RSS

Monthly Archives: નવેમ્બર 2011

ટેલ ઓફ રિટેઈલિંગ રિફોર્મ્સ : કસ્ટમરને કષ્ટથી મરવું નથી !

રિટેઇલીંગ ક્ષેત્રે FDI યાને વિદેશી કંપનીઓના સીધા પગપેસારાની બુમરાણે દેશભરમાં ઉપાડો લીધો છે. એ એક આખો અલાયદો વિષય છે. એના લેખાંજોખાં જુદી રીતે કરવા પડે. પણ એની સાથે જોડાયેલી કેટલીક રાબેતા મુજબની તર્કહીન દલીલ ફક્ત રાજકીય કારણોથી વિરોધપક્ષો કરી રહ્યા છે, એ તો ભારતીય મોલ કલ્ચરને ય લાગુ પડે. જે અંગત અનુભવે વિદેશી કંપનીઓ કરતા વધુ શોષણખોર રીતે મોલ ચલાવે છે, એવું લાગે છે. આ સંદર્ભમાં મારો બે વર્ષ જુનો એક લેખ. આ લેખ વર્તમાન ‘વોલમાર્ટ’વાળા મુદ્દાની સીધી સમીક્ષા રૂપે નથી. પણ એ ચર્ચા માટે ‘ફાઉન્ડેશન’નું કામ જરૂર કરી શકે છે.

વ્યાપાર ભારતીયોના લોહીમાં રક્તકણ-શ્વેતકણની જેમ ભળેલો છે. સદીઓથી ટ્રેડિંગ બિઝનેસમાં આપણી હથોટી છે. એમાં કશું ખોટું પણ નથી. ભારત ‘કૃષિપ્રધાન’ દેશ છે, એ અર્ધસત્ય છે. કારણ કે, કૃષિ ‘આધારિત’ ભારતે અફાટ સમૃદ્ધિની છોળો ‘હુન્નર’ પ્રધાન અને ‘વ્યાપાર’ પ્રધાન બનીને જ ભોગવી છે.

સદીઓની ગુલામી અને ખોખલી ગાંધીવાદી અર્થનીતિના (જેમાં નીતિ જ નીતિ છે, ‘અર્થ’નું ઉપાર્જન જ નથી !) કારણે ભારતીયો આજે કાલ્પનિક ભયથી પીડાતી પ્રજા થઈ ગયા છે. જમાનો એવો છે કે બિઝનેસ માટે બ્રાન્ડિંગ જોઈએ, બ્રાન્ડિંગ માટે માર્કેટિંગ જોઈએ, માર્કેટિંગ માટે ક્વોલિટી જોઈએ અને ક્વોલિટી કદી કોમ્પિટિશન વિના જળવાય નહિ ! આ માનવસ્વભાવ છે, જેનો અચ્છો પરિચય આપણને એમ્બેસેડર કારથી દૂરદર્શનની મોનોપોલીમાં થઈ ચૂક્યો છે.

પ્રગતિની ગાડીમાં હંમેશા ગતિ સુપરસોનિક હોય છે. બધી જ બાબતોની માફક રિટેઈલિંગ ક્ષેત્રે પણ રિફોર્મ્સની રંગોળી પૂરાવા લાગી છે. ‘ઊંચી મેડી ને ઊંચા મોલ’ની પંક્તિ લોકસાહિત્યને બદલે પત્રકારત્વમાં લઈ આવવી પડે, એવી રીતે જાયન્ટ મોલ ઉભા થવા લાગ્યા છે. ઓર્ગેનાઈઝ્ડ રિટેઈલર તરીકે બિગ પ્લેયર્સ ગણાતા વિરાટ ખેલાડીઓ શોપિંગ કોમ્પલેક્સ બાંધીને રિટેઈલિંગનું સેન્ટ્રલાઈઝેશન કરી રહ્યા છે.

એઝ ઓલ્વેઝ, આપણું ‘નેગેટિવ થિંકિંગ’ સપાટી પર આવી ગયું છે. રેલ્વે એન્જીનથી લઈને મોબાઈલ ફોન સુધીની તમામ સંકલ્પનાઓ (કોનસેપ્ટસ) આવ્યા ત્યારે આપણે એના માઈનસ પોઈન્ટસ પર જ ફોક્સ કર્યું હતું. એવું જ રિટેઇલિંગ મોલ કલ્ચર સાથે થઈ રહ્યું છે. એ જ જૂનીપૂરાણી સ્ટાન્ડર્ડ દલીલોથી સુપરમાર્કેટસનો વિરોધ થઈ રહ્યો છે. ક્રિકેટ કોમેન્ટેટર સુશીલ દોશીની સ્ટાઈલમાં કહીએ તો આ ‘અપીલ’માં ‘વિશ્વાસ કમ, ઉત્સાહ જ્યાદા’ છે. કેવી રીતે ? મુદ્દાની વાત મુદ્દાસર સમજીએ.

(૧) ‘આ બધું તો અમેરિકા-યુરોપને પોસાય. આપણી સંસ્કૃતિ, આપણી બજાર જુદી છે.’ આ વાયકા છે, વાસ્તવિકતા નથી.

આ દલીલ આભાસી છે. લાઈફસ્ટાઈલ અને કલ્ચર તો દરેક દેશમાં પણ અલગ-અલગ હોય છે. ભારતમાં રાજસ્થાન અને તામિલનાડુનો માણસ એક જ સંસ્કૃતિનો છે ? ગુજરાતમાં મહેસાણા અને મોરબી વચ્ચે ફરક નથી ? પણ માણસ જગતભરના કેટલીક પાયાની વૃત્તિ-દુર્વૃત્તિમાં એકસમાન છે. ભારતથી પણ વધુ કન્ઝર્વેટિવ (રૃઢિચુસ્ત) ગણાતા સામ્યવાદી ચીનમાં મોલ કલ્ચરલ ખુદ સરકારના પ્રોત્સાહનથી વિકસ્યું છે. મૂળભૂત રીતે જાયન્ટ, ગ્લેમરસ, સેન્ટ્રલી એરકન્ડીશન્ડ સુપરમાર્કેટસ ફક્ત ‘સર્વિસ’ માટે નથી. આ એક સાયકોલોજીકલી પ્લેઝન્ટ ‘શોપિંગ’ એક્સપિરિયન્સ છે. શેઠલોકોને લઈ આવતા ડ્રાઈવરને પણ ખરીદવું ન હોય, તો આ મોલમાં ‘લટાર મારી ‘વિન્ડો શોપિંગ’ કરવું ગમે છે. સાંસ્કૃતિક રીતે ‘અલગ’ ભારતમાં ડોનાલ્ડ ડકથી મેકડોનાલ્ડ અને સ્પાઈડરમેનથી સ્પ્રાઈટ ચાલ્યા છે. વિઝા કાર્ડથી વેલેન્ટાઈન્સ ડેની આદત પડી ચૂકી છે. વિદેશી ‘શોધ’ ગણાતા ક્રિકેટ કે સિનેમાનો આટલો ક્રેઝ હોય, તો રિટેઈલિંગ આઇડિયા પણ સમય જતાં ભારતીયકરણ પામી જામી જવાના છે. ખરેખર તો, એનઆરઆઈઓ જે સ્વર્ગલોકની વાતો કરીને સ્વદેશી સગાઓને ‘નીચાજોણુ’ કરાવતાં, એ ઝાકઝમાળ અને સુવિધાની દુનિયા ઘરઆંગણે જોઈને મધ્યમવર્ગીય ભારતીયો હરખાઈ રહ્યા છે.

(૨) ભારતીય ગ્રાહકને ઉચ્ચ ગુણવત્તા મેળવવાનો અધિકાર છે.

‘ફાસ્ટ મૂવિંગ’ કન્ઝયુમર ગુડ્સ (એફએમસીજી) પ્રોડટ્સ અને ઘરવપરાશની ચીજવસ્તુઓમાં ભારતીય ગ્રાહક અત્યાર સુધી વારંવાર છેતરાતો આવ્યો છે. ગટરના પાણી છાંટીને શાક વેંચતા કાછિયાઓ તોલમાપમાં ગોલમાલ કરે છે, એ એટલું જ સાચું છે, જેટલું એ કે આસો વદ અમાસે દિવાળી ઉજવાય છે. ઓર્ગેનાઈઝ્ડ ડેરી સેકટર અગાઉ તબેલાઓવાળાઓ શું તાજું ‘શેડયકઢું’ દૂધ આપતા ? ના, પાણીના પૈસા લઈ લેતા ! હાઈજીન, ક્વોલિટી અને રિપ્લેસમેન્ટ ગેરેન્ટી કદી ‘બિચારા-બાપડા’ કહેવાતા નાના ભારતીય વેપારીઓની આદત રહી નથી. તમે જગતના (ભારતના નહિ!) કોઈને પણ સુપરસ્ટોરમાં ચીમળાયેલું ગાજર કે સડેલું સફરજન જોયું ? પણ રેંકડીઓમાં તમને ત્રણ અલગ-અલગ પ્રકારની દ્રાક્ષ દેખાશે ! એક સ્ટાન્ડર્ડથી ઉતરતી વસ્તુ વેચવાની (વાંચો, ગળે પધરાવવાની) છટકબારી જોગા રિટેઇલિંગમાં હોતી નથી. એડવાન્ટેજ, કસ્ટમર્સ ! અહીં, સારી ક્વોલિટીની ચીજ મેળવવા માટે અંગત ઓળખાણ કેળવવાની જરૃર નથી. ગ્રાહકો કોમ્પિટિટિવ પ્રાઈસમાં બેટર ક્વોલિટી ઓપ્શન મળે, ત્યાં જ વળવાના છે.

(૩) મલ્ટીડાયમેન્શનલ (બહુઆયામી), માર્કેટમાં કીડીને કણ, હાથીને મણ મળી રહે છે.

મોટી મલ્ટીનેશનલ્સના આગમનથી નાનો વેપારી નાબૂદ થઈ જશે, એ કાગારોળમાં તથ્ય કરતાં તરંગ વધુ છે. ઈમોશનલી સાચી લાગતી આ દલીલ એનાલિટીકલી સાચી નથી. આટલી બધી ફોરેન કાર્સના આવવાથી શું રિક્ષાઓ રસ્તા પરથી ગાયબ થઈ ગઈ ? એરલાઈન્સની પ્રગતિ થવાથી રેલ્વે રિઝર્વેશનની ધક્કામૂક્કીમાં ઘટાડો થયો ? મલ્ટીક્યુઝિન ફાઈવ સ્ટાર રેસ્ટોરાં આવવાથી પાણીપુરીની રેંકડી કે હાઈવેના ઢાબા સદંતર ખતમ થઈ ગયા ? ધાર્મિક, સાંસ્કૃતિક, ભૌગોલિક, આર્થિક રીતે પણ એક ભારતમાં અનેક ભારત વસે છે. દરેક ‘કલસ્ટર'(જૂથ)નું આગવું ‘સેગમેન્ટ'(વિભાગ) છે. માટે મલ્ટીપ્લેક્સ પણ ચાલે છે, અને વીસીડી પણ ચાલે છે.

સુપરસ્ટોરમાંથી પણ શાક વેંચાશે, અને તાજું શાક જાતે પસંદ કરી લેવાવાળા માર્કેટમાં પણ જશે. ભારતમાં ઘણા લોકો નિમ્ન મધ્યમવર્ગના કે ગરીબ છે. એ મોલમાં પગ પણ મૂકતા નથી. એ પરંપરાગત દુકાનોમાં જવાના છે. જો કરિયાણાવાળા કે ફ્રુટવાળા પોતાનો વ્યવહાર, વર્તન અને વિચાર સુધારી આધુનિકીકરણ કરશે, તો નાના ગામોમાં સ્થાનિક માણસ પરના ભરોસાના સંબંધને લીધે ગ્રાહકો એને પણ મળી રહેશે. જે સમય મુજબ બદલાય નહિ, કે ગ્રાહક સાથે ગોબાચારી ચાલુ રાખે એનું પતન થાય એ તો કુદરતી ક્રમ છે. ખરેખર, નાના ગ્રાહક માટેના ઓપ્શન્સ તો હતા જ. પણ ભારતમાં આવેલા નવા અને વધતા જતા સમૃદ્ધ વર્ગને માટે લક્ઝયુરિયસ ઓપ્શન નહોતો. નવા રિટેઈલિંગથી એ આવ્યો, તેમાં ખોટું શું છે ?

(૪) ઓર્ગેનાઈઝ્ડ રિટેઈલિંગથી જોબ વધશે, વેસ્ટેજ ઘટશે

૧૯૯૯ થી ૨૦૦૫ સુધીમાં સતત નોકરીઓ પ્રતિ વર્ગ ૨% જેટલા દરથી વધતી હતી ! રિટેઈલક્ષેત્રે આગામી વર્ષોમાં ભારતની સૌથી મોટી નોકરીની માંગ આવવાની છે. પહેલી નજરે નાના વેપારી કે ખેડૂતનું શોષણ થતા એવું લાગે. પણ જે લોકો પરિવર્તન સ્વીકારવા સજ્જ છે, એમના માટે નાની-મોટી લાખ્ખો નોકરીઓ ઉભી થઈ રહી છે. ઉપરાંત ભારતમાં ૩૦% જેટલા ફ્રૂટસ એન્ડ વેજીટેબલ્સ માત્ર સ્ટોરેજના અભાવે નાશ પામે છે. જેનો મહત્તમ ઉપયોગ થઈ શકશે. ટ્રાન્સપોર્ટેશન પણ વધુ ‘સિન્ક્રોનાઈઝ્ડ’ થતાં પેટ્રોલ ખર્ચ ઘટશે. ખેડૂતોએ પણ કશું ગુમાવવાનું નથી. નાના કારીગરોએ પણ નહિ. એમને તો એમના માલનું વ્યાજબી ભાવનું અને એય જથ્થાબંધ એવું તૈયાર બજાર મળે છે. ગુમાવવાનું છે, દલાલી કરતા વચેટિયાઓએ, જેમના પાપનો ઘડો હવે ભરાવા લાગ્યો છે. ભારતમાં બધા જ કંઈ ‘સેલ્ફ એમ્પ્લોયડ’ થઈ શકે તેમ નથી. ત્યારે નોકરીની વધુ સારી તકો ઉભી કરવી જરૃરી નહિ, અનિવાર્ય છે.

(૫) બજારમાં તેજીનું ‘ચેઈન રિએકશન’ આવશે

મોલ કલ્ચર આવતાં જ પ્રોપર્ટીના ભાવમાં ઉછાળો આવ્યો. વળી એમ.આર.પી. (મેક્સિમમ રિટેઈલ પ્રાઈઝ)થી વધુ કિંમત કટકટાવીને સતત નાના ગ્રાહકને લૂંટવામાં ‘સંગઠિત’ એવા ‘બિનસંગઠ્ઠિત’ વેપારીઓના શોષણમાંથી હાશકારો મળ્યો. નાના વેપારી કદી પાકું બિલ આપતા નહિ, ચેક કે કાર્ડથી પેમેન્ટ સ્વીકારતા નહીં. એટલે કાળુ નાણુ અને સંઘરાખોરીની ઉધઈ ભારતીય અર્થવ્યવસ્થાને આરોગી જતી હતી. આધુનિક રિટેઇલિંગમાં સ્ટોક અને પેમેન્ટ ‘ચોપડે’ ચડે છે. વળી, જથ્થાબંધ ખરીદીનું છૂટક વેચાણ હોઈને ગ્રાહકને વારંવાર અણધાર્યું ડિસ્કાઉન્ટ પણ સામેથી, વગર માગ્યે આપવામાં આવે છે. આકર્ષક પેકેજીંગ અને એક જ સ્થળેથી વિવિધ ચીજો મેળવવાની સગવડ બોનસમાં ! એટલે કસ્ટમર પણ વધુ પૈસા બજારમાં નાખવા લલચાય છે. સરવાળે ઈન્ડિયન ઇકોનોમીની રાંકડી લાગતી તબિયત ફાંકડી બને ! જેનો લાભ ગરીબ, પછાત, ગ્રામીણ વર્ગ માટે સહાયથી ચાલતી કલ્યાણકારી યોજનાઓને મળતા સામાજીક સુખાકારી પણ (રાજકારણીઓ, બ્યુરોકેટસ નડે નહિ તો) વધવાની છે. ઈકોનોમીમાં ‘સ્મોલ ટુ  બિગ’ ના ‘શિફટિંગ નો ક્રેઝ છે, ત્યાં નાણાંની રેલમછેલ છે. તો જ્યારે ‘બિગ ના ‘ગ્રોઈંગ નો તબક્કો આવશે ત્યારે ઘટાટોપ ઓર ઘેરાવાનો છે. અને તેજીનો વરસાદ કદી એક વિસ્તારમાં વરસતો નથી. એ બધાને તરબોળ કરે છે !

***

દરેક પરિવર્તનનો વિરોધ કરવામાં સમય અને શક્તિ વેડફવાની ભારતને બૂરી આદત છે. સમાધાનપ્રિય ભારતીયો પાછા અંતે તો નવું એ જૂનું થઈ જાય ત્યારે સ્વીકારી જ લે છે. પરિણામે થોડાઘણા લાભ પણ મળતા નથી. પરિવર્તન / નવી સીસ્ટમ સામે રસ્તા પર આવી જવાને બદલે એને બરાબર સમજી એને બહેતર બનાવવાનો ‘કન્સ્ટ્રક્ટિવ એપ્રોચ’ રાખવાની જરૂર છે.

મૂળભૂત રીતે આપણી સમસ્યા જંગી રિટેઈલર્સનું આક્રમણ (કે આકર્ષણ ?) નથી. એ છે, માત્ર નફો મેળવવાની ટૂંકી સ્વાર્થવૃત્તિ. માટે ફરજ ન પડે, કે સતર્ક દેખરેખ ન હોય ત્યાં સુધી વેપારમાં સ્વયંશિસ્ત કે ક્વોલિટી કન્ટ્રોલને ભાગ્યે જ અહીં મહત્વ મળે છે. ગરીબીનો આપણે કોઈ મોટી ભેટ હોય એવી મહિમા કરી, કોઈ વિશાળ દ્રષ્ટિથી ભવ્ય સ્વપ્ન નિહાળે તો એ ઉડે એ પહેલાં જ એની પાંખો કાપવા તત્પર થઈ જઈએ છીએ. સંસારનો અફર નિયમ ઉત્ક્રાંતિ છે. કાળનો પ્રવાહ સતત ‘ફોરવર્ડ જ જઈ શકે તેમ છે. સીએનજી આવે તો ડિઝલ રીક્ષાવાળા રસ્તા પર આવે, રોપ-વે આવે તો ડોળીવાળાના પેટમાં તેલ રેડાય….આ બધાં મહાસત્તાના નહિ, બાલમંદિરના વર્ગખંડના લક્ષણો છે. સરકારી તંત્ર નિષ્ઠાવંત અને વિશ્વાસપાત્ર નથી. માટે એમની બાજનજર નિયમપાલન પર રહેતી નથી. મોટી કંપનીઓ આ ‘પોલમપોલ’ નો બરાબર ફાયદો ઉઠાવે છે. બાકી ઓફસેટ પ્રિન્ટિંગ માટે ટ્રેડલે અને સીડી માટે કેસેટ જગ્યા કરી આપવી પડે છે. વિરોધ નાની કે જૂની બાબતોનો નથી. એ જ ન્યાયે મોટી કે નવી બાબતોનો પણ ન હોવો જોઈએ !

ભારતીય ગ્રાહક તો સ્માર્ટ છે. ગરમીથી બચવા મોટા મોલના ‘એરકંડીશન્ડ માહોલમાં લટાર મારે છે. બોયફ્રેડ/ગર્લફ્રેન્ડ ડેટિંગ માટે ”મોલીંગ” કરવા જાય છે. લોકો નવી નવી ચીજવસ્તુઓ જૂએ છે અને રેસ્ટરૂમમાં જઈને મોં ધુએ છે. ડીસ્કાઉન્ટ વગર અને જરૃરિયાત વગર લાંબા સમય સુધી કોઈ મોંઘી ચીજ ખરીદતું નથી. એક વર્ગ એવો જરૃર છે જેની પાસે કાંતો ફાલતું ઉડાડવાના પૈસા છે અથવા તો નવું નવું બ્રાન્ડેડ વાપરવાની રમકડાં ઘેલા બાળક જેવો ક્રેઝ છે. પણ કેવળ આવા ‘માઈનોરિટી કસ્ટમર્સ’ પર જંગી ખર્ચે ઉભા થયેલાં સુપરમોલ્સ ટકતા નથી. એટલે મંદીમાં તો ત્યાં કાગડાં ય ઉડતા નથી. (એ શ્રાદ્ધની ખીર ખાવા પહોંચી જાય છે !) ઘણીવાર તો આખા દિવસના સેલિંગ કરતાં ફુડકોર્ટની પાણીપુરીનું સેલિંગ વધારે હોય છે.

પરંતુ ભારતીય વેપારી જન્મજાત લુચ્ચો છે અને તેને રાજકીય ચાલાકીની આડશ મળી છે. રીટેઈલિંગ રિફોર્મનો કોન્સેપ્ટ વિદેશી છે. ધારો કે ભવિષ્યમાં માલિકી કે બ્રાન્ડનેમ વિદેશી આવશે. પણ એનો અમલ કરનારો સ્ટાફ તો સ્વદેશી છે ને ! માટે મૂળભૂત રીતે કામ ચોરી, ઢીલાશ, બાધાઈ, વાળી ”હોતી હૈ ચલતી હૈ” એટીટયુડમાં બહારના ભપકા સિવાય કશો ફરક પડતો નથી. (હા, વિદેશી કંપનીઓ વધુ ચુસ્ત સર્વિસના આગ્રહો રાખે છે, એ ફાયદો!)  દસ બિલીંગ કાઉન્ટરો હોય અને બે જ ચાલુ હોય એટલે સરવાળે કસ્ટમરનું કષ્ટ તો એનું એજ રહે છે.

– છતાંય આગળ જોયું તેમ પ્રોબ્લેમ મોલ / મલ્ટીપ્લેકસમાં નથી, પ્રોબ્લેમ એને વિકાસનો માપદંડ માની લેવામાં છે. અહોભાવમાં  એનું પ્રામાણિક મોનિટરિંગ ના કરવામાં છે. શહેરમાં દસ મોલ બની જવાથી આવક કરતાં ખર્ચના કેન્દ્રો વધે છે. વિકાસ તો ખર્ચ કરવા જેટલી કમાણી વધે ત્યારે થાય. અને, એ આજે પણ ખુલ્લાં ખેતરમાં વરસાદ વરસે ત્યારે થાય છે !

 
31 ટિપ્પણીઓ

Posted by on નવેમ્બર 30, 2011 in india, management

 

ત્રણ અક્ષરમાં માપી લીઘું વિશ્વને ‘રમેશ’ પૂછો કે એનું નામ હતું : ‘વેદના’, તો હા!

સમજયા, ચંદુભાઇ!

એને ટેવ નડી, ટેવ…

ખોતરવાની.

આ ખુસાલિયો કાંઇ ખોતરવે ચડયો,

કાંઇ ખોતરવે ચડયો…

છેવટે ઇણે ઇનું મગજ ખોતર્યું

મોટા મોટા ખાડા કર્યા ઇમાં

મૂળે ખુસાલિયાને ગોતવું’તુ સુખ

જોવું’તું નજરોનજર

પછી પારકું હોય કે પોતાનું- પણ સુખ

ઇ અડબાઉને એમ કે

ચોપડિયુંમાં લખ્યું હોય ઇ બઘું સાચું જ હોય

સુખના ઝાડવા ફિલમુમાં ઉગે

સુખના ફુવારા કવિતામાં ઉડે

નવલકથાયું વાંચે એમાં હોય સુખના હિલ્લોળા

તે ખુસાલિયાને એમ જ થઇ ગ્યું કે સુખ હોય!

દીકરો અહીં જ થાપ ખાઇ ગ્યો…

એને એમ કે સોમવાર કે રવિવાર હોય

એમ સુખ પણ હોય જ!

ટપુભાઇને તરવેણીબેનની જેમ

સુખે ય આપડે ત્યાં આવે…

અક્કલના ઇસ્કોતરાને કહેવું ય સું?

આપણે તો જાણીએ, ચંદુભાઇ કે

સસલાને શિંગડા હોય તો

માણસને સુખ હોય.

ઠીક છે, ડાહી ડાહી વાતું કરીએ

ચોપડિયું વાંચીએ

જે વાંચવુ જોઇએ એ વાંચ્યું નહીં

પૂછજો એને, ઇતિહાસ વાંચ્યો છે એણે?

છે ચપટીય સુખ મળ્યાનો ઉલ્લેખ કોઇ પાને?

એક દિવસ ખુસાલિયો

પોતાના સપનાંને અડ્યો’તો!

ત્યારથી આવી દિમાગને ચાટી જાતી બળતરાઉં!

પણ હાળો મરસે !

સુખ નથી આઠે બ્રહ્માંડમાં

સુખ નામનો પદારથ જ નથી આ ભોં પર

આવી વાત ઇ જાણતો નથી

ઇ જ એનું સુખ!

રમેશ પારેખની આ લાંબી કવિતાનું ‘એડિટેડ વર્ઝન’ છે… એમની જીંદગી જેવું! છ અક્ષરના નામના આ ધણી આ વર્ષે મોટા ગામતરે ચાલ્યા ગયા, ત્યારની ગુજરાતી કવિતા વિધવા બની છે.  તારીખ ૨૭ નવેમ્બરે કવિનો જન્મદિન છે. એમના શરીર અને એમના શબ્દોની સ્મૃતિઓ મનની ‘માલીપા’ ધક્કામુક્કી કરીને ‘હડિયાપાટી’ કરે ત્યારે એમનો મૃત્યુદિન યાદ આવે… એ સાંજે મોરારિબાપુએ એક બહુ ઝીણું કાંતીને પારખેલી વાત કહી હતી… રમેશ પારેખને સતત, સનાતન એક અજંપો સતાવતો હતો! એ રાત્રે રાજકોટના સ્મશાનમાં પ્રજ્વલિત ચિતા સામે જોતાં થયું… શું દેહ સાથે આત્માનો અજંપો પણ ભડભડ બળતો હશે?

આમ તો રમેશ પારેખે ગામો ગજવ્યા હતાં. મહેફિલની શાન અને મસ્તીની જાન થઇ જાય એવો એ માણસ. જીવનના અસ્તાચળે ખાધેપીધે પણ સુખી. ખુલ્લી તલવાર જેવી છોકરી અને સિટ્ટીના હીંચકે ઝૂલતા છોકરાની કાઠિયાવાડી કવિતાના ટ્રેન્ડસેટર કવિસમ્રાટ. આલા ખાચરની કવિતાના જાણતલ સર્જક. રમૂજી કટાક્ષથી મુશાયરાને ડોલાવે, અને ધીમે ધીમે ઢાળ ઉતરતી ટેકરીઓની સાખે દીધેલું ફૂલ યાદ કરીને રોમાન્સની ગુલાબી મહેંક પણ પ્રસરાવે! પરિવાર પ્યારો, મિત્રોનો સંગાથ ન્યારો… નામ થયું, ઠરીઠામ થયા… અઢળક યુવક મહોત્સવોમાં નવા નિશાળિયાઓએ એમની કવિતાની પાદપૂર્તિ કરી… સરટોચના તમામ સન્માનો મળ્યા… લોકોના હૃદયમાં, ટીવી ચેનલના કેમેરામાં, સરકારી યાદીમાં, અખબારી કાગળમાં, માંધાતાઓની મિજબાનીમાં બધે જ માનભર્યું સ્થાન મળ્યું. સંસારની જવાબદારી ત્રીજી પેઢીને ખોળે રમાડતાં સુપેરે નિભાવી. ગાલિબની માફક રમેશ પારેખની છે, એવી ખબર ન હોય છતાં સામાન્ય માનવીના જીભે એમની પંકિતઓ રમતી હોય એવું અમરત્વ મળ્યું.

રમેશ પારેખને કશુંક છાનુંછપનું પણ કદાચ છિન્નભિન્ન એક સપનું હતું… એને કશુંક અસુખ હતું. કયાંક આ ભડભાદર માણસને ચેન નહોતું પડતું. બધી અમીરાતની વચ્ચોવચ્ચ શૂન્યના આકારનો એક ઉણપ નામનો અંધારિયો કૂવો હતો! આવું એમણે જાહેરમાં નથી કહ્યું, પણ સર્જકના શબ્દો કયારેક એના અંતરમનની ચાડી ખાય છે….

અને સૌથી વઘુ ધારદાર, હૈયા સોંસરવા આરપાર નીકળતાં શબ્દોનો ગર્ભ હંમેશા દુઃખ નામના શુક્રકોષનું પીડા નામના અંડકોષ સાથે ફલન થાય ત્યારે બંધાય છે! હૈ સબસે મઘુર ગીત વો, જો દર્દ કે સૂરમેં ગાયે જાતે હૈ! ઓયવોય હાયહાય- અરેરેરે માડી! મરી ગયો પોકારીને લોહી નીંગળતી અવસ્થામાં હોસ્પિટલ ભેગું થવું સહેલું છે પણ નિયતિની થપ્પડને કંઇ ગુંજ નથી હોતી. એનો રક્તસ્ત્રાવ બહાર નહિં, ભીતર થાય છે. એમાંથી આકાર લે છે અક્ષરો…

વિશ્વનું એક્કે ન પુસ્તક દઇ શકયું એનો જવાબ

શું છે આ છાતીને ખોદી કાઢતી ઝીણી કણસ

*

કેમ તું મૂંગી છે તદ્દન, બોલપેન!

તારૂં કોણે દુભવ્યું મન, બોલપેન!

*

બંધ દરવાજા ઝૂરે છે સતત ટકોરાને

કોઇ વિલંબ કે કોઇ સબર કબૂલ નથી

*

આંખોને કાળમીંઢ કોણે ઘડી છે

મને કંઇ તો જોયાનું સુખ આપો…

મૂંઝારે ફાટફાટ છાતી ભીંસાય

મને કંઇ તો રોયાનું સુખ આપો…

*

લોહી તોડી શબ્દને દર્પણ કર્યા

ને તને અર્પણ કર્યા!

*

હથેળી બહુ વ્હેમવાળી જગા છે

અહીં સ્પર્શ વસતા એ પ્રેતો થયા છે

હવે પાંપણોમાં અદાલત ભરાશે,

મેં સ્વપ્નો નીરખવાના ગુના કર્યા છે

*

જેટલી દંતકથાઓ બની અરીસાની

છે ઝીણી ઝીણી કરચ એ તો કોઇ કિસ્સાની

*

વીતેલી કાલનું જો નામ ખુશખુશાલ નથી

તો દોસ્ત, આજ હું સ્હેજે પાયમાલ નથી

 

મને બગીચો કહ્યો’તો એ તારી ભૂલ હતી

કોઇ લીલોતરી વિશે મને ખયાલ નથી

*

ઘટનાને હોત ભૂલી શકવાના બારણા

તો કોણ ખોલવાનું હતું બંધ દ્વારને?

*

ચકવી, ચાલો જઇએ એવા દેશ…

પ્હેરવો પડે છે અહીં તો આ કે પેલો

એકબીજાને ચાહવાનો કોઇ વેશ

*

તું ચહેરો ઉગામીને ઉભી રહી

એટલે હોઠમાં વાત થંભી ગઇ

*

અક્ષરો પાડું, ધકેલું, ચીતરૂ, ઘૂટું, ભૂંસું

હું રમું કાગળની વચ્ચે તમને મળવાની રમત

*

શું કામ આંખમાં આવ્યું વિચારવું પડશે

બધાથી ગુપ્ત આ આંસુ નિતારવું પડશે

 મીંચાય આંખ, આ મનને મીંચાય કેમ, રમેશ

સમૂળગું જ હવે મનને મારવું પડશે

 સ્વપ્નમાં જેમણે આખ્ખો બગીચો આપ્યો’તો

દીઘું છે તેમણે આ રણ, સ્વીકારવું પડશે.

રમેશ પારેખની આંખોમાં એ કયું આંસુ આજીવન થીજી ગયું હશે? એ કયા કિસ્સાની કરચ એમના પ્રતિબિંબને તરડાવતી હશે? કયા ટકોરાની પ્રતીક્ષામાં એમની મૂંગી બોલપેન કાગળને ‘બચબચ ધાવતી’ હશે? કયું સ્વપ્ન એમને ભૂલી જવાનું નિરંતર યાદ આવતું હશે? કઇ છાતીની કણસે કવિનો દેહ હાર્ટ એટેકથી ‘આફટર સિકસ્ટી’ પડ્યો, એ પહેલાં જ હાર્ટ પર એટેક કરીને ‘સ્વીટ સિકસ્ટીન’માં એમનો આત્મા દઝાડ્યો હશે? કેટલાક સવાલો એવા હોય છે કે એના જવાબ આપવાની લાખ ઇચ્છા હોય તો પણ એ ઢબૂરીને મૌનના સોયદોરાથી હોઠ સીવી લેવા પડે છે.

રમેશ પારેખે હરહંમેશ નિયતિની, સંજોગોના શિકાર બનેલા ઉછળતા હરણા જેવા સ્વપ્નોની વાત લખી છે. ‘મને ભીંજવે તું, તને વરસાદ ભીંજવે’થી પ્રચલિત કવિ એક ખૂણે ગૂપચૂપ એવું ય લખીને ગુમસુમ છે…

મન બહુ થાય છે વરસાદમાં નીકળવાનું

બધાના ભાગ્યમાં હોતું નથી પલળવાનું?

પડયું છે કોઈનું મડદું પણે ગુલમ્હોર તળે

વચન દીધેલ હશે કોઈએ ત્યાં મળવાનું?

માણસ ધાર્યું કરવા માટે હવામાં બાચકા ભરે છે. જીવસટોસટની બાજી રમે છે. દોડે છે. પડે છે. ચડે છે. રડે છે. ઝંખે છે. ડંખે છે. એને એવો ભ્રમ હોય છે કે, આ તો હાથવેંતમાં આવેલું સ્મિત છે. પણ જગતની ગમે તેટલી જીત મળે, પ્રીત ન મળે ત્યારે એને ખબર પડે કે, કુદરતના દરિયામાં એ એક પરપોટો છે.

 હાથ સૂમસામ બની મેજ પર પડેલા છે,

અસંખ્ય ઝાંઝવાને સ્પર્શવાથી મેલા છે.

 અડે અડે ત્યાં ઉઝરડા પડે છે સપનાને

હાથને ટેરવાં સાથે જ નખ મળેલા છે.

 એક તો હાથનું પોત જ છે સાવ તકલાદી

ને એમાં હસ્તરેખાઓના સળ પડેલા છે.

રમેશ પારેખે ગર્વથી ‘મારી કવિતા વિશ્વના હોઠ પર કરેલું પ્રથમ ચુંબન છે’ એમ ઉચ્ચાર્યું છે… અને કવિએ લોકોને રિઝવવા માટે કરવા પડતાં નખરાંનું મૂલ્ય સ્વીકાર્યું છે. દુનિયાને હસવા જેવી બે – ચાર પળો આપી, એમના મનમાંથી આવતીકાલનો ભય કાઢવાનું અવતારકાર્ય સર્જકનું છે, એવું કહી મન મનાવ્યું છે. એમણે કાલિદાસને પણ મૂતરડીમાં મેઘદૂતના નામે પડકારો કર્યો છે, અને આસપાસના અકસ્માતોથી અકળાઈને ઈશ્વરને પણ તોફાનમાં ગધેડીનો કહ્યો છે. શયનખંડની શહેનશાહત અને સ્તનોની સુંવાળપ, ભીડની ભયાનકતા અને મીરાના મનસૂબા પણ શણગાર્યા છે. પણ ફાંસી પહેલાની છેલ્લી ઈચ્છાના નામે લખેલી આ રચનામાં સર્જકના સપના નથી? વાંચો :

ને સૌથી છેલ્લે ગામનું પાદર જોઈ લેવું છે

વડની ખાલીખમ છાયાને

ટગરટગર વળગી પડી રોઈ લેવું છે

એકલભૂલું બકરી બચ્ચું ઊંચકીને

પસવારવી છાતી

જોઈ લેવી છે નદીએ કોઈ છોકરી

છાનું છપનું ન્હાતી

થોરનું લીલું પાન તોડીને મા સમોવડ દૂધ ઝરી પડતું જોવું

મારગે કદી થડમાં કોર્યા નામને કહી આવજો છેલ્લીવાર વછોવું

સીમમાં નીહળ આ ઘટાટોપ ભાનને ફરી ખોઈ લેવું છે

 આવું જ એક અવર્ણનીય શબ્દચિત્રના વર્ણનનું ચમત્કારિક કામ રમેશ પારેખની ‘ઈચ્છા’ નામની કવિતામાં છે. આખી કવિતામાં રંગબેરંગી વાસંતી કામનાઓના લસરકા છે, પણ દીર્ઘ કાવ્યની પૂંછડીએ વીંછીડંખ છે. કવિ લખે છે કે, મૃત્યુની અંતિમ ક્ષણે તમામ સ્વજનોના સ્મરણ થાય, હેડકી ચડે ને… પછી ફેરવી તોળે છે. ના, ના, લગાતાર હેડકી ઉપડી હોય તે ક્ષણે તું ઉભી હોય સ્મિતવંતી ટગરટગર ને છેલ્લી હેડકી શમી જાય… ને હું મૃત્યુ પામું!’

વાત નક્કી છે. રમેશ પારેખના ગળે મરણપર્યંત બાઝેલો ડૂમો એક મોગરાની કળી છે. ટહૂકાની જાળી છે.યાને એક સ્ત્રી છે. કવિતામાં છોકરો છોકરી પાસે કાંટો કઢાવવા જાય છે, ત્યારે સોયને બદલે અણિયાળી આંખોથી એ કાઢવા કાકલૂદી કરે છે. ગામ સમજી જાય છે – કાંટો નહિ, આયત્મો કઢાવવાની વાત છે! કવિએ પોતાના આત્માના સોનેરી પિંજરાને નામ આપી દીઘું : સોનલ! નામ આપીને કદાચ નામ છૂપાવ્યું! અને આ દરેક પુરૂષના લલાટમાં લખાયેલી, છાતીના વાળમાં પસીનો બનીને બાઝેલી અને મૂલાધાર ચક્રમાં સહસ્ત્રદલ કમલ બનીને ખીલેલી નાયિકાનું રૂપ છે. રમેશ પારેખે વાસ્તવમાંથી વાયકા બની ગયેલી સ્વપ્નિલ પ્રિયા સોનલ માટેનો તલસાટ અને થનગનાટ કેવો ઉપસાવ્યો છે?

તું આવી તો ઘરના ખૂણા પ્હોળા પ્હોળા

પહેલીવાર હું મારાથી અળગો પડી

કરતો મારી ખોળંખોળ

*

તમે ઘેર આવ્યા ને, સોનલ

ફળિયે બેઠેલા પથ્થરના પંખીને

નીલું પિચ્છ અચાનક ફૂટે

પિચ્છ તળે કુમળો કુમળો પડછાયો કંપે

*

એક અનુભવ તને કહું, લે, સાંભળ સોનલ…

એક વકત આ હું ને મારી આંખ ગ્યાં‘તા દરિયે

ત્યારે કોઈ પગલું પડી ગયું હતું ઓસરીએ

ઘેર આવતા ઘરના મોં પર તાજગી ભાળી

અડપલું બોલી ઉઠયું : જડી ગયું, દે તાળી

પગલાં ઉપર અમે ચડાવ્યા પાંપણના બે ફૂલ

ટીપે ટીપે સપના સુધી બાંઘ્યો ભીનો પુલ

ઘર આખ્ખું ને અમે ય આખ્ખા ઝલમલ

ઓસરીએ અફળાતો દરિયો કલબલ કલબલ

*

સાંજ – અંગત એક ચિઠ્ઠી… પ્રિયતમાની,

પત્ર મારો – ફકત નિઃશ્વાસોનો ઢગલો

ભૂકંપોના વિચારોનો જ

સિસ્મોગ્રાફ અધકચરો

અને ચિઠ્ઠી –

તરન્નુમ જેટલી મીઠ્ઠી!

રમેશ પારેખની એક કવિતા ‘છેલ્લો પ્રેમપત્ર’ છે. પ્રિયતમ પ્રિયાને પત્ર લખીને પોતાને જલદી પત્ર લખવા વિનવે છે! (એસએમએસના જવાબમાં ‘મિસ’ને મિસ્ડ કોલ થાય, એ જમાના પહેલાની વાત છે). જૂઈમંડપમાં પહેલી વાર હાથ પસવારવાની ઘટના યાદ કરી જૂઈનો સ્પર્શ અને ચુંબનનો કંપ લખવાની વિનવણી કરે છે…‘મારા લકવાગ્રસ્ત હાથનો શણગાર, ઠંડા પડતા જતા હાથોની ઉષ્મા તું’ એવું કહીને કવિ પત્રના અંતે લખે છે ‘ખરૂં કહું છું તારા વિના દેહ જાળવવાનો મારો આ અપરાધ બહુ લાંબો નહીં ચાલે!’

જી હા, રમેશ પારેખનો દેહ જળવાયો, પણ રમેશ તો કયાંક વ્હેલેરો ખોવાયો! એ શેતૂરના કોશેટાના ઉકળતા બાફમાંથી ગુજરાતી ભાષાને મળ્યું મુલાયમ કવિતાનું રેશમ! સ્વયં ર.પા. એ લખેલું:

એક ખાબોચિયું ઉંબરમાં આવ્યું : સુકાયું

હતો રમેશને મોટો પ્રસંગ જાણું છું.

પણ કદાચ સ્વજનો સિવાય વાહવાહીની કદરદાની લૂંટાવતી જનતાને આ ‘મોટા’ પ્રસંગ કરતા બીજા ઘણા ‘ખોટા’ પ્રસંગમાં વઘુ રસ હતો. સમયનું હિમ જામ્યું. એમના મનની ડાળીએ કોઈ ‘રેશમી કૂંપળ રૂપ’ ઝૂલતું રહ્યું, બહારની ત્વચા પર ઉંમરની કરચલીઓનું જાળું વધતું ગયું.

દરિયામાં હોય એને મોતી કહેવાય છે, તો આંખોમાં હોય તેને શું?

અમે પૂછયું : લે બોલ, હવે તું…

પંખી વછોઈ કોઈ એકલી જગ્યાને તમે માળો કહેશો કે બખોલ?

જોવાની હોય કોઈ આવ્યાની વાટ ત્યારે ભણકારા વાગે કે ઢોલ?

ઊંચી ઘોડીને ઊંચો અસવાર : એના મારગ મોટા કે કોલ મોટા?

સૂરજ ન હોય તેવી રાતે ઝીંકાય છે, એ તડકાઓ હોય કે લૂ?

અમે પૂછયું : લે બોલ, હવે તું…

આ સંવેદનશીલ હૈયાના તખ્તા પર નિત્ય ભજવાતો અજંપાનો ખેલ છે. સારૂં છે, રમેશ પારેખે એને કાવ્યની કયારીમાં રોપીને મહેકાવ્યો… નહીં તો, આપણી છાતીમાં બાઝેલો આવો જ ગળગળાટો ઓળખવાના શબ્દો કયાંથી સાંપડત? સર્જક અને સર્જન વચ્ચે કેવી અદ્રશ્ય બ્લૂટૂથ કનેકિટવિટી અઘૂરા પ્રણયની છે?…

તબક્કો જુદા પડવાનો જુદાઈમાં ય ના આવ્યો

તમે જુદા હતા કયાં કે તમારાથી જુદા પડીએ?

રમેશ પારેખથી, ફોર ધેટ મેટર કોઈ પણ ઉમદા સર્જકથી અળગા થઈ શકાતું નથી. ખરેખર, આ વાત કવિતાની નથી, પ્રેમની છે. એની તમામ તડપ, વિરહ, પીડા, વિષાદ પછી પણ ર.પા.એ જગતના તમામ દીવાનાઓનો ‘હાઝરનાઝર’ રાખીને લખ્યું છે :

તું જો જીતે તો ભલે, તું જીતે

હું તો હારી શકું છુ સાવ એ રીતે..

તું જો જીતે તો ભલે, તું જીતે

હું તો ચાહી શકું છું, તને એ રીતે!

આપણા જીવતરના ગઢમાં રમેશ પારેખની વેદનાનો હોંકારો સંભલાય છે? રમેશ પારેખની કવિતા હોય કે હિમેશ રેશમિયાના ગીતો… પ્રેમની કથા અમર હોય કે ન હોય, વ્યથા અમર હોય છે!

ફાસ્ટ ફોરવર્ડ

આપણે મળ્યાં તો ખરાં પણ એમ-

જેમ દરિયાની ધુમ્મરીમાં

ડૂબતા માણસના હાથમાં

કયાંકથી તરતું આવેલું

વહાણ’ છાપ બાકસનું ખોખું આવી જાય

ને એ…

(રમેશ પારેખ)

# ગુજરાતી ભાષાના મારા સૌથી પ્રિય કવિ રમેશ પારેખના નિધન પછી આવેલા જન્મદિને મારી કોલમમાં વર્ષો પહેલા લખેલો લેખ, આ ૨૭ નવેંબરના રોજ આવતા જન્મદિન નિમિત્તે , ફરી સ્મૃતિશેષ કવિને અંજલિ સાથે..

 
34 ટિપ્પણીઓ

Posted by on નવેમ્બર 26, 2011 in art & literature, feelings, gujarat

 

ધરમ-કાંટા !

ગઈ કાલે અચાનક ઉછળેલો થોડો લાવારસ વહેવા દઈ બધાને થોડા ઉકાળ્યા બાદ આજે શીતળ જળલહર…

સ્વ. બકુલ ત્રિપાઠી રમૂજમાં કહેતા કે “આપણે કારકિર્દી પસંદ કરીએ છીએ, એ આપણો ભ્રમ છે. વાસ્તવમાં તો કારકિર્દી જ આપણને પસંદ કરી નાખતી હોય છે !” 😛

આવું જ ધર્મનું છે, વારસામાં મળે એ ધારણ કરી લો તો ધર્મ. પણ થોડી હળવી રીતે આપણી પસંદ કે લાક્ષણિકતા મુજબ ધર્મ નક્કી કરવો હોય તો?

ગમ્મત ખાતર આ રસપ્રદ ચાર્ટ નિહાળવા જેવો છે. ઈન્ટરનેટના ખજાને ખાંખાખોળા કરતા જડી આવેલો છે, ઘણા સમય પહેલા..ઋષિના કુળ અને નદીના મૂળની જેમ આવી તસવીરોના ખાનદાન કે ઉદભવસ્થાનની પિંજણ સંશોધકોનો વિષય છે. બધું જાણવામાં માણવાનું ભૂલાઈ ના જાય એ પહેલા યાદ રાખવું. 🙂

તો ગલોટિયાં ખાવ આ મસ્ત રમુજી ધરમ-કાંટાના વિવિધ પલ્લાંઓમાં અને હસી કાઢો કેવળ ચોકઠામાં કેદ થઇ મુક્તિની વાતો કરતી ખોખલી ધાર્મિકતાને 😀 lolzzz

તા.ક. હજુ આમાં શીખ -જૈન-વૈષ્ણવ-સ્વામીનારાયણ-નાથપંથ-કબીરપંથ-સ્વાધ્યાય-બ્રહ્માકુમારી-દાદા ભગવાન-ગાયત્રી પરિવાર-રામકૃષ્ણ મિશન…ઈત્યાદિ ઈત્યાદિ અવનવા આપણા સંપ્રદાયો-સંસ્થાઓ-ફાંટાઓ-પેટાફાંટાઓ-પેટાપેટાફાંટાઓ ભેળવો તો એક અડાબીડ જંગલ જેવો ‘સ્વદેશી’ સ્મિત રેલાવતો મસ્ત ફ્લોચાર્ટ બને..ટાઇટલ : ઢૂંઢતે રહ જાઓગે ! 😉

*

*

*

 
17 ટિપ્પણીઓ

Posted by on નવેમ્બર 25, 2011 in fun, religion, youth

 

Wine Divine…

Relativity by Escher

most of the time we people consider rituals as religion. dynamic cultural traditions and ancient geographical habits are defining frame of our idea of religion. rarely spiritual search for truth and experience of existence which is harmonious with mystic nature becomes our awakening for the ‘force unknown’ of religion.

many times instead of checking our individual faith and sole soul searching away from the crowd , we just believe what is conditioned with our mind, body and surrounding environment. one has to find his or her own identity and destination of light by passing through path of pleasure and  pain. one has to taste all the colors with passion , but without obsession. one has to focus to listen voice within and music of magic outside. one has to do all the job that he or she loves, with full force but gradually leave the expectations of desired outcome and expect the uncertainties. from delight to depression, all the moments are roller-coaster ride in this universe giving us various contradictory perceptions. that chaos itself is design of divine. happiness to sorrows, we laugh, we cry, we get wounded, we fly high – its like great interactive movie in which we are so involved that we feel the characters and forget that we are mere spectators. hunter and the prey at the same time.

before the show on white screen, there is jet black darkness. after the show is over there is silent darkness. in between, all the colors and sounds dancing around. with all our cheers and tears out of connection with story. action, motion, fights, drama, chase, love, thoughts, lust, sentiments everything happen, but not forever. suddenly, at the end of illusion; we remember what we have forgotten which is real.

from reds of erotica to blues of solitude we could never know it all,or express it completely, that’s why dew drop fresh trail of poetry has more chances to attain feeling of sun and moon, sky and stars, water and sand, mountains and forests, males and females… than dry stone-studded hard road of philosophy.

( flow erupted from ruptured mind – served instantly to you all. for some ‘its typical’, for some ‘its different’. that is what life is for many of us ! )

 
15 ટિપ્પણીઓ

Posted by on નવેમ્બર 24, 2011 in personal, religion, Uncategorized

 

ફાધર વાલેસ નહીં પણ ફાધર ”વ્હાલેશ” !

શિક્ષકના ઓરડાના દરવાજે ટકોરા પડયા, એક વિદ્યાર્થી હાથમાં નોટબુક લઈને આવ્યો. એને એક દાખલો સમજાતો નહોતો. પ્રયત્ન કર્યે પણ બેસતો નહોતો. શિક્ષકે બાજુમાં બેસાડી કોરો કાગળ આપ્યો અને પોતાની હાજરીમાં એ વિદ્યાર્થીને આખો દાખલો નવેસરથી ગણવાનું કહ્યું. ક્રમે ક્રમે સમીકરણો મુજબ ગણત્રી કરીને, જરા અમથી સૂચના ગુરૃજીની લઈને, આખો દાખલો વિદ્યાર્થીએ પોતાની મેળે પૂરો કર્યો. જવાબ સાચો. રીત પણ સાચી! શિક્ષકે મર્માળુ સ્મિત સાથે તેની સામે જોયું. વિદ્યાર્થીએ સહજ નિર્દોષ ભાવે ખુલાસો આપ્યોઃ ”તમે સાથે હતા એટલે આવડયું!”

મોકળાશથી મલકાતાં શિક્ષકે કહ્યું: ”હા. પણ આવડયું તો તમને જ ને!”

* * *

એ શિક્ષક એટલે છ્યાંશી વર્ષે તાજેતરમાં વતન સ્પેનથી (૨૦૦૯ પછી ફરી) ગુજરાત આવેલા ફાધર વાલેસ. ”સવાયા ગુજરાતી”થી ”વિશ્વનાગરિક” સુધીના બિરૂદ અને રણજીતરામ સુવર્ણચંદ્રક સુધીનું સન્માન પામી ચૂકેલા ફાધર વાલેસને જાણવા, સાંભળવા કે વાંચવા એ તો ગુજરાતી ભાષાનું સન્માન છે! એકવીસમી સદીમાં સંત કેવા હોવા જોઈએ એની સાક્ષાત્ જીવંત વ્યાખ્યા એટલે આ સારસ્વત કાર્લોસ જી. વાલેસ. મહેનત, શ્રદ્ધા અને આત્મીયતાથી એમના સત્વ તત્વનો પીંડ ઘડાયેલો છે એવું આ નરસિંહ મહેતાના ભજનમાંથી બહાર નીકળી આવનારા વૈષ્ણવજન ખુદ કહે છે. ચમકતી નિર્મળ આંખો અને સ્નેહાળ મૃદુ સ્મિત થકી એમને જોતાંવેંત ખબર પડે કે એમના વ્યક્તિત્વની ઉંચાઈ એમના દેહની છ ફૂટની ઉંચાઈથી પણ વધુ છે.

* * *

ફાધર વાલેસ ૧૯૪૯માં ૨૪ વર્ષની ઉંમરે ભારત આવ્યા, ત્યારે ગ્રીક લીટરેચર અને ફિલોસોફીમાં તેમની પાસે ડીગ્રી હોઈ, પછી ચેન્નઈમાં ગણિતની ડીગ્રી મેળવી. પહેલી મે- ૧૯૬૦ના ગુજરાતના સ્થાપના દિને ગુજરાત આવ્યા અને અમદાવાદની સેન્ટ ઝેવિયર્સ કોલેજમાં ગણિતના અધ્યાપક બન્યા. (એ આગમનનો રમૂજી પ્રસંગ વર્ણવતા, ભીડવાળી ટ્રેઈનમાં ધક્કાથી ચડી ગયેલ અને ભીડને લીધે જ ઊભા ઊભા અને ઉંઘતા આવેલ ફાધર આજેય ખડખડાટ હસી પડે છે!) ગુજરાતમાં આવ્યા પછી વિશ્વધર્મથી લઈ ગુજરાતી ભાષાનો અભ્યાસ કર્યો.

એ સમયે નવગણિત અભ્યાસક્રમમાં આવ્યું હતું. ફાધર વાલેસે ગુજરાતીમાં તેની સરળ સમજૂતી આપતાં પુસ્તકો લખ્યા. અનેક અંગ્રેજી પારિભાષિક શબ્દોનું ભારતીય દર્શનનો વઘાર કરી સ્વાદિષ્ટ અને સુપાચ્ય ભાષાંતર કર્યું. જેમ કે જી.એચ. હાર્ડીના ”પ્યોર મેથેમેટિક્સ” પુસ્તકનું કાચો પોચો અનુવાદક ”શુધ્ધ ગણિત” એવું ભાષાંતર કરે. પણ ફાધરને થયું કે આમ તો બાકીના ગણિત અશુદ્ધ લેખાય એટલે શંકરાચાર્યના ”કેવળાદ્વૈત” પરથી ભાવાનુવાદ કર્યો, ”કેવળ ગણિત”! નવા ગણિત અંગે દરેક નવી બાબતને સ્વીકારવા માટે થતા રાબેતા મુજબના ભારતીય ગણગણાટને ઠારવા ફાધર વાલેસે એને સાસરે આવતી, મુંઝાતી, ફફડતી ગુણિયલ નવોઢા જેવું ગણાવીને એનો વાત્સલ્યપૂર્વક સ્વીકાર કરવા અપીલ કરી હતી! સુખ્યાત ગણિતશાસ્ત્રી મહાવીર વસાવડા નોંધે છે તેમ આ નિરીક્ષણથી માત્ર ગણિતને જ નહીં પણ સામાજીક સંબંધોને સમજવાનું પણ માર્ગદર્શન મળે તેમ હતું!

બસ, ખરી રીતે ફાધરે આ જ ઋષિતુલ્ય પિતામહી ભૂમિકા ભજવી. લેખના આરંભે જ લખેલો કિસ્સો ફરીથી વાંચો. સામાન્ય માસ્તર વિદ્યાર્થીનો અઘરો દાખલો ગણીને (આજના જમાનામાં રેડીમેઈડ મટીરિયલ આપીને!) ગુમાની વટ પાડે. પણ ફાધરે આ પ્રસંગ પછી નોંધ્યું છે- ”જો એના હાથમાંથી દાખલો લઈને મેં એ ઉતાવળમાં એને માટે ગણી આપ્યો હોત તો ખોટું થાત, બીજાએ ગણાવી આપેલો દાખલો તો બીજાનો જ રહે છે. એમાં આનંદ નથી, શિક્ષણ નથી, તાલીમ નથી. જવાબ આ પ્રમાણે છે એટલી શુષ્ક માહિતી એમાં છે. આવો પારકો દાખલો મનમાં ઊંડે ન ઊતરે અને ઝાઝો ન રહે. બહુ તો પરીક્ષાના દિવસ સુધી રહે, પછી તરત ભૂંસાઈ જાય. જ્યારે પોતે ગણેલો દાખલો તો પૂરો સમજાયને- ઊંડે ઊતરે ને કોઈ દિવસ ન ભૂલાય.”

ફાધર ખુદ સમજાવે છે કે જીવનના દાખલામાં પણ આ જ વાત લાગુ પડે, ”પારકી આશ સદા નિરાશ.” ઉત્તમ શિક્ષકની જેમ કોઈ હુંફ અને પ્રેરણા આપી શકે. હિંમત વધારી વિશ્વાસનું વાતાવરણ તૈયાર કરી શકે. અનુભવસિધ્ધ સાવચેતી સમજાવી શકે. તમે દિલ ખોલી શકો એ માટે સાક્ષી અને ચાહક બની શકે પણ સાચા નિર્ણયો લઈને અઘરો દાખલો ઉકેલવો તો જાતે જ પડે! ફાધરના શબ્દોમાં ‘(તમે) રડી પડશો તો તમારી પોતાની આંખો આંસુથી ધોવા માટે, જેથી એ વધારે સ્પષ્ટ જોઇ શકે ને તમને સાચો રસ્તો દેખાડે. આખરે તો તમારી નજરે તમારે જોવાનું છે.’

એકદમ સરળ ભાષામાં તદ્દન તટસ્થ અને ભાવનાની ભીનાશથી છલોછલ એવા મખમલી ચિંતનની ઝગમગતી ચમક ફાધર વાલેસ ઠેર ઠેર ફેલાવતા ગયા. રૃંવાડે રૃંવાડે ‘પોઝીટીવ એટીટયુડ’ રાસડા લેતી હોય એવું એમનું શુભ- શાંત, શાલિન વ્યકિતત્વ. ‘ઘેર ઘેર માટીના ચૂલા’ જેવી કહેવત એમને નકારાત્મક લાગે! બધાં પરિવારોમાં માત્ર ખામીઓ જ હોય એવું પ્રતિપાદિત કરવાનું? દરેક કુટુંબમાં કંઇક ઉજળી બાજુ તો હોય ને! એમણે કહેવત ઉલટાવી, ‘ઘેર ઘેર સોનાના ચૂલા!’ આત્મત્યાગ અને લોકસંપર્ક કાજે ૧૯૭૩થી કોલજનો સલામત નિવાસ છોડી અમદાવાદની પોળોમાં ‘વિહાર યાત્રા’ શરૃ કરી. મધ્યમ વર્ગના કુટુંબોમાં આતિથ્યભિક્ષા માગી. એમની સાથે થોડા થોડા દિવસ રખડતા મહેમાનની જેમ જીવે. સ્વભાવે હાસ્ય રસિક અને હળવા ફૂલ એટલે અગવડોમાં પણ આનંદથી આરાધના કરી શકે.

આમ કરતાં કરતાં પોતાની સ્પેનિશ માતાની આર્થિક મદદથી પહેલું પુસ્તક ‘સદાચાર’ છપાવ્યું. પછી તો વિવિધ લેખો અને પુસ્તકોનો અંબાર લાગી ગયો. પાનાંઓના પારણે ગુજરાતી ભાષાને ફાધર વાલેસ હેતથી ઝૂલાવે. ખ્રિસ્તી દર્શનના ઉત્તમ તત્વો ક્ષમા, કરૃણા, ઉદારતા, સમાનતા, બંધુતા, સેવા વગેરે તો એમના વ્યકિતત્વમાં જ છલોછલ વણાઇ ગયા હતાં. ભારતીય અધ્યાત્મની સુવાસ એમણે દેહ પર ચોળાતા અત્તરની જેમ પોતાનામાં ઓગાળી દીધી.  કરસનદાસ માણેકના ભજનો એમને કંઠસ્થ હોય, ગાંધીજીના ચશ્મામાંથી એ ગામડું નિહાળી શકે અને કૃષ્ણની મૂરલીના તાન પર થનગનીને નાચી શકે.

પશ્ચિમમાં પૂર્વ જન્મની સંકલ્પના ના હોવા છતાં ‘લખ ચોરાસીના ફેરા’ ફાધરના લખાણોમાં વારંવાર આવે! હળવાશથી કહે, પશ્ચિમને તો એક જન્મમાં જ બધું ઝટ મેળવી લેવું હોય, બધા ભાગતા રહે. જયારે પૂર્વમાં તો જન્મજન્માંતરના ફેરા! એટલે બધું ય ધીમે ધીમે, ઢીલુઢફ, આળસભર્યુ ચાલી શકે! ભારતીય તહેવારો અને પ્રતીકોનું પણ પોતાની ચિરંજીવ આસ્થા અને રેશમી અહોભાવથી કલ્પનાશીલ અર્થઘટન કરે. જેમ કે અંદરોઅંદર લડાવી મારતા ધર્મો અને ઇશ્વરની માનવે બનાવેલી વ્યાખ્યાઓ જડને બદલે નિત્ય પરિવર્તનશીલ હોવી ઘટે એવું સમજાવવા ગણેશ વિસર્જનનું ઉદાહરણ આપે. પ્રતિવર્ષ ભગવાનની નવી મૂર્તિ બનાવવાની અને પછી એની મર્યાદામાં જ ન રહેતાં, નવી મૂર્તિ ઘડવા માટે જૂનીને વિસર્જિત કરવાની! જ્ઞાન અને વિચારોના આદાનપ્રદાનથી પણ માણસે હંમેશા પોતાની જૂની સીમાબદ્ધ વ્યાખ્યાઓ તોડી નવીનતાનું ઘડતર કરતાં રહેવું પડે.

ફાધર વાલેસે આવા તો અઢળક લખાણો લખ્યા. ભારતીય બાવાઓની માફક સ્વયંના સંસારત્યાગ પછી પણ સંસાર પ્રત્યે એમને લગીરે અરૂચિ નહીં એટલે કુટુંબ અને જીવન ઘડતરના એમના લેખો વ્યવહારૂ તથા વૈજ્ઞાનિક અભિગમવાળા. શાળા જીવનમાં બાળકો નિર્દોષ હોય અને કોલેજમાં ફેશન, ફ્રેન્ડશીપ, ફન બધું આવતાં યુવક- યુવતીઓની નિર્લજજતા- કલુષિત વાતાવરણ અંગે ચોખલીયાઓ ટીકા કરે ત્યારે મજાક કરતાં ફાધર વાલેસ નવી પેઢીના વકીલ બને. ‘તો શું જવાનિયાંવને માત્ર બાળક બનાવી પારણામાં પાછા ધકેલી દઇશું?’ એવું પૂછી ‘સ્કવેરકટ’ ફટકારે. “પણ અહીંયા વિશેષ મુશ્કેલી એ છે કે સ્કુલની ‘નિર્દોષતા’ વટાવીને કોલેજની દુષ્ટતા જો કોઇ ન આદરે તો પારણાં બંધાતા પણ બંધ થઇ જાય, એટલ એમાં સૂઇ જવાનું મહાસુખ પણ કોઇને ન મળે.”

બ્રહ્મચારી એવા આ ફાધરની નર-નારી સંબંધો વિશેની સમજણ પણ ગળપણથી ભરપૂર, વગર લગ્ને પણ એમનું ‘લગ્ન સાગર’ પુસ્તક પચાસથી વધુ યુગલોને ભેટ આપ્યાનો જાત અનુભવ છે! પ્રેમ લગ્નના એ ચુસ્ત હિમાયતી! પણ આંધળુકિયાના સ્પષ્ટ આલોચક. વડીલોને ટપારે, યુવાનોને રમાડે, અત્યારે મારા લેખ છપાય છે એ જ સ્થાને ‘ગુજરાત સમાચાર’ની રવિપૂર્તિના છેલ્લા પાને એમની કટાર ‘નવી પેઢીને’ ગુજરાતભરમાં વન્સઅપોન એ ટાઇમ લાખો વાચકોને ‘ક્રેઝી કિયા રે’ના હિલ્લોળા લેવડાવતી હતી.

ફાધર નવી પેઢીને શિખામણો ન આપતા પણ એમની સાથે પોતાના સંવેદનો / સ્પંદનોનું ‘શેરિંગ’ કરતા. ગુજરાતની ઘણી સમસ્યાઓનો ઉકેલ પણ બતાવતાં. ગુજરાત એમના માટે પોતાનું ઘર હતું. કવિ ઉમાશંકરને એમણે સ્પેન જતી વખતે ‘એબ્રોડ’ જાઉં છું કહ્યું ત્યારે કવિએ ધ્યાન દોર્યું કે તમે તમારા પોતાના સ્વદેશને પરદેશ કહી રહ્યા છો! નિવૃત્તિ પછી અંતે પચાસ વર્ષ ભારતમાં ગાળી, ૧૯૯૯માં એમણે ગુજરાત છોડી દીધું. માતૃભાષા સ્પેનીશનો સિક્કો અમેરિકા સહિત અનેક દેશોમાં રણકે એટલે વિદેશ પ્રવાસો કર્યા. એમનું ૨૦૦૯મા આવેલું પુસ્તક ‘ટુ કન્ટ્રીઝ, વન લાઇફ’ વિદેશમાં વસી ગયેલા ‘ઇમીગ્રન્ટસ’ની નવી પેઢીમાં ઉભા થતા ‘કલ્ચર કન્ફયુઝન’ વિશે છે. મા-બાપ પોતાના મૂળીયાને વળગી રહે અને સંતાનને સ્વાભાવિકપણે પરદેશી વાતાવરણ પોતીકું લાગે! (હવે છેલ્લું પુસ્તક અંગ્રેજીમાં ગુજરાતની નવરાત્રિ પર આવ્યું છે.)

પરંતુ, આ બધા વૈશ્વિક સવાલોની ચર્ચા પછી પાયાનો સવાલ એ થવો જોઇએ કે નેવુંના દાયકામાં ગુજરાત હોવા છતાં ફાધરે ગુજરાતીમાં લખવાનું કેમ ઓછું કર્યું? અને આજે કેમ એમના અઢળક નવા પુસ્તકો અંગ્રેજીમાં જ કેમ છે?

એનો ખુલાસો એક ગુજરાતીની આંખો લજ્જાને બદલે લઘુતાથી નીચી ઢાળે તેવો છું. ખુદ ફાધરના જ શબ્દોમાં વાંચવો છે?

* * *

‘મેં ભાષા મનોવિજ્ઞાનના પુસ્તકો વાંચ્યા, તર્કો ચલાવ્યા, વિપુલ નોંધ લીધી અને ધીરે ધીરે ભાષા અને સંસ્કૃતિના ગાઢ સંબંધ વિશે મારૃં અંગત સંશોધન પણ આગળ વધ્યું, મારે મન વાત એટલી મહત્વની લાગી કે સમય કાઢીને હુ એ ક્ષેત્રમાં પ્રખ્યાત એવી અમેરિકાની જોર્જ ટાઉન યુનિવર્સિટીમાં ગયો અને ત્રણ મહિના સુધી ત્યાં રહીને ભારતના નિષ્ણાત પ્રાધ્યાપક ડો. શાલિગ્રામ શુકલના હાથ નીચે આ વિષયનો મેં શિસ્તબદ્ધ અભ્યાસ કર્યો.’

આ પ્રયત્નોના ફળસ્વરૃપે છેવટે મારૃં ‘શબ્દલોક’ પુસ્તક ૧૯૮૮ની સાલમાં બહાર પડયું. મને એમ હતું અને છે કે ગુજરાતી ભાષામાં મારા વિચાર, અનુભવ, અભ્યાસ અને મંથનનો નિચોડ એમાં છે. એ પુસ્તક ગુજરાતી સાહિત્યમાં અને ગુજરાતી સંસ્કૃતિમાં મારૃં વિશેષ યોગદાન છે. મેં જિંદગીમાં કદીએ કર્યું નહોંતુ એવું આ પુસ્તક વખતે કર્યું. એટલે કે પુસ્તકનો વિમોચન વિધિ રીતસર ગોઠવ્યો, સભા બોલાવી મેં એ પુસ્તકની પાછળના મારા વિચારો, મહેનત, આશા, મમતા હતાં એ દિલના ઉમળકાની સાથે કહ્યાં, અને મારૃં એ માનીતું પુસ્તક ગુજરાતના વાચકવર્ગના હાથમાં મૂકયું.

એમાં મારા લેખક તરીકેના જીવનમાં સૌથી કરૃણ બનાવ બન્યો. એ પુસ્તક નિષ્ફળ ગયું, મારાં બધાં પુસ્તકોની પહેલી આવૃત્તિ તો પ્રકાશનના પહેલાં વર્ષની અંદર જ ખપી જતી. તો આ પુસ્તકની પહેલી આવૃત્તિ હજી ચાલે છે, એટલે કે ચાલતી નથી. એ પુસ્તક વેચાયું નહિ એટલે વંચાયું નહિ. એની સાથે ગુજરાત સાથેની મારી રોમાંચક પ્રેમકથાનું છેલ્લું પ્રકરણ લખાયું. ત્યાર પછી મારા ગુજરાતી પ્રકાશનો નોંધપાત્ર રહ્યાં નથી.”

ફાધર વાલેસની ડાયાબિટીસ થઈ શકે એવી મીઠાશ અને સંતસહજ સૌમ્ય અને સારપને બાજુએ રાખીએ તો સીધીસટ વાત એ છે કે એક પરદેશીએ જેટલી ગુજરાતની કદર કરી એટલી ગુજરાતે શબ્દોને વૃંદાવનની ગોપીઓ માનીને ભજતા ઉપાસકની ન કરી! ગુજરાતીઓને મૂળભૂત રીતે કોઈપણ ભાષા પ્રત્યે પ્રેમ નથી. અંગ્રેજી શીખવા બાબતે ફાધર વાલેસે જ લખ્યું છે તેમ અભ્યાસક્રમ બહારની કોઈપણ બાબત શીખવાની આપણને ટેવ નથી. (અંગ્રેજીનો મોહ પણ ગુજ્જુઓને ભાષાસાહિત્યના પ્રેમને લીધે નહીં પણ પૈસા અને પાવરને લીધે છે).

માટે ગુજરાતી શબ્દો યુરોપિયન ફાધરને જેટલાં આકર્ષે તેટલા આપણને સ્પર્શતા નથી. માટે, ફાધર ”શબ્દલોક” માં ”હું નહિ આવું”ના કર્તરિપ્રયોગના બદલે ”મારાથી નહીં અવાય” ના કર્મણિ પ્રયોગ વચ્ચે પરિગ્રહથી અપરિગ્રહનું સાંસ્કૃતિક અંતર બતાવે, એ સૂરેશ રૈનાને શોર્ટપીચ બોલ ”બાઉન્સર” જાય એમ ગુજરાતીઓને ”ઉપરથી” જાય! સાંસ્કૃતિક લાક્ષણિકતા તો એ છે કે ગળથૂથીમાં મળેલી કુતૂહલવૃત્તિ કે ”નોન જજમેન્ટલ એટિટયૂડ”ને લીધે વિદેશીઓ જેટલા આપણી સાથે સમરસ બની શકે છે તેટલા આપણે આપણા મિથ્યાભિમાન અને અજ્ઞાનને લીધે પરદેશ સાથે અનુસંધાન જોડી શકતાં નથી. જુઓને વાર – તહેવારે ખ્રિસ્તી ધર્માંતરનું ખંડન કરતી ભગવી સંસ્થાઓને હિન્દુત્વની અખિલાઈ દર્શાવવા ફાધર વાલેસ જેવા સ્નેહસેતુના સન્માનનું ”મંડન કાર્ય” સૂઝે છે ખરૃં?

ગાંધીજન ડો. સુદર્શન આયંગર સાચું જ કહે છે કે એક સમયે ફાધર વાલેસ ગુજરાતની નવી પેઢી સુધી પહોંચ્યા હતાં. હવે ગુજરાતની નવી પેઢીને ફાધર વાલેસ સુધી પહોંચાડવાની છે! નવી પેઢીના  ભાષા અને સંદર્ભો આજે ફરી ગયા છે. ઈમોશનલ મેલોડ્રામા એમને ખપતો નથી. કારણ કે એ પેઢી નવી છે, જૂની નથી. ફાધર વાલેસના સુંવાળા લખાણો એમને થોડાંક આદર્શવાદી અવાસ્તવિક પણ લાગી શકે. પણ એ કંઈ લેખકની કલમથી નહીં પણ ઓલીયાના આત્માના અવાજથી લખાયેલા છે. રફતારની સાથે જ અવઢવનો અંધકાર વધ્યો છે ત્યારે કોઈ પ્રેમાળ પાદરીની ચાંદીની દીવીનો સાત્વિક પ્રકાશ મનનો મેલ નિતારવા જોઈશે ને?

ફાસ્ટ ફોરવર્ડ

”પ્રાર્થના એટલે રોજ સવારે હસતા ચહેરે ઊઠવું  !”(એક સ્કુલગર્લ રાધિકા સમ્રાટ બુધ્ધના નિબંધમાંથી)

++++++========

જેમને વાંચીને, કહો કે ધાવીને મોટા થયા હોઈએ એવા સર્જકોમાંના એક ફાધર વાલેસ. (એમણે પોતે લખેલો એમનો પરિચય એમની સાઈટ પર અહીં વાંચવા મળશે, એમનું મેઈલ આઈ.ડી. carlos@carlosvalles.com છે. ) બધા તો એમના પુસ્તકો નથી વાંચ્યા, પણ જે વાંચ્યા એ હ્રદય સુધી પહોંચ્યા. હું થોડો ‘લાઈમલાઈટ’માં લેખનક્ષેત્રે આવ્યો અને ફાધર માદરે વતન સ્પેન (હા, હા ‘જીંદગી ના મિલેગી દુબારા’ વાળું સ્તો ! :P) એમના વૃદ્ધ માતા પાસે જતા રહ્યા એવું સાંભળેલું. ફાધર તો ગુજરાતી ના ભૂલ્યા પણ ગુજરાત એમને વીસરતું ચાલ્યું.

એમાં બે વર્ષ પહેલા ૨૦૦૯ના અંતકાળે ફાધર વાલેસ અમદાવાદમાં ગૂજરાત વિદ્યાપીઠ ખાતે સન્માનિત થવાના છે, એવા સમાચાર મિત્ર રમેશ તન્નાએ આપ્યા. મારે જમણા હાથે ફ્રેક્ચર અને બે સર્જરી પછીનો પાટો. છતાં ય જવાનું નક્કી કર્યું. કોઈ વ્યાખ્યાન નહિ, પ્રોફેશનલ રીઝન નહિ. ગાંઠના ખર્ચે પટ્રોલ બાળવા માટે ઘણાખરા ગુજરાતી વક્તાઓ કદી તૈયાર હોતા નથી. પણ હું તો દેખા જાયેગા કહીને ફિલ્મ જોવા ય ઉપડું. ઉપડ્યો. ફાધરના દર્શન થયા. કાર્યક્રમ પુરો થયે નજીક જઈને અલપઝલપ જોયા. મજા પડી. સંતોષ થયો.  ફાધર સરસ બોલ્યા હતા.

હમણાં જ ફાધર વાલેસ ફરી ગુજરાત આવી ગયા. કમનસીબે મને સમાચાર જ બહુ મોડા મળ્યા અને મારા કાર્યક્રમો એવી રીતે ગોઠવાયેલા કે ફેરવું તો બીજાઓ હેરાન થાય ! તો ય જેમતેમ કરી અમદાવાદની ઉડતી મુલાકાત  લીધી. મનમાં તક મળે તો નજીકથી બે ઘડી ગોઠડી કરવાનો ભાવ. પણ ૫ વાગે પુરો થવાનો પ્રોગ્રામ અન્ય ભાષણોને લીધે ૬ સુધી ચાલતો હતો! રમેશભાઈને ફાધર માટે પુસ્તકો આપીને જ નીકળવું પડ્યું. છતાં ય ફરી જોવા -સામ્ભળવા તો મળ્યા!

પહેલી વખતે ફાધર વાલેસ આવેલા ત્યારે ગુર્જરે બહાર પાડેલો એમનો ૬ પુસ્તકોનો સંપુટ લીધેલો. એ વાંચતા વાંચતા ફરી એમના વિષે લખવાનો ઉમળકો ચડ્યો અને ત્યારે આ લેખ મારી કટાર ‘સ્પેકટ્રોમીટર’માં લખેલો. એમનો ઓડિયો-વિઝ્યુઅલ ઇન્ટરવ્યુ ‘સંવાદ’ સ્ટાઈલમાં કરવાની ઈચ્છા ખરી, પણ આ લખાય છે, ત્યારે તો સ્પેન ભેગા થઇ ગયા હશે કદાચ. એમની ઉંમર જોતા એ યાદગાર આર્કાઇવ્ઝ ચુકી જવાનો વસવસો રહે અને આવા કાર્યક્રમો માત્ર અમદાવાદ કેન્દ્રિત બનવાને બદલે ગુજરાતના અન્ય ભાગ સુધી વિસ્તરે તો ફાધરનો લાભ તાળીમાર શ્રોતાઓથી આગળ ખરેખર સમાજને વધુ મળે એવી ચળ પણ આવે. ગુજરાત સરકાર સદભાવના મિશનમાં ગુજરાતભરના આચાર્યો/ શિક્ષકોના સંમેલનમાં ફાધર વાલેસને ના બોલાવી શકે? હિન્દુ ધર્મ વિષે મોરારીબાપુ, ઇસ્લામ વિષે મૌલાના વસ્તાનવી અને ખ્રિસ્તી ધર્મ વિષે ફાધર વાલેસ જેવા પ્રગતિશીલ અને ખરા અર્થમાં તટસ્થ જાણકારને એક મંચ પર લાવી કોઈ રળિયામણો પરિસંવાદ ના થાય? ફાધર વાલેસ જેવાનું પ્રવાસ આયોજન વધુ ઉમદા રીતે થાય તો એ સુરતથી રાજકોટ સુધીના નગરોમાં જઈ શકે.

ખેર, આ પોસ્ટ વહેલી મૂકી હોત તો  કમસેકમ કેટલાક દોસ્તો ફાધરને જોવા – મળવા અમદાવાદ પહોંચી ગયા હોત એનો ય અફસોસ તો થાય છે. પણ બધું ધાર્યું જીવનમાં થતું હોત તો ગોડને પ્રેયર જ કોણ કરત ? પણ મળી-જોઈ ના શકાય તો યે વાંચી તો શકાય ને? લો, રીડગુજરાતી.કોમ પર આ સેમ્પલ આર્ટીકલ વાંચો એમણે લખેલો ! બ્રહ્મચર્યને વરેલો કોઈ સંન્યાસી લગ્નની તરફેણમાં કોઈ જ કડવાશ કે ધાર્મિક માન્યતાઓ વચ્ચે લઇ આવ્યા વિના કેવી સૌમ્ય હકારાત્મકતા રાખી શકે, એનો આ અદભૂત સંતુલિત નમૂનો ખરેખર તો જડબુદ્ધિ ધર્મગુરુઓને વંચાવવા જેવો છે!  અને, જો વાંચી ના હોય તો એમની કોઈ બુક પણ વાંચજો. અંતરમાં અજવાળું થતું રહેશે 🙂 

 

બચ્ચનબેબીનું ટેન્શન : બબૂચકોનું એટેન્શન

રા.રા.અભિષેકરાયના સહધર્મચારિણી અ.સૌ. ઐશ્વર્યાદેવીને ત્યાં પારણું બંધાયું અને આપણે સહુ (અભિષેક સિવાયના પુરુષો!) મામા બન્યા. 🙂 મિડિયાએ પણ લાજવાબ સંયમ રાખ્યો. બધાઇયાઁ જી બધાઇયાઁ 🙂

લગ્ન માટે છોકરી જોવા જવાનું કામ અંગત રીતે મારાં અત્યંત નાપસંદ અને તિરસ્કૃત કુ-રિવાજોમા આવે છે. પણ એના ઘણા ‘અનુભવી’ મિત્રો સાચું જ નિરીક્ષણ આપે છે કે કુમારિકા યુવતી લાગતી કન્યા થોડા વર્ષો પછી પત્ની તરીકે કેવી લાગશે, એ જાણવા માટે કલ્પના કરવાને બદલે એની માતાને જોઈ લેવી. 😉 એ ન્યાયે એશને ત્યાં લક્ષ્મીજીના કુમકુમપગલા થયા, એનો હરખ પ્રિય અભિનેતા અમિતાભ દાદા બન્યા એ સાથે બેવડાયો છે. માતાના પગલે વધુ એક સૌંદર્યનું ગુચ્છ સર્જનહારે પૃથ્વીલોકને પાઠવ્યું છે. મમ્ મમ્ માધુરી દીક્ષિત-નેને એક તો ઠીક, બબ્બે પુત્રોની માતા બની, ત્યારે આવતીકાલના અરમાનો ધૂળધાણી થઇ ગયા હતા. 😀  થેંક ગોડ , મોનિકા બેલુચીને બે રૂપકડી દીકરીઓ છે. પર્સનલી સ્પીકિંગ, પુત્રી તો સંતાન તરીકે બહુ વહાલું લાગે એવું ગોડજીનું લાઈફટાઈમ ગિફ્ટપેકેજ હોય છે.

એની વે, જમાનો જેટલો ઝડપી એટલી યાદશક્તિ ટૂંકી. જયારે એશ ચાર મહિનાની પ્રેગ્નન્ટ હતી, ત્યારે અમિતાભે (અને પછી અભિષેકે) પરિવારમાં દીકરીનું આગમન થાય તો કેવું મજાનું એવી આશા વ્યક્ત કરતી ટ્વિટ કરી હતી. (અને પુત્રીજન્મના વધામણા પણ બંનેએ ટ્વીટર પર જ આપ્યા ૧૬ નવેમ્બરે). એ વખતે એક સ્ટ્રગલિંગ એક્ટ્રેસ (‘ભેજાં ફ્રાય’ અને એક-બે ફિલ્મોમાં દેખાયા પછી વધુ દેખાવા મળે માટે પોતાનું પૂરું દેખાડવા તત્પર) ભૈરવી ગોસ્વામીએ ટ્વીટર પર ધડાકો કર્યો અને જાણે એ બચ્ચનખાનદાનની ખબરપત્રી હોય એમ ધીબેડ્યું હતું કે “ આ સુપરસ્ટાર લોકો તો યુ.પી.ના ભૈયાજીની રૂઢિચુસ્ત માનસિકતાવાળા છે. બેંગકોકના એક જાણીતા ક્લીનીકમાં જઈ ઐશ્વર્યાએ ટ્રીટમેન્ટ કરાવી છે. ઇન-વિટ્રો ફર્ટીલાઈઝેશનની મદદથી પુત્રપ્રાપ્તિ (પતિ-પત્નીના ધાર્યા ક્રોમોઝોમ મિક્સ કરી મનપસંદ ટેસ્ટ ટ્યુબ બેબી માતાના ગર્ભમાં રોપાય તે) કરાવી છે, ને હવે દીકરી આવે તો કેવું સારુંના દંભી દેખાડા કરે છે.” (મૂળ અંગ્રેજીમાં વાંચવા આ લિંક ક્લિક કરો) મિડિયા હેન્ડલ કરવામાં કુશળ બડે બચ્ચને એમનું લાક્ષણિક ગરવાઈભર્યું મૌન ધારણ કર્યું. ભૈરવીના ‘ક્લેઈમ ટુ ફેઈમ’ના ફુગ્ગામાંથી હવા આપોઆપ નીકળી ગઈ. અત્યારે ય ન્યુઝમાં કોઈએ ભૈરવીને યાદ ના કરી.

ભૈરવી ગોસ્વામી

પણ મને ભૈરવી બરાબર યાદ હતી. દેહ સિવાય સામાજિક નિસબતનો દેખાડો કરવા એ ફેસબુક પર અષ્ટમપષ્ટમ એક્ટીવિઝ્મ ચલાવે છે. કોઈ નોંધ પણ ના લેતું હોય તો ય એના અભિપ્રાયો આપે છે. હશે, એની તો આઝાદી છે. પણ ગઈ કાલે એશને બેબી ગર્લ આવી , કે ભૈરવી શુદ્ધ ગુજરાતીમાં કહું તો જાહેરમાં ‘ચાટ’ પડી ! ધડાકાનું સુરસુરિયું થઇ ગયું! (એમ તો એક અખબારે એશને ટ્વીન્સ હોવાની સોનોગ્રાફી થઇ હોવાનો ગુબ્બારો ઉડાડ્યો હતો !) હવે, એવું વિજ્ઞાન શોધાયું નથી ક્યાંય કે ચાર મહિનાના ગર્ભની જાતિ બદલાવી શકે. એટલે આમાં કંઈ આક્ષેપ થયા પછી પુરાવા ‘સગેવગે’ કરવાના કોઈ કૌભાંડની તો શક્યતા જ નથી. સીધી વાત છે, છોરા ગંગા કિનારેવાલાની આપબળે અને લાયકાત પર મળેલી લોકપ્રિયતાની વહેતી ગંગામાં ડૂબકી મારીને એને આવા અંગત, સસ્તા અને સાવ જ ખોટા આક્ષેપો વટભેર કરીને ઉછીની પ્રસિદ્ધિ જોઈતી હતી.

ભૈરવીએ એના સ્ટેટમેન્ટ પછી માફી માંગવાનો ઇન્કાર કરેલો. વચ્ચે બહુ હોબાળા પછી એવું ગોળ ગોળ કહેલું કે મેં કોઈનું નામ નથી લીધું. મારાં એકાઉન્ટ મારાં ઉપરાંત મારો સ્ટાફ મેનેજ કરે છે. પણ હું તો ય મારી વાતને વળગી રહું છું. હું કોઈનાથી ડરતી નથી. મારી તો આ સામાજિક ઝુંબેશ છે. એટ સેટરા, એટ સેટરા. ગઈ કાલે પણ રાત્રે મેં ભૈરવીની ટ્વિટ ચેક કરી (ફોલો અપ વિના સ્ટોરી કેવી રીતે થાય?) તો હજુ ય તમાચો મારી ગાલ લાલ રાખવાના હવાતિયાં જેવી એણે ટ્વિટ / એફબી સ્ટેટસ મુકેલા છે. માફી માંગવાને બદલે એણે ઠઠાડ્યું છે કે – Man proposes, God disposes. Science & medical breakthrough’s bow before God’s will. God is Great. લો કર લો બાત. આને કહેવાય નકટી નફફટાઈ. ના એ અધ્યાત્મ જાણે છે, ના વિજ્ઞાન… એ તો પુરવાર થઇ જ ગયું છે. (માતૃત્વનો અનુભવ તો છે જ નહિ !) મેડમ ગોસ્વામીએ વળી ટ્વીટર પર રોક્સ્ટારમાં નરગીસ ફક્રીએ લિપ ટ્રીટમેન્ટ કરાવ્યાનો દાવો કરી એને બદલે સોહા, અમિષા, દિયા મિર્ઝા વગેરે હોત તો ફિલ્મ વધુ સારું બન્યું હોવાનું ‘જ્ઞાન’ પ્રદર્શિત કર્યું છે. એના વક્ષની સાથે મગજમાં ય સિલિકોન લાગે છે- બીજું તો શું ? 😉 

તો આ બચ્ચનપરિવાર માટે સુખાંત ભૈરવી ‘વાર્તા’ ના અંતે ગ્રહણ કરવા જેવો સાર :

* કોઈ પણ પ્રતિભાવંત જાહેર વ્યક્તિત્વને સફળતા સાથે લોકોનો પ્રેમ મળે છે, એમ કેટલાક ઝેરીલા, ખારીલા, કુપાત્ર લોકોની ઈર્ષા પણ મળે છે. અમૃતમંથનનું વિષ સમજી એને ગટગટાવી જવું રહ્યું. કાળ મોડેથી પણ ન્યાય તોળતો હોય છે.

*સોશ્યલ નેટવર્કિંગ / મિડિયામા કોઈ આધાર વિના ‘કહીં પે નિગાહેં, કહીં પે નિશાના’ જેવો બદનક્ષીનો બકવાસ કોઈ બેવકૂફ કોન્ફિડન્સથી કરે, એટલા માત્રથી જ એ પ્રલાપ સાચો નથી થઇ જતો. સમીક્ષાત્મક ટીકા અને દ્વેષયુક્ત પૂર્વગ્રહ વચ્ચે  પાતળી  પણ દેખીતી ભેદરેખા હોય છે.

* રૂપવતી નારી હોવાથી જ ઐશ્વર્યા નથી બની જવાતું. રૂપ રૂપમાં ય ફેર હોય છે, અને એશના સ્તરે પહોંચવા માટે જોબન ઉપરાંત બોલવાની સ્માર્ટનેસ જરૂરી છે, જેની કોસ્મેટિક સર્જરી થતી નથી હોતી.

* અમિતાભના સ્તરની સતત સફળતા અને ગુણવત્તાની સિદ્ધિ મેળવવી આસન નથી હોતી. અને કોઈ પણ ક્ષેત્રમાં અમિતાભો ડઝનના હિસાબે પેદા નથી થતા. માટે એમની હેલ્ધી કોમ્પિટિશન કરી એમના જેવી ઉચ્ચ કક્ષાએ પહોંચવાને બદલે એમને પોતાના જેવી ઉતરતી કક્ષાએ લઇ આવવા માટે કેટલાક નિષ્ફળ મહત્વાકાંક્ષી કે અધૂરિયા અદેખાઓ દિવસ રાત પ્રવૃત્ત હોય છે. સરવાળે એ પોતાનો અને સમાજનો સમય બરબાદ કરે છે.

*માત્ર સમાન ફિલ્મ ઇન્ડસ્ટ્રીમાં હોવા માત્રથી જ જેમ બચ્ચન અને ગોસ્વામીની ‘ક્રેડિબિલિટી’ કે ‘ક્વોલિટી’ એક સમાન હોતી નથી. એમ જ એક જ ફિલ્ડમાં હોવાથી એમાં  બધા બધું જ સત્ય જાણતા હશે, એવા ભ્રમમાં મુગ્ધ ઓડિયન્સે કદી ના રહેવું. દિખાવો પે મત જાઓ, અપની અક્કલ લગાઓ.

* બાયોલોજીના બિલાડ કુળ જેવા વર્ગીકરણની માફક વ્યર્થ વિવાદો અને આક્ષેપોના એટેન્શન સીકર્સનો આપણે ત્યાં એક ‘રાખી સાવંત ઘરાના’ તૈયાર થઇ ગયો છે. સેમ્પલ્સ :  શર્લિન ચોપરા, પૂનમ પાંડે, ભૈરવી ગોસ્વામી વગેરે. આ તો ગ્લેમર વર્લ્ડના હોઈ દેખાય છે. પણ આવા રીલની માફક રીઅલ લાઈફમાં ય જોવા મળે છે. કેટલાક નાદાનિયતથી તો કેટલાક શેતાનિયતથી આવી હરકતો કર્યા જ કરે છે. એમને ‘ગેટ વેલ સૂન’ની શુભેચ્છાઓથી ફરક ના પડે ત્યારે જરૂરી ધડબડાટીના ઇન્જેક્શન્સ ભોંકીને પછી એમનું ઠેકાણે લઇ આવવા માટે ઠંડી  ઉપેક્ષા કરવાની લોકજાગૃતિ ય જોઈએ.

*પહેલી નજરે આપણને એમ જ થાય કે કોઈ સ્ત્રી , કોઈ વિદ્યાર્થી, કોઈ સામાન્ય માણસ બિચારો કૈં થોડું હળાહળ જૂઠ બોલી , એનું કશું ય બગાડ્યું ના હોય એવી ટોચ પર બેઠેલી , આગળ નીકળેલી વ્યક્તિની બદનામી કરવાની કે ઠેકડી ઉડાડવાની હરકતો કરે ? પોતાની આબરૂની એ ફિકર ના કરે? એમ જ કંઈ થોડું જૂઠ ઝીંક્યા કરે? પણ ડોસાડગરાની ભાષામાં કહીએ તો કળિયુગ છે ભાઈ. શકુનિઓ અને ઇયાગો પોતપોતાની મેન્યુફેક્ચરિંગ ડિફેકટ લઇ યુગે યુગે ય જન્મતા રહે છે. પબ્લિસિટી અને એટેન્શનના આ ભૂખ્યા પરોપજીવીઓ છે. સૂરજ ના બની શકે એટલે સૂર્યકિરણનું રિએક્શન આપતા અરીસાના ટુકડા બનવા પોલાં પ્રયાસો કરે છે.

*બધા બળતણીયા બીમારોનો  સ્ક્રિઝોફોનિઆ બિચારી પરવીનની જેમ પ્રગટ નથી થતો. એ ખલ-પાત્રોના બ્લેક ઈગોની કાળાશ કોઈના શ્વેત વસ્ત્ર પર ઠાલવવામાં એમને ગમ્મત પડતી હોય છે. ઘણા માટે આ બહાને ઉછીનું તેજ લઇ લાંબા ગાળે પોતાના ટી.આર.પી. વધારવાની ગણતરીબાજ રમત / ષડયંત્ર હોય છે. લાંબુ વિચારવાની કે શબ્દ સિવાય પ્રગટ થતું સત્ય સમજવાની થોડા લુચ્ચા, થોડા ભોળા ટોળાંને અક્કલ હોતી નથી. માટે ક્યારેક આવા દાવ ચાલી પણ જાય છે. પણ એનું આયુષ્ય લાંબુ હોતું નથી. કપડાં ઉતારવાથી કિમ શર્મા કંઈ અભિનયમાં (અને અવ્વલ રહેવામાં) કાજોલ બની જતી નથી.

*ઐશ્વર્યા કે અમિતાભના ફોટા નીચે નામ લખવું નથી પડતું. ભૈરવીના ફોટા નીચે લખવું પડે છે. આટલો ફરક દેખીતો છે.

* સ્ત્રી બીજી સ્ત્રી માટે સહાનુભૂતિથી જ વર્તે એ જરૂરી નથી. થોડીક દેખાવડી હોય તો ખાસ.

* ગુફ્તગુ અને ગપ્પાં વચ્ચે ફરક હોય છે.

*ભૂલ જાહેરમાં સ્વીકારવાની નિખાલસ પ્રામાણિકતા ફેસબુક / ટ્વિટર એકાઉન્ટ જેટલી સુલભ હોતી નથી.

*એક્સ્ટર્નલ બ્યુટી અને ઇન્ટરનલ પ્યોરીટી બંનેનું કોમ્બિનેશન સદૈવ પ્લેટીનમની માફક દુર્લભ છે. 😛

*આ તો સારું થયું કે અભિ-એશને પુત્રી જ આવી..સાવ કુદરતી રીતે પુત્ર આવ્યો હોત તો? આખી જીંદગી કેટલાક લોકો વગર વાંકે એક કલંક એમના કપાળે  ચોંટાડીને એમની અંગત બાબતનો જાહેર ન્યાય તોળતા ફરત ને ? ! 😐

તો બિગ એન્ડ સ્મોલ  એઝ એન્ડ બીઝને ત્યાં ચાંદની કે હસીન રથ પે સવાર આયી નન્હી પરી બેબી બીને હરિવંશરાયનું તેજ પણ માતાના રૂપ, પિતાની સૌમ્યતા અને દાદાની શક્તિ સાથે પ્રાપ્ત થાય એવા ‘જલસા’ની મંગલ કામના.  🙂

 
29 ટિપ્પણીઓ

Posted by on નવેમ્બર 17, 2011 in cinema, inspiration, personal, philosophy

 

મિડિયા : હેડલાઈન, ડેડલાઈન, બેડલાઈન !

મિડિયા સૌરસ.

‘જ્યુરાસિક પાર્ક’ જેવી કથા લખીને લાખ્ખો વર્ષ પછી જગતભરના લોકોના મનમાં ડાયનોસોરને ફરી સજીવન કરનારા લેખક માઈકલ ક્રાઈટને કોઈન કરેલો આ શબ્દ છે. સ્વર્ગસ્થ ક્રાઈટન સાહેબ માનતા હતા, કે મિડિયા ટાયનોસોરસ રેક્સ ટાઈપનું એકવીસમી સદીનું ગંજાવર અને ખતરનાક પ્રાણી છે. એટલે એમણે આ આઘુનિક ડાયનોસોરનું નામ આપેલું – મિડિયા સૌરસ ! (આમ પણ ડાયનોસોરનું કદ મોટું અને મગજ નાનું હોઈને એની પૂંછડીએ ટાંકણી ભોંકો, તો મગજને તેનો સંદેશો મળતા થોડો સમય લાગતો – એવું વિદ્વાન વિજ્ઞાનીઓ માને છે !)

ક્રાઈટનસાહેબ કહેતા: મિડિયા દેશની સમસ્યાઓનું કવરેજ કરવાને બદલે તેમાં ઉમેરો કરે છે ! મિડિયા ઈઝ નોટ રિપોર્ટિંગ સ્કૂપ, ઈટ ઈઝ ઈટસેલ્ફ એ સ્કૂપ ! મિડિયા એક ઈન્ડસ્ટ્રી હોય, તો તેની પ્રોડક્ટ છે: ઇન્ફોર્મેશન. સાચી માહિતી. આ પ્રોડક્ટ વેંચાય તેની સામે વાંધો નથી. વાંધો છે એ પ્રોડક્ટના તકલાદીપણા સામે. બનાવટી ચળકાટના રેપરથી ગ્રાહકોને છેતરવા સામે. કારણ કે આ બટકણી પ્રોડક્ટ વિધાઉટ વોરન્ટી વેંચવામાં આવે છે !

* * *

સવા અબજની વસતિ ધરાવતા ભારત જેવા દેશમાં એક માનસિક રીતે અસ્થિર છોકરો ઓરડામાં ભરાઈને ફાયરિંગ કરે (જેમાં કોઈ મર્યું ન હોવા છતાં) ડીઆઈજીને દોડી આવવું પડે, તેવો હોબાળો થાય..એ આખો દિવસ ટીવીની ન્યૂઝ ચેનલ્સમાં મેઈન હેડલાઈન બને ! બાળક કૂવામાં પડી એ સ્થાનિક કમનસીબ ઘટના રાષ્ટ્રીય પ્રાણપ્રશ્ન બની જાય. નેચરલી, પહેલા તો તેની અસર દર્શક નહિ તો પ્રિન્ટ મિડિયાના એડિટર્સ પર થાય, અને એવા ફાલતુ સમાચાર બીજે દિવસે સારે અખબારોમાં ફરી રાષ્ટ્રવ્યાપી બને. આટલી ‘મહત્વ’ની ઘટનાની નોંધ ન લે, તો હરીફાઈમાં નેશનલ લેવલ મેગેઝીન્સ પાછળ પડી ગયા કહેવાય ને ! આમ, ચકડોળ ચાલતું રહે છે. નવા આવનારને તો ફક્ત વેગીલી પાલખીમાં કૂદકો મારીને ચડી જવાનું જ રહે છે !

માય નેઈમ ઇઝ ખાનની રિલીઝ યાદ છે? શિવસેનાએ શાહરૂખખાનની ફિલ્મને તગડું ઓપનિંગ અપાવી દીઘું. (શરૂઆતની કમાણી પછી તો સિનેમાઘરો બધા ખાલી જ રહે છે.) ધારો કે, બંને પક્ષની મિલીભગત છે. ધારો કે નથી. પણ ધાર્યા વિના જ પૂછી શકાય એવો એક સાદો સવાલ છે. મિડિયાએ આ આખા મામલાને ઇમ્પૉર્ન્ટન્સ જ શા માટે આપવું જોઈએ ? પેટાપ્રશ્ન વઘુ અણીદાર છે: કોઈ થિયેટરના કાચ તૂટે, પ્રેમીઓ પર કાળો કૂચડો ફેરવાય, વેલેન્ટાઈન્સ ડેના કાર્ડ-ગિફટની હોળી થાય- આ દરેક ઘટના વખતે ત્યાં રિપૉર્ટર-કેમેરામેન હરહંમેશ હાજર જ કેવી રીતે હોય ? મીન્સ, ઈટ્‌સ પ્રિ-પ્લાન્ડ, સ્ટેજ મેનેજડ. આવા ગાંડિયાવેડાંને જે રીતે ન્યૂઝ ફૂટેજ મળે, એને લીધે પોલિટિકલ પાવર જમાવવાની ફિરાકમાં રહેતા લોકોને ફાવતું મળી જાય છે.

લીડર થવા માટે ગામડે ગામડે ફરીને કામ કરવાની જરૂર નથી. કોઈ પણ મુદ્દા અંગે ગંભીરતાથી અભ્યાસ કરવાની જરૂર નથી. (આ તો ખરેખર આપણે ત્યાં ગેરલાયકાત ગણાય !) નવાં વિચાર કે નવા ઉકેલો શોધવાના નથી. લોકોની અગવડો ઘટે કે સગવડો વધે એ માટે કશી કામગીરી કરવાની નથી. કરવાનું એટલું જ છે કે સંસ્કૃતિ કે ધર્મના નામે કશો ટિસ્યૂ પેપરની કક્ષાનો ઈસ્યૂ શોધીને કાગારોળ કરવાની છે. પશ્ચિમનો અદ્રશ્ય ખતરો બતાવીને શેરીઓમાં થોડી સોફિસ્ટિકેટેડ ગુંડાગર્દી બતાવવાની છે. છાપામાં મફત નામ-ફોટા છપાઈ જશે. બોસ લોકોને લાગશે કે બચ્ચાપાર્ટીમાં દમ છે, પોપ્યુલર છે. અને જેની પાસે અહીં વૉટબેન્ક, એના ચરણોમાં રિઝર્વ બેન્ક ! માટે ગોકીરો કરવો, ટોળાં ભેગા કરી આગઝરતા ભાષણો કરવા, ટીવીની સામે લાલચોળ મોં કરીને વાનરવેંડા કરવા….બ્રાન્ડનેમ જામી ગયું, બાપુ !

રૂપર્ટ મર્ડોક કે પ્રણય રોય વગેરે શું મિડિયાકિન્ગ કહેવાય ? ખરા મિડિયા બેરોન તો રાજ ઠાકરે ટાઈપના લોકો છે. જે પાગલો જેવી વાત કરે કે ગોળની કાંકરી ફરતે મંકોડાઓ ઉભરાય તેમ મિડિયા તૂટી પડે છે. દરેક સ્ટોરી ડેડલાઈન પહેલા સબમિટ કરવાની છે. એમાં કશું ક્રોસ-ચેક કરવાનો સમય રહેતો નથી. અડધી કલાકના ‘સ્પેશ્યલ’ પ્રોગ્રામમાં રૂપાળા ઢીંગલા-ઢીંગલી જેવા એન્કર્સ એકની એક લીટીઓ આવ્યા કરે છે. નક્કર નવી માહિતી એટલી જ, જેટલું પોપકૉર્નના પડીકામાં પ્રોટિન !

૨૦૧૦માં  કેન્દ્રિય મંત્રી ફારૂક અબ્દુલ્લાહે ઉત્તર પ્રદેશની એક જાહેરસભામાં એમની ટિપિકલ સ્ટાઈલની સ્વાદિષ્ટ દલીલોથી બુરખાપ્રથાનો વિરોધ કર્યો. પર્દો તો શર્મ-હયાનો હોય અને અશ્લીલતા તો ફક્ત આંખ ખુલ્લી હોય તો એમાંથી પણ ટપકી શકે જેવી સેક્યુલર સાયન્ટિફિક વાતો કરી. તરત જ એક ટીવી ચેનલ બે ‘એક્સપર્ટ’ને સ્ટુડિયોમાં ઉપાડી લાવી. જેમાં એક ટોપી-દાઢીધારી રૂઢિચુસ્ત મુલ્લાજી હતા, તો બીજા નખશિખ પર્દામાં ઢંકાયેલા બાનુ હતા. બંનેએ ફારૂકસા’બને મણમણની સંભળાવી અને ઇસ્લામની વાતો કરી. બેલેન્સ કરવા માટે કોઈ સ્કોલર વિદ્વાન કે મોડર્ન મુસ્લિમ મહિલા તો હાજર જ નહોતી ! ચેનલ માટે બપોરની ખાલી પડેલ થાળીમાં ભાણુ પીરસાઈ ગયું.

અગેઈન, આવી વાતોને હાઈલાઈટ કરવાનો મતલબ જ શું છે ? પાછા આ જ બધા ન્યાય, સત્ય, પ્રગતિ, આઘુનિકતા, લોકશાહીનો પાવો વગાડતા નીકળશે ! સાનિયા મિર્ઝાના સ્કર્ટનો વિવાદ પણ આવી જ રીતે સમાચાર માઘ્યમોએ વકરાવ્યો હતો. નિવેદનશૂરા ટીકાકારોને માઈલેજ જ ન આપ્યું હોત, તો ફતવાબાજી કોણ કરત ? કોઈ પણ બોમ્બ બ્લાસ્ટર વખતે મહેશ ભટ્ટ અને જાવેદ અખ્તર પાસે પહોંચી જનારી ચેનલ્સ તટસ્થ (હિન્દુ-મુસ્લિમ પિચકારીથી રંગ્યા વિનાનું) મંતવ્ય આપનારા નસીરૂદ્દીન શાહ કે સલીમ ખાનને કેટલી વખત બોલાવશે ? ૨૬/૧૧ની મુંબઈવાળી ઘટનામાં સ્વદેશી હાથની સંડોવણીનું ગુજરાતના મુખ્યમંત્રી કહે તો છાજિયાં લેવાય, અને દેશના ગૃહમંત્રી આ જ વાત કરે તો મોતીડે પોંખાય ! તમારે માણસથી મતલબ છે કે તેની પાસે રહેલા સત્યથી ?

છાપામાં નામ છપાય એ માટે કુબેરપતિઓ પણ ગલૂડિયાંની જેમ ગલોટિયાં ખાય છે. ટીવીમાં ચહેરો ચમકે એટલે જાણે સાક્ષાત મોહિનીએ અમૃતકુંભમાંથી સોનાનો કટોરો પીવડાવ્યો હોય એવો હરખ આડોશીપાડોશીઓને થાય છે. માટે મિડિયામાં જે કંઈ ઝગમગે છે, એ જ ખરા હીરો-હીરોઈન લાગે છે. ક્વોલિટી કે કામની ફિકર નથી કરવાની, ફેમ એન્ડ ફોર્ચ્યુનનો જ હિસાબકિતાબ કરવાનો છે.

સડી ગયેલી શિક્ષણ પદ્ધતિ અને કોહવાઈ ગયેલી ધાર્મિકતાને લીધે ભારતમાં મિડિયા જ ‘ટીચર એન્ડ પ્રીચર’ના રોલમાં છે. ‘ઈન્સ્ટન્ટ વેવ’ તેમાંથી જ જાગે છે. જો વઘુ જોવાતી ચેનલ્સ કે વઘુ વંચાતા અખબારો જ અવૈજ્ઞાનિક, પછાત, સંકુચિત, ગેરબંધારણીય, બિનલોકશાહી ખબરોને પવન દેવાનું બંધ કરે તો તેના અંગારા આપોઆપ રાખ બની જાય ! સંસ્કૃતિ પૂજકોના દેશભક્તિના નામે લુખ્ખી દાદાગીરીના ડંગોરા એટલે મજબૂત છે કે મિડિયા તેમને મહત્વ આપે છે, ‘મોટાભા’ બનાવે છે ! દંભી અને લુચ્ચા બિનસાંપ્રદાયિકોને પણ મિડિયા જ ચગાવીને હવામાં ઉડાડે છે. ધર્મના નામે બેહિસાબ ફંડ ભેગું કરી મનફાવે તેવો વાણીવિલાસ કરતા બાબાઓના ફરંદી ફુગ્ગાઓમાં પણ મિડિયાનો જ પવન છે ! ‘મિડિયોકર’ (મઘ્યમ કક્ષા) અને મિડિયાનો પ્રાસ અપુન કા ઇન્ડિયામાં તબલાં-હાર્મોનિયમની માફક બેસી ગયો છે, નવરાઘૂપ કે ચાલબાજ નેતાઓને મિડિયાનું રણ ખેલતાં બરાબર આવડી ગયું છે.

સમાચારમાં સૌથી અગત્યનો સવાલ વૉટ, વ્હેન, વ્હેર, હુ નથી. એ છે વ્હાય…! આવું કેમ બન્યું ?

* * *

એવું નથી કે લગ્નના માંડવા નીચે ગલોફામાં ગુટકા દાબીને થતી કૂથલીની માફક ભારતમાં બધી તકલીફોનું મૂળિયું મિડિયા જ હોય. કમસેકમ ભ્રષ્ટ એડમિનિસ્ટ્રેશન કરતાં આપણું મિડિયા વઘુ જવાબદાર છે. મિડિયાનો વૉચ ટાવર ન હોત તો ગીધો મડદું ચૂંથે એ અદાથી આ દેશ પીંખાઈ ગયો હોત ! જેસિકાથી લઈ રૂચિરા સુધીના કેસમાં કૉર્ટ ટ્રાયલ પણ મિડિયાના ક્રાંતિકારી વલણથી થઈ છે. (ટાઈમ્સ નાઉ જેવી ચેનલે સુપ્રીમ કોર્ટ પછી સૌથી મહત્વની ભૂમિકા રાષ્ટ્રહિતમાં ભજવી હોવાનું એક નાગરિક તરીકેનું લેટેસ્ટ મંતવ્ય છે. ) આળસુ પોલીસના કાન મિડિયા આમળે છે. શોષણખોર કંપનીઓ કાયદાને બદલે મિડિયાથી ભડકે છે. દેશની મિલકતોને ખેતર સમજીને ખૂંદવા-ચરવા આવતા ગોધાઓના પૂંછડા આમળીને જેવી-તેવી રક્ષણાત્મક વાડ મિડિયા જ રચે છે. છેલ્લાં બે દસકામાં ભારતમાં જે કોઈ ક્ષેત્રે ક્રાંતિકારી સુધારા થયા હોય કે આઘુનિક પરિવર્તન આવ્યું હોય – તેમાં મિડિયાનો ફાળો ભારતીય ક્રિકેટટીમની જીતમાં સેહવાગ / લક્ષ્મણની ઇનિંગ્સ જેવડો અને જેટલો રહ્યો છે !

એક્ચ્યુઅલી, પ્રોબ્લેમ મિડિયા નથી. પ્રોબ્લેમ છે, વી ધ પીપલ ઑફ ઇન્ડિયા ! આપણે સાસ-બહુની સિરિયલ્સ વર્ષો સુધી જોયા કરવી છે, અને પોતાના વાંક ન દેખાય માટે ગાળો એકતા કપૂરને ભાંડવી છે ! ઇન્ટેલીજન્ટ ડિસ્કશન્સ કરતા ભૂતપલીતના સનસનાટીભર્યા કાર્યક્રમોના ટીઆરપી ઉંચા હોય છે – એટલે એ વઘુ દેખાય છે. ક્રાઈમના ન્યૂઝ વિના છાપું ખાંડ વિનાની ચા જેવું લાગે છે, અને ગડી કરીને ‘આ છાપાવાળા કેવા ગંદા સમાચારો જ છાપે છે’ની ફરિયાદો કરવી છે. જે જૂના સમાચારપત્રો ગાંધીચીંઘ્યા માર્ગે ચાલવા ગયા, એમની દશા ગાંધીજી જેવી જ થઈ. એ અકાળે શહીદ થઈ ગયા ! જો દિખતા હૈ, વો બિકતા હૈ એ વીસમી સદીનું અર્ધસત્ય છે. એકવીસમી સદીનું પૂર્ણસત્ય છે : જો બિકતા હૈ, વહી બારબાર દિખતા હૈ !

આપણે જ મિડિયાને ટાઈમપાસ એન્ટરટેઈનમેન્ટનાં કૂવામાં ગબડાવી દીઘું છે. જરાક નવીનતાસભર, ઉંડાણસભર, અભ્યાસપૂર્ણ પેશકશ થાય કે આપણે કંટાળીને ભાગી છૂટીએ છીએ. પોતાને સરાજાહેર ‘મિડિયા કી બેટી’ કહેનારી રખડેલ (આનાથી વઘુ અભદ્ર શબ્દો સૂઝે છે, જે મનમાં જ વાંચી લેવા-કલ્પનાશીલતામાં વધારો અને ગુસ્સામાં ઘટાડો થશે !) રાખી સાવંતને કોણ નવા નવા કાર્યક્રમો અપાવે છે ? મિડિયા ? જી ના એને જોયા કરતા, એની પાછળ પાગલ થઈને ફરતાં આપણે ! ટીવીને ટ્રાન્કવીલાઈઝર અને અખબારને એપિટાઈઝર બનાવી દેવા વાળા લોકો છે. મિડિયા માત્ર એમની પસંદગી, રૂચિ, માન્યતા, લાયકાતને પ્રતિબંિબિત કરતું દર્પણ છે. લોકશિક્ષણ વિના લોકસ્વરાજ લઈ લેવાનું આ ભૂંડુભૂખ પરિણામ છે. લોકોને જ ડાન્સ અને ક્વીઝના ફિલ્મી સેલિબ્રિટીઝના અતિરેકથી ઉબકા આવે એવા રિયાલિટી શોની ‘નાટકબાજી’ ચૂસ્યા કરવી છે. કોઈને દૂધ પીવું નથી અને દારૂ વેંચવાવાળાઓને જેલમાં પૂરવાની ચિચિયારીઓ કરવી છે ! મિડિયા એક કઠપૂતળી છે, એને ઠુમકા મરાવતી દોરીનું નામ છે – પબ્લિક ચોઈસ !

એટલે જ જેમ સ્વાતંત્ર્યસંગ્રામથી કારકિર્દી શરૂ કરનારા રાજકારણીઓ રીઢા શોષણખોર થતા ગયા, તેમ જ મિડિયામાં સેન્સિબલ, એન્ટી એસ્ટાબ્લિશમેન્ટ, રિવોલ્યુશનરી જર્નાલિઝમ કરનારા ધીરે ધીરે જાહેરાતોના સમંદરમાં ઘુબાકા મારવા ‘એડજેસ્ટમેન્ટ’નું લાઈફ જેકેટ પહેરતા થઈ ગયા. શું ચાલે છે, એ પાઠ નપાવટ પ્રજાએ એમને ઊંચી ફી વસૂલીને બરાબર ભણાવી દીધો. એમણે પછી પોતાના પ્રકાશનો કે ચેનલ્સને નૌટંકી બનવા દીધા. ‘કેવા છીછરા મેગેઝીન્સ આવે છે ? કેવી તસવીરો છાપે છે ?’ની બૂમરાણો મચાવનારાઓએ કદી નવનીત સમર્પણ કે કુમાર ખરીદવાની તસદી લીધી ? ફિલ્મગીતોને વખોડનારા કેટલાઓએ કવિતાઓ વાંચી ? લોકો વાતો આદર્શોની કરે છે, પણ આદર્શો ખરીદતા નથી. પછી સિદ્ધાંતવાદીઓને પૂનમના ચંદ્રમાં રોટલી દેખાય છે. નૈતિકતાના મૂલ્યોને પીળો તાવ ચડે છે. એવરીબડી લવ્ઝ પાવર. પાવર લાઈઝ ઈન પોપ્યુલરિટી. લોકશાહીમાં રિમૉટ કન્ટ્રોલ રાજાના નહિ, પ્રજાના હાથમાં હોય છે. માઘ્યમોનું જ નહિ, મહારાજાઓનું પણ ! પ્રજાને સેક્સ સ્કેન્ડલ્સ યાદ રાખવા હોય, અને શિથિલ સ્તર માટે મિડિયા સામે ફરિયાદ કરવી હોય એ કેમ ચાલે ?

જસ્ટ થિંક. બધા જ કહે છે – શીબૂ સોરેન જેવો તકવાદી ક્રિમિનલ ઝારખંડનો મુખ્યમંત્રી બન્યો, ખોટું થયું. જાહેરજીવન પર કલંક લાગ્યું. પણ સોરેન ક્યારે મંત્રીશ્વર થાય છે ? જ્યારે પ્રજા તેને વિધાનસભામાં ચૂંટે છે – ત્યારે ! હેડલાઈન્સ પાછળ છુપાયેલી આ ‘બેડ’ લાઈન છે, જે ગુણવત્તાને ડેડ કરે છે. લોકો હૈસો હૈસો કરી માર્કેટિંગનો, પ્રમોશનનો (અને એ બહાને મિડિયાનો) વિરોધ કરે છે. ખરેખર વિરોધ થવો જોઈએ નબળા, હલકા, જડભરત, ચીલાચાલુ, કન્ટેન્ટનો ! એવી અક્કલ કે અનુકૂળતા કોઈ પાસે છે જ નહિ ! માટે શબ્દોની રમતો અહીં તાળીઓ મેળવે છે, અને વિચારની સજ્જતા ગોળીઓ મેળવે છે.

‘સચ કા સામના’ ટીવી શોની ચકચાર ચગી હતી, ત્યારે પ્રસિદ્ધિભૂખ્યા ‘રિટ’ સમ્રાટોને ઠમઠોરતા દિલ્હી હાઈકોર્ટના જસ્ટિસ એ.પી. શાહે કહ્યું હતું ‘ગાંધીના દેશમાં ગાંધીની વાત કોઈ માનતું નથી. બૂરા મત દેખો,સી નો ઈવિલ ! ટીવીમાં કોણે શું બતાવવું જોઈએ તેની ચિંતા કરવાને બદલે અમારા (જજસાહેબો)ની જેમ એ બઘું ન ગમે તો જોવાનું જ બંધ કરી દો. આપોઆપ કાર્યક્રમની વ્યૂઅરશિપ ઘટશે તો એ બંધ થઈ જશે. ‘ (એમાં સંસ્કૃતિની ચિંતામાં અડધા અડધા થઈ, વજન ‘વધારવા’ની જરૂર નથી !) પરફેક્ટ ! કોમનમેન હેવ મોર પાવર ધેન ન્યુક્લીઅર બોમ્બ. પાવર ઑફ રિજેકશન. તાલિબાન હોય કે ભગવા બ્રિગેડ. ન ગમે તો થૂંક ઉડાડતી ટીકા ન કરો, એમને રિજેક્ટ કરો. નેતા કે અભિનેતા સામે મોરચા ન માંડો, ઠંડી ઉપેક્ષા કરો.

મિડિયાની તાકાત સડક પર ચાલતો માણસ છે. અને એ માણસની નબળાઈ ? મિડિયા !’

ઝિંગ થિંગ :

‘પાગલ અને જીનિયસ વચ્ચે ફરક કેવળ સફળતાનો હોય છે !’ (ટુમોરો નેવર ડાઈઝ ફિલ્મનો સંવાદ)


# નેશનલ પ્રેસ ડે (૧૬ નવેમ્બર ) નિમિત્તે , ગત વર્ષે પ્રગટ થયેલ આર્ટીકલ નજીવા જરૂરી સુધારા સાથે.

 
21 ટિપ્પણીઓ

Posted by on નવેમ્બર 16, 2011 in Uncategorized

 
 
%d bloggers like this: