! અહાહા..શું એ દ્રશ્યો હતા…વાંચેલી વાર્તાનો મસ્ત સાક્ષાત્કાર ત્યાં રાઈડમાં થયો. કલાકો સુધી ક્યુમાં ઊભવાનું વસુલ થયું! અદભુત રાઈડ..સ્મરણીય અનુભવ! એ સફરની તસવીરો કેટલીક અહીં મૂકી છે. અવડા કેડ્રાવા નો ડેથ સ્પેલ આપણા પર જમડા ચલાવે એ પહેલા કરી લેવા જેવું એક કામ રોલીન્ગની આ મહાન ગાથાની ઓળખાણ છે. એની આંગળીએ ભવસાગર પાર થશે! 🙂

 
 

ગોવર્ધન પર્વત ઊંચકવામાં થોડીક સળીનો ટેકો !

અમદાવાદમાં એક મુસ્લિમ ગૃહિણીની હિંમત અને સમયસૂચકતાને લીધે કેટલાય નિર્દોષોના જીવ બચી ગયા. એનું નામ રેશમા. સમાચારો વાંચતા હશે એને ઘટનાની ખબર હશે. પતિ શેહઝાદ સાથે માથાકૂટ થઇ એમાં એને માર પડ્યો. પતિએ ગુસ્સામાં બોમ્બ બતાવી ઉડાવી દેવાની ધમકી આપી. એ મધરાતે ઘર નજીક મસ્જિદમાં છુપાઈ ગઈ. પોલીસને જાણ કરી. આજે આઠ જેટલા બોમ્બ સાથે ઝડપાયેલો શેહઝાદ રેશ્માબાનોએ સાચી દિશામાં ભરેલા પગલાને લીધે પોલીસની કસ્ટડીમાં છે. રેશમાએ  કશું કહ્યું એ ખાસ સાંભળો :  http://www.ndtv.com/article/india/she-told-cops-her-husband-was-making-crude-bombs-120411?pfrom=home-India

ઉભા થઈને તાળીઓ પાડી બિરદાવવા જેવી વાત છે આ. આપણે નેગેટિવ બાબતો વખોડવામાં એટલા રચ્યાપચ્યા હોઈએ છીએ કે પોઝીટીવ બાબતોને વખાણવામાં ઉણા ઉતારીએ છીએ. જેટલી તાકાતથી ત્રાસવાદ સામે રોષ પ્રગટ કરીએ, એટલી જ તાકાતથી કોઈ ભેદભાવ વિના ત્રાસવાદ રોકતી ઘટનાઓ માટે પ્રશંસા પણ કરતા શીખવું પડે. બિશપ ડેસમંડ ટૂટૂનું ક્વોટ મને અતિ પ્રિય છે : “જેનો વિરોધ કરતા હોઈએ, તેના જેવા ના બની જઈએ – તેનું હમેશા ધ્યાન રાખવું.” અજમલ કસાબ અને તિરંગા માટે શહીદ થનાર અબ્દુલ હમીદનો ભેદ ભારતવાસીઓએ સમજવો જ પડે. નહિ તો પાકિસ્તાન અને ભારતમાં ભેદ જ શું? ત્રાસવાદનો વિરોધ મુસ્લીમમાત્રનો આંધળો વિરોધ ના બની રહે, તેનું ધ્યાન મેં હમેશા રાખ્યું છે. જે મારા દોઢ દાયકાના લખાણોથી પરિચિત છે- એમને નવાઈ નહિ જ લાગે. મેં આકરામાં આકરા ત્રાસવાદવિરોધી લેખોમાં હમેશા નિર્દોષનો ભોગ રમખાણમાં ના લેવાની તાકીદ અચૂકપણે કરી છે. આ કોઈના કહેવાથી નહિ- પણ હું માનું છું એટલે. ખાતરી ના થતી હોય એમણે મારા લેખો જોઈ જવા. હું અંતરના અવાજથી લખું છું. કોઈને સારું લાગે કે માઠું લાગે એની પરવા કરતો નથી.

સમાચાર છે કે રેશમાને ગુજરાત સરકારે પચ્ચીસ હજાર રુપરડીનું મોટા ઉપાડે ઇનામ આપ્યું! આ વાંચીને લોહી ઉકળી ઉઠ્યું. નિર્દોષ નાગરિક મરે તો લાખ્ખો મળે ને બચે તો એની આટલી ઓછી કિંમત ? આજના જમાનામાં આટલા રૂપિયામાં ઘરનો નિર્વાહ સાચું કરવા જતા એકલી પડી ગયેલી પત્નીથી ચાલે ખરો? સરકાર પાસે પબ્લિસિટીનું ખાસ્સું બજેટ છે , ને ગુજરાતને ખરેખર સ્વર્ણિમ બનાવતી આવી ઘટનાઓ માટે રૂપિયા નથી? આમ તો ઘણા પ્રોજેક્ટ માટે ઉદ્યોગપતિઓની મદદ લેવાય છે- તો દાખલો બેસાડવા માટે પણ રેશમાને ખરેખર ચુપચાપ તમાશો જોતા લોકોને જાહેરમાં ત્રાસવાદ અંગે માહિતી આપવાનું મન થાય, એવું જંગી ઇનામ ના આપી શકાય? આમ તો કરોડોનો ફાલતું ખર્ચ કે ભ્રષ્ટાચાર આપણે ત્યાં રહેમરાહે થતો રહે છે. રાષ્ટ્રપ્રેમની વાતો કરતી સંસ્થાઓ અંગે હું ઘણીવાર ટોકું છું કે તમારો રાષ્ટ્રપ્રેમ એટલે નર્યું ભગવું હિન્દુત્વ એવી બાવાવાદી વ્યાખ્યા ના જ ચાલે. ફક્ત મુસ્લિમદ્વેષ એ જ કઈ ભારતપ્રેમની સાબિતી નથી. ખોટી બાબતોને ઝાટકવામાં તત્પર એ બધા હોય છે, એટલી ઉમદા બાબતોને પોંખવામાં કેમ નથી હોતા? આમ તો નફરતનો જ ગુણાકાર થાય, ને દેશનો ભાગાકાર થાય! પોઝીટીવ અવાજને ટેકો ના આપી, આપણે નેગેટીવ ઘોંઘાટનું વોલ્યુમ વધારવામાં ફાળો આપીએ છીએ. સારા સાચા મુસ્લીમોના અવાજને સમર્થન આપતા બિરદાવતા શીખવું જ પડશે- એમની હાડોહાડ એલર્જી રાખો અને એકતા અને મહાન ભારતની વાતો કરો – એ સંઘ ક્યારેય કાશી કે કાશ્મીર – દિલ્હી કે આમ ઈન્સાનના દિલ – ક્યાંય પહોચે નહિ!

ત્રણ દિવસથી આ અંગે મનોમંથન ચાલતું હતું. પ્રિય કિન્નર આચાર્ય અને નિકટ મિત્રો સાથે ઉભરો ઠાલવ્યો. વાતની ખરાઈ કરવા સંબધિત વિસ્તારના પરિચિત ઇન્સ્પેક્ટર કુમ્ભારવાડીયા સાહેબની પણ મદદ લીધી. એ મારા વાચક-શ્રોતા પણ છે. રેશમાએ હજુ સુધી તો હિંમત ટકાવી છે. દસ બાય દસની ખોલીમાં રહીને. મુંબઈમાં ૧૨ ચોપડી અંગ્રેજીમાં ભણીને..અવનવા દબાણો વચ્ચે. એણે કર્યું એમાં ઘણી શંકા-કુશંકા થાય..પણ ભલે અંગત કારણોસર,  એણે આટલું તો કર્યું!

માન્યું કે આ મહેબૂબ ખાન-નરગીસની મધર ઈન્ડીયા જેવી કોઈ ફિલ્મી ઘટના ના પણ હોય. આવેશમાં આવેલો પતિ-પત્નીઓ ઝગડો જ હોય. પણ ઘરમાં ઝગડા તો દાઉદના ઘરમાં ય થતા હશે. રેશમાએ જે પગલું ભર્યું એ કોઈ વાડાબંધી વિના વિચારો તો ઉત્તમ નાગરિકધર્મને લાગતું જ હતું. જેની જાગૃતિના ભાષણો નેતાઓ ઉછળી-કૂદીને કરતા રહે છે. રાજાઓ અને રાડીયાઓથી ઘેરાયેલા ભારતની ટમટમતી જયોતનો પ્રકાશ સંકોરે એવું! રેશમાને હું કઈ જાણતો નથી, પણ મારા માટે એ એક વ્યક્તિ નહિ વિચાર છે. આશાસ્પદ ઘટના છે. હું ખોટો પડું, તો ય સારપમાં મારી શ્રધ્ધા તો ખોટી નહિ પડે ને!

પરમ દિવસે કિન્નર સાથેના ‘ફોનાલાપ’માં નક્કી કર્યું કે એવા જ એક નાગરિક તરીકે આપણે ય આ હકારાત્મક ઘટનાને ટેકો આપવો. મેં અને કિન્નરે સાથે મળીને દસ હજાર આપવાનું નક્કી કર્યું. આજે જ લેખ વાંચી માતૃભાષા અભિયાનવાળા હર્ષદ પંડિતનો ફોન આવ્યો અને એમણે મારી વાત સાંભળી સામે ચાલીને પાંચ હજાર તરત નોંધાવ્યા. આ કુલ પંદર હજારની બોણી સાથે હું અને કિન્નર જાહેર માધ્યમે તમને બધાને અપીલ કરી છીએ – આમાં જોડવાની. ફરજીયાત બિલકુલ નથી, અને શરમે-ધરમે કે ક્ષોભથી પણ કશું ના જ કરવું. આ કોઈ સંબંધોના નામે ઈમોશનલ બ્લેકમેઈલીંગ નથી કે આમાં યોગદાન આપવું જ પડે. અને આમાં યથાશક્તિ-યથામતિ જ કશુંક કરવાનું છે. રકમ મોટી ના હોય તો ચાલે, ઈરાદો મોટો હોવો જોઈએ. મને તો જે સુઝ્યું , જે રુચ્યું એ આદતવશ તરત અમલમાં મુક્યું છે. પ્રાપ્ત માહિતી મુજબ રેશમા પાસે હજુ બેંક એકાઉન્ટ પણ નથી. એટલે હું ય મૂંઝાયેલો છું કારણ કે જે કઈ ફંડ ભેગું થાય એ પૂરી પારદર્શકતાથી કઈ રીતે એકઠું કરી પહોચતું કરવું. હાલ પૂરતું વિચાર્યું છે કે રેશ્માબેનના નામે a/c payee  ચેક મારા કે કિન્નરના સરનામે પહોચાડવા. (જય વસાવડા. ૯, અક્ષરધામ સોસાયટી, ગોંડલ.-૩૬૦૩૧૧ / કિન્નર આચાર્ય , એ-૧૭ શાંતિ નિકેતન પાર્ક, રૈયા ચોકડી –સ્ટર્લિંગ હોસ્પિટલ પાસે, રાજકોટ -૩૬૦૩૧૧ ) જરૂર પડે અમને sms અમારા નંબર પર કરી શકાય. હજુ અમે ય એ રકમની વ્યવસ્થા અંગે વિચારીએ છીએ. તમે અત્યાર પૂરતું યોગદાન જણાવી શકો, અને સુચન પણ. ભરોસો હોય તો અમને ચેક મોકલાવી શકો રેશ્માબેનના નામનો.

આ કેવળ સારા ઈરાદાથી, જે લખીએ એ જ આચરીએની સાદી પારદર્શકતાથી ઉપાડેલું નાનકડું પોઝીટીવ અભિયાન છે. ત્રાસવાદ સામે એક સામાન્ય સ્ત્રીએ કશુક કરી બતાવ્યું, તો સામાન્ય નાગરિકો પણ કોઈ ભેદભાવ વિના આ અમનની ખરી પહેલને ટેકો આપી  શકે. મારી પાસે જો એટલી સંપત્તિ હોત તો મેં મંદિરોને બદલે , આવી ઘટના માટે ૨૫-૫૦ લાખનું ઇનામ જાહેર કર્યું હોત. આવા ફંડનો મને કોઈ અનુભવ નથી, ને ઉપરવાળાની મહેરબાનીથી મારે કોઈ પબ્લિસિટીની જરૂર નથી, એ આપ બધા સુપેરે જાણો છો. આપના પ્રેમ થકી લોક્ચાહનાની ભેટ મળી જ છે. ક્ષતિઓ લાગે તો આગોતરી ક્ષમાપના.

હા, કાળા અંધકારમાં ગાંધીજી કહેતા એમ ઉછીના કિરણે પણ એક નાનકડું ચાંદરણું પાડવામાં નિમિત્ત બનું એનો હરખ છે. નકારત્મકને બદલે હકારત્મક ઘટનાનો વધુ પ્રચાર થાય, જીન્દગી લેવા કરતા બચાવવા માટેનો વિશ્વાસ વધુ ફેલાય એ જ સપનું છે. આને કોઈ લોકપ્રિયતાનું ગતકડું ના માનશો પ્લીઝ. મને ખબર છે, કેટલાક ઈર્ષાળુ કુથ્લીખોરોને મારી બાબતે નવો મુદ્દો મળશે અને એમનું દિમાગ રાજકારણી હોઇને એ આમાં ય રાજકારણ જોડશે. પણ હું તો આ રકમ આપવામાં ય એક પણ રાજકારણીને સાથે રાખવાનો નથી. આ કોમનમેનનું જ કામ છે. સવાલ કોઈ માઈલેજનો નહિ, દાનવતા સામે માનવતાની લીટી ઘાટી કરવાનો જ છે. એટલે જેમને જે તર્ક-વિતર્ક કરીને નેગેટીવ બાબતોમાં સમય બગાડવો હોય એ એમને મુબારક. વિવાદોની પરવા મેં ક્યારેય કરી નથી.અમને જે ઠીક લાગ્યું એ કર્યું. કડવો અનુભવ થશે, તો શીખીશ. પણ મીઠું કર્તવ્ય પડતું નહિ મુકું. તમને યોગ્ય લાગે તો પ્રતિસાદ આપજો, મિત્રો.

—————————-

આ નીચે  છે મારો ૨૦૦૮માં પ્રકાશિત લેખ. થોડા સમયાનુરૂપ ફેરફાર સાથે. ત્યારે પણ મેં આવી ઘટનાને બિરદાવી હતી, એની સાબિતી માટે. અગાઉ પણ આવું ઘણું લખ્યું જ છે. પણ આ વધુ સાંપ્રત છે. એમાં સોફિયા નામની માતા છે , તો અહીં રેશમા નામની પત્ની. પુરુષપ્રધાન હિંસા સામે આ સ્ત્રીહ્રદયનો આર્તનાદ હશે?

તું છે બધે ને સહુમાં તો એક વાત કહું ખુદા

હાથે કરીને કેમ વિતાડે છે ને સહે છે!

ઇન્ડિયન યૂથમાં ખાસ્સી પોપ્યુલર સાઈટ પર એક ઉંચા, મજબૂત, કુંવારા જુવાનનો પ્રોફાઈલ છે. થોડા સમય પહેલા કર્ણાટકના હમ્પી ખાતે એણે પ્રવાસ કરેલો, તેના મુગ્ધ નજરે પાડેલા સરસ ફોટોગ્રાફસ છે. એ ક્યારેક ડ્રિન્ક કરે છે, નોનવેજ પણ ખાય છે. એને ઈંગ્લિશ, હિન્દી, બિહારી, મલયાલયમ, કન્નડ તામિલ ભાષા આવડે છે. સ્પોર્ટસનો એ શોખીન જીવડો છે. ક્રિકેટ ફૂડ એન્ડ મૂવીઝ એના પેશન છે. મૂવીઝ માટે તો એણે લખ્યું છે- એની કાઈન્ડ, એની લેંગ્વેજ, એનીટાઈમ… આઈ એમ મૂવી મેનિઆક! આ ભાઈસાહેબને ફાસ્ટ ડ્રાઈવિંગ ગમે છે. દંભ નથી ગમતો. હૂંફનો અભાવ નથી ગમતો. અને હા, કોઈ પણ અસલી જવાંમર્દની માફક એને ફ્‌લર્ટિંગ, ડાન્સિંગ અને અફ કોર્સ ‘ઈરોટિકા’ ખૂઉઉબ પસંદ છે (જો ન હોય તો જુવાની શું કામની! સીધા બાળકમાંથી બૂઢ્ઢા જ થઈ જવું જોઈએ ને!) ઈરોટિકા યાને શૃંગારિક, કામુક વાતો, વિચારો, તસવીરો એન્ડ વ્હોટ નોટ! અને હા, એને મનપસંદ સોંગ્સના વિડિયોઝમાં યુવાનોમાં પોપ્યુલર પાકિસ્તાની બેન્ડ ‘સ્ટ્રિંગ્સ’ (‘શૂટઆઉટ એટ લોખંડવાલા’નું ‘આખરી અલવિદા ન કહો’ ગીત યાદ છે?)ના ઘણા સોંગ્સ છે! અને આ દિલફેંક યુવાન જેના વિના જીવી ન શકતો હોય એવી બાબતો છે ઊંઘઃ ભોજન, ટીવી અને મૂવીઝ!

સોરી ટુ સે. પણ એ લાંબી નીંદરમાં જ પોઢી ગયો છે. હવે ઉઠી ન શકાય તેવી! એની લાઈફ કોઈ મૂવી જેવી થઈ ગઈ! એ પોતે ટીવી પર દેશ આખા માટે ન્યુઝ બની ગયો. ઉપરના આખા ફકરામાં ‘છે’ને બદલે ‘હતો’ વાંચવું પડે તેમ છે!

આ પ્રોફાઈલ છે શહીદ મેજર સંદીપ ઉન્નીકૃષ્ણનનો, જેણે મુંબઈમાં ચાલેલી જીવસટોસટના ત્રાસવાદવિરોધી લડાઈમાં સામી છાતીએ જીવ આપી દીધો! જે કમાન્ડોઝને આપવા માટે આતંકવાદ સામે આરપારની લડાઈ કરવા માંગતી સરકારના વહીવટી તંત્ર પાસે નકશા નહોતા, આદેશ નહોતો, કશુંય કો-ઓર્ડિનેશન જ નહોતું, ઉમદા બસ પણ નહોતી અને જેમણે નિર્દોષોને બચાવતા બચાવતા દોષિતોને ઝડપવાના હતા! આ કમાન્ડોઝ ઓપરેશન માટે ફાઈવ સ્ટાર હોટલોમાં ગયા, બાકી સપરિવાર તાજ કે ઓબેરોયના બેન્કવેટ હોલમાં ફરવું એમને પોસાય?

વેલ, જે પાકિસ્તાની મ્યુઝિક બેન્ડ સંદીપને ગમતું, એ જ પાકિસ્તાન પ્રેરિત જેહાદી મુસ્લીમ ત્રાસવાદીઓએ મેજરનો ભોગ લીધો! બીજા અનેક નિર્દોષોની માફક! ખેર, મૂવીઝ કે મસ્તી ડેટિંગના નામથી ભડકતા રૂઢિચુસ્તોને સમજાવું જોઈએ કે આ બધાની સાથે પણ કુરબાની આપી શકે, એવી સરફરોશ જુવાની હોય છે. દેશપ્રેમ એટલે વૈરાગ્યભક્તિ નહિ! પાકિસ્તાની કલાકારોને માનવતાના નામે મહોબ્બત કરવાની સાથે જ પાકિસ્તાનપ્રેરિત ‘દાનવતા’ (ત્રાસવાદ) સામે ઝઝૂમવાનું ખમીર જોઈએ. આ કોઈ વિરોધાભાસી ઘટના નથી. પાકિસ્તાનમાં જે સારા છે એમની સાથે પ્યાર ને જે નઠારા છે એમની સાથે તકરારની ન્યાયસંગત વાત છે. (મોરચો સમગ્ર દેશ કે ધર્મ સાથે નહિ – ઈવિલ યાને આસુરી તત્વો સામે જ માંડતો હોય છે. દુર્યોધનને કે રાવણને ખતમ કરવામાં અંતે તો લંકા –હસ્તિનાપુરનું કલ્યાણ જ છે. મેં હમેશા આ પાતળી ભેદરેખા ચોકસાઈથી જાળવી છે. એટલે જેહાદી ત્રાસવાદનો વિરોધ ધર્મઝનૂનીઓની નકલ કરીને એકાંગી ઇસ્લામવિરોધી બનીને ના કરવો. પાકિસ્તાની કલાકારો અંગે લખવામાં બ્રોડમાઈન્ડેડ સ્ટેન્ડ હોય..પણ પાકિસ્તાની અળવીતરાંઓને સહન કરવાની નબળાઈ એમાં ના હોય એ સ્પષ્ટ સંદેશ એમાં જવો જોઈએ.)

* * *

મેજર સંદીપનું નામ તો આજે જાણીતું છે. પણ એમના વતન કેરળના સાફિયા ફયાસને કેટલા ઓળખે છે? સાફિયા પણ સલામીને લાયક છે. ના, એ સૈનિક નથી. ગૃહિણી છે. માતા છે.

બન્યું એવું કે કાશ્મીરમાં થોડા સમય પહેલા થયેલા એન્કાઉન્ટરમાં મોહમ્મદ ફયાસ નામનો કન્નુરનો એક જુવાન ટેરરિસ્ટ માર્યો ગયો. કુપવાડામાં રહેલી એની લાશને અંતિમવિધિ માટે ક્લેઈમ કરવા માટે એની મા સોફિયાએ ઘસીને ઈન્કાર કર્યો! એણે કહ્યું કે ‘જો મારો દીકરો આવી રાષ્ટ્રવિરોધી પ્રવૃત્તિમાં સંડોવાયેલો હોય, તો એની સાથે જે થયું એ બરાબર થયું. એ આવા જ અંતને લાયક હતો. હું બંદગી કરું છું કે કોઈ સ્ત્રીને કટ્ટરવાદીની મા બનવાનું બદનસીબ ન મળે!’ સાફિયાએ ‘હેં! હોય જ ન નહિ!’ના મુફતી અબુ બશરથી પ્રજ્ઞા ઠાકુર સુધીના પેરન્ટસના પ્રતિભાવોને બદલે ચોખ્ખીચટ વાત કરી, કે ‘મારો દીકરો ભટકતો જતો હતો, તેની મને શંકા હતી જ. ત્રાસવાદી બનવા માટે એના ફૈઝલ નામના દોસ્તે એને લલચાવ્યો હતો, તેવું મને લાગે છે. એ મને કહેતો કે તમારા પુત્રને ઉચ્ચ અભ્યાસ માટે બેંગ્લોર મોકલ્યો છે, અમદાવાદ મોકલ્યો છે… મોહમ્મદ મારા કાબૂ બહાર જ જતો રહ્યો હતો!’

પાકિસ્તાન ત્રાસવાદી માટેની વ્યૂહરચના આબાદ બનાવી શકે, પણ સ્થાનિક દેશદ્રોહીઓના સહકાર વિના ભારતની બરબાદી કરી ન શકે. ત્રાસવાદીઓને જવાબ દેવાનો એક રામબાણ તરીકે એ પણ છે જ કે જે પકડાયેલા, ગુનાની કબૂલાત કરી ચૂકેલા, સાંયોગિક પુરાવાથી ગુનેગાર સાબિત થયેલા અપરાધીઓ છે, એમને એ જ રીતે આ દુનિયા છોડાવવી જોઈએ, જેવી રીતે મુંબઈમાં ૨૬-૨૭ નવેમ્બરે અસંખ્ય માસૂમોએ વગર વાંકે સરાજાહેર દુનિયા છોડી!

માલેગાંવમાં સૂતળી બોમ્બ જેવા ધડાકા કરતા ફેનેટીક હિંદુ બાવાસાધુઓ તો એ જ ભૂલ કરી રહ્યા છે, જે વર્ષો પહેલા વહાબી માનસિકતા અપનાવતા જૂથ સામે આંખ આડા કાન કરી સમજદાર મુસ્લીમોએ કરી હતી. પોતાના જ ઘરમાં નિર્દોષોને મારવાથી ત્રાસવાદ વધવાનો છે. ઘટવાનો નથી. જો શક્તિપ્રદર્શન કરવું જ હોય તો જે લોકો આ ઝેરીલી માનસિકતાનો લખી-બોલી- તાલિમ આપીને પ્રચાર કરે છે, તેમને ઉઘાડા પાડીને કરવાનો છે! કારણ કે, આતંકવાદીને કોઈ ધર્મ હોય કે ન હોય- આતંકવાદી હવે મારવામાં કોઈ ધર્મ જોતા નથી એ સિદ્ધ થયેલું છે. એનો ત્રાસ મુસ્લીમ ત્રાસવાદી હોય તો મુસલમાનોએ પણ ભોગવવો પડે તેમ છે!

અને એટલે જ, આ દેશને જેટલા સંદીપ ઉન્નીકૃષ્ણનોની જરૂર છે. એટલા જ કદાચ એથી વઘુ સોફિયા ફયાસની પણ જરૂર છે!

* * *

અમદાવાદમાં જયારે બોમ્બ ધડાકા થયા ત્યારે ટીવી પર ચર્ચામાં એક દેખાવે જ કટ્ટર (અને સ્વભાવે વઘુ કટ્ટર) એવા મુલ્લા સાથે નસીરૂદ્દીન શાહ જેવા ખરા અર્થમાં બિનસાંપ્રદાયિક અને રાષ્ટ્રવાદી અભિનેતા બેઠા હતાં. નસીરે મુસ્લીમ જુવાનોને ભડકાવવા માટે મુલ્લાજીનો કાન (અલબત્ત, શબ્દોથી!) આમળ્યો. એણે કહ્યું કે ‘તમને મુસ્લીમો બોમ્બધડાકા કરવામાં સામેલ થાય છે, એ રોકવા કરતાં સાનિયા મિર્ઝાના સ્કર્ટની વઘુ ચિંતા છે’! (એક આડવાતઃ હિન્દુઓમાં પણ વળતાં ત્રાસવાદની માનસિકતા બનતી જાય છે, એ હકીકતનો ઇન્કાર ન થઇ શકે. પણ એ ફ્રસ્ટ્રેશનમાંથી આવતું રિએકશન છે. મીણબત્તી બુઝાવો તો અરીસામાં આપોઆપ અંધારૂં થઇ જાય એમ જો ઇન્ફેકશન ખતમ થાય, તો એ તાવ તરત ઉતરી જાય!) મુલ્લાએ નસીરને કહ્યું ‘હમ યતીમખાને મેં દો હજાર બચ્ચોં કો પાલતે હૈ, આપ ફિલ્મવાલે કયા કરતે હૈ કૌમ કે લિયે!’ નસીરે એના ટ્રેડમાર્ક કટાક્ષમય સ્મિત સાથે કંઇક આવું કહ્યું ‘આપ ઉન દો હજાર યતીમોં કો પાલતે હૈ, યા દો હજાર મિલિટન્ટસ તૈયાર કરતે હૈ?’

સલમાનખાનના પિતા ગ્રેટ રાઇટર એન્ડ ફાધર સલીમખાન જેમ સ્પષ્ટપણે જાહેરમાં કહે છે કે ‘જો આ ત્રાસવાદીઓ પોતાની જાતને મુસલમાન કહેતા હોય, તો હું મુસલમાન નથી!’ એવા જ નક્કર વિચારો નસીરૂદ્દીન શાહના પણ છે! ટ્રેજેડી એ છે કે મિડિયામાં ‘વેન્સ્ડે જેવી સચ્ચાઇથી ભરપૂર ફિલ્મોની પણ પચાવ્યા વિના ટીકા કરનારા કહેવાતા માનવતાવાદી ધર્મનિરપેક્ષોના કુવિચારોને જેટલું મહત્વ મળે છે, એટલું એકસપોઝર સલીમખાન કે નસીરૂદ્દીન શાહે જાહેરમાં વ્યકત કરેલા કડવા સત્યને એ ‘નગ્ન સત્ય’ હોવા છતાં મળતું નથી! (વેન્સડે જોઈ કેટલાક દંભી ગુજરાતી સેક્યુલરો સિવાય દેશભરમાં કોઈ નારાજ નથી થયું, સિવાય કે ત્રાસવાદીઓ ! સલીમખાને તો એના લેખક-દિગ્દર્શક નીરજને ખુશ થઇ પોતાનોઈ ફિલ્મફેર આપી દીધો હતો!)

મુંબઇની ઘટનાના થોડાક મહિના પહેલાં જ એનડીટીવીના કોઇ દેખીતી રીતે શિખાઉ પત્રકારને નસીરૂદ્દીન શાહે (એમના પત્ની રત્ના પાઠક તો ગુજરાતી છે જ, પણ નસીરનો મિજાજ એવો કે દીકરાના સ્કૂલ એડમિશન ફોર્મમાં ધર્મના ખાનામાં ‘ભારતીય’ એવું લખાવે!) માત્ર મુંઝાયેલા, અકળાયેલા, ગિન્નાયેલા મુસ્લીમો જ નહિં, પણ બંધિયાર મગજના સેકયુલરિસ્ટોએ ખાસ વિચારવા જેવો ઇન્ટરવ્યૂ આપ્યો હતો! (દરેક મુસલમાન ધર્મઝનુની અને રાષ્ટ્રવિરોધી જ હોય એવી ગ્રંથિથી પીડાતા અન્ય નાગરિકો માટે પણ અગત્યનો ખરો જ!) આજના સંદર્ભે એ યાદ કરવાની તાતી જરૂર છે. ઓવર ટુ નસીરઃ

‘આપણે ત્યાં મુસ્લીમોમાં મોટી સમસ્યા એ છે કે કતલ માટે નૌજવાનોને પ્રભાવિત કરવાવાળા, ઇન્ફલુઅન્સ કરવાવાળા જેટલા શકિતશાળી લોકો છે, એટલા એમને રોકવાવાળા કે સમજાવવાવાળા નથી! મુસ્લીમ યૂથ એમ માને છે કે સમાજ એમને સ્વીકારતો નથી, અલગ ગણે છે. પણ એ માટે અલગ (દેખાવ, જબાન, આદતો) રહેવાનું પોતે પડતું મૂકીને મહેનત કરી, વ્યવસ્થિત જીવતા નથી!

કુરાનમાં ઘણું ય છે. પણ બધા જ પોતપોતાનો ફાવતો મતલબ શોધી લે છે. મઝહબ નસોમાં હોય ત્યારે એની ઉપર જઇને વિચારવું આમઆદમી માટે મુશ્કેલ છે. મને એ નથી સમજાતું કે આઝાદીના જમાનાથી ઇસ્લામનું ભલું મુસ્લીમ લીડરશિપ જ કરી શકે એ વિચાર કેમ થાય છે? એમાંથી જ ભાગલાની માનસિકતા આવી. મુસ્લીમોનું નેતૃત્વ જ ટૂંકી દ્રષ્ટિના લોકો પાસે રહી ગયું છે. નમાજ ખુદા સાથેનું એક અંગત કોમ્યુનિકેશન છે. એને જાહેરમાં શા માટે લઇ આવવું જોઇએ? બીજાથી પોતાનાને ચડિયાતા બતાવવા જ ને? ને ભારત- પાકિસ્તાનમાં તો આખી વાત જ ગુંચવાઇ ગઇ છે. દુનિયામાં સ્કોટલેન્ડથી ઓસ્ટ્રેલિયા સુધી મુસલમાનો છે. પણ અહીં (ભારત- પાક.માં) સોશ્યલ અવેરનેસ નથી વધતી, બસ રિલિજીયસનેસ જ વધતી જાય છે!’

નસીરૂદ્દીન આવું કહેતા હતા ત્યારે (એ વખતે શબાના આઝમીનું મુસ્લીમોને ભારતમાં અન્યાય થાય છે એવું સ્ટેટમેન્ટ આવેલું) એ સંદર્ભે પૂછવામાં આવ્યું. નસીરે હસીને કહ્યું ‘અબ જીન લોગો કો મૈં પહેચાનતા હું, ઉન કે બારે મેં મેરા મૂંહ મત ખુલવાઓ. લેકિન મૈં અપને બારે મેં કહ સકતા હૂં, મેરે સાથ તો મેરે ઇસ મુલ્ક મેં કોઇ નાઇન્સાફી નહીં હુઇ હૈ, મારા પિતા સિવિલ સર્વિસમાં હતાં. મારા કાકા પાકિસ્તાન ગયા, ત્યારે પણ એ ત્યાં ગયા નહોતા. એક ભાઇ આઇ.આઇ.ટી.માં છે. મોટાભાઇ ઇન્ડિયન આર્મીમાં લેફટન્ટ કર્નલ તરીકે રિટાયર્ડ થયા છે. અમારી સાથે એવો કોઇ ભેદભાવ થયો નથી. હા, ભારતમાં ઘણી રીતે સામાન્ય માણસને અન્યાય થાય છે. એનો ભોગ તો દરેક બને છે. કોઇ ખાસ ધર્મ જ નહીં! અને એ માટે એ શું બધા નિર્દોષોનો જાન લઇ લે છે? દુનિયામાં ઇસ્લામ વિશે ઘણી ગેરમાન્યતાઓ છે, અને મોટાભાગની તો મુસ્લીમોમાં જ છે! જેમ કે ઉર્દુને આપણે ત્યાં ઇસ્લામની ભાષા ગણે છે. પણ એ ભારત- પાકિસ્તાન સિવાય કયાંય બોલાતી નથી, અને દુનિયામાં સૌથી ખરાબ ઉર્દુ પાકિસ્તાનની છે! અને મને તો એ નથી સમજાતું કે કોઇ માણસને મારી નાખે, એવા નાલાયક લોકોને તમે ‘ભાન ભૂલીને ભટકેલા’ કેમ કહી શકો? કોઇનો જાન લેવા કોઇ કન્વિન્સ જ કેમ થાય?’

સૌજન્યશીલ માનવાધિકારવાદીની માફક પેલો ઇન્ટરવ્યૂઅર નસીર સાથે ગોળગોળ ભજીયાં તળતો હતો કે એક ચોક્કસ ઘટના બને ત્યારે એક વર્ગવિશેષના લોકો પ્રતિભાવ આપવાનું ટાળે છે…. નસીરે એની મુંઝવણ સમજી તરત જ કહ્યું ‘આપ સીધા સીધા કહીએ ના, જબ હિન્દુ મરતે હૈ તો યે સેકયુલર લોગ કુછ નહીં કહેતે, જબ મુસ્લીમ મરતે હૈ તભી યે મેદાન મેં આ જાતે હૈ!’ પછી વિચારીને એણે કહ્યું ‘વાતમાં થોડું તથ્ય તો છે જ- પણ સ્ટેટમેન્ટસ જ આપીને શું થવાનું? કશુંક કરો. અમે ય બચપણમાં નફરતના કિસ્સા સાંભળ્યા હતાં, પણ અમે અમારી જાતને એજયુકેટ કરી, ઓપન કરી. બાળકોમાં નફરતના બી ન વાવો. હિન્દુઓ પણ હવે આ જ ગલતી કરે છે. બીજા ધર્મો પણ કરે છે. સ્ટોપ ધિસ. ખુદા કે લિયે જરાક ભવિષ્યની દુનિયા જીવવા જેવી રહેવા દો!’

આમીન!

(શીર્ષક પંક્તિ: સૌમ્ય જોશી)

 
25 ટિપ્પણીઓ

Posted by on જુલાઇ 20, 2011 in gujarat, india, personal

 

Q & A with JV – 1

I have started my journey of social networking as ‘netizen’ on orkut couple of years ago. My orkut community (created by vipul) still holds special place in my heart for various personal reasons, too.  Many so called ‘hot’ issues had been discussed in detail over there, it was learn with fun. I cherish those memories more as unlike facebook, it was generally unpolluted interaction with normal readers from various places and background. 🙂

in orkut ‘era’ , i had initiated many threads. One of them was ‘Q & A with JV’.- circa 2008-2009. Where anyone can ask me ANY question to me in his or her mind. It can be philosophical to humorous. It could be on my work, life, passions, articles, attitude, hobbies and current affairs- ANYthing under the sky. (With basic courtesy intact, of course: P ) I am spending time on net not for just show off, but for genuine interaction with my readers, listeners, lovers n yes, yes..Critics too. 🙂

here on planetjv , i am reviving that beautiful experience of two –way communication. I am trying some of the questions asked to me and my replies to them on orkut thread then. Here are some samples to you. In future will try to put more from that thread and also try to answer many unanswered questions there.

Buddies, feel free to ask me. Kindly avoid repetitive questions please. So please keep a track of posts under ‘interaction’ category and my write-ups as well. Please be specific on question-of which genuine curiosity is the prime concern to me. Unless its really required, don’t elaborate question too long and try to limit maximum 2 questions at a time please. You can ask in GUJARATI or HINDI or ENGLISH; Whatever is comfortable to you. I shall answer in my natural ’khichadi’ language 😀 Funny questions are always welcome, but silly questions as always will be treated with my now famous (or infamous?) typical trademark style..so be aware..but don’t beware 😉

now the question that i would like to ask you. I am not avid blogger or cyber-knight: P so, how can you send questions to keep the ball rolling? You can suggest me in comments. Is there any solution where you can put the questions on page and i can answer? If not. Let’s do it in simple way. PUT YOUR QUESTIONS UNDER COMMENTS HERE. Trust me- it will not be thrown in trash. But please tolerate me – as always i don’t find time to answer of selected questions quickly. have patience.

PLANETJV  is getting  around 1300+ hits in a day sometimes! A significant landmark for a regional language author that too in Gujarat-i guess. It’s not because of me, but because of your sincere love for me and my work. Thank you all. Hope to meet with your expectations with my best efforts and wish you all the very best and happy moments in life. sorry, sometimes i can’t reply all your comments, but i do read them all without fail.

so….here is first lot of Q & A with JV.

*Vimal : What is more powerful LUCK or HARD WORK ? explain it (not in only two words) .dont say ‘LUCK’ , dont say  ‘HARD WORK’ (and I am not in 10th or 12th std. student so dont think on suiside…)

 JV : hardwork blessed with luck ( its more than 3 words 😀 )

* Barkha : Wat wud u advice or do if ur daughter ( just assume huh..) being proposed by 1 of her classmate to go out for date. (she is just 15 yrs. old )

JV : she wil not seek my advice then 😉 [if i assume future after say 17-18 yrs 😛 ]

*Minal : What’s the fair argument towards as being ‘Vegetarian’? { I think u’re vegetarian 😛 } not the regular one as ” being  ahinsak”

JV : ya, i’m vegetarian..to b honest eggetarian when out

sm scientists says dat our digestive system is more comfortable wth ‘animal fat’ i.e. non veg food…sm says our teeth is more likely to have veg food. its never ending story n v hav to accept co-existence of both type of ppl to keep check on reserve of food. both hav pros n cons…n ideally its matter of choice, situation n habit rather den religion n moral.

in lighter way, my close frnd n family doc – a gr8 doc n gem of a person dr. chirag matravadiya says dat v gujarati ppl eat more oil equivalent to meat !

simplest argument-which worked for many celebrities too is to think abt poor birds n animals which r cut down wth cruelty….a sight of dat scene surely disturb any sensitive being. v generally dont see how tasty non veg food is prepared, while eating it on table. ( dat applies to any hotel food too )

ideally, d message must b on d target n subtle. nt over d top like desi jivdaya zumbesh. u can find sm nice quotes frm ‘peta’ posters.

*Aakanksha :1)What is difference between ‘having sex’ & ‘making love’ (I think both r same…?)

2) What is Love & what is lust? What is true love?

3) What is commitment in relationship??

JV : all ur questions r answered by me in my various article on love n relationship..

 even though just in brief..(stree o mate hu etlo paxpati to kharo )

 [1] yes, both r same..but generally it has been believed that ‘making love’ is female perception of d act n ‘having sex’ is male perception of it …as female generally give 1st priority of feelings n man …well, another word starting by F ..bt its nt thumb rule. its true man like to hav gr8 bedroom pleasure, bt dey r very sensitive creatures too…n smtimes woman more stable in emotions.

 ‘making love’ is strictly wth sm1 u love deeply..close GF-BF or husband-wife or committed persons..having sex is bohemian attitude..wth anyone, anytime..

 well, sex itself is very interesting word ( ya word, abt act of course ) as ebvry1 on planet understands what it means bt it has no meaning at all except referring gender !

 [2] well, when u want to HAVE smthing constantly driven by desire n passion…its LUST.

&..when u want to GIVE smthing constantly driven by care n trust….its LOVE.

 mind well, love n lust r interwoven…inseparable in context of ‘male’ n ‘female’..n love is much more tough n complicated then poor beggar lust 😛

 [3] commitment is a moral (in marriage also legal) responsibility towards the partner-enriched by mutual trust, respect n of course joy of magical attraction. it cant b forced..it shld come frm within (then n then der r less chances of breaking it frivolously)

 in 2day’s era, i believe it must b viewed in larger context i.e. smtimes due to unavoidable situation it may stand on shaky ground temporarily. bt one must pursue overall long term picture of dat n think what he/she shld practically hav done in similar situation- rather then just enforcing moral preaching of idealism.

*Bhumika : 1 serious question… what do u think @ adopting a child… does it make relations complicated? specially when a family has 1 child of their own and then adopts a child, does that makes family relations complex? or it can work out with some efforts? its advisable from ur viewpoint or not?

JV : if both d children r young ones it’s easy to nurture dem..der may b sm future complications practically regarding ‘jaydad ka batwara’ type controversies bt if parents hav maturity n foresight it can b easily taken care of. Actually, in india adoption is taboo..While its fav celebrity hobby in developed countries as dey think its der moral duty to support a child by giving family warmth after bein well off materialistically. smtimes adoption can b dne wth clear demarcation line as..real child holds family heir position n adopted one aware as he has given social security (like saleem khan adopted a girl called arpita)…but in any case, economic stability is must.

* Mehnaz : Who is your favourite philosopher / whose work you like to read.

 JV : fvr8 philosopher..hmmm…rajneesh..all-in-one u know! 😉

*Vimal : Tame Rajkot ni Dhamsania college ma hata (BBA ma kadacha) tyare hu te j college ma hato (Bcom) tyare tamara price nu list notice board par mukatu hatu. Atyare pan tame ghana prices medvo cho. E vu kyu price che je tame medvava mago cho ? (pls be serious)

JV : a prize catch of beautiful girl’s dutyful heart ..(n i’m seriously funny abt it 😉 )

baki simple materialistic prizes ma jeni prize money highest hoy te..(n i’m damn serious abt it 😛 )

*Dhrumal : Any incident in professional life/career(in teaching profession or as columnist) where you had a strong ideological difference with those who are senior policy/decision maker (and have power/influence) & you are left with either to compromise with your ideology or to “Quit” & which option you chose?

JV : yes, i hav left my job as  young n successful principal .. a safe, legally protected, pensionable job on basis of strong ideological diffences n took dat decision within 10 seconds n implimented it within 24 hrs :D..it was easy as i was knowin n analysed much before dat if day wil come..it wud b d right thing to do/..ema josh ni sathe hosh pan hatu.

* Nehal : તમે ક્યારેય રાઈટર્સ બ્લૉકનો અનુભવ કર્યો છે? જો હા, તો એવી સ્થિતિ કેટલો વખત રહે? એમાંથી બહાર આવવા શું કરો?
કે પછી રાઈટર્સ બ્લૉક માત્ર ફિક્શનના લેખકોને લાગુ પડે?

JV : koi pan creative person block no anubhav to kare j..pa6i fiction-non fiction to shu writer pan na hoy to y..

genarrlly e 2 rite aave evu anubhavyu 6e..koi concept already etlo nichovai gayo hoy ke navu kashu suze nahi ne bahar najar doaovvi pade e dur karva..athva persona;l life ma kashi guchvan hoy ne mind blank thai jay..

personally,e dur karva hu lakhu 6u..fikku mechenical lage pan bandh kari do to block vadhe j..ne baki thodi dheeraj…jab sawera hone ko hota hai tab raat sab se jyada kaali hoti hai ..inshallah! 

* Riyaz : how do u select the subjects for column?

JV :many many things..smtimes topic just flashed..smtimes sm frnd suggests it..smtimes frm experinces…smtimes i get inspired while reading/observing/listening/watching…baki koi fixed criterias banvya j nathi..genarlly..which i cud enjoy writing, interesting to readers..bas. 🙂

 
53 ટિપ્પણીઓ

Posted by on જુલાઇ 20, 2011 in interaction, personal

 

કોટે મોર ટહૂકયા ને વાદળ ચમકી વીજ !

‘અષાઢસ્ય પ્રથમ દિવસે’ની મેઘદૂતી મોસમ આવી પહોંચી છે. કવિકુલગુરૂ કહેવાતા કાલિદાસે મેઘને ભારે લાડકોડથી સંભાર્યો છે. પાણીકાપની સીઝનમાં પ્રજાનું પાલન કરતો હોવાથી એ ‘પર્જન્ય’ કહેવાય, જીવનજળને અંદર બાંધી રાખે એટલે ‘જીમૂત’ અને પાણીને એકથી બીજી જગ્યાએ લઇ જાય માટે ‘અંબુવાહ’ જળ આપે માટે ‘તોયદ’ અને વીજળી એની લાઇફ પાર્ટનર છે, માટે તાડીત્વાન’ (તડિત એટલે વીજળી) અંગ્રેજીમાં તો મળે માત્ર એક જ શબ્દ ‘રેઇન’! કાલિદાસ તો ઉનાળે આમ્રકુંજના વાસંતી કોયલના ટહૂકા યાદ કરે તો ચોમાસે ‘જંબુકુંજ’ યાને મીઠાંમઘુરા કાળા લિસ્સા શ્યામગુલાબી જાંબુડીના ઝાડની ઘટાને બિરદાવે (યમ્મ યમ્મ!)

ઉપર ઉપરથી કોરા આકાશમાં ભીતર ઘેરાતા ઘેધુર વાદળાઓનો મહિનો એટલે અષાઢ. બદલાતા ૠતુચક્રમાં હવે અષાઢી સાંજના અંબર અને મેઘાડંબર ગાજવાની કોઇ ગેરંટી નથી. (એક દૂહો છે, જેઠ કોરો જાય એનો ખંડમાંય ખટકો નહિ , પણ અષાઢનો એક એક દી વરવો લાગે વેરડા!) હવે કદાચ અષાઢ ચાતક નયને બારિશની ખ્વાહિશ કરવાની મોસમ છે. પણ વરસાદની તો શકયતાના શમણાંય એના વ્હાલેરા વાસ્તવ જેવા જ!

મોરલાને જોવા માટે ડિસ્કવરી- નેશનલ જયોગ્રાફિક જેવી ચેનલ્સ ચાલુ કરવી પડે, એવા કાળમાં અષાઢે વરસાદની હેલ માટે ટહેલ નાખતો ટહૂકો શહેરમાં કયાં સાંભળવા જ મળે છે? અંગ અંગ રંગ ઉમંગનો ગાઢ અષાઢ લ્હેરાતો હોય ત્યારે ટાગોરનું મન મોર મેઘરે સંગે ઉડે ચલે દિગદિગેન્તેર પ્રાન્તે યાદ આવ્યા વિના રહે? (રહે, જો કયારેય આવું કશું માણવાની તસ્દી ન લીધી હોય અને જૂઇના માંડવાને બદલે બિલાડીના ટોપ જેવું જીવ્યા હો તો!)

૮ નવેમ્બર ૧૯૩૩. ગુરૂદેવ રવિન્દ્રનાથ ટાગોરે ‘સંચયિતા’ નામનો પોતાનો ગીતસંગ્રહ ઝવેરચંદ મેઘાણીને મોકલ્યો, એવા પત્ર સાથે કે ‘આમાંના થોડા ગુજરાતીમાં આવે તો ગમશે’ મેઘાણીએ એમાંથી ૧૯૪૪માં એક ગીતનું (મૂળ પાઠમાંનો એક અંતરો પડતો મુકીને) કાઠિયાવાડીકરણ કર્યું. મેઘાણી ભાષાંતર જ નહિં, રૂપાંતર પણ કરતા. પણ ટાગોરના આ ‘નવી વર્ષા’ કાવ્યને તો એણે એવી કમાલથી મૌલિક નિરીક્ષણો અને ઉર્મિઓ સાથે ઢાળ્યું કે એ જાણે ગુજરાતી ધરતીની ભીની માટીની મહેંક પ્રસરાવતુ મૌલિક ગીત જ બની ગયું!

અને કેવું એ ધીંગી ધરાનો ધબકાર ઝીલતુ ગીત! અહાહાહા! ચારણી શૈલીના દોમળિયા (તોર્તકની અસર સાથે) છંદનો ઉપયોગ કરી (જેમ આમ પણ મોન્સુન સ્પેશ્યલ ગણાય – બે હૈયાના મળવાની વાત પરથી આવું નામ પડયું હશે? કે જમીન- આસમાનના આલિંગનની ૠતુ પરથી? વાદળ જાણે ને વસુંધરા!) જાણે કોઇ તળપદું લોકગીત હોય એમ શબદમોતીડાંની સેર ગૂંથીને મેઘાણીએ આ મદમસ્ત રચનાનો હાર આપણાં કંઠે શોભાવ્યો છે.

૧૯૨૦માં મેઘાણીએ ટાગોરના કંઠે મૂળ બંગાળી રચના સાંભળેલી. પણ એક વખત હેમુ ગઢવીના અષાઢીના કંઠમાં જેણે સાંભળ્યું હોય, એમના તો કાનમાં જાણે વાદલડીઓ અનરાધાર વરસી જાણો! આમ પણ કાચાપોચા કલાકારનું ગજું નથી કે જમૈકન કેલિપ્સો બીટસ કે બ્રાઝિલિયન સામ્ભા સોંગ્સને ઝાંખા પાડે એવી આ બુલંદ રચના ગાઇ બતાવે! વર્તમાન કલાકારોમાં અરવિંદ બારોટ, અભેસિંહ રાઠોડ કે પ્રફુલ્લ દવે જેવા આંગળીને વેઢે ગણાય એવા ગાયકોના ભગીરથ કંઠ જ આ ધસમસતા ગીતનું ગંગાવતરણ ઝીલી શકે તેમ છે!

એક એક શબ્દમાં રૂંવાડે રૂંવાડે જાણે ભીતરથી લોહીના ફુવારા છુટવાનું જોર કરતાં હોય એવું આ ‘ફોર્સ’થી ધમધમતું ગીત હાઇ ફાઇ સાઉન્ડ સીસ્ટમમાં ડિજીટલ ઓર્કેસ્ટ્રા સાથે કોન્સર્ટમાં રજૂ કર્યું હોય તો દુનિયાભરના યંગસ્ટર્સ ગગનભેદી ચિચિયારીઓ સાથે વાળ – વસ્ત્રોની પરવા વિના વાવાઝોડાંની માફક થિરકી ઉઠે! પણ આજે વીસરાતી જતી ચારણી લઢણ, કલેજાંને ધ્રુજાવે એવા નક્કર ગુજરાતી શબ્દો  પોંખવા આ ગીતને માણીએ!

મેઘાણી ‘ટાઇમલેસ કલાસિક’ ગણાય એવા સાહિત્ય માટે નોળિયા અને નોળવેલની ઉપમા આપતા. એવું મનાતું કે સાપ સાથે લડતાં નોળિયો ઘાયલ થાય ત્યારે નોળવેલ વનસ્પતિ સુંઘે તો થાક ઉતારીને ફરી તાજોમાજો થઇ જાય. આપણે ય સંજોગોના સાપ સામે ઝઝુમીને લોથપોથ થયા હોઇએ, તો આવા કળા- સાહિત્યનો સ્પર્શ આપણી ‘બેટરી રિચાર્જ’ કરી નાખે છે!

તો ચાલો માણીએ ‘મન મોર બની થનગાટ કરે’ જેવા ગુજરાતના ભાતીગળ વારસાના ‘રાજ્યગીત’ સરીખા ઝવેરાતની ઝણઝણાટીને!

મન મોર બની થનગાટ કરે,

મન મોર બની થનગાટ કરે

ઘનઘોર ઝરે ચહુ ઓર,

મારૂં મન મોર બની થનગાટ કરે!

બહુ રંગ ઉમંગના પીંછ પસારીને

બાદલસું નિજ નેનન ધારીને

મેઘમલાર ઉચારીને

આકુલ પ્રાણ કોને કલ સાદ કરે?

મન મોર બની થનગાટ કરે.

ટાગોર-મેઘાણી જેથી સુપરલેટિવ ટેલન્ટસનું મેજીકલ મિલ્કશેઇક થયું હોય, ત્યાં ઉપમા- અલંકારોની રમઝટ બોલ્યા વિના રહે? આ રચનાની કળાત્મકતા પણ ત્યાં છે કે અહીં વ્યક્તિ અને પ્રકૃતિની બંનેની વાત અને વર્ણનો સિમ્બોલિક રીતે એકસાથે ગૂંથી લેવાયા છે! ટુ ઇન વન, યુ સી! વરસાદી વાયરા ફુંકાતા જેમ મોર પીંછા ફેલાવીને વાદળા સામે તાકી ગહેકતો હોય, એમ આ ઘનઘોર ઘટાની ૠતુમાં મનડું થનગન થવા લાગે છે. વરસાદને પોકારાતો હોય એવા મેઘમલ્હાર જેવો તડપથી કોને વ્યાકુળ ચિત્ત ઝંખે છે?

ઘર ઘરર ઘરરર મેઘઘટા

ગગને ગગને ગરજાટ ભરે

ગુમરી ગુમરી ગરજાટ ભરે

નવ ધાન ભરી સારી સીમ ઝૂલે,

નદીયું નવજોબન ભાન ભૂલે,

નવ દીન કપોતની પાંખ ખૂલે

મધરા મધરા મલકાઇને

મેડક મેહસું નેહસું બાત કરે,

ગગને ગગને ગુમરાઇને

પાગલ મેઘઘટા ગરજાટ કરે

માહોલ બાંધવામાં આવ્યો છે અહીં! કુશળ કેમેરામેન કલોઝ અપ લેતા પહેલાં નેચરલ લેન્ડસ્કેપના કટસ બતાવે તેવી રીતે. ગુમરી એટલ ઘુમરી, સરકયુલર મોશન. વરસાદની એક મેગા બાસ સાઉન્ડ ઇફેકટ હોય છે. પાણીનું દફતર ઉંચકીને જાણે ચંચળ પવન જરા વિવેકી બની જાય છે. આકાશમાં વાદળો ગરજીને પોતાનું શકિત પ્રદર્શન કરી રહ્યા છે. નવે નવ ધાન ભરેલી, એટલે ખેતીના ખજાનાવાળી સીમ ઝૂલે છે. નવા પાણી રૂપે નદીઓની ‘મેકઓવર ટ્રીટમેન્ટ’ થઇ જતાં એ પણ ભાન ભૂલીને ઠુમકતી નાચે છે. ન્યુવાળો ‘નવ’ ગુજરાતીમાં ‘નો’વાળા નવ તરીકે પણ વપરાય (ને નવડો તો ખરો જ નાઇનવાળો!) એટલે આ બધી ધમાચકડીમાં લપાઇ ગયેલા દીન, યાને રાંક, ગભરૂ કબૂતરની તો પાંખોય ખુલતી નથી. ત્યારે મધરા મધરા એટલે મઘુર મઘુર નહિં, પણ ધીમે ધીમે હસીને (અધીરાઈનું વિરૂધાર્થી) દેડકાઓ પણ નેહ યાને સ્નેહથી મેઘ સાથે સંવાદ રચે છે! આકાશ પર બ્લ્યુ ફેસવોશના ફીણ ઉભરાતા હોય અને છાપરા પર ગ્રુપ ડાન્સ થતો હોય, તેવી મોસમ છે.

નવ મેઘ તણે નીલ આંજણીએ

મારા ઘેધુર નેન ઝગાટ કરે

મારા લેચનમાં મદઘેન ભરે

વનછાંય તળે હરિયાળી પરે

મારો આતમ લહેર બિછાત કરે

સચરાચર શ્યામલ ભાત ધરે

મારો પ્રાણ કરી પુલકાટ

ગયો પથરાઇ સારી વનરાઇ પરે

ઓ રે! મેઘ અષાઢીલો આજ મારે

હેલ્ય નેન નીલાંજન-ઘેન ભરે!

પંકિતએ પંકિતએ વરસાદી થનગનાટ જામ્યો છે. નીલ યાને ભૂરીવાદળી રંગોનું જ સામ્રાજય આખી સૃષ્ટિ પર ચોમાસે છવાતું હોય, ત્યારે જાણે એ સૂરમો- કાજલ- મસ્કારા બનીને આંખોમાં અંજાય છે. અને આ મદહોશ વાતાવરણ આંખમાં શૃંગારિક સપનાઓનું ઘેન લઇ આવે છે. જાણે એક નશો ચડાવે છે. અષાઢી વર્ષામાં ફકત ફૂલો જ નહીં, ઘાસ પણ ખીલે! અને એ વનવગડાની હરિયાળી પથારી પર શરીર નહીં, પણ આત્મા આળોટી પડે છે, બહાર નીકળીને!

તો ચોમેર કૃષ્ણના મખમલી શ્યામ રંગની બારિશાના ડિઝાઇન થઇ ગઇ છે! જાણે આપણું અસ્તિત્વ કુદરતમાં કણ કણ થઇને વિખેરાઇ રહ્યું છે! આંખોમાં કાજળને બદલે વરસાદી વાતાવરણની શેફાયરની ચમક જેવી ડાર્ક નેવી બ્લ્યૂ ઝાંયની આઇલાનર છે! પ્રિયકાંત મણિયારે સોળ વરસની છોકરીના વર્ણનમાં લખેલું ‘ગગનભર્યા ઘનશ્યામ અષાઢી વાદળ કેરૂં એ તો અંજન આંજે, મઘમઘ મહેંકયા ડોલરના કૈં ફૂલ સરીખા ગાલે-ખંજન રાજે!’ આમે ય સાવનસીઝન એટલે આંખમાં આંખ પરોવવાની ૠતુ!

ઓલી કોણ કરી લટ મોકળિયું પડી

આભ મહોલ અટારી પરે

ઉંચી મેઘ મહોલ અટારી પરે!

અને ચાકમચૂર બે ઉર પરે

પંચરંગીન બાદલ પાલવડે

કરી આડશ કોણ ઉભેલ અરે!

ઓલી વીજ કેરે અંજવાસ નવેસર

રાસ લેવા અંકલાશ ચડે,

ઓલી કોણ પયોધર સંઘરતી

વીખરેલ લટે ખડી મે’લ પરે!

ફરી વાર નેચર સાથે નારી-નરનો મેટાફોર! આખું વર્ણન તાજી તાજી વરસેલી નવવર્ષાને પણ લાગુ પડે અને એ વરસાદની હેલીમાં ઘેલી બની જતી કોઇ સુંદરીને પણ! વરસાદી પવનમાં આમ પણ વાળ છૂટ્ટા મુકી દેવાનું મન થાય એટલે ફોરાં જરા એની સાથે અડપલાં કરી શકે! જાણે આકાશની બાલ્કનીમાં વર્ષારાણીએ પોતાના કાળાભમ્મર કેશ છૂટા મુકી દીધા હોય એવું પણ ભાસે!

અને ચાકમચૂર બે ઉર એટલે (મર્યાદાપ્યાદાંઓ, આંખો મીંચી લેજો) મસ્ત એવા બે સ્તન! જે પયોધરો પર રંગબેરંગી વાદળોનો પાલવ ઢાંકવાની કોશિશ કરતું કોણ દેખાય છે? અંકલાશ યાને આકાશી ખોળામાં રાસ રમવા નાચતીકૂદરતી વીજળીનો ઉજાસ ઘુમ મચાવે છે, અને જેવો ખેલ બ્રહ્માંડમાં થાય છે એવો જ આપણી આસપાસની મેડી ઉપર પણ થાય છે, જયાં કોઇ જોબનવંતી જુવતી એની છાતીને કસોકસ ઉભારને સંતાડવાનો પ્રયત્ન કરતી હવામાં ફરફરતી લટો સાથે ઉભે છે! એની રગ રગમાં જાણે મયૂરનો ટેહુંક સ્વર ‘કામાભિધાન’ કરી એને ઉત્તેજીત કરી રહ્યો છે. ધરતી અને યુવતી બંનેની તરસ ઠારવા અમીધારા વહે છે.

નદી નીર કેરા કૂણા ઘાસ પરે

પનિહાર એ કોણ વિચાર કરે

પટકૂળ નવે પાણી ઘાટ પરે!

એની સૂનમાં મીટ સમાઇ રહી

એની ગાગર નીર તણાઇ રહી

એને ઘેર જવા દરકાર નહીં.

મુખ માલતીફૂલની કુંપળ ચાવતી

કોણ બીજા કેરૂં ઘ્યાન ધરે?

પનિહાર નવે શણગાર નદી કેરે

તીર ગંભીર વિચાર કરે!

વરસાદ એટલે પ્રણયની ૠતુ. વરસાદ એટલે યાદની મોસમ. કરસનદાસ લુહારે લખેલું ‘એક ચોમાસું કે તું-તુંથી સભર, એક ચોમાસું કે હું તારા વગર!’ ક્યારેક કશુંક ખોવાઇ ગયાની પીડાના પૂર પણ બે કાંઠે વહેતા હોય છે. મિલાપની પ્રતીક્ષા કે વિલાપની અગ્નિપરીક્ષા બંનેનો છડીદાર છે અષાઢ. નદી કિનારે (તીરે) પનિહારી કોના સ્મરણમાં સાનભાન ખોઇ બેઠી છે કે એની નજર જાણે શૂન્યમાં સ્થિર થઇ ગઇ છે, એને ઘરનું, પાણીનું કોઇ ઘ્યાન નથી. એના ચહેરા પર તો જાણે ‘ફલાવર ઓફ ફીલિંગ્સ’ ખીલી રહ્યા છે. સજીધજીને ઉભેલી એ રમણીના હૃદયમાં જાણે ખિસકોલીની માફક સ્વીટ સ્વીટ હાર્ટબીટ ભાગદૌડ કરે છે. કશાક ગુલાબી સ્પંદનોની નવી નવી રોપાયેલી કળીને મેહુલિયાની માળી સીંચી રહી છે. પેઇન ઓફ લોસ્ટ લવ? ઓર સાઇન ઓફ ફ્રેશ એટ્રેકશન?

ઓલી કોણ હિન્ડોળ ચગાવત

એક ફૂલ બકુલની ડાળ પરે

ચકચૂર બની ફૂલ ડાળ પરે!

વીખરેલ અંબોડાના વાળ ઝૂલે

દિયે દેહ નીંડોળ ને ડાળ હલે

શિર ઉપર ફૂલ-ઝકોળ ઝરે

એની ઘાયલ દેહના છાયલ-છેડલા

આવા ઉઠી ફરકાટ કરે

ઓલી કોણ ફંગોળ લગાવત

એકલ ફૂલ બકુલની ડાળ પરે!

જયારે મસ્તીનો વરસાદ દિલમાં કુછ કુછ કરે, ત્યારે દેહમાં અચાનક વીજળીના આંચકા જેવો તરવરાટ આવી જતો હોય છે. બસ, અમસ્તું જ દોડવાનું, કુદવાનું, નાચવાનું… શરીરની ઉર્જાને બહાર ફગાવી દેવાનુ મન થાય છે. જાણે અંદરથી કોઇ કામદેવ- રતિના હાથો હીંચકા નાખે છે. જાણે નસનસમાં કોઇ બાંસુરી વાગે છે. આવા કેફમાં ચકચૂર કોઇ મનમોહિની બકુલવૃક્ષની ડાળીએ હીંચકો જોર જોરથી ચગાવી રહી છે. એને પોતાની જાત ભૂલાઇ ગઇ છે, કારણ કે કોઇ યાદ આવ્યું છે, અને ભાવાવેશમાં અંબોડો વરસાદી પવનની ગુદગુદીથી વીખેરાઇ ગયો છે.

જેમ વહેતું ઝરણું નમણો વળાંક લે, એમ એ શરીરને કમનીય ઝટકો આપે છે, અને એ ઠેલાના લટકાથી ડાળી હલત તેની માથે આનંદવર્ષા થાય છે, ડાળ પરના સુગંધી ફૂલોની! એના પ્રીતની ધારથી ઘાયલ એવા શરીર પરની છાપ (ડિઝાઇન)વાળી ચુંદડી મોરપીંછની માફક હવામાં આ મસ્તીની ગતિથી, ઉડે છે અને બધા જ બંધનો તોડીફોડીને જાણે વાદળને ભેટવું હોય એમ એ પોતાની જાતને ફંગોળતી રહે છે, ચેઝિંગ ધ પ્લેઝર! મનમાં સુખના શમણાંઓ ફૂલોની જેમ ઝરતા રહે છે.

મન મોર બની થનગાટ કરે

આજે મોર બની થનગાટ કરે

મન મોર બની થનગાટ કરે

તમરાંને સ્વરે કાળી રાત ધ્રુજે

નવ બાદલને ઉર આગ બુઝે

નદી-પૂર જાણે વનરાજ ગુંજે

હહડાટ કરી, સારી સીમ ભરી,

સરિતા અડી ગામની દેવડીએ

ઘનઘોર ઝરે- ચહું ઓર,

મારૂં મન મોર બની થનગાટ કરે.

મન મોર બની થનગાટ કરે!

વરસાદ એટલે જોશભેર ગામના દરવાજાને ભેટવા આવતી નદી. વરસાદ એટલે ઠંડા પાણી ભરેલા વાદળાના હૈયામાં ભભૂકતી વીજળીની આગ! વરસાદ એટલે બ્રહ્માંડની સિંહગર્જના, રાતના ભરાતી તમરાંની સંગીતસભા! અને અષાઢ એટલે બઘું જોઇ થનગનાટ અનુભવવાના રોમાંચનું ‘વેલકમ ડ્રિન્ક!’

મેઘાણીનું આખું કાવ્ય જાણે નાદ અને લયના હીંચકે સેલ્લારા ખવડાવે છે, જાણે ઝબૂકતી વીજળીનું જોશ, જાણે ખળખળ વહતા ધોધનો વેગ! આજ શુઘુ ચોખે ચોખે થેઈકાર દિન! ઇન્દ્ર ધનુષોમાંથી છૂટેલા શબ્દોના તીર જેવું આ ગીત જાણે આપણી છાતી વીંધી નાખે છે. જાણે ગરમાગરમ ભીના ચુંબનોની ઝડી વરસાવે છે. મોરને ગુજરાતી ન આવડે તો ન નાચે. પણ આ માણ્યા પછી અમારું તો તન મન મોર બની થનગાટ કરે છે. તમારૂં?

# બે વર્ષ પહેલા પ્રગટ થયેલો આ લેખ અષાઢી મેઘાડંબર અત્યારે ગોરંભાયા છે, ત્યાં મનમાં ગુંજવા લાગ્યો. ગમતી વાત હોય એ વારંવાર કહેવાનું મન થાય..પૂછો પ્રેમમાં તાજી પડેલી કોઈ બેલડીની જોડલીને 😉 ‘નવી વર્ષા’ ગીતની સમજુતી તો અહીં સુધી પહોંચ્યા એટલે વંચાઈ ગઈ હશે. એ.આર.રહેમાન નહિ, તો આપણા મેહુલ સુરતી ય એને રિધમિક અરેન્જમેન્ટમાં  લેખમાં યાદ કર્યા એ ત્રણમાં થી કોઈ એકના ઘેઘુર કંઠે  ફાસ્ટ રિ-મિક્સ કરે ને એનો બઝ લુહારમાન જેવા ફાસ્ટ કટ્સમાં મણિ રત્નમ સરીખો કોઈ માણીગર મ્યુઝિક વિડીયો બનાવે – ને દુનિયા ડોલાવે એવા સપના જોવામાં તો હજુ કંઇક ચોમાસા વહી જશે. પણ આ બે રાષ્ટ્રીય શાયરોના સંગમ જેવું , બે વિશિષ્ટ પ્રદેશોના સમન્વયતણું ગીત વિદેશોમાં ય હજુ મધરાતે ડાયરામાં એન્ટી-ટ્રાન્કવીલાઈઝરનું કામ કરે છે. લોકો ઝૂમે છે, પણ પુરો અર્થ પચાવતા નથી. એક અંતરો તો ઉઘાડો શ્રુન્ગારનો જ છે – છતાં ય એ લલકારી પાછા ઘણા કલાકરો મર્યાદાની મોરલી શરુ કરે , એ સાંભળીને બડી ગમ્મત થતી હોય છે!

આ લેખ લખતી વખતે પણ બે-ત્રણ શબ્દકોશમાંથી પસાર થવું પડ્યું અને ખરાઈ કરવા હવે  હરિવલ્લભ ભાયાણી કે જયમલ્લ પરમાર જેવા જીવંત જ્ઞાનકોશ મોજુદ ના હોઈ ને મિત્ર સાંઈરામ અને નિરંજનભાઈની નીંદર વેરણ કરી ને ય લોકબોલીના શબ્દોના અવનવા અર્થો અંગે જે ચર્ચા કરી, એ ય એક લેખ લખાય તેવી હતી..જે હજુ સ્મૃતિમાં છે.  હા ગોંડલમાં હજુ ય  વરસાદી સાંજે થીરકતા મોરલા જોવા મળે , એની વચ્ચે મોટા થયાનો ગહેકાટ ખરો મિજાજમાં 🙂

આ ગીત સાંભળવાનો ઉમળકો ચડે એ માટે બે લિંક મુકું છું. પહેલી લિંકમાં જીતુદાનના કંઠે એ જામ્યું છે. તો બીજી લીંકમાં ચેતન ગઢવી અને આશિત દેસાઈના કંઠે છે..ક્યાંક કોઈક માં એકાદ અંતરો ઓછો પણ લાગે. પણ ત્રણેય ની અલગ  છટા છે. ત્રણેય સાંભળો …તમને કઈ વધુ જામે છે? પણ હજુ મારા મનમાં થનગાટ છે, એ એમાં પુરો તો ઝીલાતો નથી જ!

*રણકાર પર જીતુદાન ગઢવી

*મીતિક્ષા પર અનુક્રમે ચેતન ગઢવી અને આશિત દેસાઈ

 
32 ટિપ્પણીઓ

Posted by on જુલાઇ 18, 2011 in art & literature, feelings

 
 
%d bloggers like this: