Monthly Archives: સપ્ટેમ્બર 2011

Starry Night & Lover’s Call

"Starry Night Over the Rhone" by Vincent van Gogh, September 1888.

many times while walking late at night like tonight, i gaze at sky to feel that i am not alone and having sparkling company. that’s the advantage you have when you are not living in the city flooded with lights all the night. at midnight if not in my town i go and walk on highway, listening zooming sound of vehicles passed besides me and sometimes feeling vibrations by them under my feet.

if in gonadal, i go at old high-school ground, surrounded by some old trees, a grand gothic structure build by maharaja and recently added few adorable playing puppies on the ground. but while whole city sleeps under the windy calm of solitude, besides music from the ear plugs its the stars who give me company. :-“

they are tiny. sure. but shiny! after departure of rainy clouds, they again started to make the nights bright, especially in absence of full moon. its like many eyes of fairies from the sky look after us. smiling, without asking much of questions. just watching an insane creature of planet earth walking insanely on path of life.

wise people says, god must be an indian. yeah, an indian municipal commissioner to be precise before creating the universe 😉 roads are equally uneven and surrounded with potholes – be they are of life or our local cities. 😛

looking at the stars under vast black dome of bluish greyish hues of sky gave different insights and inspirations through centuries. they gave us spark of scientific innovations and poetic imaginations. but to me as i told they give me company. be it its midnight stroll at Orlando or Mumbai, Gondal or Ahmadabad -friends do change, gps locations too. but these loyal audience of mine remains with me forever, everywhere.

beautifully unorganized, randomly twinkling and casting Obliviate spell of Harmonie , erasing some memories for time being ! at same time creating some fresh ones too,  while a clam river flowing besides my step, fragrance of milky night flowers crawling in my lungs and some branches of tree smoothly dancing under silvery moonlight like royal princess in icy white wedding gown!

i love to listen some special favorite songs or when i’m not talking on phone, remembering some velvet verses. tonight it came from Gibran. one of the mystic masters who became one with flow of consciousness and glow from within like tagore or rumi or richard bach or polo coelho or rajnish or …oops these list is endless like shining stars under the sky.

this, one of my favorite love poem of all time, failed to make place many times in my articles because of its sheer length. even in the article printed today ignited after i had seen film ‘mausam’ – i had thought to begin with this poem once.

that article was written sitting in my car like with sudden urge from within i am writing this post right now. the desperation to write that  piece, close to my heart was such – that first time since last 15 years i had dropped my navratri special article, even though i was ready with new content this time too.

so , here is the poem which once again i omitted out from the article, considered 1 of the 100 best poems of the world. intense, dark, slow moving, shinning, passionate, full of blues , flood of kalidasa’s “Meghdoot” it carries void created by love.

like night. like starry night.  if not home for aliens or angels, if not mission target for cosmonauts or tail for movie reviews,  stars may be flowers of god’s garden. and one bright star fell from the sky tonight. turned into red rose.

that’s how poetry came to us. 🙂


painting by khalil gibran

A Lover’s Call XXVII

Where are you, my beloved? Are you in that little

Paradise, watering the flowers who look upon you

As infants look upon the breast of their mothers?

Or are you in your chamber where the shrine of

Virtue has been placed in your honor, and upon

Which you offer my heart and soul as sacrifice?

Or amongst the books, seeking human knowledge,

While you are replete with heavenly wisdom?

Oh companion of my soul, where are you? Are you

Praying in the temple? Or calling Nature in the

Field, haven of your dreams?

Are you in the huts of the poor, consoling the

Broken-hearted with the sweetness of your soul, and

Filling their hands with your bounty?

You are God’s spirit everywhere;

You are stronger than the ages.

Do you have memory of the day we met, when the halo of

You spirit surrounded us, and the Angels of Love

Floated about, singing the praise of the soul’s deed?

Do you recollect our sitting in the shade of the

Branches, sheltering ourselves from Humanity, as the ribs

Protect the divine secret of the heart from injury?

Remember you the trails and forest we walked, with hands

Joined, and our heads leaning against each other, as if

We were hiding ourselves within ourselves?

Recall you the hour I bade you farewell,

And the Maritime kiss you placed on my lips?

That kiss taught me that joining of lips in Love

Reveals heavenly secrets which the tongue cannot utter!

That kiss was introduction to a great sigh,

Like the Almighty’s breath that turned earth into man.

That sigh led my way into the spiritual world,

Announcing the glory of my soul; and there

It shall perpetuate until again we meet.

I remember when you kissed me and kissed me,

With tears coursing your cheeks, and you said,

“Earthly bodies must often separate for earthly purpose,

And must live apart impelled by worldly intent.”

But the spirit remains joined safely in the hands of

Love, until death arrives and takes joined souls to God.

“Go, my beloved; Love has chosen you her delegate;

Over her, for she is Beauty who offers to her follower

The cup of the sweetness of life.

As for my own empty arms, your love shall remain my

Comforting groom; your memory, my Eternal wedding.”

Where are you now, my other self? Are you awake in

The silence of the night? Let the clean breeze convey

To you my heart’s every beat and affection.

Are you fondling my face in your memory? That image

Is no longer my own, for Sorrow has dropped his

Shadow on my happy countenance of the past.

Sobs have withered my eyes which reflected your beauty

And dried my lips which you sweetened with kisses.

Where are you, my beloved? Do you hear my weeping

From beyond the ocean? Do you understand my need?

Do you know the greatness of my patience?

Is there any spirit in the air capable of conveying

To you the breath of this dying youth?

Is there any secret communication between angels that will carry to

You my complaint?

Where are you, my beautiful star? The obscurity of life

Has cast me upon its bosom; sorrow has conquered me.

Sail your smile into the air; it will reach and enliven me!

Breathe your fragrance into the air; it will sustain me!

Where are you, me beloved?

Oh, how great is Love!

And how little am I!

~ Khalil Gibran

an image captured by me. night at disneyland, LA september 2004.

24 ટિપ્પણીઓ

Posted by on સપ્ટેમ્બર 28, 2011 in art & literature, feelings, personal


‘સાથીયા’નો સંદેશોઃ લવસ્ટોરીમાં લગ્નનું પ્રકરણ છેલ્લું કે પહેલું?

લાડવાવાળા લેખમાં પ્રોમીસ કરેલું કે નેક્સ્ટ થોડુંક ડીપમાં જશું આ ટોપિક પર. મીન્સ, લાડવાની નહિ,  મેરેજની રેસિપી પર. મને જ નહિ, મારાં કેટલાક જુના અને સજ્જ વાચક-વાચિકાઓને ખૂબ ગમેલો આ લેખ (lol મારી એક ફાસ્ટ ફ્રેન્ડ તો આ લેખને લીધે જ મને કેઝ્યુઅલીને બદલે રેગ્યુલરલી વાંચતી થઇ હતી! વર્ષો બાદ મળી ત્યારે હાથને બદલે સાથીયાવાળો આ લેખ જ માંગેલો 😀 ) હવે તો પુસ્તક “પ્રીત કિયે સુખ હોય”માં છે જ. પણ આજકાલ ખૂબ ચર્ચાતા લવ મેરેજની નિષ્ફળતાઓ કે ઓવરઓલ દામ્પત્યમાં ઘટતી જતી મેચ્યોરીટીના મુદ્દાની એમાં સહજ છણાવટ છે.

ઘણી વાર હું ફિલ્મ જોઉં ને એ મને અનહદ ગમે તો મારી સિસ્ટમમાંથી એ ઝટ બહાર ના નીકળે. લોહીમાં ભળેલા આલ્કોહોલની જેમ એને થોડો સમય આપવો પડે – ને હેંગઓવરથી ફાટ ફાટ થતા દિમાગના લબકારા એના પર કશુંક લખીને શાંત કરવા પડે. ૨૦ ડિસેમ્બર, ૨૦૦૨માં મમ્મીના નિધન પછી માંડ લાઈફ ટ્રેક પર આવી હતી, ત્યારે સાથીયા એકલા જ રાજકોટ બપોરના શોમાં (કોઈ સાથ વગર :P) જોયું. ધારણા કરતા અનેકગણું સુંદર પિક્ચર. ઘેર આવીને આ લેખ સપાટાબંધ લખ્યો ત્યારે જ કળ વળી.

હું ઘણું બધું ફિલ્મોમાંથી સાહજીક રીતે શીખ્યો છું. જેમ કે, દામ્પત્યની સમજ પણ. આજે ય ઓલમોસ્ટ દસકા પછી, મારાં મેરેજલાઈફ વિશેના બેઝિક વિચારો તો આ જ રહ્યા છે. આસપાસનો માહોલ જોઈને લાગે છે કે ક્યાંક વગર પરણ્યે આનું કાઉન્સેલિંગ (ને એનું સેલિંગ lolzzz) શરુ કરી દઉં 😉 દિવસે દિવસે લોકો પ્રેમલગ્ન અને લગ્નપ્રેમ બાબતે વધુને વધુ ક્લુલેસ થતા જાય છે. આના પર મેં આમ પણ બહુ લખ્યું છે, ને માત્ર લખતો જ નથી..ક્યાંક મારામાં ઊંડે ઊંડે ધરબાયેલા અંગત વિચારોનું જ એ પ્રતિબિંબ છે. પરિવાર ખાતર મન મનાવીને લગ્ન તો થાય છે, લવ થયા પછી મેરેજ એ બહુ વિચારવા જેવી બાબત નથી, પણ કોઈની જીન્દગી સાથે કાયમી જોડાવાના નિર્ણય પહેલા થોડુંક વિચારવા જેવી તો છે જ. ને એ થોડુંક અહીં છે.

તો વાંચો. ઉપ્સ, સમજો. એ વખતે લેખની ઉપર મેં કેપ્શન આવું મુકેલું : ‘બોક્સ ઓફિસ’ નહિ પણ ‘બ્રેઈન ઓફિસ’ની દ્રષ્ટિએ વિતેલા વર્ષની સર્વશ્રેષ્ઠ ફિલ્મનો સાર એટલે ‘ફિરદૌસ’ (સ્વર્ગ) શોધતા ‘બંજર’ (વેરાન) મળવાની વેદના!


પ્રેમકથાઓ લખાય છે. ખૂબ વંચાય છે. રોમેન્ટિક ફિલ્મો બને છે. એ પણ ખૂબ જોવાય છે. પ્રેમની કહાણીઓ પરીકથા જેવી હોય છે. લવસ્ટોરી કિતાબમાં હોય કે કેમેરામાં- એ જો સુખાંત હોય તો એનો અંત બે પ્રેમી પંખીડાઓના લગ્ન સાથે આવે છે. શરણાઈઓ ટહૂકે છે, ઢોલ ઢબૂકે છે. મિયાં-બીબી જગતકાજીઓને રાજી કરી હાથમાં હાથ નાખીને ફેમિલી ફોટોમાં મહેકે છે. જો એન્ડ સેડ હોય તો વિરહની વેદનામાં કે મિલનના મૃગજળ પાછળ બે પ્રેમીજનો જીવવા-મરવાના ઝાઝેરા જુહાર કરી, લગ્નને ભૂલી મોતમાં મગ્ન થઈ જાય છે.

ઈન એની કેસ, મોટા ભાગના પ્રેમસંબંધનું અંતિમ લક્ષ્ય છેઃ લગ્ન! જો પ્રેમમાં પડયા પછી લગ્ન થઈ ગયા તો સારુ. ન થયા તો ખરાબ. જો લગ્ન થઈ જાય તો મિલ્સ એન્ડ બૂનની પ્રેમકથાઓની સ્ટાઈલમાં ‘એન્ડ ધે લિવ હેપીલી એવર આફટર…’ લખાઈ જાય છે. પછી સમાજને એ પ્રેમી યુગલમાંથી રસ ઓછો થઈ જાય છે. લગ્ન ન થાય તો ‘અફસાના’ને મંઝિલ ન મળી એવું માની કોઈ નિરાશ પ્રેમી હાર્ટના થાઉઝન્ડ થાઉઝન્ડ પીસીઝ કલેકટ કરતો કરૂણ ગીતો ગાય છે. કોઈ વળી દિલ તૂટયાના બદલામાં રૌદ્રરસમાં આવી, હાથમાં છરી લઈ બેવફા કે મજબૂર પ્રિયજનનું સાચ્ચેસાચું દિલ જ કસાઈની ક્રૂરતાથી ચીરી કાઢે છે.

પ્રેમમાં સાથે મરી જવું કે મારી નાખવું બહુ સહેલું છે. અઘરું છે સાથે જીવવાનું.

કદી વિચાર્યું છે કે ‘ખાઘું, પીઘું અને રાજ કર્યું’ વાળા વાસ્તવિક કે કાલ્પનિક કિસ્સાઓમાં ખાધા, પીધા અને રાજ (કે તારાજ!) કર્યા પછી શું થતું હશે? હીર-રાંઝાએ જીવતા રહીને લગ્ન કર્યા હોત, તો હીર દળણું લઈને ચક્કીએ જતી હોત? રાંઝા ત્રણ દિવસે આવતા નળમાંથી પાણીની ડોલ ભરતો હોત? રોમિયો- જુલિયેટની આડે વડિલો ન આવ્યા હોત, તો જુલિયેટ ટયુશન કરતી હશે? રોમિયો કાળા ચામડાની બેગ લઈને સેલ્સમેનશિપ કરવા નગરી નગરી દ્વારે દ્વારે બસયાત્રા કરતો હશે? શીરીં- ફરહાદનો સંસાર વસ્યો હોત, તો શીરીં ઈડલીનો આથો નાખતી હશે? ફરહાદ ટેલિફોનનું બિલ ભરવા લાઈનમાં ઉભો હશે? લૈલા-મજનૂ જન્નતને બદલે આ જહાનમાં જ સાથે જીવ્યા હોત તો લૈલાએ કછાટો વાળીને સાવરણીથી કરોળિયાના જાળા પાડયા હોત? મજનૂ શિક્ષકની નોકરી કરવા માટે ટ્રસ્ટીઓને લાંચ આપવા લાગવગની ચિઠ્ઠી લઈને ફરતો હોત?

આવા વિચારો કદાચ ભારતભરના સર્વશ્રેષ્ઠ ફિલ્મસર્જક મણિરત્નમને આવ્યા, અને એમણે ટેલેન્ટડ એકટર માધવનને લઈને એક તામિલ ફિલ્મ બનાવી કાઢી. નામઃ ‘અલાઈ પાયુથે.’ આ સુપરહિટ ફિલ્મને હિન્દીમાં ઉતારવા માટે મણિભાઈએ પોતાના પટ્ટશિષ્ય એવા નવજુવાન શાદ અલીને છૂટ્ટો દોર આપ્યો. આ લખનાર કરતાંય નાના એવા ૨૬ વર્ષના દૂધમલિયા જવાન શાદ અલીએ પ્રેમકથાઓના પિતામહ યશ ચોપરા પાસે ફાઈનાન્સ માંગ્યું. અને સ્કૂલટાઈમ ફ્રેન્ડસ વિવેક ઓબેરોય તથા રાણી મુખરજીને લઈને શરૂ કરી ફિલ્મ સાથિયા.

ખુદ મણિરત્નમની જ ઓરિજીનલ કથા અને નવોદિત લેખક માટે ટેકસ્ટબૂક ગણાય એવી અફલાતૂન પટકથા તૈયાર હતી. એને નવા રંગરોગાન પણ વળી ગુલઝાર જેવા જીનિયસે કર્યા છે! એમાં રહેમાનનું સંગીત ભળ્યું છે. સડકછાપ ‘કાંટે’ કરતા એ એટલે જ સારી છે. ‘દિલસે’માં મણિભાઈના ચીફ આસિસ્ટન્ટ રહી ચૂકેલા શાદકુમારે ગુરૂજીની ક્રાફ્‌ટ ફ્રેમ ટુ ફ્રેમ અપનાવી જાણી છે.

કમ બેક ટુ સાથીયા ટ્રેક. તો વાત એ , ચાલતી હતી કે લગ્ન યુવક-યુવતીની પ્રેમકહાણીનું અંતિમ પગથિયું છે? ટોચનું શિખર છે? કે પછી લગ્નથી આખી વાતના અંતને બદલે નવી કથાની શરૂઆત થાય છે? એક નવી પર્વતમાળાનું આરોહણ થાય છે? અગાઉ બાસુ ચેટરજી કે જે ઓમપ્રકાશ જેવા નિર્દેશકોએ આ સવાલો ઉઠાવતી ફિલ્મો બનાવી છે. આ સાથીયાની વાત જ ઓર છે.

કારણ કે, સાથીયાની રજૂઆત ઘરેડ બહારની છે. તરોતાજા છે. એમાં આજના મઘ્યમવર્ગીય કપલની જીંદગી પર ફોકસ છે. બોલકા સંવાદોને બદલે એમાં દરેક દ્રશ્ય બોલે છે! કશી ભાષણબાજી વિના હળવેથી કશું કહ્યા વગર જ બઘું કહી દેવાયું છે. માટે જ સીધા ઉપદેશથી ટેવાયેલા ઓડિયન્સને આ ધીમી ગતિનું ઝીણવટભર્યુ નકશીકામ હજમ થતું નથી!

એવી શું વાત છે ફિલ્મમાં? કશું નવું નથી. એ જ કે જે રોજ આજુબાજુ બને છે. અપર મિડલ ક્લાસનો યુવક લોઅર મિડલ ક્લાસની કોલેજીયન યુવતીને મળે છે. સાહજીક આકર્ષણ પ્રેમમાં પલટાય છે. જાતભાતના આકાશી વાયદાઓ અને કસમોનો દૌર ચાલે છે. અંતે યુવતીને પણ પોતાનું ખેંચાણ સમજાતા પ્રેમની કબૂલાત થાય છે. વઘુ પડતા તર્કથી એ પ્રેમને મૂલવવા બેસે ત્યારે મોટી બહેન સિમ્પલ સોલ્યુશન આપે છેઃ ‘પસંદ છે? જો હા, તો ઝાઝું વિચાર નહિ. પરણી જા. પ્રેમ હશે તો પ્રોબ્લેમ્સ આવશે, ત્યારે ઉકલશે. પ્રેમ નહિ હોય તો નહિ હોય ત્યાંથી પ્રોબ્લેમ્સ ઉભા થશે!’

મા-બાપનો વિરોધ છે. ભાગીને- છૂપાઈને લગ્ન થાય છે. હવે જવાબદારીમાંથી છટકવાનું શક્ય નથી. આ કંઈ એકતા કપૂરની ટી.વી. સિરિયલ્સ નથી કે લગ્ન થાય એટલે બાવીસ વારની રેશમી સાડી અને બે કિલોના ઘરેણા ઠઠારી મહેલોમાં મહાલવાનું હોય! આ તો જીંદગી છે. એમાં નાનકડું ભાડાનું મકાન અને તાણીતૂસીને વસાવેલી ઘરવખરી છે. જીવવા માટે રૂપિયા કમાવા પડે છે. રૂપિયા કમાવા માટે કામ કરવું પડે છે. એકબીજાની દરકાર લેતા લેતા પોતાનો સંઘર્ષ કરવો પડે છે.

લાઈફ ઈઝ નોટ ઈઝી. જીવન જરાય સરળ નથી. જીવનમાં કશું કાયમી નથી. પ્રેમ પણ નહિ. જે અનુભવો મળે, એ કુદરતી લાગણીઓનું ઘડતર કરે છે. આ લાગણીઓની આધારે દોરવાઇને એવા નિર્ણયો લેવામાં આવતા હોય છે કે, જેનાથી જીંદગીની દિશા બદલાઇ જતી હોય!

આજકાલ સેલિબ્રિટી કપલ્સના છૂટાછેડાની વાતો વાંચીને જાત જાતના તારણો નીકળવા લાગ્યા છે. કોણ જાણે કેમ – ઉપરથી પવિત્ર દેખાવાનો દાવો કરનાર ભારતીય સમાજ અંદરથી એટલો વાસનામય છે કે કોઇ કહે કે ન કહે એ પહેલા જ દરેક છૂટાછેડા પાછળ જવાબદાર સ્ત્રી કે પુરૂષના ‘આડા સંબંધો’ને અપરાધીના પાંજરામાં ઉભી કરી દેવાય છે. ડાઇવોર્સ લેવાય ત્યારે (ગેર) જવાબદાર એવી સ્ત્રી કે પુરૂષનું લફરૂં હોય જ, અને એ જ કારણભૂત હોય – એમ સ્વીકારીને જ ડાઈવોર્સ પર ટીકા ટિપ્પણ થાય છે! કોઇ આ સિવાયના પાસા પર વિચારવા કે એ સ્વીકારવા તૈયાર નથી થતું. રમૂજમાં કહેવાય છેઃ ‘છૂટાછેડા પાછળનું સૌથી મહત્વનું કારણ છે લગ્ન!’ અહીં સચ્ચાઇ પણ છે. આડા ઉભા સીધાત્રાંસા સંબંધો સિવાય પણ સહજીવન ખુદ જયારે કાયમી બને ત્યારે અવનવી સમસ્યા ઉભી કરે છે.

આવું એરેન્જડ મેરેજમાં પણ થાય છે. પણ લવ મેરેજમાં એની તીવ્રતા વઘુ હોય છે. મા – બાપે ગોઠવેલા લગ્નોમાં સમાજની સાક્ષી અને મંજૂરીનો છૂપો ભાર દંપતીને પરાણે પણ સમાધાન તરફ ખેંચે છે. પ્રેમલગ્નો તો સમાજ – કુટુંબ સામે ક્રાંતિ કરીને થયા હોઇ, બન્ને પાત્રો રંગમંચ પર મોટેભાગે એકલા રહી જાય છે. પ્રેમમાં હોઇએ ત્યારે પોતપોતાને ઘેરથી સજીધજીને પાર્કમાં કે થિયેટરમાં મળવાનું હોય છે. ખોળામાં માથું અને વાળમાં આંગળીઓ પરોવી સપના જોવાના હોય છે.

લગ્ન પછી ‘પેકેજીંગ’ નીકળી જાય ! હવે ન્હાયા, તૈયાર થયા વિનાનું પ્રિયજનનું બદન પણ સામે આવે છે. પહેલા પણ ગુસ્સો આવતો, પીડા થતી. એ ખાનગીમાં થતી. એકલા થતી. ઘરની વાતો ઘેર દાટીને પલાયન કરવા પ્રિયજનો સાથે પ્રેમાલાપ કે ‘ફોનાલાપ’ કે ‘ચેટાલાપ’ હતો. જાણે બધા દુઃખોનું સોલ્યુશન પ્રેમી સાથે જીવવામાં હોય એમ ‘ચલો ઇસ દુનિયા સે દૂર આપના ઘર બસાયે’નું ખ્વાબ આવતું.

મૃત્યુ સિવાય આ દુનિયાથી દૂર કોઇ સ્વર્ગીય ટાપુ નથી. જે છે એ આ જીંદગી છે. લગ્ન પછી તમારી અંગત નબળાઇઓ પણ તમારા લાઇફ પાર્ટનર સાથે શેર કરવી પડે છે. એન્ડ વાઇસે વર્સા. અત્યાર સુધી કેવળ પ્લસ પેઇન્ટસ જ હાઇલાઇટ થયા હતા. હવે માઇનસ પોઇન્ટસ ઉજાગર થવા લાગે છે. એ અણધાર્યુ છે. અપેક્ષાભંગ કરનારૂં છે. ઐશ્વર્યા રાયની બ્યુટી પત્ની તરીકે મળી હોય, તો ઐશ્ચર્યા પણ ઉલિયું કરવાની છે. સવારે એના મોઢામાં પણ થૂંક ઉભરાઇ શકે છે. હ્રીતિક રોશનની પર્સનાલિટી પતિ તરીકે મળી હોય, તો હ્રીતિકને પણ ગંધાતી ઉલટી થઇ જાય છે. એને પણ પેટમાં ગેસ થતાં વાછૂટ થાય છે. ધેટસ રિયાલિટી!

બ્યુટી અને પર્સનાલિટી ખૂબ ખૂબ ગમતી વાત છે. અને એને ઘણું ઘણું મહત્વ અપાવું જ જોઇએ. પણ ૨૪ કલાકો અને ૩૬૫ દિવસો કાઢવા માટે આટલું જ પૂરતું નથી. સતત સહવાસ અને સારા – નરસા પાસાના પરિચય પછી પતિ – પત્ની હંમેશા મિત્રો – સંબંધીઓ – ઓફિસથી ભાગી શકે છે, પણ એકબીજાથી નહિ! સેકસલાઇફ પણ રૂટિન બને છે. બન્નેને એકબીજાની આદત પડતી જાય છે બંને એકબીજાને ‘ટેકન ફોર ગ્રાન્ટેડ’ લેતા જાય છે.

ભારે નજાકતથી સાથીયામાં આ પાસું ઉઘાડાયું છે. અગાઉ પ્રેયસીનો ચહેરો જોઈને એનો મૂડ પારખનાર પતિ હવે ઘેર આવીને પત્નીનો દિવસ કેવો ગયો હશે, એનો અંદાજ પણ લગાવી શકતો નથી! કલાકો સુધી પ્રેમીની રાહ જોનારી અભિસારિકા પત્ની થયા બાદ દસ મિનિટ મોડું થતા અકળાઈ ઉઠે છે.

આકાશના તારાઓ તોડવાની વાયદાઓથી રસ્તામાં કાંટાઓ પણ વીણાતા નથી! ખબર પણ ન પડે એમ અંતર વધતું જાય છે. એમાંય આર્થિક – કૌટુંબિક ટેન્શન હોય તો પછી નિદાફાઝલી કહે છે તેમ :


કચ્ચે બખિયે કી તરહ રિશ્તે ઉઘડ જાતે હૈ

લોગ મિલતે હૈ મગર મિલ કે બિછડ જાતે હૈ

યૂં હુઆ, દૂરિયાં કમ કરને ગે થે દોનોં

મગર રોજ ચલને સે ભી તો રસ્તે ઉખડ જાતે હૈ

છાંવ મેં રખ કે હી પૂજા કરો યહ મોમ કે બૂત

ઘૂપમેં અચ્છે ભલે નકશે બિગડ જાતે હૈ!


સંજોગોની ગરમીમાં રૂપાળી રંગીન મીણબત્તીઓ ઓગળવા લાગે છે. પછી હળવી મજાકમાંથી હળવી નફરત આવે છે. ઈર્ષા અને સંદેહનો દૌર ચાલુ થાય છે. એકબીજાને સમજવાને બદલે પોતાનો કક્કો ખરો કરવાની જીદ આવે છે. અને પોતાના જીવનની દરેક બાબત માટે અંતે જીવનસાથી એકબીજાને દોષ દેવા લાગે છે. વાંક કાઢે છે.

સાથીયાના યુવાસાથીઓ સાથે આમ જ બને છે. પણ હજુ સાવ ભંગાણના મુદો આવે એ પહેલા એક ઘટના બને છે. એક સાથી હોસ્પિટલમાં જીવનમરણ વચ્ચે ઝોલા ખાય, ત્યારે બીજા તડપે એ કલાઈમેકસ ઘણાને ચવાયેલો લાગશે. કેટલાક પિત્તળભેજાઓને એમાં શાહરૂખ – તબૂની હાજરીનું રહસ્ય પણ નહિ સમજાય! પણ લેખક – દિગ્દર્શક ભારે અસરકારકતાથી સામાન્ય દ્રશ્યોમાં અસામાન્ય સલાહ આપી દે છે.

નાયિકા રાણીને તબૂથી એકિસડન્ટ થાય છે, ત્યારે તબૂનો પતિ શાહરૂખ ગભરાયેલ પત્નીને આશ્વાસન આપે છે. એની પડખે ઉભો રહે છે. એણે કરેલા એકિસડેન્ટનું આળ પોતાના માથે લઈને રાણીની સારવારની તજવીજ કરે છે. ત્રસ્ત પતિ વિવેકને રાણી ગુમાવ્યા બાદ મૂઈ ભેંસના મોટા ડોળાની જેમ એનો ખાલીપો વર્તાય છે. બંનેને પોતાનો હરખ વહેંચવા માટે એક સાથીની અઘૂરપ હતી, માટે તો રાણી – વિવેક એકબીજાને મળવા ખુશ થઈ ભાન ભૂલી દોડયા હતાં.

આપણું સ્વજન મરણપથારીએ પડે પછી જ અચાનક આપણને આંચકો લાગે કે, ‘આહાહા, આ વ્યકિતને તો હું કદી ગણકારતો જ નહિ, પણ આ વ્યકિતએ તો મારા માટે કેવું અણમોલ કામ કરેલું!’ અને ઉપેક્ષાની રાખ નીચે, કારકિર્દીની ભૂખ નીચે, આકાંક્ષાઓની પાંખ નીચે ઢબૂરાયેલો પ્રેમનો તણખો પ્રજ્જવલિત થઈ તમને ખુદને ઓળખવા માટેની રોશની આપે છે.

‘સાથીયા’માં કોઈ સંવાદો માત્ર શાહરૂખને ઉકળાટ વિના પત્નીની કાળજીભરી સંભાળ લેતો જોઈને વિવેકને ‘લગ્નપ્રેમ’નું ઝળહળતું સત્ય સાંપડે છે : ‘‘એકબીજાને દોષ દેવા નહિ, પણ એકબીજાની ભૂલો કે દોષ પણ પોતાના માથે ઓઢી લેવા એનું નામ સહજીવન છે! – સામાનો દોષ દલીલોથી સાચો સાબિત કરવાને બદલે, સહજતાથી એને સ્વીકારવા – માફ કરવા અને જરૂર પડે વિના પ્રયત્ને એ પોતાના પર લઈ લેવાની જે તીવ્ર સંવેદના છે – એનું નામ પ્રેમ છે.’’

માટે જ પ્રિય વાચકો, ‘સાથીયા’ એક યાત્રા છે. આકર્ષણથી પરિપકવતા સુધીની કુદરતી વિકાસની માનવયાત્રા ! જેમા યુગલ વિચારે છે કે આપણે પ્રેમમાં છીએ’ વાળા પ્રારંભિક તબક્કાથી શરૂ કરી, ‘યુગલ શોધી કાઢે છે કે પ્રેમનો સાચો મતલબ શું છે’ વાળુ ગિરિશિખર આવે છે. જીવન ‘અનપ્રેડિકટેબલ’ છે, અને લગ્ન પણ એમાં છાપરે ચડીને કશાની ઘોષણા ન થાય છાતી ઠોકીને કશી આગાહી ન થાય.

આવો લેખ લખ્યા કે ફિલ્મ બનાવ્યા પછી પણ લગ્ન અને જીવનના એકસપર્ટ થઈ ગયા છીએ, એવા ભ્રમમાં ન રહેવાય….! પણ એટલુ જરૂર યાદ રખાય કે નર – નારીના યુગ્મને કોણ એકબીજા સાથે જોડી રાખે છે? ઘેરથી ભાગવાનો રોમાંચ ? કાયદો ? ધાર્મિક રીતરિવાજ ? સંસ્કાર ? લગ્નનો દસ્તાવેજ ? કાર્ડસ ? ગિફટસ ? ફૂલોના બૂકે?

જવાબ છે : પ્રેમ!

ફાસ્ટ ફોરવર્ડ

લગ્ન કરવાના ઉદેશ માટે સુંદર શરીર જોઈએ, અને ટકાવવાના આદેશ માટે સુંદર મન!


ઓકે…નાઉ ઈટ્સ ટાઈમ તો હેવ સમ ફન . રહેમાન જેવા ઓલમોસ્ટ સર્ટિફાઈડ જીનીયસ કોપી કરે? હા,. ક્યારેક તો ભલભલા લલચાઈ જાય. નોન ક્રિએટીવ માણસોને એ નહિ સમજાય. એ એક પ્રકારનું ખેંચાણ હોય છે (આપણે પ્રોફેશનલ નક્લચીની વાત નથી કરતા). સાથીયાનું આ હજુ ય ફેમસ સોંગ સાંભળો.

અને હવે બેકસ્ટ્રીટ બોયઝનું આ ચકાચક ધનાધન , એક જમાનાનું મેગા ચાર્ટબસ્ટર સોંગ સાંભળો. હોરર ફિલ્મ જેવા સેટ અપમાં એની કોરિઓગ્રાફી પણ બેનમૂન છે. આ ગીત મને અતિશય ગમતા લાઈફટાઈમ ફેવરિટ સોંગ્સમાં નું એક છે. રહેમાને આ ઉપર્નસ ગીતત માટે ‘પ્રેરણા’થી થોડું વધુ લીધું હોય એવું નથી લાગતું? 😛 અહીં મુકવા માટે એની લિંક શોધીને આખું સોંગ ફરી એકવાર બસ જોવાઈ જ ગયું. આ સોંગ માનવા જેવું છે. કોઈ સાથીયા હશે તો જોડે નાચવાનું મન થઇ જશે, ઓલરાઈટ? 🙂

25 ટિપ્પણીઓ

Posted by on સપ્ટેમ્બર 25, 2011 in cinema, feelings, romance


‘લાડવા’ ક્યારે ખવડાવો છો? ;)

એક રસપ્રદ સમાચાર હમણાં છાપે ચડ્યા છે. ભારતના કાશ્મીરથી તમિલનાડુ, ગુજરાતથી બંગાળ ચારે દિશાઓ, અરે મધ્યમાં દિલ્હી-ઉત્તરપ્રદેશ સુધી બધા લાઈફ પાર્ટનર વિનાના સિંગલ મુખ્યમંત્રી શાસન કરે છે! અડધોઅડધ યાને લગભગ સાઠ કરોડની વસતિ પર! એમ તો સોનિયા ગાંધી પણ સિંગલ ગણાય, ને અન્ના હઝારેનું ય એવું જ. ભીષ્મથી શરુ થયેલી આ પરમ્પરા વાજપેયી ને અબ્દુલ કલામે પણ નિભાવી છે! 😉 સલમાનનો સ્ટાર પાવર બાજુએ રાખો, તો ય ૨૦૧૪માં રાહુલ  v/s મોદી થવાનું હોય – એ ય સિંગલ આગેવાનો વચ્ચેનું ચુનાવી દંગલ હશે 😀

એની વે, આ વાત લાઈટ મૂડમાં એફબી પર શેર કરી ને રીડરબિરાદરોને જલસો પડી ગયો. બધાએ હળવી મજાકો કરી…આ હજુ ય સિંગલ એવા ડિંગલિયા લેખકડાના વગડાવો વગડાવો રૂડા શરણાયું ને ઢોલની શબ્દપુષ્પવૃષ્ટિ કરી. ટીવી પર સ્વયંવર યોજવાના વાજાં પણ વાગ્યા 😀 હજુ નોરતાં શરુ થાય એ પહેલા lol નો ગરબો જામ્યો ! ને હસવાનું એ ય ખુદ પર, એમાં તો બવ્વ જ મજ્જા પડે..સાચ્ચે જ 🙂

વેલ, લસ્ટ કરતા લવ અઘરો ને લવ કરતા લિવિંગ ટુગેધર એવું હું અનેક વાર લખી-બોલી ચુક્યો છું. મેરેજ પર દિલથી ઘણું લખ્યું છે ને ચાનક ચડી તો એ ય અહીં શેર કરીશ. પણ આ તો હળવી વાતમાંથી મને મેં જ વર્ષો પહેલા લખેલો એક કટાક્ષલેખ યાદ આવ્યો, જે અહીં મૂકું છું, જરાતરા ફેરફાર સાથે. સીરિયસ ના થતા. ઈટ્સ ઇન લાફ્ટર મૂડ. કાલે જરાક મુદ્દા પર વાત કરીશું. આજે મસ્તી 😉

જનરલને બદલે પર્સનલ વાત કરું તો લેખમાં ઝિંગથિંગ ઉપરનો છેલ્લો ફકરો મારા માટે ત્યારે ય અગત્યનો હતો ને આજે ય છે. જાતભાતની અફવાઓ ને ગેરસમજો ચાલે છે, પણ બાકી બધું બૌદ્ધિક પિંજણ રમૂજ માટે જે કર્યું તે — વ્યક્તિગત રીતે  ચંદ શિખામણખોર પંચાતિયાઓની  ઇરીટેટિંગ ઇન્કવાયરીઝ (બધા ઓનલાઈન ફ્રેન્ડલોગે બંધબેસતી પાઘડી ના પહેરવી..આ લેખ લખાયો ત્યારે હું સોશ્યલ નેટવર્ક પર હતો ય નહિ..ઘણાદોસ્તો સાથે ગમ્મત કરવાની મજા પડે છે..આ તો ક્યારેક જ ઓનલાઈન -ઓફલાઈન  ભટકાતા કેટલાક સચમુચ પકાઉ ‘વડીલો’ને લાગુ પડે છે )  બાદ કરું, તો ઘરના અંગત સ્વજનની જેમ મારી  દિલથી ફિકર કરનાર અને  ખબરઅંતર પૂછનાર  સેંકડો રીડર રાજ્જા-રાણીઓને આ વ્હાલથી ઈ-હગ આપીને આભાર માનું છું. યે પ્યાર હી તો હૈ આપ સબ કા. પ્યાર બેસુમાર. લગાતાર. તો, દુઆમેં યાદ રખના 🙂

‘હવે લાડવા ક્યારે ખવડાવો છો?’

‘ઓહો, મને એમ કે તમને ચોકલેટના જમાનામાં જૂનવાણી ગળપણ નહિ ભાવતું હોય. વાંધો નહિ, બોલો કયા કંદોઈને ત્યાંથી મંગાવું? ઘેર ભાખરી બનાવડાવી કે મૂઠિયા બનાવીને ગરમાગરમ ચોખ્ખું ઘી રેડી દઉં? ગોળના ચૂરમાના લાડવા ભાવે કે ખાંડસરીવાળા? કે પછી મગજની લાડુડીઓ? કે બૂંદીના મોતીચૂર લાડુઓ?’

‘અરે યાર, એ નહિ…’

‘કેમ? આ તો બધા ભાવે તેવા સ્વાદિષ્ટ-’

‘હશે, પણ આપણે તો પેલા લાડવા…’

હવે તમારે માથું ખંજવાળવું પડે… ‘પેલા’ લાડવા વળી ક્યાં મળતા હશે? સિંદબાદ ખલાસીની જેમ દરિયો ખેડવો પડતો હશે? હરક્યુલીસની પેઠે પરાક્રમો કરવા પડશે? કોઈ ભેદી ટાપુ પર લાડવાનો ખજાનો દટાયેલો હશે? કોઈ તપસ્યા પછી અક્ષયપાત્ર મેળવવાનું હશે?!

ત્યાં પ્રશ્ન પૂછનારા હિતેચ્છુને દયા આવે એટલે કહેશે – ‘લગન… લગ્નના લાડવા… હવે ઘોડે ક્યારે ચડો છો?’

પુરૂષો માટે વાત લાડવે પૂરી નથી થતી… લાડવા માટે ઘી-ઘઉંના ભાવનો વિચાર કરો ત્યાં તો તબડક તબડક કરતો ઘોડો વચ્ચે કૂદી આવે! કોઈક ડાયાબિટિસ વિનાનો સુખીયો જીવ બે’ક લાડવા આરોગે એટલા માટે આપણે ઘોડેસવારીનું જોખમ વહેરવાનું? શાહરૂખખાને કબૂલ કર્યું કે એને ઘોડા પર ચડવામાં ભારે બીક લાગે છે! (નેચરલી, શાહરૂખના આંતરધર્મીય પ્રેમલગ્ન પણ ખાસ્સી કસરત પછી થયા હતા!) ફિલ્મોમાં ભાગ્યે જ એ આવા શૉટ આપે છે. એની લાક્ષણિક રમૂજી અદામાં એણે કટ ફટકારી… ‘કિસી ઈન્સાન યા જાનવર કે ઉપર સવાર હો કે મૈં અપની પહચાન બનાના નહીં ચાહતા!’

પણ લાડવાની માફક ઘોડો પણ કાલ્પનિક હોય છે. મૂળ વાત હોય છે ‘તમે ક્યારે પરણો છો?’ …ખરેખર તો સાચો સવાલ આ પણ નથી હોતો. સાચો સવાલ હોય છે ‘તમે પરણતા કેમ નથી?’ પણ કાણાને કાણો કહેવા કરતાં ‘શાને ખોયા નેણ?’ એવું ઠાવકાઈથી પૂછવાની સાત્વિક પરંપરા છે. એટલે ભોગ બાપડા લાડવા કે ઘોડાનો લેવાઈ જાય છે. આમ તો લગ્નની માયાજાળ ચ્યુઈંગગમની જેમ ચગળ્યે રાખવાની ચીજ છે – પણ એવું થોડું પૂછાય કે પિપરમિન્ટ ક્યારે ખવડાવો છો? ને દુલ્હાઓ ચાર પગવાળા અશ્વોને મૂકી ચાર પૈડાંવાળા રથમાં ફરે છે – પણ એવું થોડુ કહેવાય કે હવે સેન્ટ્રો/ઈન્ડિકા/ એસ્ટીમ કે વર્ના વગેરેમાં ક્યારે બેસવાના છો? 😀

એટલે ડાબે હાથે કાન પકડવાના સવાલોનો તોપમારો શરૂ થાય છે. આ કંઈ ‘ઢાંઢા થયેલા વાંઢા’ઓની જ વ્યથા છે, એવું ન માનતા… કન્યારત્નોને તો હવે આ સવાલો વહેલા પૂછાવા લાગે છે. કોઈના લગ્નમાં કોઈ કુંવારી તૈયાર થયેલી છોકરી દેખાય કે મહિલામંડળ શરૂ થઈ જાય – ‘હવે તારે ક્યારે પરણવું છે, એલી?’ …આ સવાલોનો સામનો છોકરા-છોકરી કરતા એમના મા-બાપ કે નિકટના સ્વજનો મિત્રોને વધારે કરવાનો આવે છે.

અલબત્ત, આવું પૂછનારામાં બે મુખ્ય વર્ગ હોય છે. એક બહુમતીમાં છે – જેને બીજી કશી લાંબીટૂંકી લપ્પનછપ્પન નથી – પણ ‘અમે પરણ્યા તો તમે કેમ નહિ?’વાળી વેરવૃત્તિ અથવા તો ‘આ છેલછોગાળો કે છપ્પનછુરી કેમ નહિ પરણતા હોય?’વાળી વિસ્મયવૃત્તિ હોય છે. તમે આંખ સામેથી ઓઝલ થાવ કે તમારો લગ્નમંડપ પણ એમના દિમાગમાંથી અદ્રશ્ય થઈ જાય છે. વળી પાછા ભટકાઈ જાવ તો ‘કેમ છો, મજામાં’ની માફક ‘સજા’માં છો કે નહિ એવું જાણવા પૂરતો આ સવાલ પૂછી લેવાય છે. 🙂

એમાં એક પેટાવર્ગ એવો હોય છે કે જેમને તમારી મોઢે આ પ્રશ્નની ચર્ચા કરવા કરતાં ગામની મોઢે આ પ્રશ્નનું ચર્ચાસત્ર છેડીને એમના તારણો, કારણો અને મારણો આપવાનો ઉભરો આવતો રહે છે. બીજો લધુમતી વર્ગ ખરેખર, જેન્યુઈનલી, લાગણીથી પ્રેરાઈને આ સવાલ થોડા સંકોચ છતાંય પૂછતો હોય છે. એમને તમારી સાથે સહાનુભૂતિ હોય છે, તમારી ગાડી પાટે ચડે (?) કે તમે જરા ઠરીઠામ થાય તો એમને હૈયે ટાઢક વળતી હોય છે. એમના સવાલમાં સાચી ઝંખના, દર્દ કે આશાનો સૂર પડઘાતો હોય છે.

અફકોર્સ, આમાં પણ એક ‘મિનિ ગ્રુપ’ હોય છે જે પોતાની નજરમાં રહેલા યોગ્ય ‘ઠેકાણા’ને વટાવવા માટે ઝીણી નજરે આ સવાલનો જવાબ શોધતા રહે છે. જરાક જગ્યા મળે તો લાગ જોઈને એમના પસંદીદા ઉમેદવારોને તમારી પસંદગી બનાવવા માટે આગળ ધરી દેવા એ લોકો કેસરિયાં કરી શકે છે. (એક માઈક્રોમિની ગ્રુપને જેન્યુઈન્લી જુદી જ ફિકર ૨૧મી સદીમાં થાય છે: આ છોરો કે છોરી નોર્મલ તો હશે ને ! ક્યાંક સાવ બોબી ડાર્લિંગ જેવી બાયોલોજીમાંથી કલમ ૩૭૭ની સાયકોલોજી નહિ થઇ હોય ને ! lolzzzzzz)

ઈન શોર્ટ, નોર્મલ યુવક-યુવતીઓ નોર્મલ ઉંમરે ઉત્સાહભેર પરણી જાય, એમાં સમાજને જેટલો આનંદ નથી હોતો – એનાથી અનેકગણુ આશ્ચર્ય ‘એબ્નોર્મલ’ નર-નારીઓ, એબ્નોર્મલ ઉંમર સુધી પરણ્યા વિના રહે તેમાં થતું હોય છે. અંગ્રેજી શબ્દ મેરેજ ‘ટુ મેરી’ યાને ‘આનંદ કરવા’ની ભાવનામાંથી આવ્યો છે. મૂળ સંસ્કૃત શબ્દ ‘લગ્ન’માં ‘લગ્‌’ ધાતુ છે. યાને લાગવું, લગાવ… લાગણી… ફારસી શબ્દ ‘શાદ’ એટલે સુખી, પ્રસન્ન… યાદી શાદી એટલે સુખનો ખજાનો… ઉદ્દાલકના પુત્ર શ્વેતકેતુના વિવાહસંસ્કારની શરૂઆતથી સૂરજ બડજાત્યાની ‘વિવાહ’ બ્રાન્ડ ફિલ્મો સુધી લગ્નને પડદા પર જોવાનું પણ ચૂંબકીય આકર્ષણ રહ્યું છે.

મતલબ, યુગોથી દરેક માનવસંસ્કૃતિમાં આ એક ઘટનાને ભારે મહત્વ આપીને (પોતપોતાની જીંદગી પૂરતી) અભૂતપૂર્વ બનાવી દેવામાં આવી છે. પછી એમાં નાચગાના, મહેફિલ, ખાનાપીના, ઠાઠઠઠારો, ઘૂમધડાકા, રંગરોશની બઘું જ આવી જાય… ઈટ્‌સ પર્સનલ ફેસ્ટિવલ! જો કે, ફાધર વાલેસે એકવાર લખેલું કે લગ્નસમારંભો પૂરા થાય એટલે બંને પક્ષના સ્વજનો ઉપરાંત જાનૈયા-માંડવિયા-રસોઈયા સહુ કોઈ ‘હાશ, પતી ગયું’ કહીને નિરાંત અનુભવે છે. પણ માત્ર બે જ પાત્રો વર-કન્યા માટે બઘું પૂરું થવાની આ ક્ષણે સઘળું ‘શરૂ’ થતું હોય છે – આજીવન, લાઈફટાઈમ!

લેકિન, હિસ્ટરી ગવાહ હૈ કિ મેરેજ ઇઝ મિસ્ટરી! રોડની ડેન્જરફિલ્ડે કહેલું ‘હું અને મારી પત્ની ૨૦ વર્ષ સુધી સુખી હતા… પછી અમે મળ્યા…!’  😛 દક્ષિણ આફ્રિકાના ગાંધી નેલ્સન મંડેલા ૨૭ વર્ષ સુધી કારાવાસમાં હતા, અને એમના પત્ની વિની મંડેલાએ ખભે ખભા મિલાવી સાથ આપ્યો હતો. જેલમાંથી નેલ્સન બહાર આવ્યા, પ્રમુખ બન્યા અને બે જ વર્ષમાં લગ્નજીવન પડી ભાંગ્યું!) મર્યાદાવશ જે પ્રગટપણે ન કહી શકે, એ કેટલાક વેલવિશર્સ જમાના મુજબ હિંમત કરીને ‘મજાક’માં કહે છે – ‘આ જુવાનીના ખરા વર્ષો જ માણવાના છે. જરાક સમજો, એને વેડફો નહિ…’ આવી ગંભીર વાત પરના હળવા ટૂચકા ખુલ્લેઆમ રચતા પશ્ચિમમાં જેફ ફોક્સવર્ધીએ સ્માર્ટ કોમેન્ટ કરી હતી ‘માત્ર શય્યાસુખ માટે લગ્ન કરવા એ તો મફત શીંગદાણા માટે બોઈંગ ૭૪૭ ખરીદવા જેવું થયું!’ 😉

ઓકે. હનીમૂન પછીના સંસારમાં થાય છે, એમ ગાડી આડે પાટે ચડી ગઈ. સો વાતની એક વાત એ છે કે આપણને, સામાજીક મનુષ્યપ્રાણી હોવાના નાતે કોઈના મનોમન ચોકઠાં ગોઠવવામાં, કોઈને પરણતું જોવામાં (સિવાય કે એ તમારા એક્સ-લવર હોય!:P), કોઈનું જોડલું જોઈને અભિપ્રાયશૂરા થવામાં એક અજીબ જલસો પડે છે. કદાચ આ કુદરતી ઇન્સ્ટિન્કટ હશે. આકર્ષણ કે જાતીયાતાના વિજ્ઞાન પર અનેક પરીક્ષણો-સર્વેક્ષણો થયા છે. પણ પોતાના સિવાયના બે જણ પરણતા હોય એમાં જનમાનસને આટલો રસ કેમ પડે છે, એ સંશોધનનો વિષય છે!

આ જુઓ ને… અભિષેક-ઐશ્વર્યા. આખું મિડિયા બેગાની શાદીમેં અબ્દુલ્લા દીવાના થઈ ગયું હતું ને! કોઈ પંડિતજીને મળી આવ્યા. કોઈએ ઘરપરિવારના સભ્યોની કાનાફૂસી કરી. કોઈ કુંડળીના ગ્રહ મેળવવા લાગ્યા. ઐશ્વર્યાનું તો એક જમાનામાં વિવેક સાથે પણ નામ ચર્ચાતું હતું. પણ હવે તો અભિષેક… આપણા અમિતાભભાઈનો કલૈયો કુંવર… બચ્ચનઘરાનામાં ઐશ્વર્યા વહુ તરીકે ફિટ થશે? ખાનદાન કી ઈઝ્‌ઝત મિટ્ટીમાં નહિ મિલાવે ને? કે વિશ્વસુંદરીને આ ઊંટમુખો અભિષેક ઊપાડી ગયો… (આમ તો દહીંથરા હંમેશા કાગડાઓને જ મળતા હોય છે!) 😀 આ મોટી ઉંમરની છોકરી સાથે એનાથી નાની ઉંમરના વરનું ગાડું ગબડશે? બેય પ્રેમમાં છે? કે વહેમમાં છે? કે પછી બેઉની ફિલ્મોની પબ્લિસિટી માટે આપણને ભ્રમમાં રાખવા માંગે છે? છોકરા-છોકરી માંગલિક છે? મિયાં-બીબી રાજી હોય તો કુંડળીને કાજી બનાવવી જોઈએ? બંને પરણશે તો ક્યારે? ક્યાં? કેવી રીતે?

બસ, બધાએ ઉપાડો લીધો હતો. ધારી ધારીને બંનેના એકાદ મરકલડાંનું પણ અડધી કલાક મૂલ્યાંકન કરાતું હતું.. બડે બચ્ચનસા’બ મજાકમાં અભિષેકને ત્યાં પારણું બંધાવાનું કહી ચૂક્યા કે નવેસરથી બધાને હુમલો આવ્યો. દાદા બનવાની હોંશના સૂરજ બડજાત્યા બ્રાન્ડ ઈમોશન્સથી લઈને મામલાને ‘પુત્રેષણા’ના પ્રચારથી વધતી ભ્રુણહત્યા સાથે જોડી દેવાયો! બાલ કી ખાલ નિકાલ દો! આવું જ સાજનમાજન એક જમાનામાં અભિષેક-કરિશ્મા અને સલમાન-ઐશ્વર્યા માટે પણ હિલોળે ચડેલું… જોડીઓ બદલતી ગઈ, પણ લગ્નનો સામૂહિક થનગનાટ નહિ!

સલમાનભાઈ તો દૂધના વારંવાર દાઝેલા બનીને કેટરિના-ઝરીન  ઇત્યાદિ  છાશ પણ ફૂંકી ફૂંકીને પીવે છે, અને કોઈ પૂછે તો એના પર ગરમ દૂધ ફેંકતા હોઈને એમને હમણા બધાએ પડતા મૂક્યા છે. પણ સૈફ-કરીનામાં આખા દેશને રસ પડે છે, ત્યાં લગી એની રસિક વાર્તાઓ આપણે ‘પરી અને રાજકુમાર’ની સ્ટાઈલમાં સાંભળ્યા કરવાની છે. (ભલે સમયાંતરે કાં પરી, કાં રાજકુમાર બદલાઈ જાય!:-D)

આવો જ ગોકીરો હોલીવૂડ સ્ટાર એલિઝાબેથ હર્લી અને ભારતીય ઉદ્યોગપતિ અરૂણ નાયરના લગ્નની અફવાઓએ સર્જ્યો હતો. પણ એ બંનેને એટલી બધી વાર ‘પૈણ’ ચડ્યું કે થાકીહારીને – પબ્લિકનું ‘પૈણ’ ઉતરી ગયું! (લીઝનું શેન વોર્ન સાથેનું લફરું ગાજ્યું , પણ એનાઅરુણ જોડેના છૂટાછેડા ના ગાજ્યા!) આ કંઈ ભારતમાં જ થાય છે એવું નથી. પ્રિન્સ ચાર્લ્સથી લઈને બ્રેડ પિટ, પામેલા એન્ડરસનથી લઈને બ્રિટની સ્પિયર્સ, લક્ષ્મી મિત્તલની પુત્રીથી લઈને પ્રિન્સ આગાખાનના પુત્ર, ઈમરાનખાનથી લઈને ફરદીનખાન… અનેક વખત દેશ-વિદેશમાં આ ઘટનાઓ બનતી રહે છે.(લાસ્ટ બટ નોટ લિસ્ટ, પ્રિન્સ વિલિયમ-કેટ મિડલટન! )

જનતા જનાર્દન મેરેજક્રેઝી છે. વાર્તાના નાયક-નાયિકા કે કોમિકબૂકના સુપર હીરો-હીરોઈનના પણ લગ્ન થઈ જાય એમાં એમને એક ગજબનાક સંતોષ થાય છે. ‘નાચ બલિયે’ જેવા પ્રોગ્રામ હોય કે ૨૧ રૂપિયાના ચાંદલાવાળા મેરેજ રિસેપ્શન હોય કે પછી છાપાં-મેગેઝિનમાં છપાયેલી કોઈ સેલિબ્રિટી કપલની તસવીર… રૂપેરંગે રૂડી એવી એકબીજાને પૂરક જોડી જોવા મળે કે આંખોમાં કપૂર આંજ્યું હોય એવી ઠંકડ મળે છે. જરાક ઉંમર, દેખાવ કે હૈસિયતમાં ઉંચનીચ કે વધઘટ જોવા મળે કે કશુંય લાગતું વળગતું ન હોય તો પણ હાયબળતરાની કાનાફૂસી શરૂ!

શેરીના ઓટલાથી લઈને ગ્લેમરસ લાઈફસ્ટાઈલ બૂક્સ સુધી બધાને બસ દાંપત્યના સાક્ષી બનવામાં ખાસ્સો રસ પડે છે. ઈટ્‌સ નેવર એન્ડિંગ રિયાલિટી એન્ટરટેઈનમેન્ટ! મૂળ તો ડ્રોઈંગરૂમમાં બેઠા હો, તો પણ બાથરૂમ કે બેડરૂમમાં છૂપી કે તિરછી નજર રાખવી એ માનવસ્વભાવ છે (પીપિંગ ટોમ!) …કદાચ મોટા ભાગના લોકો સ્વયમની કે આસપાસની જીંદગીમાં અભાવવાળા ખટાશ-કડવાશથી ચકચૂર લગ્નો જ જોતાં કે અનુભવતા હશે. માટે બીજાની જોડલીને જોઈને ઈર્ષા કે રાજીપો મેળવતા હશે. સપ્તપદીના મંત્રો સમજવા કરતા વર-કન્યાની ઝલક જોવા માટે – એટલે જ બધા આતુર હોતા હશે?

ખેર, વાત ‘લાડવા’ ખાવામાંથી શરૂ થયેલી. કંટાળીને તમે ‘લાડવા તો મારા બારમા-તેરમામાં ય ખાઈ શકાય’ એવી અવળવાણી બોલો, તો ય એકાદ વ્યક્તિ ચૂપ થશે – ત્યાં નવા ખૂણેથી નવું કોઈ એના રિપ્લેસમેન્ટ માટે જાગી ઉઠશે… અને રખે એવું માની લેતા કે આ પ્રશ્નપત્રનો લગ્ન કરી લેવાથી અંત આવશે. જેવા લગ્ન થઈ જશે કે થોડા સમય પછી ‘બાળકો ક્યારે પેદા કરો છો?’નું નવું ક્વેશ્ચનપેપર ચોમેરથી ફૂટી નીકળશે! નસીબજોગે સમયસર એ ય થઈ જાય તો ‘નવું મકાન ક્યારે લો છો?’, ‘ઘરની ગાડી ક્યારે લો છો?’, ‘ફોરેન ક્યારે જવાનું ગોઠવો છો?’, ‘સાથે બહાર ફરવા કેમ નથી નીકળતા?’, ‘સતત સાથે જ કેમ હો છો?’ …પેટાપ્રશ્નોની તડાફડી શરૂ! 🙂

યાદ છે ને, મિડિયાએ કરિશ્મા કપૂરના લગ્ન પછી છૂટાછેડામાં પણ એટલો જ ઉધમ મચાવ્યો હતો. રણધીર કપૂરે અકળાઈને કહી દીધેલું : આપ લોકોને જીંદગી કો ટીઆરપી બના દિયા હૈ. લગ્ન જેટલી જ મજા સમાજને લગ્ન પછીના કજીયાકંકાસ અને છૂટાછેડાની કૂથલીમાં આવતી હોય છે. મોટે ભાગે તમારા લગ્ન થાય એ જોવા હરખપદૂડા થઈ જતા લોકો પછી લગ્નજીવનના પ્રશ્નો ઉકેલવા સમ ખાવા પણ ડોકાતા નથી. માનસિક તો શું, આર્થિક તો શું… સમય આપવા જેટલી પણ મદદ કરી શકતા નથી.:P

કેવળ ચાલુ ચીલાએ ચાલવા માટે જ તમને પરણી જવાની સલાહ આપનારાઓ પાસે શિખામણ સિવાય કોઈ પ્રશ્નોનો ઉકેલ નથી હોતો. ‘પાર્ટી’ ક્યારે આપો છો? પૂછનારને ‘બિલ ચૂકવી દેશો?’ જેવો પ્રશ્ન પૂછો તો ઉડનછૂ થઈ જાય… એમ આ લગનશૂરાઓની લગનીનો તપોભંગ કરવા ‘કાલે જ પરણવું છે, કરો તૈયારી, લાવો વર/કન્યા!’ એવું પ્રતિઆક્રમણ કરો તો જોયા જેવી થાય! 😀

હા, કેટલાક આ જ પળની રાહ જોઈને બેઠેલા ‘ફિક્સર્સ’ પોતાની બાજીનું પાનું ઉતરે… – પણ એ એમની પસંદગીનું પાત્ર હોય – તમારી પસંદગીનું નહિ! અને ફરી વાર, પરણવાની ઉછળી ઉછળીને વકીલાત કરનારાઓ પ્રોબ્લેમ્સની જવાબદારી લેવા તૈયાર નથી હોતા. લાડવા ઝાપટનારાઓ વાસણો માંજવા બેસતા નથી હોતા! દરેક જલસા પાછળ એક જંજાળ હોય છે.

ઈટ્‌સ નોટ ઈઝી! લગ્ન બે વ્યક્તિ વચ્ચે થતી પ્રક્રિયા છે. એરેન્જડ સોદાઓ કે કાર્યક્રમો થાય… પ્રેમ નહિ! અને લવ વિના લગ્ન કરવા એ લાડવા ખાવાની નહિ, કાળી જીરી કે કાકચિયાનો કવાથ પીવાની ઘટના છે. પ્રેમ થવાથી પણ સમસ્યા ઉકેલાતી નથી. વઘુ ગૂંચવાય છે. ગેબી ચપટી વાગવાથી ફૂટતું પ્યારનું ઝરણું પણ કાફી નથી. એ તો ૫૦% સંમતિ થઈ – આ વન મેન કે વુમન શો નથી. ડ્યુએટ સોંગ છે.

જે કારણોથી તમે લગ્નની ના પાડો, એ જ કારણોથી કોઈ તમને પણ ના પાડે, તો કેમ મનાવો? બંને પાર્ટીની ‘સહ-મતિ’ વિના લાખ ઇચ્છા હોય તો પણ લાડવા પાર્ટી એરેન્જ કરીને શુભચિંતક સમાજને તૃપ્ત કરી શકાતો નથી! તમાચો મારી ગાલ લાલ કરી, મોં પર સ્મિતનું સ્ટીકર રાખી વાત ટાળવી પડે છે. બાકી, તો લગ્નવિધિ કે તિથિ માણસ નક્કી કરે છે – લગ્ન ઈશ્વરીય આશીર્વાદ વિના શક્ય છે ખરા?

છતાંય દુનિયાના દરેક અપરણિતોએ યાદ રાખવા જેવું છે – આવા સવાલોથી ગમે તેટલી અકળામણ થાય, તો ય એ આવકાર્ય છે. કારણ કે જેવી તેવી પણ કોઈક તમારા અસ્તિત્વની ફિકર કરે છે, એનો એ અહેસાસ આપે છે. આવું બધા પૂછતા બંધ થઈ જાય કે કોઈ આવી ચિંતા કરનારું હોય જ નહિ એ એકલતાના અંજપા કરતા, આ સવાલ-જવાબની મીઠી મૂંઝવણ સારી! 😛

ઝિંગ થિંગ !

world’s shortest love story :

He tried,
She smiled.
Baby cried! 😉

###અને હા, આ ‘પ્યાર કા પંચનામા’ ફિલ્મનો આ ફેન્ટાસ્ટિક, સુપર્બ, હિલેરિયસ, એકલે હાથે ચોક્કા છક્કાની રમઝટ બોલાવતો, દાંડીયાની નોન સ્ટોપ ચલતીની રમઝટ જેવો આ  સીન જરૂર જુઓ…થાળી ભરીને લાડવા ઝાપટ્યાનો આનંદ થઇ જશે…બોલો લાડવા ખવડાવ્યા કે નહિ? 😉 lolzzzz

41 ટિપ્પણીઓ

Posted by on સપ્ટેમ્બર 23, 2011 in fun, personal


શરદ જોશી : બીસ સાલ બાદ…

સપ્ટેમ્બર મહિનો એટલે મારાં અતિ પ્રિય હિંદી હાસ્યલેખક શરદ જોશીની વિદાયનો મહિનો. મૃત્યુ પામવાની ના કહેવાય એવી ૬૦ વર્ષની ઉંમરે બરાબર ૨૦ વર્ષ પહેલાના / ૧૯૯૧ના શિક્ષક દિને એમણે વિદાય લીધી , એ પહેલા એમની સાથે ગાઢ સંબંધ બંધાઈ ચુક્યો હતો. આજે હોત તો રાજકારણીઓ માટે સહજ એવા આઠ દાયકા પૂરા કર્યા હોત !

એ રીલેશન હતું જીવનમાં નવા નવા પ્રવેશેલા ટેલીવિઝનનું ! દૂરદર્શનના એ એકચક્રી સામ્રાજ્યમાં પહેલી સુપરહિટ કોમેડી સિરિયલ એટલે ‘યે જો હૈ જીન્દગી’. ટીવી એટલે જ ‘હમ લોગ’ અને ‘યે જો હૈ જીન્દગી’. એ ફેફસાફાડ હાસ્ય ધારાવાહિકના લેખક એટલે શરદબાબુ. મીન્સ, જોશીદા. નામથી ગુજરાતી લાગે એવા. (ગુજરાતીના અનેક વ્યંગકારોએ શરદ જોશી પાસેથી ઘણું ઘણું  લીધું છે. એકલવ્યની અદામાં કે પછી દલા તરવાડીની – એ વાત અત્યારે રહેવા દઈએ :P)

કોલેજકાળમાં પુસ્તકમેળામાંથી એમના પુસ્તકો હાથ લાગતા જાણે ખોવાયેલો ખજાનો સાંપડ્યો ! માત્ર હાસ્ય જ નહિ, સાહિત્યની ઊંડી સુઝ, સાંપ્રત બનાવોની બરાબર ખબર, આધુનિક મિજાજનું ખેલદિલ ખુલ્લાપણું અને સદાબહાર વેધક નિરીક્ષણનું એમનામાં પરફેક્ટ કોમ્બિનેશન. આજે ય ‘લાપતાગંજ’ જેવી સીરીયલ્સમાં એની પરખ થઇ જ ગઈ ને!

મારાં લેખોમાં શરદ જોશીને અવારનવાર ટાંકતો રહું છું. એમ જ ફ્રેશ થવા ય આ બારમાસી  ‘શરદઋતુ’ની લહેરખીઓમાં વહેતો રહું. એમના પર લેખ લખવો છે, લખી શક્યો નથી. ક્યા ભૂલું , ક્યાં યાદ કરું – એવો હાલ થાય છે. એટલે અત્યારે તો સિર્ફ અમૃત ચખનાની વિધિ કરીએ, વિદાયના બે દસકાની સલામીરૂપે. એક જમાનામાં સાવ સરળ ગણાતું એમનું હિંદી આજે જરાક અઘરું યુવાદોસ્તોને લાગે ય ખરું. એવી ‘આલોચના’ ધ્યાનમાં રાખીને જ આ અંશ “મૈં, મૈં ઔર કેવલ મૈં’ (વાણી પ્રકાશન) પુસ્તકનો અહીં શેર કરું છું.

આવું કરવાના હેતુ બે. એક તો સોશ્યલ નેટવર્કિંગની આ વિસ્તરતી  દુનિયામાં કોઈ સર્જન વિના પણ વિવેચન કરવા મંગતા સિનિક ક્રિટીકસ પર ખડખડાટ હસવા મળે (પરિવેશ ફર્યો છે, ભાવાવેશ નહિ!)…અને બીજો, શરદ જોશીને આ સ્વાદ ચાખ્યા પછી વધુ વાંચવાનું મન થાય…બીલીવ મી, આથી અનેકગણું સુંદર હાસ્ય એમણે ભરપુર ક્વોલીટી અને ક્વોન્ટીટીમાં લખ્યું છે.

સાહિત્યની પાના પાછળની દુનિયાના રસિકોને વધુ ગમે તેવી, ‘કમલમુખ’ નામના આ સ્વનામધન્ય વિવેચક-સાહિત્યશિરોમણીના પાત્રના મુખે કહેવાયેલી આ માર્મિક વાતો આસપાસના આવા નજદીકી કેરેક્ટર યાદ કરી વાંચશો, તો જરુર સુખ આપશે ! 🙂

“लेखक विद्वान हो न हो, आलोचक सदैव विद्वान होता है. विद्वान प्रायः भौंडी बेतुकी बात कह बैठता है. ऐसी बातों से साहित्य में स्थापनाएँ होती हैं. उस स्थापना की सड़ाँध से वातावरण बनता है जिसमें कविताएँ पनपती हैं. सो, कुछ भी कहो, आलोचक आदमी काम का है.” आज से आठ वर्ष पूर्व आलोचना पर अपने मित्रों के समूह में बोलते हुए यह विचार मैंने प्रकट किए थे. वे पत्थर की लकीर हैं. लेखक का साहित्य के विकास में महत्व है या नहीं है यह विवादास्पद विषय हो सकता है पर किसी साहित्यिक के विकास में किसी आलोचक का महत्व सर्वस्वीकृत है. साहित्य की वैतरणी तरना हो तो किसी आलोचक गैया की पूंछ पकड़ो, फिर सींग चलाने का काम उसका और यश बटोरने का काम कमलमुख का.

आलोचना के प्रति अपनी प्राइवेट राय जाहिर करने के पूर्व मैं आपको यह बताऊं कि आलोचना है क्या? यह प्रश्न मुझसे अकसर पूछा जाता है. साहित्यरत्न की छात्राएँ चूंकि आलोचना समझने को सबसे ज्यादा उत्सुक दिखाई देती हैं इसलिए यह मानना गलत न होगा कि आलोचना साहित्य की सबसे टेढ़ी खीर है. टेढ़ी खीर इसलिए कि मैं कभी इसका ठीक उत्तर नहीं दे पाता. मैं मुस्कराकर उन लड़कियों को कनखियों से देखकर कह देता हूँ, “यह किसी आलोचक से पूछिए, मैं तो कलाकार हूँ.”

खैर, विषय पर आ जाऊँ. आलोचना शब्द लुच् धातु से बना है जिसका अर्थ है देखना. लुच् धातु से ही बना है लुच्चा. आलोचक के स्थान पर आलुच्चा या सिर्फ लुच्चा शब्द हिन्दी में खप सकता है. मैंने एक बार खपाने की कोशिश भी की थी, एक सुप्रसिद्ध आलोचक महोदय को सभा में परिचित कराते समय पिछली जनवरी में वातावरण बहुत बिगड़ा. मुझे इस शब्द के पक्ष में भयंकर संघर्ष करना पड़ा. आलोचक महोदय ने कहा कि आप शब्द वापस लीजिए. जनता ने भी मुझे चारों ओर से घेर लिया. मुझे पहली बार यह अनुभव हुआ कि हिंदी भाषा में नया शब्द देना कितना खतरा मोल लेना है. मैंने कहा, मैं शब्द वापस लेता हूँ. पर आप यह भूलिए नहीं कि आलोचना शब्द ‘लुच’ धातु से बना है.

अस्तु, बात आई गई हो गई. मैंने इस विषय में सोचना और चर्चा करना बंद सा कर दिया. पर यह गुत्थी मन में हमेशा बनी रही कि आलोचक का दायित्व क्या है? वास्तव में साहित्य के विशाल गोदाम में घुसकर बेकार माल की छंटाई करना और अच्छे माल को शो-केस में रखवाना आलोचक का काम माना गया है, जिसे वह करता नहीं. वह इस चक्कर में रहता है कि अपने परिचितों और पंथ वालों का माल रहने दें, बाकी सबका फिंकवा दें. यह शुभ प्रवृत्ति है और आज नहीं तो कल इसके लाभ नजर आते हैं. कोशिश करते रहना समीक्षक का धर्म है. जैसे हिन्दी में अभी तक यह तय नहीं हो पाया है कि मैथिलीशरण गुप्त, निराला और कविवर कमलमुख में कौन सर्वश्रेष्ठ है. एक राष्ट्रकवि है. एक बहुप्रशंसित है और तीसरे से बड़ी-बड़ी आशाएँ हैं.

समीक्षकों के इस उत्तरदायित्वहीन मूड के बावजूद पिछला दशक हिन्दी आलोचना का स्वर्णयुग था. जितनी पुस्तकें प्रकाशित नहीं हुईं उनसे अधिक आलोचकों को सादर भेंट प्राप्त हुई हैं. कुछ पुस्तकों को संपूर्ण संस्करण ही आलोचकों को सादर भेंट करने में समाप्त हो गया. समीक्षा की नई भाषा, नई शैली का विकास पिछले दशक में हुआ है. (दशक की ही चर्चा कर रहा हूँ क्योंकि मेरे आलोचक व्यक्तित्व का कंटीला विकास भी इसी दशक में हुआ है). हिन्दी का मैदान उस समय तक सूना था जब तक आलोचना की इस खंजर शब्दावली का जन्म नहीं हुआ था. इस शब्दावली के विशेषज्ञों का प्रकाशक की दूकान पर बड़ा स्वागत होते देखा है. प्रकाशक आलोचक पालते हैं और यदि इस क्षेत्र में मेरा जरा भी नाम हुआ तो विश्वास रखिए, किसी प्रकाशक से मेरा लाभ का सिलसिला जम जाएगा.

मैंने अपने आलोचक जीवन के शैशव काल में कतिपय प्रचलित शब्दावली, मुहावरावली और वाक्यावली का अनूठा संकलन किया था जिसे आज भी जब-तब उपयोग करता रहता हूँ. किसी पुस्तक के समर्थन तथा विरोध में किस प्रकार के वाक्य लिखे जाने चाहिए, उसके कतिपय थर्ड क्लास नमूने उदाहरणार्थ यहां दे रहा हूँ. अच्छे उदाहरण इस कारण नहीं दे रहा हूँ कि हमारे अनेक समीक्षक उसका उपयोग शुरू कर देंगे.

समर्थन की बातें

इस दृष्टि से रचना बेजोड़ है (दृष्टि कोई भी हो). रचना में छुपा हुआ निष्कलुष वात्सल्य, निश्छल अभिव्यक्ति मन को छूती है.
छपाई, सफाई विशेष आकर्षक है.
रूप और भावों के साथ जो विचारों के प्रतीक उभरते हैं, उससे कवि की शक्ति व संभावनाओं के प्रति आस्था बनती है.
कमलमुख की कलम चूम लेने को जी चाहता है. (दत्तू पानवाला की, यह मेरे विषय में व्यक्त राय देते हुए संकोच उत्पन्न हो रहा है परंतु उनके विशेष आग्रह को टाल भी तो नहीं सकता).
मनोगुम्फ़ों की तहों में इतना गहरा घुसने वाला कलाकार हिन्दी उपन्यास ने दूसरा पैदा नहीं किया.
आपने प्रेमचंद की परंपरा को बढ़ाया है. मैं यदि यह कहूं कि आप दूसरे प्रेमचंद हैं तो गलती नहीं करता.
कहानी में संगीतात्मकता के कारण उसी आनंद की मधुर सृष्टि होती है जो गीतों में पत्रकारिता से हो सकती है.

विरोध की बातें

कविता न कहकर इसे असमर्थ गद्य कहना ठीक होगा. भावांकन में शून्यता है और भाषा बिखर गई है.
छपाई, सफाई तथा प्रूफ संबंधी इतनी भूलें खटकने वाली हैं.
लेख कोर्स के लिए लिखा लगता है.
रचना इस यशसिद्ध लेखक के प्रति हमें निराश करती है. ऐसी पुस्तक का अभाव जितना खटकता था, प्रकाशन उससे अधिक अखरता है.
संतुलन और संगठन के अभाव ने अच्छी भाषा के बावजूद रचना को घटिया बना दिया है.
लेखक त्रिशंकु-सा लगता है – आक्रोशजन्य विवेकशून्यता में हाथ पैर मारता हुआ.
इन निष्प्राण रचनाओं में कवि का निरा फ्रस्ट्रेशन उभरकर आ गया है.
पूर्वग्रह ग्रसित दृष्टिकोण, पस्तहिम्मत, प्रतिक्रियाग्रस्त की तड़पन व घृणा, शब्द चमत्कार से कागज काला करने की छिछली शक्ति का थोथा प्रदर्शन ही होता है इन कविताओं में.
स्वयं लेखक की दमित, कुंठित वासना की भोंडी अभिव्यक्ति यत्र तत्र ही नहीं, सर्वत्र है.
सामाजिकता से यह अनास्था लेखक को कहाँ ले जाएगी. जबकि मूल्य अधिक है पुस्तक का.

ये वे सरल लटके-खटके हैं जिनसे किसी पुस्तक को उछाला जा सकता है, गिराया जा सकता है.

आलोचना से महत्वपूर्ण प्रश्न है आलोचक व्यक्तित्व का. पुस्तक और उसका लेखक तो बहाना या माध्यम मात्र है जिसके सहारे आलोचक यश अर्जित करता है. प्रसिद्धि का पथ साफ खुला है. स्वयं पुस्तक लिखकर नाम कमाइए अथवा दूसरे की पुस्तक पर विचार व्यक्त कर नाम कमाइए. बल्कि कड़ी आलोचना करने से मौलिक लेखक से अधिक यश प्राप्त होता है.

इस संदर्भ में मुझे एक वार्तालाप याद आता है जो साहित्यरत्न की छात्रा और मेरे बीच हुआ था-

रात के दस बजे/गहरी ठंड/पार्क की बेंच/वह और मैं/तारों जड़ा आकाश/ घुप्प एकांत लुभावना.

वह- “आलोचना मेरी समझ में नहीं आती सर.”
मैं- “हाय सुलोचना, इसका अर्थ है तुझमें असीम प्रतिभा है. सृजन की प्रचुर शक्ति है. महान लेखकों को आलोचना कभी समझ में नहीं आती.”

वह- “आप आलोचना क्यों करते हैं?”
मैं- “और नहीं तो क्या करूं. दूसरे की आलोचना का पात्र बनने से बेहतर है मैं स्वयं आलोचक बन जाऊँ”

वह- “किसी की आलोचना करने से आपको क्या मिलता है?”
मैं- “उसकी पुस्तक”

कुछ देर चुप्पी रही.

वह- “सच कहें सर, आपको मेरे गले की कसम, झूठ बोलें तो मेरा मरा मुंह देखें. आलोचना का मापदंड क्या है? समीक्षक का उत्तरदायित्व आप कैसे निभाते हैं?”

उस रात सुलोचना के कोमल हाथ अपने हाथों में ले पाए बिना भी मैंने सच-सच कह दिया- “सुलोचना! आलोचना का मापदंड परिस्थितियों के साथ बदलता है. समूचा हिन्दी जगत तीन भागों में बंटा है. मेरे मित्र, मेरे शत्रु और तीसरा वह भाग जो मेरे से अपरिचित है. सबसे बड़ा यही, तीसरा भाग है. यदि मित्र की पुस्तक हो तो उसके गुण गाने होते हैं. सुरक्षा करता हूँ. शत्रु की पुस्तक के लिए छीछालेदर की शब्दावली लेकर गिरा देता हूँ. और तीसरे वर्ग की पुस्तक बिना पढ़े ही, बिना आलोचना के निबटा देता हूँ या कभी-कभी कुछ सफे पढ़ लेता हूँ. अपने प्रकाशक ने यदि किसी लेखक की पुस्तक छापी हो तो उसकी प्रशंसा करनी होती है ताकि कुछ बिक विक जाए. जिस पत्रिका में आलोचना देनी हो उसके गुट का खयाल करना पड़ता है. रेडियो के प्रोड्यूसर, पत्रों के संपादक तथा हिन्दी विभाग के अध्यक्ष आलोचना के पात्र नहीं होते. सुलोचना, सच कहता हूँ, प्रयोगवादी धारा का अदना-सा उम्मीदवार हूँ. अतः हर प्रगतिशील बनने वाले लेखक के खिलाफ लिखना धर्म समझता हूँ. फिर भी मैं कुछ नहीं हूँ. मुश्किल से एक-दो पुस्तक साल में समीक्षार्थ मेरे पास आती है बस… बस इतना ही.”

(सुलोचना ने बाद में बताया उस रात मेरी आँखों में आंसू छलछला आए थे) 😛

અપડેટ : શરદ જોશીના મ્રત્યુ પછીના એક વર્ષ બાદ  ખૂબસુરત અભિનેત્રી / વિદ્વાન અધ્યાપક પત્ની ઈરફાનાએ કહેલા સ્મરણો આ તસવીરોમાં વાંચી શકો છો (શરદ-ઈરફાનાની પુત્રી નેહા શરદ જાણીતી ટીવી અભિનેત્રી છે, અને શરદ જોશીએ ‘વિક્રમ ઔર વૈતાલ’થી ‘વાહ જનાબ’ સુધીનીદસેક  સિરિયલ્સ અને ‘છોટી સી બાત’, ‘ઉત્સવ’ કે ‘દિલ હૈ કિ માનતા નહીં’ જેવી દસેક ફિલ્મોના સંવાદો /સ્ક્રિપ્ટ લખેલા એ જસ્ટ ઇન્ફો…)

10 ટિપ્પણીઓ

Posted by on સપ્ટેમ્બર 22, 2011 in art & literature, fun


લઘુમતીમાં પણ ‘લઘુમતી’ એવા ભારતીય ‘મોડર્ન મુસ્લીમ’ની વ્યથાકથા!

peace on earth by jim warren

સદભાવના ઉપવાસના આરંભે થયેલા મોદીના વ્યાખ્યાનથી આ પહેલાની બ્લોગપોસ્ટ બનેલો ગુજરાત પરનો લેખ યાદ આવી ગયો. એમ સમાપન પ્રવચનમાં ‘મેજોરીટી અને માઈનોરીટીની ભાષામાં નહિ, નાગરિકોની ભાષામાં વાત થવી જોઈએ’ એવું સાંભળીને ૨૦૦૪ની લોકસભા ચૂંટણીના પડઘમ ટાણે લખેલો આ લેખ યાદ આવી ગયો. સત્ય ‘હિંદુ’ કે ‘મુસ્લિમ’ હોતું નથી. સત્ય એ સત્ય જ છે, ને મોટે ભાગે આ એક વાનગી ખાવામાં કડવી અને પચાવવામાં ભારે હોઇને કોઈ એને આરોગીને આરોગ્ય સુધરતું નથી.

કેટલાક મિત્રોને ગુજરાતવાળો લેખ ખૂંચ્યો છે, તો કેટલાક મિત્રોને આ પણ ખૂંચી શકે છે. પણ મારો અભિગમ તો ‘લાગ્યું તેવું લખ્યું’નો જ રહ્યો છે. ટોપી ના પહેરવાથી સદભાવના હાય હાય અને ટોપી પહેરો તો સદભાવના વાહ વાહ એવું હું માનતો નથી. કોઈ મૌલાનાને સદભાવના બતાવવા ખાતર યજ્ઞોપવિત પહેરવાનું કહો તો શું પ્રતિભાવ મળે? એક બંધુએ વાજબી રીતે આવા તુષ્ટિકરણના દાયકાઓથી ચાલતા ‘કોસ્મેટિક’ જેશ્ચ્રર્સ પર રમૂજ કરી છે કે કોઈ સ્ટેજ પર જઈ કહે કે સદભાવના બતવવા માટે સુન્નત કરવો તો ખુદ મુસ્લીમો જ એને હસી કાઢે. 🙂 સલીમ ખાન સાહેબ તો કહે જ છે તેમ દાઢી-ટોપીને વળગીને ‘મેઈનસ્ટ્રીમ’થી વિઝીબલી અલગ રહેવાના જડ પ્રયત્નો પછી મુખ્યધારામાં અલગ કેમ ગણવામાં આવે છે – એવી હાયવોયનો શો અર્થ? પાકિસ્તાની ફિલ્મ ‘ખુદા કે લિયે’માં નસીરુદ્દીન શાહનો સંવાદ યાદ આવે છે. દાઢી સાથે ટોપી મુકીને વાંચી શકાય. ” દીન મેં દાઢી હૈ, દાઢીમેં દીન નહિ હૈ!”

ચૂંટણીના સ્ટંટને લીધે પબ્લીકને સારું મનોરંજન બધા પક્ષો તરફથી ઘેર બેઠા મળી રહ્યું છે. પણ રાજકારણી તો રાજકારણીની રીતે જ વર્તે ને , એમાં કોણે કેટલો પોલિટિકલ સ્કોર કર્યો એ જોવાનું હોય. લગ્ન અને શોકસભા બંનેમાં માણસો ખાસ વસ્ત્રો પહેરીને જતા હોય – પણ બેઉ ઘટના સરખી નથી. એકબીજાથી સ્વતંત્ર મુલવવાની હોય. મનોરંજક ફિલ્મમાં લોજીક શોધનારો અને પોએટિક ફિલ્મમાં કોમેડી શોધનારો મારી દ્રષ્ટિએ સમાન મૂર્ખ છે.

એનીવે, આપણે ત્યાં સેક્યુલારિઝમ એવું દંભી અને બનાવટી થઇ ગયું છે કે માત્ર એક ધર્મ કે વ્યક્તિની નિંદામાં સમાઈ જાય. એનું સત્ય સગવડિયું છે. એવું નથી કે કોઈનો જુદો મત ના હોય કે એ વ્યક્ત કરવાનો અધિકાર ના હોય. ફરાહ ખાન અલી (સંજય ખાનની પુત્રી, હ્રીતિકની સાળી) એવો મત પ્રગટ કરે કે “ગુજરાતના મુખ્યમંત્રી  હિટલર છે, ને એણે એના કર્મોની સજા મળવી જોઈએ” ત્યારે હું એની સાથે સંમત હોઉં કે ના હોઉં, એનો (મને પૂરી જાણકારી  વિનાનો આત્યંતિક લાગતો ) અભિપ્રાય પ્રામાણિકપણે અપાયેલો છે, બનાવટ નથી. એવું વટથી કહું છું. કારણ કે, એ એટેન્શન સીકર એક્ટીવીસ્ટ નથી. અને આથી અનેકગણા આકરા શબ્દોમાં જેહાદી ત્રાસવાદીઓની સતત નિંદા કરતી રહી છે. લાદેનના મોત પર માતમ મનાવતા કટ્ટરવાદી મુસ્લિમોનો એણે રીતસર તત્કાળ ઉધડો લઇ નાખ્યો હતો ને કેન્દ્ર સરકારના ભ્રષ્ટાચારનો પણ. પાકિસ્તાનની ઠેકડી પણ એ ઉડાવે છે. આપણા બનાવટી બિનસાંપ્રદાયિકો આવું કશું કરતા નથી. ઉલટું જે કરતા હોય એને ય કરડવા દોડે છે અને પછી ઠૂઠવો મુકે છે ‘હાય રે અમને દેશદ્રોહી કહ્યા!’ ફરાહના સ્ટેન્ડમાં સાતત્ય છે, એવું અસંમત થઈને વગર ઓળખાણે કહી શકાય. બદમાશ બૌદ્ધિકો માટે એવું ના કહી શકાય. (ઓળખાણ પછી તો સાવ ના કહી શકાય lolzzz).

કારણ કે, એમાં લુચ્ચાઈ છે. ફક્ત હિન્દુઓને જ ઠમઠોર્યા કરવાનો પક્ષપાત છે. આ એક એવી માનસિકતા છે , જે ધર્મનિરપેક્ષતાના નામે ધર્મની વાડાબંધી જ અનામતની માફક મજબૂત કરે છે. એ વાચકોને પણ હિંદુ વાચકો અને મુસ્લિમ વાચકો એવા વોટબેન્ક ટાઈપ ચોકઠાંથી નિહાળે છે! – એક મિત્રે દલીલમાં “તમારા મુસ્લિમ વાચકોને આમ લાગશે – “આવું મને કહ્યું ત્યારે મને તો સજ્જડ આઘાત લાગ્યો! સેક્યુલર મુખવટા નીચે આટલી હદનું માનસિક વિભાજન? ભારતની સમસ્યાઓનું આ મહત્વનું મુળીયું છે! હઝરતબાલથી હરદ્વાર, જર્મનીના ચર્ચથી દેલવાડાના દહેરાં સુધી મને એક જ ચૈતન્યની અનુભૂતિ થાય છે, જે દાંડિયાથી ડિસ્કોથેક સુધી થીરકતા યૌવનમાં કે વરસાદી હરિયાળીથી રણની રેતી સુધીની પ્રકૃતિમાં થાય છે.  

જેમને ના થતી હોય , એ એમનો પ્રોબ્લેમ છે. મારો નહિ.  મારે માટે રીડરબિરાદર એ ઇન્સાન છે. એના લેબલથી નહિ, વિચાર-વર્તનથી  સારો કે ખરાબ છે. પ્યોર મેરીટોક્રસી ! પૂરી ફેક્ટસ અને રીઝન સાથે કોઈ ધર્મ / સમુદાયના જે -તે ઘટના સંદર્ભે વખાણ કે ટીકા થાય , એ સ્વાભાવિક ક્રમમાં પણ હું શક્ય તેટલી વખત આ તથ્ય ગેરસમજ નિવારવા વારંવાર મુકતો હોઉં છું. એની ઓળખ જે હોય તે. એને લીધે એના પ્રત્યેના પ્યારમાં હું કોઈ ભેદભાવ કદી કરતો નથી અને ૯૯% (તમામ ધર્મ-જ્ઞાતિ-દેશના ) વાચકોએ પણ કદી આવા વિકૃત ચશ્માંમાંથી મને નિહાળ્યો નથી. સત્ય અને પ્રેમથી વધુ સેક્યુલર પૃથ્વી પર શું હોઈ શકે? લુચ્ચાઈ? ગુનાખોરી? લાલચ? મોહ?

હા, એક શિક્ષક જેમ વિદ્યાર્થીને એના ભલા માટે ટપારે , એમ સતત હું જ્યાં મને જે વાત ખોટી લાગે, ત્યાં લોકો શું કહેશે, તેની પરવા વિના વિરોધમત ઉઠાવતો હોઉં છું. કહેવા જેવું દરેકને કહ્યું જ છે. જેમ દરેક ગુજરાતી હિંદુ લોહીતરસ્યો હુલ્લડખોર નથી એવું જરૂરી લાગ્યું ત્યારે એ પણ કહ્યું. અને એવા જ સ્ટીરીયોટાઇપમાં દરેક મુસલમાનને સાક્ષાત શેતાન ચીતરવાનું વધતું હોય એવું લાગ્યું ત્યારે એ પણ કહ્યું જ છે. ખાનગીમાં નહિ. ઓનલાઈન ગપ્પાબાજીમાં નહિ. પણ લાખો વાચકો ધરવતા નંબર વન અખબારની કોલમમાં. નામજોગ. ઉઘાડેછોગ. ૭ વર્ષ પહેલાનો આ લેખ એનું જ એક (એકમાત્ર નહિ!) સેમ્પલ છે. ડાહી ડાહી ગોળ ગોળ જૂઠી જૂઠી વાતો બહુ થઇ. ભારતમાં સદભાવના સાચે જ લઇ આવવી હોય તો અણગમતું અને આકરું બોલી પહેલા જે મનમાં અંદર છે, એ વ્યક્ત કરવા દેવું પડશે. માનવતાની મોટી મોટી અને સાવ ખોટી ખોટી વાતો કરનારા ક્યારેય આટલું રોકડું સત્ય હિંમતથી બોલતા જોયા છે? સંતુલન ને વિવેકનો અંચળો ઓઢીને એ લોકો ભાગી છૂટે છે!

લેખમાં ત્રણ-ચાર ભૂલો સુધારવા સિવાય કોઈ ફેરફાર કર્યો નથી. ભારત-પાકિસ્તાનની તત્કાલીન વન ડે સીરીઝ એમાં મેટાફોર તરીકે છે. જે વાંચતી વખતે આસાનીથી ઈરફાનને બદલે યુસુફ અને કૈફને બદલે મુનાફ (ઝાહિરનો વિકલ્પ હજુ ક્યા મળ્યો છે?) વિચારી તાજેતરના વર્લ્ડ કપ (એમાં પણ મેં આ જ સ્ટેન્ડ લીધું હતું ) ને યાદ કરી વાંચશો… તો સમજાશે કે સત્યના તખ્તા પર પાત્રો બદલાય છે. વિચાર નહિ. 😛


ભારત-પાકિસ્તાનની વન-ડે સીરિઝ તો ખતમ થઈ ગઈ, પણ એમાંથી હિન્દુસ્તાનના ઉગ્ર હિન્દુત્વના ઠેકેદારોને લમણામાં ઝીંકી શકાય એવી વાતો બહાર આવી… જે ‘માત્ર ક્રિકેટ’ સિવાયનું જોનારાઓના ઘ્યાનમાં તરત આવે તેમ છે.

આશિષ નેહરાએ છેલ્લી ઓવર નાખી એ પહેલા જ પાકિસ્તાન જીતી જાય તેમ હતું. આ વખતે દાંત કચકચાવીને ત્રણ ઓવરો ઝાહિરખાને નાખી હતી. એ વન-ડેમાં કુલ ત્રણ વિકેટ લેનાર ઝાહિરે આગલી ઓવરમાં ૧૬ દડામાં ૨૭ રન કરનારા ડેન્જરસ અબ્દુલ રઝાકને બોલ્ડ કરેલો. પછી તો શોએબ મલિકે ઝાહિરખાનના હવામાં ફંગોળેલા દડાને સ્પાઈડરમેનની સ્ફૂર્તિથી હવામાં ઉડીને મોહમ્મદ કૈફે અસાધારણ કેચ કર્યો હતો!

એ પછીની પેશાવર વન-ડેમાં પૂરા ઝનૂનથી ત્રાટકેલા ઈરફાન પઠાણે પહેલી વિકેટ લીધી ત્યારે એના ચહેરા પર જાણે બારમાની પરીક્ષામાં બોર્ડ ફર્સ્ટ આવ્યો હોય એવો હરખ છલકાતો હતો. એ વન-ડેમાં ઈરફાને ૩ વિકેટ લઈને (અને પછીની મેચોમાં સપાટો ચાલુ રાખીને) ‘‘આવા પઠાણો તો અમારી ગલીઓમાં ઉભરાય છે’’ એવું થૂક ઉડાડનારા થનગનભૂષણ કોચ જાવેદ મિયાંદાદની જબાન પર લગામ તાણી હતી. લાહોરમાં દ્રવિડ સાથે કૈફે તો મેચ જીતાડી આપ્યો હતો.

ઝાહિર ખાન, મોહમ્મદ કૈફ અને ઈરફાન પઠાણ… પાકિસ્તાનની ધરતી પર પૂરા જોશથી હિન્દુસ્તાની તિરંગાની શાન માટે જાન આપી દેનારા આ ત્રણમાંથી એ જવાનો તો ગુજરાતી છે. જી હા, મુસ્લીમ દ્વેષ માટે મિડિયામાં બદનામ ગુજરાતના! એ પણ કોમવાદી તોફાનો માટે હમણા સુધી હેડલાઈનમાં હીંચકા ખાનારા વડોદરાના છે! અને તેઓ મુસલમાન છે!

જી હા, ભારતીય મુસ્લીમ પાકિસ્તાન સામે સીનો કાઢી ટટ્ટાર ગરદને, સળગતી આંખે, ફૂલાવેલી છાતીએ ઉભો રહી શકે છે. ઝાહિર ખાન, મોહમ્મદ કૈફ અને ઈરફાન પઠાણ ક્રિકેટર્સ છે, એકટર્સ નથી. પાકિસ્તાનની મિટ્ટી પર ઉભા રહેતી વખતે એમના ચહેરા પર જે ભારત માટેની વ્યથા ઉભરતી હતી, એ વતનપરસ્તીની મુહોબ્બત હતી. કોઈ ડ્રામા બાજીનો તાળીઓ મેળવવા માટે કરેલો અભિનય નહિ! મેચ ફિક્સ થઈ શકે છે, પણ આંખોની લાગણીઓ ફિક્સ નથી થઈ શકતી!

કોઈ કાળે પાકિસ્તાન જીતે તો ભારતના મુસ્લીમ વિસ્તારોમાં ફટાકડા ફૂટે, એ વરવી વાસ્તવિકતાને આગળ કરી હિન્દુત્વના ઘણા વર્તમાન સેનાઘ્યક્ષોએ પોતાની રાજકીય કારકિર્દી બનાવી હતી. આજે પાકિસ્તાનનો મુકાબલો પાકિસ્તાનની ધરતી પર ભારતીય મુસ્લીમો કરે છે, એને શું કહીશું? બધા ક્રિકેટરો કંઈ અઝહરુદ્દીન નથી હોતા, અને તમામ મુસલમાન કંઈ ‘ગદ્દાર’ નથી હોતા! ઈન ફેક્ટ, એવું મનાય છે કે મોહમ્મદઅલી જીન્નાહને કોંગ્રેસમાં એક એક વખત આવકારતી વખતે ગાંધીજીએ નિર્દોષતાથી એમ કહેલું કે ‘જીન્નાહ મુસલમાન હોવા છતાંય રાષ્ટ્રભક્ત છે, પ્રગતિશીલ છે’… વગેરે વગેરે. જીન્નાહને આ ‘છતાંય’  ખૂંચી ગયેલું અને એ શૂળમાંથી પાકિસ્તાનનો બાવળ ઉગ્યો.

ચૂંટણીની મોસમ છે. મીઠી મીઠી વાતો હવામાં મહેક ફેલાવતી જાય છે. ભારત રાષ્ટ્રની કરૂણતા એ છે કે અહીં હિન્દુ, મુસલમાન, ખ્રિસ્તી બધા જ દંભી છે. સચ્ચાઈ હંમેશા કડવી હોય છે અને ધર્મનું ઝનૂન હંમેશા ગળચટ્ટુ હોય છે. ધાર્મિકતાના ઘેનમાં સત્યના દર્શનને બદલે સ્વધર્મના વિજયના સ્વપ્ન દેખાય છે. શિક્ષક ઠપકો આપે તો વિદ્યાર્થીના હિત માટે હોય, પણ હિન્દુ કે મુસ્લીમ બંનેને ચોખ્ખીચટ્ટ સાચી વાતો સંભળાવી શકાતી નથી. બંને પેલા સુગરીનું ગળું ઘોંટી દેનાર વાંદરાઓની જેમ વર્તે છે. સાચી શિખામણ આપનાર ‘સામાવાળાનો એજન્ટ’ છે, એવું ઠેરવીને એની વાત સાંભળતા જ નથી, પણ ગળે ક્યાંથી ઉતારે?

મુસલમાનો એક ઈસ્લામ નામનો મઝહબ પાળતા બંદા છે. ફાઈન. કોઈ દૂધીનો હલવો ખાય, કોઈ ગાજરનો… મતલબ તો મિષ્ટાન્નથી છે ને. આવું કંઈ સહિષ્ણુ હિંદુઓ જ વિચારે છે એવું નથી. સૂફી મિજાજના મુસલમાનો ય આવું વિચારતા. ઓલિયા ફકીરો કે સાઘુબાવાઓ ધર્મપુસ્તકોના અભ્યાસને બદલે માત્ર સર્જનહાર ‘ઉપરવાળા’ની ભક્તિ-બંદગી કરતા, ત્યારે હિન્દુ- મુસ્લીમના ભેદભાવ ન બનતા. જૂનાગઢના નવાબ અંબાજીના મંદિરના પગથિયા ગિરનાર પર બનાવે કે હિન્દુ છોકરીની જાનનું રખોપુ ‘વળાવિયા’ તરીકે આરબ ચાઉસ કરે… આ ઘટનાઓ પરદેશી નહિ, ગુજરાતી છે! પણ આ બધા મુલ્લા-મહંતોની દ્રષ્ટિએ નાસમજ હતા. માણસ જેમ જેમ ધર્મનો પ્રકાંડ વિદ્વાન થાય, એમ એમ એ સજ્જનને બદલે શેતાન થતો જાય છે… આ વાત ધર્મમાત્રને લાગુ પડે છે.

મદ્રેસાઓ અને મસ્જીદોમાં તાલીમ પામેલા મુસલમાનો કટ્ટરવાદને ખૂનમાં લસોટી ચૂક્યા હોય છે! કેમ? કારણ કે, એમને સિક્કાની એક જ બાજુ બતાવાઈ હોય છે… જેમાં ચણીબોરને તડબૂચ બનાવી-બનાવીને પેશ કરાતું હોય છે! આવું વત્તે-ઓછે અંશે દરેક ધર્મ કે સંપ્રદાયના પરંપરાગત તાલીમ કેન્દ્રોમાં બને છે, પણ ઈસ્લામ પ્રકૃતિએ બંધિયાર ધર્મ છે. સમય પ્રમાણે નવા અર્થઘટનો સ્વીકારવાની સહજતા એમાં લગભગ છે જ નહિ. કોઈ ધર્મગુરુ કે ધર્મપુસ્તક આખરી નથી. સમય આ બધાથી મહાન છે. સમય પરિવર્તન લઈ આવે છે. પરિવર્તન પણ જો કોઈ સર્જનહારનું અસ્તિત્વ હોય, તો એની મરજીથી જ આવ્યું ગણાય!

આ વાત અત્યાર સુધી સમજવામાં અને સ્વીકારવામાં હિન્દુ ધર્મ, અન્ય ધર્મોથી આગળ હતો. અહીં ‘ઓપરેટિવ વર્ડ’ છેઃ અત્યાર સુધી. બન્યું છે એવું કે ઈસ્લામ, ખ્રિસ્તી ઈત્યાદિ ધર્મોથી હિન્દુત્વને શ્રેષ્ઠ અને સર્વોત્તમ સાબિત કરવામાં ધીરે ધીરે હિન્દુત્વને આ ધર્મોની નબળાઈઓના પ્રતિબિંબ જેવું બનાવી દેવાયું છે. બુરખાની ટીકા પણ કરવાની હોય અને લાજના ધુમટાની પણ. બંને સ્ત્રીઓની ઓળખ પર પુરુષે લાદેલુ બંધન છે.

પણ ધીરે ધીરે ઇસ્લામની જે ટીકાત્મક બાબતો છે એની જ નકલ કરીને હિન્દુત્વને મુઠ્ઠી ઉંચેરૂં સાબિત કરવાની અજીબ હાસ્યાસ્પદ રમત શરૂ થઇ. જેમ કે, ધાર્મિક લાગણી દુભાવાના નામે નાની-નાની બાબતો પર કાગારોળ કરવી, અને ધર્મના નામે આઘુનિકતાનો સજ્જડ વિરોધ કરીને હિંસક ભાંગફોડ કરવી- આ મુસલમાનોના વૈશ્વિક ઉધાર પાસા ગણાય છે. આજે એ ટ્રાન્સફોર્મેશન હિન્દુઓમાં થઇ ગયું છે. જે માનસિક સંકુચિતતા માટે ઇસ્લામની ટીકા થાય છે એવી જ ‘અસહિષ્ણુતા’ સંસ્કૃતિના નામે હિન્દુઓમાં આવે એ માટે હિન્દુ હિતરક્ષકો પ્રયત્નશીલ છે! સરવાળે, હિન્દુત્વ શિખરની ટોચે પહોંચવાને બદલે નીચે ઉતરે છે!

કોમવાદ, હિન્દુત્વ, બિનસાંપ્રદાયિકતા, ઇસ્લામ, રાજકારણ… આ બધા જ અલાયદા સબ્જેકટસ છે. મિડિયા અને પોલિટિકસે એક એવી સર્વમાન્ય છાપ ઉભી કરી છે કે એવરેજ હિન્દુ આપોઆપ રાષ્ટ્રવાદી હોય છે, અને એવરેજ મુસ્લીમ આપમેળે જ રાષ્ટ્રવિરોધી! કદાચ એક-બે પેઢી પહેલાંના ભાગલાવાદી વાતાવરણમાં આ વાત થોડીકે’ય સાચી હોઇ શકે, પણ એનો વારસો પરાણે આજની પેઢી પર કેમ થોપી દેવામાં આવે છે? પાકિસ્તાન સર્જાયું ત્યારે ઝાહિર, કૈફ કે ઇરફાનનો જન્મ પણ નહોતો. ન કરે અલ્લાહ, ને જો પાકિસ્તાનમાં એ લોકોનો દેખાવ કુદરતી રીતે જ નબળો હોત, મહત્વના કેચ ગુમાવ્યા હોત… તો ગલી- નુક્કડના ચર્ચાચતુરો તરત જ એ બધાના પાકિસ્તાન પ્રત્યેના ‘સોફટ કોર્નર’ને મુદ્દો બનાવીને બેઠા હોત! વાત નફરતની નથી, વાત છે શંકાની! વહેમનું ઓસડ હોય?

ભારતની જનરેશન નેકસ્ટને તો ટીવી પર પાકિસ્તાની ઓડિયન્સને જોઇને પણ નવાઇ લાગી. પાકિસ્તાન એટલે જાણે લાંબી દાઢીવાળા, માથે ટોપીવાળા, પઠાણી પહેરવેશવાળા ખુંખાર ત્રાસવાદીઓ અને પર્દાનશીન ઔરતોનો મુલ્ક એવી છાપ છે. પણ સ્ટેડિયમમાં બેઠેલા પ્રેક્ષકો જોઇને… ‘આ તો બધા આપણા જેવા જ (નોર્મલ?) દેખાય છે, આલ્લે લે!’ પાકિસ્તાની છોકરીઓ પણ જીન્સ પહેરીને, મેક-અપ કરીને ગોગલ્સ ચડાવી બેસે છે. પાકિસ્તાની મર્દો પણ સોફિસ્ટિકેટેડ એકિઝકયુટિવ જેવા છે અને ભારતીય ટીમને પણ બિરદાવી શકે છે. આખા ટોળાને કંઇ તાલીમ નથી આપી શકાતી. માટે આ દ્રશ્યો, આ રિસ્પોન્સ નેચરલ છે. હાર્ટ ટુ હાર્ટ! નફરતની જેમ પ્રેમનો પણ ચેપ ફેલાય છે. હવે પાક ટીમ ભારત આવે ત્યારે આપણી પણ સ્પોટ્‌ર્સમેન સ્પિરીટ બતાવવાની ફરજ છે.

મુદ્દો એ છે કે કંઇ પોશાક, રંગ, ભાષા કે ખોરાક જુદો હોય એટલાથી સામેનો હિન્દુ કે મુસ્લીમ કંઇ માણસ મટીને રાક્ષસ નથી બની જતો. લાઇફ સ્ટાઇલ અને ઇન્ટરેસ્ટ બે વ્યક્તિ કે બે કોમના ‘ડિફરન્ટ’ હોઇ શકે છે. જુદા હોવું એટલે જ વિરોધી હોવું એવું કોણે કહ્યું? માણસના સ્વભાવને પારખો, વર્તનને ઓળખો, વિચારોને સાંભળો… પછી ચૂકાદો આપો. માત્ર લેબલ જોઇને કંઇ ઘીની ગુણવત્તા નક્કી ન થઇ શકે.

ટ્રેજેડી એ છે કે નાના શહેરોને બાદ કરતાં ભારતમાં હિન્દુ- મુસ્લીમ કોમ સાહજીકપણે એકબીજાની નજીક આવતી નથી. બંને કોમના જુદા ‘ઇલાકા’ હોય છે, એટલે એક ચોક્કસ કોમવાદી માહૌલમાં જ નવી પેઢી ઉછરતી જાય છે! બંનેને એકબીજાના પાડોશમાં મકાન લેવામાં ય મુંઝવણ થાય છે, પછી કરીબી દોસ્તીની વાત જ કયાં કરવી? છાપાઓમાં હિન્દુ- મુસ્લીમ લવસ્ટોરીને, એની પાછળના ‘કહેવાતા’ કાવતરાંને ખૂબ ચગાવી દેવાય છે… પણ જે યુગલો આંતરધર્મીય લગ્ન કરીને સફળ દાંપત્ય વીતાવે છે, એની મુલાકાતો કદી વાંચી? તો એમના એકબીજાની આદતો અને વિચિત્રતાઓથી પરિચિત થવાના… બદલાવાના… અને સ્વીકારવાના અનુભવો પ્રેરણાદાયક બને !

સુખી- સંપન્ન- શિક્ષિત મુસ્લીમો અને વહોરા – ખોજા જેવા સુધારાવાદી સમાજને બાદ કરતાં મુસ્લીમ છોકરા- છોકરીઓ કોલેજોમાં પણ ઓછા દેખાય છે. કોલેજનું સહજીવન પણ ‘મેઇનસ્ટ્રીમ’માં આવવાનું પ્લેટફોર્મ બની શકે, પણ ધંધાદારી સંબંધો કે પુરૂષ વર્ગની જ દોસ્તી સુધી બંને કોમનો એકબીજાને પરિચય રહે છે. તહેવારોમાં ગળામાં હાથ નાખીને છાપામાં ફોટા છપાવી દેવાથી આંતરિક ઘર્ષણ દૂર થતું નથી. એ માટે જોઇએ પરસ્પરનો વિશ્વાસ!

મુખ્ય સમસ્યા એ છે કે બંને કોમ એકબીજાના ધર્મગુરૂઓ અને આગેવાનોને સામાન્યજન (કોમનમેન)ની આવૃત્તિરૂપ માની લે છે. જેમ દરેક હિન્દુ કંઇ ચંદ્રશેખર મહારાજસાહેબ કે પ્રવીણ તોગડિયાની જેમ બોલતો કે વિચારતો નથી, એમ દરેક મુસ્લીમ કંઇ શાહી ઇમામ કે બનાતવાલાની પોકેટ એડિશન નથી. હિન્દુ શાસ્ત્રોમાં બ્રહ્મચર્યનો અનેરો મહિમા ગણાવાય છે, એથી કંઇ માળા- તિલકવાળો પ્રત્યેક હિન્દુ બ્રહ્મચારી હોય છે? જી ના. એ જ રીતે ટોપી- દાઢી મહેંદીવાળા દરેક મુસ્લીમ કુરાનમાં લખેલું હોય તો પણ કાફિર માત્રને મારીને ‘દારૂલ ઇસ્લામ’ સ્થાપવાના મૂડમાં નથી હોતો.

નેતાઓ અને ધાર્મિક વડાઓ જે બોલે છે એ બઘું જ સાંભળીને હર્ષોલ્લાસ કરતી ભીડ કંઇ અંગત જીવનમાં બઘું અપનાવતી નથી. છાપામાં છપાતા કિસ્સાઓ ભૂલી જાવ. અંગત જીવનમાં તમે મુસ્લીમ હો તો કેટલા હિન્દુઓનો અને હિન્દુ હો તો કેટલા મુસ્લીમોનો ઘૃણાસ્પદ અનુભવ થયો? બલ્કે, હિન્દુ ડોકટરો દોડીને મુસ્લીમોની સારવાર કરે છે કે મુસ્લીમ ડ્રાઇવરો દોડીને હિન્દુ મુસાફરોને મંઝિલે પહોંચાડે છે! ધર્મના શબ્દેશબ્દને નેતાઓ જેટલી જડતાથી એ વળગતાં નથી.

આપણે માત્ર મોટા મોટા ઉલેમાઓ – સાંસદોના જ નિવેદનો સાંભળીએ છીએ, પણ રિયલ લાઇફમાં હૃદયથી સારા માણસો ભારતમાં અને ઇવન- પાકિસ્તાનમાં પણ છે જ. મુશર્રફ કે બેનઝીરથી દરેક પાકિસ્તાનીને ન મપાય, માયાવતી કે લાલુથી દરેક હિન્દુસ્તાનીને ન મપાય. આ લખનારે પ્રેમથી પત્રો લખતાં- ફોન કરતાં મુસ્લીમ વાચક- વાચિકાઓ સાથે સુગંધિત સ્નેહસંબંધ છે. સાથે ભણનારા કે વાતો કરનારા બીજા અસંખ્ય પાત્રો કે આત્મીય મિત્રો અલગ! અને આ માટે કયાંય ચાપલૂસી કરવી નથી પડી. ઉલ્ટું ભારતીય ઇતિહાસના ગૌરવ અને ગુજરાતના સંસ્કારવારસાની મક્કમ વાતો કરી છે. મુસ્લીમ સમુદાયની ભૂલોની પારદર્શક ચર્ચા કરી છે. આવનારા સમયની નવી દુનિયાનું વિજ્ઞાન માણ્યું છે.

યાને કે સાયન્ટિફિક, સરળ, સમજદાર ‘મોડર્ન મુસ્લીમ’ ધારીએ છીએ તેનાથી વઘુ છે. આમાંના ઘણાં જોઇ શકાય પણ અડી ન શકાય એવા સ્ટારલોકો છે. પણ આપણે તો આપણી જ આસપાસ પથરાયેલા પ્રેમાળ, પ્રગતિશીલ, પ્રજ્ઞાવાન એવા આઘુનિક મુસલમાનોની વાત કરવી છે. કેટલાક દોસ્તોને એવી છાપ છે કે આ પ્રકારના મુસ્લીમોનું અસ્તિત્વ હોઇ જ ન શકે. (અથવા જયાં એમની વસતિ ઓછી છે ત્યાં જ હોઇ શકે!)

હળાહળ જૂઠ! આપણને અનુભવ ન હોય એટલે કંઇ પ્લેન આકાશમાં ઉડતું જ નથી, એમ ન કહી શકાય. મોટેભાગે આવા હિન્દુઓ મનમાં એક કેળવાયેલો મુસ્લીમદ્વેષી પૂર્વગ્રહ જ લઇને મુસ્લીમો સાથે વ્યવહાર રાખતાં હોય છે પછી ‘મીઠાં’ કરતાં ‘માઠા’ અનુભવો એમને વઘુ થાય, એમાં કશી નવાઇ નથી. અને તમામ વ્યકિતગત અનુભવોને ‘જનરલાઇઝ’ કરીને આખી કોમને સારા કે ખરાબનું સર્ટિફિકેટ ન આપી શકાય.

માટે જ અહીં કોઇ ધર્મની વાત નથી. વાત એટલી જ છે કે મુઠ્ઠીભર મુસલમાનો નવા જમાનાને જાણનારા, માણનારા અને અપનાવનારા છે. ભારતની સંસ્કૃતિ એમનો પણ હિન્દુઓ જેટલો જ વારસો બની છે. હિન્દુઓ (કે ખ્રિસ્તીઓ) કરતા ભારતમાં એની સંખ્યા ઓછી હશે, પણ એમની હાલત ખરેખર કરૂણ છે. બહુમતી રૂઢિચુસ્ત મુસ્લીમ સમાજમાં એ અંદરખાનેથી ‘ફિટ’ થતા નથી. અને બહુમતી હિન્દુ સમાજ તો ભેદરેખા દોર્યા વિના બધાને ‘જેહાદી ત્રાસવાદી’ના એક જ લાકડે હંકાર્યા કરે છે! એમના સંતાનો મદ્રેસા ને બદલે આઘુનિક સ્કૂલોમાં ભણે છે. એમની નજર અરબસ્તાનને બદલે અમેરિકાના વિજ્ઞાન તરફ છે. છતાંય… જાય તો જાયે કહાં?

ઝાહિરખાને સ્પષ્ટપણે કહ્યું છેઃ ‘‘મને બાળ ઠાકરે સામે કોઇ વાંધો નથી, એમનો વિરોધ દેશદ્રોહી મુસ્લીમો સામે છે. જે હું નથી, પછી એમની ટીકા મને કેવી રીતે લાગુ પડે? ભારત – ગુજરાત-મહારાષ્ટ્રમાં મુસ્લીમ કંઇ અસલામતી કે અન્યાયથી જ પીડાતો રહે છે એવું નથી. હું જ બહુ મોજમાં છું.’’ વેરી ગુડ! ઇરફાન તો ચુસ્ત નમાઝી છે. પિતાજી મસ્જીદમાં જ નોકરી કરતા પાક મુસલમાન છે. નમાઝી માણસ હિન્દુસ્તાન પરસ્ત ન હોઇ શકે ? બેશક, હોઇ શકે. ઇરફાન પઠાણ મોજૂદ છે. જડબુઘ્ધિ બહુમતી મુસ્લિમો પણ સમજે કે દેશભક્ત મુસ્લિમને હિન્દુઓ હૃદયથી હીરો ગણીને ચાહે જ છે!

વિહિપ, બજરંગદળ, શિવસેના, એન્ડ કંપની ત્રાસવાદી, ગુન્હેગાર, ભાગલાવાદી, પછાત અને ધર્માંધ માનસ ધરાવતા મુસ્લીમોનો ઉછળી ઉછળીને ભલે વિરોધ કરે. એમાં કોઇ ને ય વાંધો ન જ હોવો જોઇએ પણ પછી કોઇ કૈફ, ખાન કે પઠાણને એની વતનપરસ્તી માટે તત્કાળ જાહેરમાં બિરદાવવાની ખેલદિલી પણ જોઇએ. માત્ર ઝેરની ઉલટી કરવાથી શું વળે? જયાં અમૃત દેખાય ત્યાં એનો આસ્વાદ કરતાં ય આવડવું જોઇએ. નહીં તો લઘુમતીમાં પણ ‘લઘુમતી’ એવો મોર્ડન મુસ્લીમ યુવાવર્ગ વાજબી રીતે પૂછી શકે કે ‘‘અમે આટલા ઉમદા રીતે વર્તીએ, એના બદલામાં ય ટીકા સાંભળવાની હોય તો પછી શા માટે અમને તમારા જેવા બની બેઠેલા હૃદય સમ્રાટો પર ગુસ્સો ન ચડે? શા માટે અમારા વર્તમાન પર ભૂતકાળનો બોજ દાબો છો?’’

આ ન પૂછાયેલો સવાલ કાન દઇને સાંભળજો. એના પ્રમાણિક જવાબમાં મુલ્કનું ભવિષ્ય છુપાયેલું છે.

ફાસ્ટ ફોરવર્ડ

જરા તું મારા ઉપર પણ ભરોસો રાખી તો જો

શું કામ વારે વારે મોકલાવે છે ફિરસ્તાઓ

સમંદરપારના પંખીને તું દે છે કયાં નકશો?

છતાં એ ગોતી લે છે, એની રીતે, એના રસ્તાઓ

(ઉદયન ઠક્કર)

36 ટિપ્પણીઓ

Posted by on સપ્ટેમ્બર 20, 2011 in gujarat, india, religion


જાગો, સોનેવાલો….સુનો ‘ગુજરાત’ કી કહાની!

વડનગરના વિખ્યાત તોરણની મેં ઝડપેલી તસવીર

મોદીસાહેબના સદભાવના મિશનને લીધે એવો રાજકીય અખાડો જામ્યો છે, કે જેના પર રાખ વળી ગયેલી એવા ઘણા અંગારા ફરીથી ચર્ચાના તપેલાં ચૂલે ચડાવવા સ-તેજ થયા છે 😛

મેનેજમેન્ટની ભાષામાં કેટલીક કંપનીઓ “માર્કેટ લીડર” હોય છે. એ જે કંઈ જાહેરાત, પ્રોડક્ટ, ફીચર્સ, પ્રાઈસ નક્કી કરે એને હરીફ ગણાતી “માર્કેટ ફોલોઅર” કંપનીઝે અને બોલકા ગ્રાહકોએ જખ મારીને કે હોંશે હોંશે અનુસરવું પડે. નજર રાખવી પડે. લીડર કંપની નવું “એક્શન’ લે, અને ફોલોઅર કંપનીઓ જસ્ટ “રીએક્શન” જ એના પર આપતી રહે. આ તફાવત જ નકી કરે કે કોણ લીડર છે, અને કોણ ફોલોઅર! લીડર બ્રાન્ડ્સના ઉદાહરણો: એપલ, ડિઝની, કોકોકોલા, કોલગેટ, સોની, ટોયોટા, ગૂગલ, જીલેટ, કડોનાલ્ડ્સ,નરેન્દ્ર મોદી વગેરે 😉

હશે, ગુજરાત – ગોધરાની હનુમાનના પૂંછડા જેવી લાંબીલચક ચર્ચામાં મારે ઝુકાવવું નથી એકડે એકથી. પણ નરેન્દ્ર મોદીના ખુદના દિલમાં સદભાવના કેટલી છે ને સ્ટંટ કેટલો છે , એ ભલે વિશ્લેષકો નક્કી કરતા…મોદીના વૈચારિક વિરોધીઓમાં એમના માટે ધિક્કાર ઠાંસોઠાંસ ભર્યો છે! એણે લીધે જ તો એ વાડ પર બેઠેલા કેટલાયને રીતસર આક્ષેપો કરીને અને પોતાની એકાંગી દલીલો કરીને મોદીની વધુ નજીક ધકેલવામાં કામિયાબ થાય છે! અત્યારે તો એ બહુ વધ્યું છે, પણ આ બાબતોથી ૨૦૦૨માં સાવ નિસ્પૃહ એવા મને પણ પછીના ત્રણ જ વર્ષમાં આવા એકતરફી અન્યાય સામેના આક્રોશમાં શેકવામાં એ ટોળકી કામિયાબ રહેલી ! ૨૦૦૪માં કાશ્મીર અને અમેરિકા ગયેલો અને મોદીને નામે ગુજરાતનું કેવું જુઠ્ઠું ચિત્ર દેશ -દુનિયામાં ચિતરાયેલું હતું – એનો ડગલે ને પગલે કેવો જાત અનુભવ થતો , એના મારાં સહપ્રવાસી ગુજરાતી મિત્રો પણ સાક્ષી છે.

આજે કેટલાક દોસ્તોને નવાઈ લાગે છે કે મોદીના વિરોધને ગુજરાતના વિરોધ સાથે કેમ સરખાવી દેવાય છે? પણ આ તો એમણે જ વાવેલું છે ! જે એમણે હવે લણવાનું છે. એમ તો કોમવાદી રમખાણો  ચોક્કસ  ક્ષેત્રોમાં જ થયા હતા, ને  બધા નાગરિકો એમાં સામેલ કે સમર્થનમાં ય નહોતા. છતાં એનું  કાયમી કલંક કેમ આખા ગુજરાતને કપાળે ચોંટાડી દેવાયું છે? મોદીએ વધુ ઉગ્ર /સંકુચિત વિશ્વ હિંદુ પરિષદ -બજરંગદળ પર અન્ય ભાજપશાસિત રાજ્યોની સાપેક્ષે ગુજરાતમાં સખ્ત લગામ કસેલી છે, એ મ છતાં તમામ ટીકા એમના ખાતે જ ઉધારી દેવાય છે ને!મારાં જેવો રમખાણ અને કોમવાદનો હાડોહાડ વિરોધી પણ ગુજરાતી તરીકે  ગાળો ખાય જ છે ને ! જો મોદીના ગુજરાત અંગેના પ્રચારમાં અતિરેક લાગતો હોય તો, બુધ્ધુ બૌદ્ધિકો અને બનાવટી  બિનસાંપ્રદાયિકોના ગુજરાત અંગેના અપપ્રચારમાં  અતિશયોક્તિ ક્યાં ઓછી છે?

આજે મોદી મહામહેનતે , માની લો કે અતિશયોક્તિનું કેમિકલ ભેળવીને પણ “ગુજરાત એટલે જંગલી પછાત પ્રદેશ”ના એ સમયના કુપ્રચારના સમગ્ર રાજ્યની પ્રજાના લલાટે ચોંટેલા ડાઘ “વિકાસ મોડલ”ના પ્રમોશનથી લૂછવામાં કામિયાબ થયા છે. પણ સાડા પાંચ વર્ષ પહેલા આ લેખ લખ્યો , ત્યારે ઝેરીલા, ગુજરાતભરને બદનામ કરતા ગપગોળા ચરમસીમા એ હતા. જેનું ઇન્ફેક્શન હજુ ય કેટલાક વાયડા ગુજરાતીઓને વળગેલું છે. પોતાના ૬૨માં જન્મદિને , ૧૭ સપ્ટેમ્બરે નરેન્દ્રભાઈએ આપેલા વધુ એક યાદગાર વ્યાખ્યાનમાં આ બધું સદભાવના ઉપવાસના આરંભે યાદ કર્યું, એટલે આ લેખ યાદ આવી ગયો!

જૈફ વયે અવસાન પામેલ અમેરિકન લેખક આર્થર મિલર આમ તો ‘મેરેલીન મનરોના પતિ’ તરીકે જ વઘુ ઓળખાય છે. (લેખક ગમે તેટલું સુંદર લખે, પણ સુંદર સ્ત્રી આગળ ઝાંખો લાગે!) મિલરનું એક નાટક હતું ‘ક્રૂસિબલ’. એના પરથી ફિલ્મ પણ ઉતરી છે. જેમાં કથા મઘ્યયુગના બ્રિટનમાં ચર્ચ પરાણે સાવ ખોટી રીતે નિર્દોષ સ્ત્રીઓને ‘વિચ’(ડાકણ) ઠેરવીને જીવતા સળગાવી દેવું, તેનુ કરૂણકથની છે. કથાનકના અંતમાં લાચાર પત્ની અને પરિવારના બચાવ માટે એક ખેડૂત પતિએ ‘પોતે ગુનેગાર છે, અને ગુનાની માફી માંગે છે’ એવું લખી આપવાનું હોય છે. બધો તખ્તો ગોઠવાઈ ગયો છે. જૂઠા કબૂલાતનામા પર સહી કરો અને સુખેથી જીવો!

પણ પોતાના નામ સામે સહી કરતી વખતે સાવ સામાન્ય માણસ એવા ચીંથરેહાલ નાયકના હાથ કાંપે છે. પરિવાર અને ઉજ્જવળ ભવિષ્યની બરબાદી વહોરીને પણ એ કાગળના ટૂકડેટૂકડા કરી નાખે છે. શુભચિન્તકો સ્તબ્ધ થઈ જાય છે! ચોંકી ઉઠેલ વડો અધિકારી પૂછે છે : આવું કેમ કર્યું? એ કોમનમેન રડતી આંખે અને ઘૂંધવાતા સાદે ચિલ્લાઈને કહે છે… ‘બિકોઝ ઈટ ઈઝ માય નેઈમ!’

રાજકીય નેતાઓ છોડો, મિડિયા પર્સન્સ છોડો, સમાજ કે ધર્મના આગેવાનો છોડો… છેલ્લા થોડાક સમયથી એક સરેરાશ ગુજરાતી આવી જ ‘ઝૂંઝલાહટ’ અનુભવી રહ્યો છે. એનું કામ બરાબર ચાલે છે. ધંધોરોજગાર ધમધમે છે. કુટુંબકબીલો લ્હેરમાં છે. ટૂંકમાં, બઘું ઠીકઠાક છે. તો પછી એને બળતરા શેની છે? બળતરા છે પરાણે ‘ક્રૂસિબલ’ થઈને જગતના ચૌટે બેઆબરૂના ક્રોસ પર જડાઈ જવાના અન્યાય! કારણ કે, એમાં માણસ કે મામલો ગમે તે હોય… નામ ગુજરાતનું વગોવાય છે.

આ લેખ ગુજરાતીમાં લખાય છે. ગુજરાતી ભાષા પ્રત્યે એકાદ ટકો પણ પ્રેમ ધરાવનારા એ વાંચી શકવાના છે. ગુજરાત આ બધાના શ્વાસોચ્છ્‌વાસ સાથે ઓક્સિજનની જેમ ફેફસાંમાં ભરાતો પ્રાણવાયુ છે. ‘યોગસૂત્ર’માંથી ૧૯૧૩માં કનૈયાલાલ મુનશી એક શબ્દ ગુજરાતીઓ સમક્ષ લઈ આવ્યા હતા : અસ્મિતા!

રાજકારણમાં રગદોળાઈ ગયેલા આ શબ્દમાં ‘અસ્મિ’ એટલે ‘હું છું’ અને ‘અસ્મિતા’ એટલે ‘હું છું એવું ભાન’! દરેક માણસને પોતાનું નામ કેમ વ્હાલું લાગે છે? પોતાની સહીની સાથે એકાંતમાં કેમ તાકી તાકીને જોયા કરે છે? મૃત્યુ પછી પણ નામ ગાજતું રાખવા રૂપિયા ખર્ચીને તકતીઓ કેમ મૂકાય છે? કારણ કે, પોતાનું નામ એ પહેચાન છે. એ કેવળ શબ્દો નથી, પોતાના ‘સ્વ’ સાથેનો સંબંધ છે.

અને આવો જ દરેક દેશ કે પ્રદેશના નાગરિકનો પોતાના શહેર, રાજ્ય કે વિસ્તારના નામ સાથેનો સંબંધ છે. માટે જ્યારે જ્યારે વગર કારણે, વગર વાંકે દુનિયાના કોઈ પણ ખૂણે ગુજરાત વગોવાય છે… ત્યારે પોતાના સ્વજન પર ગુલાલને બદલે કાદવ ફેંકાયા હોવાની પીડા થાય છે. રોષ ભભૂકે છે. જો ‘મુગલ-એ-આઝમ’માં હિન્દુસ્તાનનો નકશો જેમ પોતાનું હાર્દ, પોતાની ખુશી બયાન કરે છે, એમ આજે ગુજરાતને વાચા ફૂટે તો એ શું કહેત?

બોલે : ‘મને શું મંદિરનો ટકોરો સમજ્યો છે કે રસ્તે ચાલતો જે આવે એ વગાડતો જાય છે?’

વાત કોંગ્રેસ, ભાજપ કે હિન્દુ-મુસ્લીમ-ખ્રિસ્તી કે સેક્યુલારિસ્ટની નથી. વાત એકેએક ગુજરાતીના બળાપાની છે. તમને તમારા ઘરની બહાર રોજ સવારે કોઈ હડઘૂત કર્યા કરે તો કેવું લાગે ? ગુજરાતની બહાર નીકળતો જે ગુજરાતી પૈસા કમાવા, ખરખરો કરવા કે લગ્નપ્રસંગમાં લાડુ ઝાપટવા સિવાય આંખ-કાન-જીભ ખુલ્લા કરે છે… એને બરાબર આવું જ લાગી શકે. લાગવું જોઈએ. ગુજરાત રાજ્યની સ્થાપના થઈ ત્યારે ૧૯૬૦માં એક સ્મરણિકા બહાર પાડવામાં આવી હતી. કનૈયાલાલ મુનશીએ એમાં એક લેખમાં લખ્યું હતું :

‘‘ગુજરાત ધન પ્રાપ્ત કરવાનું એ ચોક્કસ. એના રાજકીય પુરુષો વ્યવહારૂ હોવાના એ પણ નિઃસંદેહ. ઘણા પ્રશ્નોનો ઉકેલ ગુજરાત ડહાપણથી લાવશે, એ પણ ખરી વાત. એટલે આજે જે રીતે વિજ્ઞાનને લીધે સમસ્ત સંસાર એક થઈ રહ્યો છે, તે જોતાં ગુજરાતીઓ આંતરરાષ્ટ્રીય વ્યવહારમાં સહેલાઈથી નિષ્ણાત થઈ શકશે.

પણ એક ખામી રહી જવાનો ડર છે. પરાક્રમશીલતાનો આપણામાં અભાવ છે. તેથી રાજ્યતંત્રથી દબાઈને ચાલવાની આપણી વણિકવૃત્તિ પ્રબળ થયા વિના રહેવાની નથી.’’

ગુજરાતીઓ જાણે પાપડનું ‘ખીચું’ હોય એમ દરેક એને મુક્કા લગાવે છે, ગૂંદી નાખે છે. આંધ્રથી અમેરિકા સુધી બધે જ ગુજરાતી હોવાનું સાંભળે એટલે લોકો જાણે બોસ્નિયા, સર્બિયા કે એમેઝોનના રેઈન ફોરેસ્ટમાંથી આવેલ અજગર હોઈએ એવો ભાવ ચહેરા પર લઈ આવીને પૂછે છે… ગુજરાતની અશાંતિ વિશે, ગુજરાતની અસલામતી વિશે, ગુજરાતના કોમવાદ વિશે, ગુજરાતના નરસંહાર વિશે…

અને એ બધાને સચ્ચાઈ સમજાવતા હાંફી જવાય છે. ગુજરાતમાં રહેતા હોવાનો અતિશયોક્તિ અધિકાર વાપરીને ક્યારેક તો રીતસર છાપરે ચડીને એમ પોકારવાનું મન થાય છે કે ગુજરાત આ પૃથ્વીલોકનો સૌથી શાંત અને સૌથી સલામત પ્રદેશ છે. અને આવું જે કોઈને નરી આંખે દેખાતું ન હોય એ બેવકૂફ નથી. રીતસર આંધળા છે!

આ વિધાન જુઠું લાગ્યું? તો ચાલો. આ ગ્રહ પરનો સૌથી શાંત અને સૌથી સલામત પ્રદેશ બતાવો. અને એવી ગેરેન્ટી આપો કે એ વિસ્તાર, શહેર, રાજ્ય કે દેશમાં ભૂતકાળમાં કદી હિંસા કે તોફાનો થયા જ નહોતા, અને ભવિષ્યમાં એવું કદી પણ થવાનું જ નથી! બોલો, છે કોઈ એવું સ્થળ? ન્યુયોર્ક? ત્યાં કેટલીક બદનામ ગલીઓમાં પોલીસ પણ હથિયાર વિના પગ મૂકતા ડરે છે! ફ્રાન્સ? જ્યાં રાણીને લોકોએ જાહેરમાં ગિલોટિનથી ડોકું ઉડાડીને મારી નાખી હતી એ દેશ? જાપાન? જ્યાં એકાદ સદી પહેલાં સમુરાઈ યોદ્ધાઓ ગામે ગામ લોહીના લાલ રંગની હોળી રમવામાં જીવન પસાર કરતા હતા એ મુલ્ક? કે અફઘાનિસ્તાન? ઈજીપ્ત? રોમ?

ભારત દેશનું પાટનગર દિલ્હી ‘ક્રાઈમ અગેઈન્સ્ટ વિમેન’માં શિરમોર છે. દિલ્હીમાં વિદેશથી ફરવા આવેલી રાજદ્વારી યુવતીને પાર્કિંગ લોટમાંથી ઉઠાવીને બળાત્કાર કરાય છે. ચેન્નઈમાં કોલેજ જતી કન્યાને ઉઠાવીને મારી નખાય છે. પંજાબમાં મુખ્યમંત્રી સ્વ. બિયંતસિંહના પૌત્રે દિવસો સુધી એક પરદેશી પર્યટક યુવતીને ગોંધી રાખી હતી. બિહારમાં હાલતાને ચાલતા સ્કૂલે જતાં બાળકોને શક્કરિયાં-ભીંડાની જેમ ઉઠાવી જવાય છે. કર્ણાટકના જંગલોમાં દાયકાઓ સુધી વીરપ્પન મનફાવે તેવી હત્યાઓ કર્યા કરતો હતો. મઘ્યપ્રદેશની ચંબલમાં આજે ય ડાકુઓ ગોગલ્સ ચડાવી ફરે છે. ઉત્તરપ્રદેશના રેલ્વે સ્ટેશનો પર રાતના એકલો પુરૂષ પણ બેસી શકતો નથી. મુંબઈમાં દક્ષિણ એશિયાની ખતરનાક માફિયા ગેંગ્સનો જન્મ થયો છે. રાજસ્થાનના કિલ્લાઓના પાયામાં લાશો છે.

અને છતાં ય ગુજરાત રાક્ષસી રાજ્ય છે? શું માત્ર કોમી રમખાણો થયા છે એટલે? મુંબઈમાં કોમી તોફાનો નથી થયા? દિલ્હીમાં હિંસાહોળી નથી સળગી? ચીનમાં ટાઈનાનમેન સ્કવેરમાં હજારો વિદ્યાર્થીઓને ટેન્ક નીચે કચડી નખાયા હતા. અમેરિકાની સિવિલ વોર, રશિયાની ક્રાંતિ કે બ્રિટનના સામ્રાજ્યવાદનો ઇતિહાસ આજે વાંચો તો પણ કમકમા છૂટી જાય! જર્મની, અરબસ્તાન, ઈઝરાયેલ વિશે તો છોકરું ય જાણે છે.

પણ ભૂતકાળની ઘટનાઓના જ ચશ્મા પહેરીને આ બધાને સતત, એકધારી અને એકપક્ષીય વગોવણીના શિકાર નથી બનાવાતા. માત્ર ગુજરાતને જ એક ઘટનાથી મૂલવવામાં આવે છે. એ પણ અઘૂરી રીતે. રમખાણ કે કોમવાદ જેવી ઘટનાઓનો બચાવ કદી હોઈ જ ન શકે. પણ એ જો શારીરિક હિંસા હતી તો માત્ર એના જ આધારે ગુજરાતી બચ્ચાંને હરહંમેશ બદનામ કર્યે રાખવો એ માનસિક હિંસા છે. બંગાળમાં ગુજરાતથી પણ ભયાનક કોમી હિંસા આઝાદી વખતે થઈ હતી. આજે? કોઈકે ક્યારેક તો ભૂતકાળ કડવો હોય તો પણ ભૂલવો પડશે.

ગુજરાતના રમખાણો પાછળ જાતભાતના રાજકીય પરિબળો હતા, એ હકીકત છે. પણ આ બધા ‘સ્થાપિત હિતો’ને પોતાની રોટલીઓ તપાવવા માટેનો ચૂલો કોણ પૂરો પાડ્યો? ગોધરામાં અચાનક બની ગયેલી ઘટનાએ. એ ઘટનાના સંદર્ભ વિના કેવળ એની પ્રતિક્રિયાની વાત કરવી, એ ‘નાઈન-ઈલેવન’ના રેફરન્સ વિના અમેરિકન એરપોર્ટ પરની નવી સિક્યોરીટી સીસ્ટમની વાત કરવા બરાબર છે. ગુજરાતીઓ જો કેવળ કોમવાદી જનાવરો હોત તો અક્ષરધામની ઘટના પછી કે ત્રાસવાદી હુમલાઓ પછી ગુજરાત શાંત ન રહ્યું હોત.

ગુજરાતનું એનેલીસીસ કરવું હોય, તો ત્રણસો સાઠ ડિગ્રીએ પૂરું વર્તુળ ધૂમીને કરો. ગુજરાતી હિન્દુઓ બધા જ હાડોહાડ ધર્મઝનૂની થઈ ગયા હોત તો ઈરફાન પઠાણ વડોદરા છોડીને વાજીદઅલી શાહના લખનઉમાં જતો રહ્યો હોત. તો અહીં કોન્વેન્ટમાં એડમિશન માટે કતારો ન હોત! તો અહીં શાહરૂખખાનની ફિલ્મો કે સાનિયા મિર્ઝાની મેચો ન જોવાતી હોત. સૈફ કે મરીઝની ગઝલો ન ગવાતી હોત. અમુક તમુક ટકા લોકો રસ્તા પર આવીને કોમી તોફાનો કરે એટલે બધાને એક લાકડીએ હાંકીને ગુજરાતની છાપ બગાડવાની?

ગુજરાતના કોમવાદી તત્વોને બેધડક રોકડું પરખાવનાર પણ ગુજરાતીઓ જ છે! એની બિરદાવલિઓ કેમ નથી ગવાતી? જે કદી ફાઈવસ્ટાર હોટલો સિવાય ગુજરાતની ગલીઓમાં ફરતા જ નથી, એવા નેશનલ સેલિબ્રિટીઓ ગુજરાતની જનતા પર કોમેન્ટ પાસ કર્યા કરે?

ગુજરાતમાં નવરાત્રિ જેવા તહેવારો જવા દો… રોજબરોજની જીંદગી પણ ખુશહાલ છે. કમસેકમ બીજાથી વઘુ અમનચૈનવાળી છે. અમેરિકાના વોશિંગ્ટનમાં રાતના દસ વાગે રસ્તાઓ સૂમસામ હોય છે, દારૂડિયાઓ અને વેશ્યાઓ સિવાય કોઈ ફરવા નીકળતું નથી. દિલ્હી તો આઠ વાગે ઢબી જાય છે. પણ ગુજરાતના રાજકોટ, અમદાવાદ, સુરત, વડોદરા ઈત્યાદિમાં આઈસ્ક્રીમ ખાવા નીકળતા યુવક યુવતીઓથી મધરાતે મુખ્ય વિસ્તારો કે થિયેટરો ધમધમે છે. ગુજરાતી ક્રિમિનલ હોય છે. પણ તદ્‌ન વિકૃત કે જંગલી પ્રકારના અપરાધો અહીં અપવાદરૂપ છે. છોકરીઓની મીઠી છેડતીથી વઘુ કંઈ કરવાનું આવે તો હજુ પણ ૮૦% ગુજરાતી કોલેજીયન છોકરાઓ શરમાઈ જાય છે!

અને છતાં અમેરિકાના પાટનગરની પ્રતિષ્ઠિત યુનિવર્સિટીમાં ચહેરેમહોરે ભારતીય એવા કોઈ પ્રોફેસર ઈટ્ટી અબ્રાહમ સામે બેઠેલા અને ભારતનો નકશો સુદ્ધાં નીરખીને ન જોનારા મુગ્ધ છોકરાઓ સામે ગુજરાતની હિંસક ઘટનાઓ વિશે મીઠું મરચું લીંબુલસણ ભભરાવીને વાતો કરે છે. ગોધરાનો ઉલ્લેખ સુદ્ધાં એ સાહેબ કરતા નથી. એક જાણકાર ગુજરાતી (હું) ઉભો થઈને સ્પષ્ટ અંગ્રેજીમાં એમની ખોટી હકીકતો સુધારે છે. અનેક પુસ્તકો અંગ્રેજીમાં લખનાર ઈટ્ટી સાહેબની સિટ્ટીપિટ્ટી ગુમ થઈ જાય છે. વાસ્તવિકતા જાણીને ભોળા અમેરિકન સ્ટુડન્ટસના મોં પહોળા અને ડોળા ચકળવકળ થાય છે!

સમજાયું? ખરા ખલનાયક અમેરિકન કે કોઈ પણ પરપ્રાંતીય નાગરિકો નથી. કાશ્મીરમાંથી બહાર નીકળીને કદી દિલ્હી પણ ન જનારા જુવાનો ગુજરાતના કોલેજ કેમ્પસના માહોલ વિશે જાણીને ઠંડી આહોં ભરે છે. એમને અલબત્ત જ્યોર્જ બુશ સામે જેટલી નફરત છે, એનાથી સોમા ભાગનો દ્વેષ પણ ગુજરાતી હિન્દુઓ પ્રત્યે નથી. છતાં ગુજરાતથી સાથે આવેલા હિન્દુ-મુસ્લીમ દોસ્તને જોઈને આલમની આઠમી અજાયબી જોયાનો એમને અચંબો થાય છે! ગુજરાતની સાચી માહિતી સરસ રીતે આપનારા કોઈ સરકારી બાબુલાલો અમેરિકાથી કાશ્મીર સુધી નથી!

આ શૂળનું ખરું મૂળ છે : (સ્યુડો) સેક્યુલર મિડિયા! અંગ્રેજી અખબારો, હિન્દી ચેનલો એટસેટરા! એ સાવ જ નિષ્ક્રિય કે નકામા છે, એવું નથી. એમના ઈરાદા માનવીય હોય તો પણ પરિણામો અમાનવીય આવ્યા છે. ગુજરાતની જાણે બધાને એલર્જી છે. માત્ર ગુજરાતના ‘વિવાદ’ જ કવર કરવા અને ‘વિકાસ’ને ખંધાઈથી ભૂલી જવામાં બધા પાવરધા છે. એમના સોર્સ છે વેવલા અને ચાંપલા એન.જી.ઓ.ના સમાજ સેવકો! એવા ચીબાવલા-ચોખલીયા કર્મશીલ લેખકો! એ બધાના હૃદય સારા અને સંવેદનશીલ હશે. પણ એમની આંખે મોતિયો છે અને મગજમાં ઘાસફૂસ!

માટે ‘ગુજરાત સમાચાર’ના કુલ સરક્યુલેશનના ૧૦%નું વેચાણ પણ જે તમામ અંગ્રેજી-હિન્દી અખબારો-મેગેઝીન્સનું સાગમટે મળીને ગુજરાતમાં ન હોય, ચેનલ્સ પાસે ગામેગામ ગુજરાતી પ્રતિનિધિ પણ ન હોય… એ જેમને ગુજરાત કે ગુજરાતી સમજાતાં નથી એવાના ઓપિનિયન મેકર્સ બને છે. મુઠ્ઠીભર ઉસ્તાદોનું વાજીંત્ર બને છે. ગુજરાતનું ચિત્ર વિચિત્ર રીતે દુનિયા સામે મુકાય છે. (ગુજરાતની જ એક ટોળકી  ખુદને બકવાસ પણ કરવાની એમને સંપૂર્ણ છૂટ હોવા છતાં અને કેટલાક તો ભરપુર રાજકીય લાભ ખાટતા હોવા છતાં ગુજરાતને વગોવવાની એક પણ તક છોડતા નથી !)

અને ગુજરાતીઓ ફાંદ ફુલાવીને ગરમાગરમ ભજીયાં ખાધા કરે છે!

ઝિંગ થિંગ  !

થોટ ઓફ ધ વીક : ‘રામાયણ’ના રચયિતા વાલ્મિકી વાલિયા લૂંટારા હતા, ત્યારે એમના પત્ની-બાળકોએ એમના કુકર્મોના પાપ સ્વીકારવાની ના પાડતા એ ૠષિ થયા. ગુજરાતના રમખાણોના તમામ પાપ એક જ માણસ માથે નાખી બાકીના તંત્ર, નેતાઓ અને અધિકારીઓની ભૂલો અને ગુજરાતી મિડીયાની ખબરદારી ભૂલી જનારા ન્યાય કરે છે કે નૌટંકી?

84 ટિપ્પણીઓ

Posted by on સપ્ટેમ્બર 18, 2011 in gujarat, india


હિન્દી મતલબ ? એકદમ ઝક્કાસ !

१४ सितम्बर का आज का हिंदी दिवस का मेरे लिये अपने ह्रदयकमलमें विशेष स्थान सुशोभित है. हिंदी तो सरस्वती की जिह्वा और उनके मयूर की ग्रीवा है.राजकोटमें लगातार तीन साल तक हिंदी दिन के उपलक्ष्यमें आयोजित वाक् प्रतियोगिताओमें मैंने हिन्दीभाषी स्पर्धक, जो आकाशवाणी से ले कर आयकर विभाग से संलग्न होते थे; को मात दे कर विद्यार्थीकाल से अपनी राष्ट्रिय भाषा के प्रति अभिरुचि को जागरूक रखा था. बचपनमे पढ़ी नानाविध पत्रिका एवं चित्रकथाओ के बाद चित्रपट की और अभिमुख होने की वजह से हिंदी लिखने-पढने-बोलनेमे में मुझे कभी कोई असुविधा नहीं रही. हिंदीमें लिखे मेरे निबंध को भारत के तत्कालीन राष्ट्रपति महामहिम शंकर दयाल शर्माजीने प्रथम क्रम पर पुरस्कृत कर के राष्ट्रीय पारितोषक दिया था , वो क्षण आज भी जीवन को चरितार्थ करनेवाली महत्वपूर्ण पायदान है. राष्ट्रभाषा प्रचार समिति द्वारा आयोजित वार्षिक चर्चामें प्रतिभागी हो कर अपने महाविद्यालय का नाम गौरवान्वित किया था. ‘नंदन’ और ‘पराग’ तो आज है नहीं, सारिका और धर्मयुग भी पीछे छुट गए. कादम्बिनी और नवनीत बचे है. हिंदी की धरोहर संजोने के लिए शेष विरासत नष्टप्राय हो कर काल के गर्भमें विलीन हो रही है.

अबे भीडू, क्या पका रैला है – एसा चिल्ला रहे हो तो बहोत सही जा रहे हो, बोस. इसी बासी, उबाऊ, दकियानूसी हिंदी की वजह से ही हिंदुस्तान के ही बशिन्दोने उससे मूंह मोड़ लिया है ! दिमाग का दहीं करने वाली ये हिंदी है, और दिलों की धड़कन को जुबां देनेवाली एक हसीन हिंदी भी है ! तो सरदर्द की गोली लेने मत भागिए , और पढ़िए ६ साल पहेले गुजरातीमें लिखा हुआ एक मेरा लेख प्यारीदुलारी हिंदी की शानमें ! अंतमे एक वीडियो भी है, मेरे हिंदी के सालो से प्रशिक्षक रहे बड़े आलातरीन उच्चारणों वाले हिन्दीभाषी सज्जन का. ‘गुरूजी’ को सुनने से मेरी जबान भी साफ़ होती गई, और जिनकी आवाज में हिंदी सुनना मानो कानो में शहद घोलना ! अब, बबुआ, नहीं देखन चाहते हो तो ढ़ाक के तीन पात ! अब, उ का है एईसन पूछ  के हमार भेजा मत घुमाव बुडबक कहीं के ! चलो, पढना है तो पढो वर्ना कलटी मारो…खींच के देंगे एक कान के नीचे, इ ससुर के नाती ब्लोगवा में लठ्ठमार का बटनवा कहाँ पे छिपा है? ग्र्र्रर्र्र…… 😉 😀 😛

ઓસ્ટ્રેલિયાના મિડિયા મુગલ રૂપર્ટ મર્ડોકનો દુનિયાભરમાં વર્ષોથી દબદબો છે. અમેરિકામાં સ્કાય ટીવી કે ટ્‌વેન્ટીએથ સેન્ચુરી ફોકસ જેવી જાયન્ટ મિડિયા કંપની એમની મુઠ્ઠીમાં છે. નેવુંના દાયકાની શરૂઆતમાં અને વીસમી સદીના અંતમાં મર્ડોકને ભારતીય ટીવી ચેન્લસની દુનિયામાં આકડે મધ દેખાયું. સ્ટાર નેટવર્કનો પ્રારંભ થયો. જેની ફલેગશિપ (ઝંડાધારી જહાજ જેવી, મુખ્ય) ચેનલ હતી ‘સ્ટાર પ્લસ’. બેવોચમાં લાલ સ્વીમિંગ કોસ્ચ્યુમમાં ભીનું ભીનું ગોરું બદન જોવા તરસતા કેટલાક પ્યાસા જીવો સિવાય ‘સ્ટાર પ્લસ’ ચેનલના દર્શકોની સંખ્યા માઈનસ જ રહી. ઝી ટીવીનું ત્યારે એકચક્રી શાસન હતું. ‘સ્ટાર પ્લસ’ના અસંખ્ય સીઈઓ બદલાયા, પાંચેક વખત તો એના લોગો બદલાયા ન બદલાયું એનું કિસ્મત !

પછી એક દિવસે રતિકાન્ત બાસુ, પીટા મુખરેજા, સમીર નાયર જેવા ભારતીય વડેરાઓએ નિર્ણય લીધો…સ્ટાર પ્લસનું સંપૂર્ણ સ્વદેશીકરણ કરી નાખવાનો ! બોલ્ડ એન્ડ બ્યુટીફૂલ અને સાન્તા બાર્બરા ગાયબ થઈ ગયા. કૌન બનેગા કરોડપતિ અને સાસુ-વહુ-નણંદ-ભોજાઈ-ફઈ-કાકીના ટોળાઓ પ્રગટ થયા. સ્ટાર પ્લસને ૧૦૦% હિંદી ચેનલ બનાવી દેવામાં આવી. અને આ હિંદીની બિંદીએ સ્ટાર પ્લસના કપાળે ઉમ્મીદ સે દુગના દર્શકો લખી નાખ્યા !

આજે પણ લાગલગાટ સ્વદેશી અવતારની હિંદી ‘સ્ટાર પ્લસ’ ચેનલ નંબર વન ચેનલ છે, અને ‘અમને હિંદી નહીં આવડતા હૈ’ બ્રાન્ડના ‘ખીચડી’ છાપ ગુજરાતીઓને થોડાઘણા હિન્દી શબ્દો શીખવાડે છે. (હરીફો પણ સોની કે કલર્સ જેવી હિંદી ચેનલો છે, જેમની માલિકી પણ વિદેશની છે!) બીજો એથી યે અજાયબ દાખલો ‘આજતક’નો છે. ‘દૂરભાષ’ અને ‘નિર્વાચન’ના દૂરદર્શનીયા સરકારી હિન્દીના અજગરભરડામાંથી સમાચારોને આજ તકે એક ઝાટકે તળપદી યુ.પી., એમ.પી., બિહારની હિન્દીના ઉકળતા તેલમાં તળી નાખ્યા. ‘સચીનને શતક ઠોકા ?’ (કબ ? કહાં ? કિતને સાલ પહેલે કી બાત હૈ ? જસ્ટ જોકિંગ, બડીઝ !)

આજતકે ભારતીય નાગરિકોના બોલચાલના શબ્દકોશમાં ‘અફડાતફડી કા માહૌલ’ બના દિયા ! ઝટ જીભે ચડે, બોલવામાં ચટપટા લાગે એવા નમકીન ગામઠી શબ્દો ‘ઇશ્ટાઇલ’માં આવી ગયા ! પ્રણય રોયે બ્રિટિશ હાઉસ ઓફ લોર્ડસ જેવા સોફિસ્ટિકેટેડ બનાવેલા સ્ટાર ન્યૂઝ છોડ્યા ને તરત રવીના રાજ કોહલીએ સ્ટાર ન્યૂઝનો હિંદી અવતાર વેશ કર્યો, જે આજતક સાથે આજે કાંટે કી ટક્કર લઈ રહ્યો છે, અને દેખાદેખીની ફેશનમાંય કોઈ ભોજીયો ભાઈ હવે બીબીસી કે સીએનએન જોવાનો વટ દોસ્તોમાં મારતો નથી ! (અગેઇન , ઈડિયા ટીવીથી એનડીટીવી ઇન્ડિયા હિન્દીમાં દબદબો ભોગવે છે)

રીડરબિરાદર, એવું લાગશે કે વાત ટીવીની ચાલે છે કે રાષ્ટ્રભાષા હિન્દીની ? હિન્દીની જ વાત છે. પણ હિન્દીને અત્યારે હિન્દમાં ટનબંધ ઓકિસજન માત્ર ટીવી ચેનલ્સ, ફિલ્મો તથા એડવર્ટાઇઝિંગ એજન્સીઝ દ્વારા જ મળી રહ્યો છે. ગુજરાતીની માફક જ હિન્દીના ઝભ્ભાને કાંજી કરીને ફર્યા કરતા સાહિત્યકારોએ તો હિન્દીનું ભારતમાં ગળું ઘોટી નાખીને હિંદીહત્યા કરી નાખી હતી. સરકારી ‘બાબૂજી’ ઔર ‘બહનજી’ઓએ હાહાકાર મચાવી દીધો હતો.

આ બુર્ઝવા બુઝ્‌ર્ગ ચાંપલાઓનું ટોળું જેટલી વખત હિન્દીના પ્રચારપ્રસાર માટે ‘કટિબદ્ધ’ થતું હતું, એટલીવાર આમ જનતા એમનાથી કંટાળીને હુડુડુડુડુ કરતી અવળી દિશામાં દોટ મુકતી હતી. આ બધાને અંગ્રેજીનો આતંક ખતમ કરીને શુદ્ધ હિન્દીની દેશના જન જનના તન મનમાં પ્રાણપ્રતિષ્ઠા કરવી હતી. પણ અતિશુદ્ધ ભાષા પ્રયોગના એમના હિંસક આગ્રહ અને હિન્દીને ફરતે સાદાઈ, સ્વદેશી, સંયમ, સંસ્કૃતિના વરખ વીંટાળીને જ રજૂ કરવાની બેવકૂફીને લીધે પરિણામ એકદમ ઉલટું જ આવ્યું .

હિન્દી એટલે પછાત, હિન્દી એટલે આઘુનિક નહિ તેવું, હિન્દી એટલે રસિક નહિ તેવું, હિન્દી એટલે યૌવન, સૌંદર્ય, વિજ્ઞાન, વૈશ્વિકરણ સઘળાનું વિરોધી કશુંક આઘ્યાત્મિક પુણ્ય…આવી જ ગેરમાન્યતાઓ ફેલાઈ, નવી પેઢી હિન્દીથી ‘સર પે પાંવ રખકર’ દૂર ભાગી. બાપડા મોટી સંખ્યામાં રહેલ હિન્દી ‘બેલ્ટ’ના આમઆદમીને તો આ ભાષા ભડવીરોની કસરત સમજાતી જ નહોતી ! અંગ્રેજી સામેની હરિફાઈના પહેલા રાઉન્ડમાં (યાનિ કિ પ્રથમ દૌર મેં) રાષ્ટ્રભાષા ચારો ખાને ચિત્ત હો ગઈ !

ગુજરાતીના સાહિત્યશૂરવીરોને જત જણાવવાનું કે એમના પાપોના પરિણામે આવું જ ગુજરાતમાં ગુજરાતી સાથે થયું છે, પણ એ અલગ વાત થઇ. હિન્દીના પાલકો અને સરંક્ષકોના જડબુદ્ધિ અભિગમને લીધે હાલત એવી છે કે પોલીસના ઇન્સ્પેક્ટરની એફ.આઈ.આર.થી લઈને સરકારી ટેન્ડરની અરજી સુધી વઘુ સરળતાથી સમજાતી ભાષા રાષ્ટ્રભાષા હિન્દીને બદલે વિદેશીભાષા અંગ્રેજી જ બની ગઈ. હિન્દીની બેનમૂન-સાહિત્યકૃતિઓ દેશભરમાં ગાજવા-ગૂંજવાને બદલે ‘વિશ્વવિદ્યાલયોં કે ગ્રંથાગારમેં કૈદ કિતાબે’ થઈ ગઈ ! દુનિયાને તો હિન્દીની શું પડી હોય ? જ્યારે આપણને જ આપણી રાષ્ટ્રભાષાની ન પડી હોય ?

પૂછો આપણા રાષ્ટ્રભક્ત ગુજરાતી નાગરિકશ્રેષ્ઠોને…એમાંના કેટલા અટક્યા વિના, વાંચ્યા-ગોખ્યા વિના કડકડાટ પંદર-વીસ લીટી પોતાના મનમાં ચાલતા વિચારોની જ હિન્દીમાં બોલી કે લખી શકે છે ? આંગળીના વેઢા પણ વધી પડે એવા અપવાદો બાદ કરતા ગુજ્જુ નેતાઓ, સાંસદો, ધારાસભ્યો અને મંત્રીશ્વરો જ્યારે જ્યારે હિન્દીમાં બોલવાના દેખીતા તરફડિયાં મારતા હોય છે…ત્યારે કોઈ આફ્રિકન લંગૂર અમેરિકન ડિઝનીલેન્ડમાં ખોવાઈ ગયું હોય એવું લાગે છે ! આવી હિન્દીનું જાહેર (કુ) પ્રદર્શન કરવા કરતાં મૂક-બધિરની ‘લાઈન લેંગ્વેજ’ શીખવી સારી !

બિચારા હિન્દી ભક્ત સ્વાતંત્ર્યસેનાનીઓની આખી પેઢી પુરી થઈ ગઈ, પણ દક્ષિણ ભારતના રાજ્યોમાં ય હિન્દી કી ચિડિયાં ઉડી નહિ, તો દુનિયાભરમાં હિન્દી કેવી રીતે છાપ જમાવે ? ‘ગુજલિશ’માં કહો તો ‘એડવાન્સિયા’ અનુવાદક પત્રકારો ઉંઘુ ઘાલીને પ્રતિ વર્ષ ઓકસફર્ડ ડિકશનેરીમાં ‘ચડ્ડી’ આવી અને (કે એટલે ?) પછીના વર્ષે એમાં ‘મસ્તી’ આવી એવા સમાચારોના ચોકઠાં છાપે છે ! આ ઓકસફર્ડ શબ્દકોશના અંગ્રેજીમાં પ્રવેશતા ‘આલૂ’ઓ અને ‘બદમાશો’ના તૂત પર એક અલાયદું સંશોધન થઇ શકે, માટે ફિલહાલ ઇસ કો યહીં સમાપ્ત કરેં !

હિન્દી હજુ પણ બીમાર છે. ફક્ત અત્યારે એને મોતના મુખમાંથી કેટલાક જીવનરક્ષક સ્ટીરોઇડસે બચાવી લીધી છે. કરૂણ રમુજી બાબત એ છે કે જે ‘બાજારા સંસ્કૃતિ કા ઉપભોક્તાવાદ’ને હિન્દી પ્રેમીઓએ ભરી ભરીને લાતો ફટકારી છે, એ ગ્લોબલાઇઝેશન, માર્કેટંિગ અને એન્ટરટેઈનમેન્ટે જ અત્યાર પૂરતી હિન્દીને મરણ પથારીએથી દોડતી કરી છે. ખાતરી નથી થતી ? દક્ષિણ ભારતના એન્ટી હિન્દી રાજ્યો સહિત રાષ્ટ્રભરને કંઠસ્થ થઇ ગયેલા કેટલીક જાણીતી બ્રાન્ડસના સ્લોગન યાદ કરો : ઠંડા મતલબ કોકાકોલા, વાહ ઉસ્તાદ, આતી ક્યા ?, બૂંદો મેં જાને ક્યા, યે અંદર કી બાત હૈ, મેરા વાલા ક્રીમ, યારા દ ટશન (પંજાબીમાં ટશ્ન એટલે સ્ટાઇલ !), યે પ્યાસ હૈ બડી, ઢૂંઢતે રહ જાઓગે, યે દિલ માંગે મોર આદિ આદિ !

અમદાવાદમાં સેલ્ફ હેલ્પ બૂક સ્પેશ્યલીસ્ટ શિવ ખેરાએ અંગ્રેજીમાં પ્રવચન આપવાની શરૂઆત કરી હતી, ત્યારે હજારોની જનમેદનીના આગ્રહથી એ હિન્દીમાં બોલ્યા હતા. લેટેસ્ટ ડિસ્કાઉન્ટ ઓફરને ‘મહા બચત’ કહેવાય છે. દેશના દસ સૌથી વઘુ વેંચાતા અખબારોમાં એક જ અંગ્રેજી છાપું છે, અને એ પણ દસમા નંબરે ! ટીવીની દસે દસ સૌથી વધુ જોવાતી સિરિયલ્સ હિન્દી છે ! કોના પ્રતાપે ? માર્કેટીંગની નવી તરકીબોથી થયેલા હિન્દીના મોડર્ન પેકેજીંગને લીધે !

મોબાઈલના એસએમએસમાં હિન્દી શાયરીઓએ એવી ઘૂમ મચાવી છે કે મલ્ટીનેશનલ કંપનીઓ હિન્દી ‘મેનૂ’ આપવા લાગી છે. હિન્દી ‘તબકા’ની વાનગીઓનો પણ ખાણીપીણીના બજારમાં ‘તડાકો’ છે. દાલ મખ્ખની થી ભેલપૂરી ! એમટીવી ફુલ્લી ફાલતુ અંગ્રેજી મૂકી સ્વેદશી વાઘાં (સોરી, બનિયાન-બર્મુડા) ચડાવી બેઠું છે. ચેનલ વી પર મધરાત સિવાય અંગ્રેજી સોંગ્સ આવતા જ નથી. આદિત્ય યશ ચોપરા બ્રાન્ડ ‘જનરેશન વાય’ ડિરેક્ટર્સે  હિન્દીને લુખ્ખા ફુટકળિયાઓની ભાષાનાં લેબલમાંથી છોડાવીને એક ડિઝાઈનર ગ્લોસી લૂક આપ્યો છે. આજે શહેરોની કોન્વેન્ટ એજ્યુકેટેડ પેઢીમાં હિન્દીમાં વાતો કરવી ‘રિફ્રેશિંગ એન્ડ યૂથફૂલ’ ગણાય છે ! નખશિખ ફાઇવસ્ટાર ભપકો ધરાવતા લોન્જ કે શોરૂમના નામો હિન્દીમાં રાખવાનો વાયરો વાયો છે.

પરપ્રાંતીય કે પરદેશી નોકરિયાતો ગ્રાહકોને રિઝવવા હિન્દીના કલાસ ભરે છે ! એફએમ રેડિયોની ચેનલ્સમાં શાકમાં મરચું ભભરાવો એમ અંગ્રેજી-ગુજરાતીમાં સ્વાદિષ્ટ વઘાર હિન્દીમાં કરવામાં આવે છે. માઇક્રોસોફટના બિલ ગેટસ વિન્ડોઝ ઓપરેટિંગ સીસ્ટમનું હિન્દી વર્ઝન લઈ આવે છે. વિશ્વનું સૌથી મોટું ઇન્ટરનેટ સર્ચ એન્જીન ગૂગલ હિન્દીમાં સર્ચ કરાવે છે. હિંદી કાવ્યો અને લેખોને વેબસાઈટસ બને છે. હિન્દી પુસ્તકોની પેપરબેક સ્ટ્રેટેજી’એ એને હજુ હજારોની સંખ્યામાં વેચાતા રાખ્યા છે. મુન્નાભાઈ બ્રાન્ડ ટપોરી લેંગ્વેજના અપૂન, છમિયા, ચંપક, ઉજડે ચમન, મામૂ એ તો ઉપાડો લીધો છે. (આજે તો ઇન્ટરનેશનલ સિંગર એકોન પણ છમ્મકછલ્લો લલકારે છે!)બોલે તો રાપચિક…એકદમ ઝક્કાસ !

ડિસ્કવરી કે નેશનલ જ્યોગ્રાફિક ચેનલ કે સ્પાઇડરમેન અને હેરી પોટરની ફિલ્મોના હિન્દી ડબીંગ છોડો…તો પણ દેશના પ્રત્યેક રાષ્ટ્રભાષા પૂજકે હિન્દી ફિલ્મોના થિયેટર કે ડીવીડી શોપમાં નાળિયેર વધેરવા જોઈએ. બિનહિન્દીભાષી હિન્દુસ્તાનને હિન્દી સાથે હિન્દી ફિલ્મોએ જ જોડી રાખ્યું છે. અંગ્રેજી માઘ્યમમાં ભણીને આવતી ફોરેન રિટર્ન્ડ બાળાઓને હીરોઈન બનવા હિન્દીમાં સંવાદો બોલવા પડે છે. કાવ્યોના હિન્દી શબ્દોને તો માત્ર ફિલ્મી ગીતકારોએ જ અમરત્વ અપાવ્યું છે. ફિલ્મી રિમિકસીઝના ‘કેટરિના’ ઝંઝાવાતે અંગ્રેજી માઇકલ જેકસનોને દેશવટો આપી દીધો છે ! ‘ઇન્ડિયન આઇડોલ’ હિન્દી ગીતો ગાઈ સ્પર્ધાઓ જીતે છે ! હિન્દી કો લિફટ કરા દે !

ઇન્ડિપોપથી બોલીવૂડ સુધી હિન્દી હિન્દી થઇ ગયું છે. તમામ અપલક્ષણો છતાં આભાર માનો લાલૂ, મુલાયમ, માયાવતી, ઉમા ભારતી, વાજપેયી આણિ બ્રિગેડનો કે રાજકીય પ્રશાસનની મુખ્ય ધારામાં હિન્દી મંચ પર ચડીને ચહેકીગહેકી રહી છે.

પણ કહ્યું ને ? હિન્દીની આ ફુલગુલાબી ‘આજ’ સ્ટીરોઈડસ પર છે. સ્ટીરોઈડની અસર આજીવન નહિ, થોડો સમય સ્ફૂર્તિ આપે. કારણ સાફ છે. આ બધી જ લહર હિન્દી બોલવા-ગાવા-સાંભળવાની છે. હિન્દીમાં લખવા અને વાંચવાનું શું ? ભાષા જો લખાતી અને વંચાતી બંધ થાય તો બોલાતી બંધ થવામાં એક-બે પેઢીની જ વાર લાગી શકે છે. હિન્દીમાં દેશ હસે છે, નાચે છે. પણ કેટલા એમાં લખે છે અને વાંચે છે ?


16 ટિપ્પણીઓ

Posted by on સપ્ટેમ્બર 14, 2011 in education, entertainment, india

%d bloggers like this: