RSS

Monthly Archives: જાન્યુઆરી 2012

ROYAL FLORA – 2 : night lights

you might have already read article about astonishing royal flora festival in my column ‘spectrometer’ and must have seen some fantastic flowers in the first part of this pictorial series.

now before exploring some more flowers, here is the night visit of the park…

COMING UP NEXT : INDIA PAVILION & WORLD OF ORCHID….KEEP WATCHING N VISITING THIS PLACE… 🙂

 
46 ટિપ્પણીઓ

Posted by on જાન્યુઆરી 31, 2012 in personal, travel

 

શ…શ….શ: પંચામૃત !

સમાચાર :અને .

તો, શાહરુખ-શિરીષ વચ્ચેની બબાલ અંગે આપણે કંઈ જાણતા નથી. એટલે એમાં કોણ સાચું ને કોણ ખોટું એનો ઓટલે બેઠાં ન્યાય તોળવાને બદલે મનમાં ઝબકેલા કેટલાક તારણતરંગો :

૧. નશો માણસને ભાન ભૂલાવી દે છે. પછી એ શાહરુખખાન જ કેમ ના હોય ? અથવા તો નશો માણસનો સૌજન્યનો મહામહેનતે ટકાવી રાખેલો નકાબ ઉતારી લે છે. અને હા, જાહેરજીવનમાં કૃત્રિમ વિવેકના નામે સતત ફરજીયાત મીઠડાં થવાનો ય થાક લાગી શકે છે.

૨. કોઈ પણ વ્યક્તિ એકાદવાર કશીક અલગ કે ગલત રીતે વર્તે એના પરથી આખી જીંદગી સારી રીતે વર્તી હોય , એનું ધોવાણ કરવું એ તમાશબીનોની સર્ટિફિકેટ ફાડવાની જન્મજાત અધૂરપ અને અધીરાઈ છે. (આ રીવર્સમાં પણ એટલું જ સાચું છે, આખી જિંદગીના પાપ એકાદ વખતના દાન-પુણ્યથી ધોઈ નાખવાનો આશાવાદ સેવનારા માટે) માણસ બદલાતો રહે છે. પોઝિટિવલી એન્ડ નેગેટિવલી. હા, શાહરુખ સતત આવા ઉધામા કરે તો રાજેશ ખન્નાની માફક સફળતા કે હતાશા એના પર સવાર થઇ ગઈ છે, એવું કહી શકાય, અને આવું થયા પછી ટીકા થાય કે ના થાય કાળ જ એની સજા ફરમાવી દેતો હોય છે, માટે એ ‘સેલ્ફ ગોલ’ છે. પણ ભાગ્યે જ આવું કરે એવો માણસ આમ કરે ત્યારે જરાક વિચારતા થઇ જવાય છે. ફિલ્મી દુનિયામાં આમ પણ ભંગાર પ્રોડક્ટને ભવ્ય ચીતરતા ચમચામંડળની અછત ક્યારેય હોતી નથી.

૩. હાથીના કાનમાં મચ્છરનો સતત નકામો ગણગણાટ કોઈ હેસિયત ના હોવા છતાં કેવું અને કેટલું ઇરિટેશન / ત્રાસદાયક અકળામણ પેદા કરે, એ તો જેણે અનુભવ્યું હોય એ જ સમજી શકે. આમ જનતા તો ઠીક મીડીયાના ય મોટા ભાગના મિત્રોએ સેલિબ્રિટીની લાઈફ કવર કરી હોય છે. પણ જીવી નથી હોતી. મનફાવતાં અભિપ્રાયો આપવા બધા સ્વતંત્ર જ હોય છે, અને હોવા જોઈએ. શાહરુખની ફિલ્મો વિષે ય ઘણાએ ટીકાઓ કરી છે, જે દરેક ને એ મારવા દોડ્યો નથી. પણ જયારે કોઈ પાછળ પડી જઈને સતત એકની એક વાતના ‘ઘોંચપરોણા’ કર્યા કરે, વાતમાં ‘મોણ’ નાખીને ખોટી અફવાઓ ઉડાડ્યા કરે અને એકાંગી ટીકાટિપ્પણની કુથલી જ એક વ્યક્તિને ટાર્ગેટ કરી કર્યા કરે , ત્યાં મામલો અભિપ્રાયસ્વાતંત્ર્યનો નહિ પણ પૂર્વગ્રહ અને વ્યક્તિગત દ્વેષના ઝેરનો બની જાય છે. (જે પ્રાપ્ય અહેવાલો મુજબ સોશ્યલ નેટવર્ક અને એસએમએસથી થયું હોવાનું લાગે છે.) આવી સ્થિતિમાં સંતત્વનો ઉપદેશ આપનારા કૃષ્ણથી ગાંધી સુધીના ઉશ્કેરાઈ ગયા હોવાના દાખલા મોજુદ છે. ઈટ્સ હ્યુમન એન્ડ નેચરલ. ક્યારેક એવું થઇ જાય કે લાતોં કે ભૂત બાતોં  સે નહિ માનેંગે – અને હાથ ઉપડી પણ જાય. ઈનફેક્ટ, ‘સમજાવ્યા સમજે નહિ, જનાવરની જાત’ જેવો મામલો હોય તો ઉપડવો જ જોઈએ. સિવાય કે વીર્યમાં શુક્રાણું ઓછા હોય. આ વાક્ય એરોગન્ટ લાગી શકે છે, પણ સો ગાળ સહન કર્યા બાદ જ સુદર્શન ઉપડતું હોય છે. અને ત્યાં ભગવદગીતાનું સંભાષણ કામ નથી લાગતું. અર્જુનો સાથે સંવાદ હોય, શિશુપાલો એને લાયક નથી હોતા.

૪. વધુ ગુસ્સો અને રોષ ત્યાં જ હોય , જ્યાં ભૂતકાળનો વધુ લગાવ હોય. ગાઢ દોસ્તો વધુ ગહેરા હરીફો બનતા હોય છે. આકર્ષણ જેટલું જ અપાકર્ષણ વિજ્ઞાનનો પ્રકૃતિસહજ નિયમ છે. શાહરુખ-ફરાહની ગાઢ દોસ્તી વચ્ચે પછીથી શિરીષની એન્ટ્રી થઇ છે. શાહરુખે એમ માન્યું હોય કે બંનેને અંગત ભોગ આપી મોટા  કામ-નામ-દામ મેં અપાવ્યા. શિરીષ-ફરાહે એમ માન્યું હોય કે આ તો અમારી ટેલન્ટ હતી, એમાં શું ઉપકાર થયો (કે કદાચ શોષણ થયું ) ? આ એક જ ફિલ્ડમાં સાથે કામ કરનારા બે દોસ્તો વચ્ચે શક્ય એવા સનાતન સંઘર્ષના મૂળિયાં અહીં જ હોય છે. બેઉ માટે એકબીજાનું વર્તન વધુ ‘હર્ટ’ ફીલિંગ જન્માવતું હોઈ શકે, જે કોઈ અજાણ્યાએ કર્યું હોત , તો જે-તે સમયે બેઉએ હસી કાઢીને જતું જ કર્યું હોત.

૫. માનવ અંતે તો આદિમ પશુ છે. ડાહી ડાહી વાતો ચગળવાથી આ હકીકત બદલાતી નથી…..!

 
42 ટિપ્પણીઓ

Posted by on જાન્યુઆરી 31, 2012 in Uncategorized

 

happy vasant panchmi : royal flora -1

after coming back from thailand, right now i am at goa for jain social group’s international conference. so blogging is still on hold.

but today’s spring season festival of “vasant panchami” reminded me my visit to one of the world’s biggest horticultural expo – a 80 hector park with millions of flowers to display, alongwith 30 countries participation and grand pavilion devoted to rare species – from giant boebab tree to smallest lotus…and just WOW orchid extravaganza!

anyway, i have already written about royal flora in detail for my gujarat samchar’s popular column ‘spectrometer’, so no more texts but just some sample pictures from the treasure i have clicked there in a day. out of hundreds of beautiful pictures, here is first lot of pictures i am sharing. after couple of days, will share more.

so here we go ! smile to spring…say it with flowers!

 

THIS IS JUST BEGINNING…MANY MORE EXCLUSIVE PHOTOGRAPHS WILL BE SHARED HERE…KEEP WATCHING THIS SPACE….

 
42 ટિપ્પણીઓ

Posted by on જાન્યુઆરી 28, 2012 in education, personal, romance, travel

 

સહન હું તો કરી લઉં છું, ન સહેવાશે તમારાથી…એ પાનું ફેરવી લેજો, જ્યાં મારી વાર્તા આવે !

તસવીર સૌજન્ય : મરમી, મૃદુ અને માયાળુ મિત્ર દિપક સોલિયા

‘ના, એ થોકડાને અડવાનું નથી.’

‘કેમ ?’ મમ્મીના ચહેરા પર ધનતેરસની એ રાત્રે રોષમિશ્રિત કુતૂહલ હતું.

‘એમાં સમકાલીન છે’  આઇન્સ્ટાઇનને સાપેક્ષવાદનું રિસર્ચ પેપર કબાટમાં મુકતી વખતે જેવો ગર્વ થાય, એવા ભાવથી મેં કહ્યું.

મારા સમકાલીનપ્રેમને જાણતી માએ કોઇ દલીલ ન કરી. કાળજીપૂર્વક એ થપ્પીઓ અલગ કરવાની શરૂ કરી. દિવાળીનું ઘણું કામ હજુ બાકી હતું. અમારા ઘરમાં ‘દિવાળી કાઢવી’ અસંભવ, કારણ કે દેવાળુ઼ં નીકળી જાય એટલા ખર્ચે એકઠા કરેલા મેગેઝીન્સબૂક્સડીવીડીઝના ઢગલામાં કરોળિયાઓને પણ રસ્તો શોધવો પડે.

***

૧૯૯૪ની સાલ. જીંદગીમાં પહેલી વખત મુંબઇ જોયું. ભાભા એટોમિક રિસર્ચ સેન્ટરની નિબંધ સ્પર્ધાના વિજેતા વિદ્યાર્થી તરીકે માનખુર્દ પાસે ભાભા એટોમિક રિસર્ચ સેન્ટરમાં જ રહેવાનું હતું. મુંબઇ આમ પણ ભૂલા પડી જવાય એવું લાગે. આવડા મહાનગરમાં એકલા જવાનો પહેલો અનુભવ. પણ હિંમત કરીને ફરવા નીકળ્યો. જોવાનું ઘણું હતું. એલીફન્ટાથી ઇસ્કોન મંદિર સુધી. પણ પહેલી સાંજે રસ્તો પકડ્યો, નરીમાન પોઇન્ટ પર એક્સપ્રેસ ટાવર્સનો. રાતના અંધારામાં ચમકતી મરીન લાઇન્સની રોશનીમાં રીતસર ગોખાઇ ગયેલા એ સરનામે પહોંચ્યો. વોચમેનને કહ્યું ‘સમકાલીન’. એણે લિફ્ટ તરફ ઇશારો કર્યો. લિફ્ટ તરફ જઇને ડાઉન એરો પ્રેસ કર્યો. હૈયુ ધડકતું હતું. ઉપર જઇને બીજું કશું જ કરવાનું નહોતું. માત્ર એક વ્યકિતને જોવી હતી. એને મળીને એમની સાથે વાત કરવી હતી, બસ બેપાંચ મિનિટ માટે જ.

એમનું નામ હસમુખ ગાંધી. સમકાલીન તંત્રી. એમના દિલમાં એ આગવું અખબાર હતું, અને એ સમકાલીનના દિલમાં એ. એમના લેખો વાંચીને જ ખબર પડે કે આ માણસ શાહીને બદલે લોહીથી લખતો હશે, અને એની રગેરગમાં લોહીને બદલે તેજાબ વહેતો હશે. સમકાલીન એક છાપું નહોતું. ગુજરાતી પત્રકારત્વની ચવાઇને ચૂથ્થો થઇ ગયેલા (કર્ટસીઃ હસમુખ ગાંધી) બીબાઢોળ ઢાંચામાં એક ક્રાંતિ હતી. અંધારામાં ભભૂકી ઉઠેલી એક અગનજ્વાળા હતી. બંધ ગુફાના ભેજ વચ્ચે આવતી તાજી ગરમી હવાની લહેરખી હતી. લેઆઉટ શબ્દનો અર્થ તો શું, શબ્દ પણ સાંભળ્યો નહોતો, ત્યારે એણે લેઆઉટ શું કહેવાય એની પિછાન કરાવી.

એમનું લખાણ ફ્યુઝન લેન્ગ્વેજમાં જ રહેતું. ચિક્કાર અંગેરજી શબ્દોનો સ્વાદિષ્ટ વઘાર ધીમી આંચે પકવેલી ગુજરાતી પર થયેલો હોય. ક્લાસિકલ બ્રિટિશ ઈંગ્લીશ અને તળપદી બળૂકી કાઠિયાવાડી બોલીનું એમાં ટેસ્ટ ટ્યુબ બેબીની પેટ્રિડિશની માફક પાના પર ફલન થયું હતું. કહેવાય છે કે ગાંધી સાહેબે અખબારોમાં વારંવાર વપરાતા ઘસાયેલા લિસ્સાં ફિક્કાં શબ્દોનું આખું એક ચેકલિસ્ટ બનાવી દરેક સ્ટાફ મેમ્બરને આપ્યું હતું. એવા ટિપિકલ વર્ડસના ઉપયોગ પર પ્રતિબંધ હતો. એકદમ કેચી મથાળાં અને પહેલા પાને આઠઆઠ કોલમની રસભરપૂર તસવીરો. ‘રાજનામ રાજેશરી’ નામથી આખા પાના ભરીને વાચકોના પત્રો છાપતાં. હસમુખ ગાંધીએ પ્રેસનોટિયા ઘોરખોદિયા ચર્ચાપત્રીઓની લશ્કરી મિજાજમાં છુટ્ટી કરી નાખી હતી.

હસમુખ ગાંધી એવી ‘ભારે જહેમત ઉઠાવી હતી’વાળી ફરમાસુ યાદીઓ કે ફલાણા ઢીંકણા ગુણગાન બિરદાવલિ સમિતિની જાહેરાતો ન છાપતા. પણ ચિક્કાર કોલમો, નેશનલઇન્ટરનેશનલ ન્યૂઝવ્યૂઝથી ગુજરાતી થાળીની જેમ પાનાઓ છલોછલ કરી દેતા. શ્રેણિક શ્રોફથી નિરૂ શાહના નામે પોતે પણ ઘણી વાર છાપાના બેત્રણ પાના (ચોવીસેક કોલમો !) ભરાય એટલું લખતાં. તંત્રીલેખ ઉર્ફે એડિટોરિયલને ગુજરાતી અખબારોમાં ગુમાસ્તીગીરીમાંથી એમણે આઝાદ કર્યો હતો. ભયંકર સ્ટ્રોંગ વ્યૂઝ ધરાવતો આ જીદ્દી આદમી તંત્રી તરીકે લોકશાહીનો બુલંદ બાશીંદો હતો. એમને ‘મણ મણની ટોપરાવતા’ વાચકોના પત્રો એ ખેલદિલીથી છાપીને મર્માળુ મજાક કરીને ઉત્તર વાળતા. પોતાનાથી સામા છેડાના વિચારો વાળી કોલમો આગ્રહ કરીને લખાવતા.

ગુજરાતી ભાષામાં ધ બેસ્ટ ફિલ્મ રિવ્યૂઝ એમણે અલાયદા હાસ્યલેખની ગરજ સારે એવા ચોટડૂક નિરીક્ષણો સાથે રમતિયાળ ભાષાના સ્વામી કેતન મિસ્ત્રી પાસે ‘ફીલ્મોમીટર’માં કરાવ્યા હતા. સચીન તેન્ડુલકર જેવી ઝમકદાર ફટાકાબાજી છેલ્લા પાને રોજેરોજ ‘તારીખ અને તવારિખ’ નામની સૌરભ શાહની કરિઅરબેસ્ટ કોલમમાં થતી. ચંદ્રકાંત બક્ષી, ગુણવંત શાહ, મધુ રાય, કાંતિ ભટ્ટ, નગીનદાસ સંઘવી, સુરેશ દલાલ, દિગંત ઓઝા, રમેશ ઓઝા, રજનીકુમાર પંડ્યા સમકાલીનના તાજમાં તમામ રત્નો ઝળાંહળાં થતાં, અને એમના બીજા લખાણથી વેગળા એવા એકસ્ટ્રા ઓર્ડિનરી પીસ કે સીરિઝ લખતા. દિપક સોલિયા, કાના બાંટવા, દિલીપ ગોહિલ કે સંજય છેલ જેવા આજે જાણીતા લેખકો – સંપાદકો બની ગયેલા નામોના પત્રકારત્વની પહેલી પાઠશાળા પણ સમકાલીન હતી. શિશિર રામાવત-ધૈવત ત્રિવેદી-ઊર્વીશ કોઠારી-રાજેશ થાવાણી-નરેશ શાહ-રશ્મિન શાહ-અલ્પેશ ભાલાળા-પ્રણવ અધ્યારૂ જેવા સંભવતઃ સમકાલીનવાચકમાંથી લેખક બનેલા  સેંકડો ‘એક્સ્ટર્નલ સ્ટુડન્ટસ’ તો વળી જુદા. મુંબઇની અખબારી આલમની ફોર્મ્યુલાને આ વન મેન આર્મીએ ઉપરતળે કરી નાખી હતી. હરકિસનભાઈ અને હરીન્દ્રભાઈના મેઈનસ્ટ્રીમ જર્નાલિઝમના ગ્રીનહાઉસમાં જાણે એક ગરૂડ પાંખો ફફડાવવા લાગ્યું હતું.

તસવીર સૌજન્ય : હસમુખ ગાંધીના યાદગાર તંત્રીલેખોનું ઈમેજ પબ્લિકેશન દ્વારા પ્રકાશિત પુસ્તક

સમકાલીનની રવિપૂર્તિનું નામ વરાયટી હતું. ગાંધીભાઇ એમાં પહેલા પાને ‘કેફિયત’ લખતા. દિલ તરબતર થઇ જાય, અને હણહણતા અરબી અશ્વો દિમાગમાં ખરીઓથી ધૂળ ઉડાડતા હોય, એવી અનુભૂતિ હસમુખ ગાંધીની સ્કારલેટ જોન્સનની કાયા જેવી ચુસ્તદુસ્ત, તીખીતમતમતી, મારકણી કલમની માયામાં રહેતી. ‘પહેલો પુરૂષ એકવચન’ નામે પોતાની અને પોતાના ક્ષેત્રની જ કાલ્પનિક પાત્ર નૌતમલાલ (ચાંદીની મૂઠવાળી લાકડી, એલચીવાળું મસ્સાલેદાર પાન !)ના માધ્યમે વટભેર ઉડાડતા. એમના લેખો હંમેશા એન્ટી એસ્ટાબ્લિશમેન્ટ રહેતા. ઢોંગી ધર્મગુરૂઓ, દંભી બાવામુલ્લાઓની જમાત સામે એમને એલર્જીની હદે ચીડ ચડતી, અને સુંવાળી ચિબાવલી વાતોમાં એ છુપાવવાને બદલે શબ્દોના સાટકા વીંઝીને એ પ્રહારો કરતા. આજેય અવનવા લાગે એવા સેંકડો પ્રયોગો કરનાર હસમુખ ગાંધીનું ‘સમકાલીન’ એટલે એમનું પોતીકું એક રજવાડું.

કહ્યું ને, ‘સમકાલીન’ એક અખબાર નહિ, એક સ્કૂલ હતી. ગુજરાતી પત્રકારત્વમાં હજુ પ્રવૃત્ત અને સરટોચના સ્થાને બેઠેલી આખી એક જનરેશન, એક ફૌજ, એક બ્રિગેડ એમની સરદારી નીચે શું લખવું, શું ન લખવું અને કેવી રીતે લખવું એ શીખી હતી. હું એક પણ જર્નાલિઝમની સ્કૂલમાં ( પાછળથી પ્રવચનો આપવા સિવાય) ગયો નથી. મારો પત્રકારત્વ અને લેખનને સમજવાનો અખાડો એટલે સમકાલીન. જો ગોંડલ જેવા નાના ગામમાં, મિડિયાના કોઇ બેકગ્રાઉન્ડ વિનાનો એક તરૂણ વાચક એક અખબારમાંથી આટલું મેળવી શકે, તો ટીમનું ઘડતર કેવું થતું હશે ત્યાં !

***

આ બધા જ વિચારોને મનમાં ઘોળતો ઘોળતો હું એક્સપ્રેસ ટાવર્સની લિફ્ટ પાસે ત્રણેક કલાકની સફર ખેડીને પહોંચ્યો હતો. મધરાતના એકલા પાછા જવાનું જોખમ ઉઠાવ્યું હતું. લિફ્ટ આવી પણ ઉપર જવામાં ડર લાગ્યો. હસમુખ ગાંધી તો ડિસિપ્લીનના ધરખમ આગ્રહી તંત્રી. એકએક શબ્દમાં જાણે તલવારની ધાર, ઠોસ ચટ્ટાનનું વજન. બહુ તેજસ્વી સૂરજ આંખોને આંજી દે એવો હોય. ક્યાંક અજાણ્યા કોલેજીયને પાડેલી ખલેલને લીધે હસમુખભાઇ રૌદ્રરૂપ ધારણ કરશે તો ?

એ ડરથી પાછો ફરી ગયો ! અઢળક દોસ્તો આ વાતને આજે સાંભળીને હસી કાઢે છે પણ હસમુખ ગાંધીના લેખનનો એવો જાજરમાન દોરદમામ, ઠસ્સો છવાયેલો હતો. છપાયેલા શબ્દની એ શકિત હતી.

વર્ષો પછી ‘અરિ પણ ગાશે દિલથી’ લખી ગાંધીભાઇએ ભારે હૈયે ‘સમકાલીન’ છોડ્યું. (સ્થાપનાના અગિયારમા વર્ષે ) એ એમનું સંતાન હતું. સાત ખોટનું, પહેલા ખોળાનું. કલાસ ઓડિયંસનું, એ કલાસિક અખબાર લેખકોને વાચક બનાવે તેવું સુપરહિટ એકલપંડે કરીને સેનાપતિએ વિદાય લીધી.  ગાંધીભાઇ વિનાનું સમકાલીન વેન્ટીલેટર પર ચાલતી સિસ્ટમ જેવું હતું. ખોળિયું હતું, પ્રાણ નહોતો.

હસમુખ ગાંધીએ રોજ એક પાનું ભરીને અન્ય સાંધ્ય દૈનિકોમાં લખ્યું. ઓસરીમાં ઘોડા દોડાવ્યા. અંગત જીવનમાં ઝંઝાવાતો આવ્યા. એમના એક લેખની ભૂલો બતાવતો એક પત્ર મેં વાચકની હેસિયતથી મિડ-ડેમાં લખ્યો. એ છપાયો ત્યારે વાઘની મૂછ ખેંચી લીધી હોય, એવો સોંપો પડી ગયો. મુંબઇથી દિગ્મૂઢ થઇ રહેલા વાચકોના પત્રો, પત્રકારોના ફોન આવ્યા. હસમુખ ગાંધીનો સ્પિરિટ સલામને લાયક હતો, એની પ્રતીતિ હતી જ, આ ઘટનાથી સાબિતી મળી. એમણે જાહેરમાં કોઇ ગોળગોળ વાતો કર્યા વિના પોતાનો હકીકતદોષ સ્વીકારી એક મામુલી વાચકની રોકડી પ્રશંસા કરી. કૌટુંબિક મિત્ર જેવા વડીલ સ્નેહી અરવિંદ શાહ (મિડ-ડેના તત્કાલીન સૌરાષ્ટ્ર બ્યુરો ચીફ) એમને મુંબઇ મળવા ગયા હતા. પાન ખાતી વખતે, છેલ્લે જવા ટાણે મારી વાત કરી. મારી સમકાલીનભકિતથી એ પરિચિત. હસમુખભાઇ ત્યારે મારી નવી નવી કૌમાર્યમાં પ્રવેશતી ‘ગુજરાત સમાચાર’ની કોલમ વાંચતા. એમણે ઉમળકાથી કહ્યું, ‘જયને કહેજો, મને આવે ત્યારે જરૂર મળે. હું કોઇ વાચક પ્રેમથી પેન આપે તો પણ સ્વીકારી લઉં. પણ કોઇ સોદાગર જમીનનો પ્લોટ આપે તો ન લઉં !’

તસવીર સૌજન્ય : સૌરભ શાહના બ્લોગ પરથી

એ ક્ષણ ક્યારેય આવી નહિ. એક વખત હું પાછો ફરી ગયેલો, આ વખતે હસમુખ ગાંધીએ ઉતાવળ કરી. તારતાર થઇ ગયેલી જીંદગી જીવનારો, મિડિયોકર માણસોને પોતાનાથી આગળ નીકળતા જોઇને, એમની સફળતા નીચે કચડાતો એ અજંપાથી અકળાતો આદમી અચાનક ૧૯૯૮માં ૬૬ વર્ષ બળાપા અને અજંપાના વલોપાતમાં કાઢીને એકિઝટ કરી ગયો. આઇબીએમના એકચક્રી શાસન સામે એપલનું ટ્રેન્ડસેટર હોમપીસી મુકનાર સ્ટીવ જોબ્સને જે-તે વખતે જેમ કદી બિલ ગેટ્સ જેટલી સમૃદ્ધિ+પ્રસિદ્ધિ  ન મળી, એવું જ આ વીરલાને થયું. એને તો ન દોલત મળી, ન શોહરત મળી. જે વાચકો માટે એમણે જીંદગી ફના કરી, એ વાચકો તો ‘આંગળી જળમાંથી નીકળી અને જગ્યા પૂરાઇ ગઇ’ની માફક તાબડતોબ ભૂલી ગયા.

ત્યાં સુધીમાં ગાંધીભાઈ પછી તંત્રી બનેલા હરિ દેસાઈએ મને ગધ્ધાપચ્ચીસી પૂરી થાય એ પહેલા સમકાલીનનો જ કટારલેખક પ્રેમાગ્રહથી બનાવી દીધો હતો! એ વખતે ‘રામઝરુખે’ નામથી મીડિયાવોચની (ગુજરાતી પત્રકારત્વમાં શું ચાલે છે, શું હોવું જોઈએ, કોણ કેવા લચ્છા મારે છે, કેવા ગપ્પાં મારે છે-એ બતાવતી 😉 ) કોલમ પણ હું લખતો થઇ ગયેલો ! બાદમાં જનક શાહ અને છેલ્લે મેહુલ દાણીએ સંભાળ્યા બાદ પહેલેથી જ ઓછો પણ આગવો વાચકવર્ગ ધરાવતું અને ક્રમે ક્રમે એ ય ગુમાવતું સમકાલીન અંતે ઠપ્પ થઇ ગયું.

ખેર, મને તર્પણરૂપે એક શ્રદ્ધાંજલિ લેખ ૧૯૯૮મા એ ગુજરી ગયા ત્યારે લખવા મળ્યો હતો. સૌરભ શાહ ત્યારે મિડ-ડેના એડિટર હતા. એમણે ફોન કરીને ઇજન આપ્યું હતું. (ક્યારેક એ લેખ અહીં મુકીશ ) ટાઇટલ આપ્યુ : ‘વો તો હૈ અલબેલા, હજારો મેં અકેલા… સદા તુમને એબ દેખા, હુનર કો ન દેખા…’

જંગલ મેં મોર નાચા, કિસને દેખા ?

***

૨૬ જાન્યુઆરી, આ માત્ર પ્રજાસત્તાક દિન નથી. હસમુખ ગાંધીની પુણ્યતિથિ છે!

રીડર માય લોર્ડ, ગુજરાતી પત્રકારત્વ અને લેખનનું એક શિખર ગણાય એવા હસમુખ ગાંધીનું કોઇ સાહિત્ય જ આ ગુજરાતી પ્રજાએ સાચવ્યું નથી. કોઇ પત્રકારત્વની કોલેજમાં પણ એનો શાસ્ત્રીય અભ્યાસ થતો નથી. જર્નાલિઝમના સાઇબરકિડ્સ તો ભૂલાઇ ગયેલા કોઇ પેગાન દેવતાની ખંડિત પ્રતિમા બે ઘડી મુગ્ધ બનીને ટુરિસ્ટ નિહાળે, એ અદાથી જરા વિસ્મિત થઇ, ઔપચારિક વખાણ કરી કે પછી ‘હુ કેર્સ’ના ખભા ઉલાળી બ્લોગિંગ માટે લોગ ઇન થઇ જશે. હસમુખ ગાંધીના લખાણની કોઇ દળદાર અને દમદાર ગ્રંથશ્રેણી હોય તો એમની ધીંગી કામગીરીનો પરિચય ભવિષ્યના કોઇ રસિકડાંને થઇ શકે ને  વાંચી એની સરાણ પર વિચારતણખા ઝરે, ત્યારે એમની ભાષાની તીક્ષ્ણ ધાર નીકળે ને ! સમગ્ર ગુજરાતે હસમુખ ગાંધીને વિસારે પાડી દીધા છે. એક સમ ખાવા પૂરતું ચર્ચાસત્ર પણ ક્યાંય થયું ?

જો તમને પોપ્યુલર માર્કેટિંગ કે નેટવર્કિંગ આવડતું ન હોય, જો તમે સો ટચની નિષ્ઠાથી કામ કરવા સિવાય બીજું કશું મેનિપ્યુલેશન શીખ્યા ન હો, જોજો તમે સંબંધો સાચવવાની મીઠાશને બદલે સાચું બોલવાની કડવાશનો માર્ગ પસંદ કરો, જો તમે ફુરસદનો સમય વાંચન, લેખન, જ્ઞાનસાધના તણા તપમાં કાઢો અને પબ્લિક રિલેશન્સ કે સેલ્ફ મેનેજમેન્ટ પાછળ ન આપોતો આ દેશમાં તમારી જેવી (અવ)દશા થાય તેનું હસમુખ ગાંધી સ્તબ્ધ કરી દે, તેનું હોરિફિક એકઝામ્પલ છે. સત્વ અને સત્ય હોવા છતાં એમનું લખાણ જ જાણે કોઇ ઐતિહાસિક દસ્તાવેજના પાના ફાટી ગયા હોય, એમ અલોપ થઇ ગયું ! જાણે કોઇ એક્ટરની ઘણીખરી ફિલ્મોની પ્રિન્ટ ખતમ થઇ ગઇ. (ડીવીડી બને એ પહેલા !) જાણે કોઇ ક્રિકેટરનો રેકોર્ડ ભૂંસી નાખવામાં આવ્યો ! અને છતાં ય કોઇને કશી પડી જ ન હોય… મીલોં તક ખામોશી હૈ !

***

બરાબર યાદ છે (આવી વાત તો કેમ ભૂલાય ?) ગોંડલમાં એ વખતે પાંચ નંગ ‘સમકાલીન’ આવતા. એક જાહેર પુસ્તકાલય માટે, બીજું એમ.બી. કોલેજમાં, ત્રીજું એક એન્જીનીયર સાહેબ માટે, ચોથું અમારા ઘર માટે અને પાંચમુ ન્યુઝ સ્ટોલ ઉપર રાખવા (અને મોટે ભાગે પસ્તી કરવા !) એ ય મુંબઇના બહાર પડ્યા પછી ત્રીજે દિવસે હાથમાં આવે ! છતાં ય કોઇ દિવસ એ છાપું વાસી ન લાગે ! ફ્રેશ ફોરએવર. અડતાલીસ કલાક પછી પણ છાપું હમણાં જ લખાયું હોય એવું રોજેરોજ લાગે, એટલી સિદ્ધિ જ એની ક્વોલિટીને ટાઇમલેસ બનાવવા પૂરતી નથી ?

સમકાલીન લેવા ઘણી વખત રાતના ત્રણત્રણ ધક્કા ખાઇને જતો. થોડો સમય ડિસ્ટ્રીબ્યુશન પ્રોબ્લેમને લીધે સમકાલીન આવતું બંધ થયું. ત્યારે કોલેજ માટે મારૂં રાજકોટનું અપડાઉન શરૂ થઇ ચૂક્યું હતું. એવું બન્યું જાણે કે જાહેર રજાના દિવસે કોલેજ બંધ હોય, પણ સમકાલીન જેવા છાપામેગેઝીન લેવા હું (બસનો પાસ ત્યારે ન ચાલે એટલે બે રૂપિયાના છાપાં માટે વીસ રૂપિયાનું ભાડું ખાલી ખિસ્સે પણ ખર્ચીને) જાઉં. એક વ્યસન વળગેલું. સનક હતી. બંધાણીની રગોમાં કસુંબલ અમલ વિના કડાકા થાય, મારીજુઆનાના ડ્રગ એડિક્ટને ગળે શોષ પડે એવું કમ્પલઝન હતું ત્યારે બધી કોલમો વાંચવાનું. જે કોપી વેંચાતી ન મળતી, એ વાંચવા કોલેજ પૂરી થયે, લંચ સ્કિપ કરીને બપોરે એકલો લાયબ્રેરીમાં બેસતો. કોલેજમાં ન આવ્યું હોય તો ?

એક વખતે એક્સપ્રેસ જુથનું જનસત્તા રાજકોટમાં બહાર પડતું. એની ઓફિસે જઇ એડવર્ટાઇઝિંગ માટે ત્યાં પડેલી કોપી માટે રીતસર કાકલૂદી કરવાની, છેલ્લે ઝેરોક્ષ કરાવવાની તૈયારી ! પછી ન મળે તો મુંબઇના મિત્રને કહી ત્યાં શોધાવીને કુરિયર કરાવવાનું. ગંજ ખડકાયો આમ એકઠા થયેલા સમકાલીનનો ! એની માઇક્રોફિલ્મ્સ તો ક્યાંય ધૂળ ખાતી હશે, એક્સપ્રેસ ગ્રુપની ઓફિસમાં, પણ આ સમકાલીન સાચવતા અમારો દમ નીકળી જતો. ઘરમાં અમારી પથારી સાંકડી થાય, અને સિલ્વર ફિશ જેવી અખબારી કીડાઓને મખમલી બિછાનું મળે ! બધે જ એના ઢગલા. એક આખો ઓરડો ભરાયેલો !

આ લખુ છું અને એ દ્રશ્ય મારી આંખ સામે તરવરે છે. ઉધરસ ખાતા ખાતા મારી મમ્મી એકએક છાપામેગેઝીનને તારીખવાર ગોઠવતી, અને શ્વાસની બીમારી વાળા પિતા હાંફતા હાંફતા એને વ્યવસ્થિત રાખતા એનું ! ઘણીવાર એ ખોલીને વાંચતો, માટે જીવની જેમ સાચવવાનું ફરમાન હતું. ખબર નહોતી કે આવી ઘેલછા તો મૂળ પ્રકાશનોને પણ નથી હોતી ! (આવી જ રીતે સચવાયેલા ગુજરાતી મેગેઝીન્સનું કલેકશન મૂળ મેગેઝીન્સને પણ ખપતું નથી ! અને અંગ્રેજી મેગેઝીન્સ ઓનલાઇન આર્કાઇવ્ઝ બનાવી ચૂક્યા છે) હસમુખ ગાંધીના ખરા પ્રેમીજન કહી શકાય એવા લેખક સૌરભ શાહ એક દિવસે અચાનક ઘેર આવ્યા. બાથરૂમમાં ખડકાયેલા ગંજ જોઇને કહેલું, ‘સાચવજે, એક પુસ્તક કરવું છે, એમાં આ કલેકશન કામ લાગશે.’

પુસ્તક તો ન થયું. ઉધઇ થઇ ગઇ. એ અખબારોને લીધે ઘરનો લાકડાનો દરવાજો સડીને ખવાઇ ગયો ! બેફામ વરસાદનું પાણી ત્યારે ભરાયેલું. મોટી જગ્યા રાખવા જેટલી આર્થિક આવક નહોતી. કેટલોક ખજાનો લૂંટાયા પછી પણ હજુ ખાસ્સું બચ્યું હતું. કેટલાય મૂર્ઘન્ય લેખકોવાચકોપત્રકારોને ફોન કર્યા, એસએમએસ કર્યા. કોઇને આ જોઇએ તો ! કોઇને આવી સાચવણીમાં અમારી જેમ વર્ષો બગાડવાની મૂર્ખાઇ કરવી નહોતી. ત્યારે સોશ્યલ નેટવર્ક હતું નહિ, નહિ તો રીતસર ટહેલ નાખી હોત!

મમ્મીને કેન્સરે છીનવી લીધી હતી. એકલે હાથે સચવાય એમ હતું નહિં. ખબર હતી કે આખો એક કાળખંડ ખારી શિંગના પડીકામાં ફેરવાઇ જશે. પણ અંદરથી ઉઠતી વેદનાનો ગુસ્સો હતો. અંતે એ ફેંકી દેવાનો, સાડા ત્રણ રૂપિયે કિલોની પસ્તી કરવાનો નિર્ણય લેવો પડ્યો. વાંચનના, લેખનના અને પત્રકારત્વના આવા જ નીમપાગલ દોસ્ત કિન્નર આચાર્ય એકે જ રસ બતાવીને કહ્યું, “મારી ઘેર મૂકી જા તો હું એમાંથી ગાંધીભાઇના યાદગાર લેખો તો કાપી લઉં.” ભાડે ગાડી કરીને ત્યાં થપ્પા ઠાલવ્યા. રાત દિવસ બેસીને એણે થાય એટલા લેખોના કટિંગ કર્યા. તો ય ઘણું રહી ગયું, પણ ઘણું એ રીતે બચ્યું.

સમકાલીન ગયા.  હમખ્યાલ દોસ્ત અને બીજા ‘ગાંધીજન’ વિક્રમ વકીલે એ લેખોના કટિંગ્સ કમ્પોઝ કરાવવા લીધા. ગુજરાતીમાં આજે જ્યાંજ્યાં હસમુખ ગાંધીના લખાણ છપાય છે, એની એક ગંગોત્રી મારા ઘરમાં ય હતી. એની પાછળ અડધી જુવાનીની કુરબાની છે. પણ કોઇને એની કદર તો શું, ખબર પણ નથી. હદ તો એ છે કે કોઈ પાસેથી હજુ એ લેખોની ડિજીટલ સીડી પણ મને મળી નથી. એ  કોઇ પાસે સલામત હશે, એવી ધરપત જરૂર છે. પણ એ સીડી મારા ખજાનામાંથી તૈયાર થઇ હોવા છતાં કોઈએ મને પહોંચાડી નથી. ખુદ ગાંધીભાઈ જ ભૂલાઈ જતા હોય તો સીડી શું વિસાતમાં !

હા, આ લેખ ગત વર્ષે (વર્તમાન કરતા લઘુસ્વરૂપે) લખ્યો, અને આમ જ પડ્યો રહ્યો (ગાંધીભાઈનું તો બેડ લક જ ખરાબ ! જે મેગેઝીન માટે આ લખેલો એમાં ય ના છપાયો ને મેં કોલમ શરુ કરતા પહેલા જ એકઝાટકે બંધ કરી દીધી! :-P) એ પછી હસમુખ ગાંધીના લખાણોનું સમ ખાવા પૂરતું એક પુસ્તક દિવ્યાંગ શુકલે સંપાદિત કરેલું, રહી રહીને ગયા વર્ષે ઈમેજ પબ્લીકેશને યાદગાર તંત્રીલેખો સીરીઝમાં બહાર પડ્યું છે. પુસ્તકના મર્યાદિત કદમાં એમના કસબનું પાંચ ટકા ય ઝીલાયું નથી. પણ ગાંધીભાઈ શું હતા એના ફર્સ્ટ ઇન્ટ્રોડક્શન માટે યંગથીંગ્સ માટે એ બ્યુટીફુલ બિગીનિંગની ગરજ સારી શકે. (આ લેખના છેડે હસમુખ ગાંધીના પરિચયનું પાનું ય એ પુસ્તકને આભારી છે.) પણ એ તો કકડીને ભૂખ લાગી હોય ત્યારે અડધું બિસ્કિટનું પેકેટ મળે એવું જ. આજે મારો કોઈ ઉગ્ર કે આક્રમક લેખ વાંચી સાહજીક રીતે કોઈ બક્ષીની તેજાબી શૈલીની યાદ અપાવે ત્યારે મને હસમુખ ગાંધી ય યાદ આવે. બક્ષી સલ્ફ્યુરિક એસિડવાળી પેનથી લખતા, તો હસમુખ ગાંધી નાઈટ્રીક એસિડવાળી પેનથી. (ગોંડલિયા મરચાં જેવા એમના બે એમના પ્રમાણમાં સાવ નાના લેખો અહીં મુક્યા છે. ક્લિક કરો અને એન્લાર્જ થયેલા ફોટોમાં વાંચો )

વાત નીકળે ત્યારે સમકાલીન કે હસમુખ ગાંધીની હૈસો હૈસો વાહવાહી કરનારાઓએ મેં એ મેળવવા ખાધેલા ધક્કા કે એ જાળવવા કરેલા ઉજાગરા વેઠ્યા નથી. હજુ ય એમના કેટલાક સમાંતર-મિડ ડેના લખાણો ફાઇલબદ્ધ કરીને મેં સાચવ્યા છે. હવે એ કોઇને આપવાની હિંમત થતી નથી. ન તો એનું કશું આગળ થવાનું છે. જો કે, ખુદ હસમુખ ગાંધીની હયાતી જ જ્યાં યાદ ન હોય, ત્યાં મારી આ મહેનતની હેસિયત અંગે ફરિયાદ કરવાનો હું હકદાર નથી. નાસ્તિ મૂલમ્, કુતો શાખા ? (વિધાઉટ રૂટસ, હાઉ કેન ધેર બી એ બ્રાન્ચ ?)

દોસ્તો, સફરના સાથીઓ… આ છે આપણો વાંચનપ્રેમ ! આવા કંઇ કેટલાય મેગેઝીન્સ અને એમાં બંધ  થયેલો ટાઇમ કેપ્સ્યુલ જેવો સમયનો ઇતિહાસ હજુ મારા એને લીધે ગુજરીબજાર જેવા લાગતા ગૃહમાં થીજી ગયો છે. વાંચે ગુજરાતની હાકલો વચ્ચે પુસ્તકાલયોમાં પુસ્તકો સચવાય છે, પણ મસ્તકોમાં લેખકો સચવાય છે ખરા ? એમના લેખો ? શબ્દથી શૂન્ય સુધી ? અહીં તો હરિવંશરાય તો જ અમર થાય, જો અમિતાભ સુપરસ્ટાર થાય. રિયાલીટી બાઇટ્સ.

હસમુખ ગાંધી બહુમતી મહાજાતિ ગુજરાતીની સ્મૃતિમાં ય સચવાયા નથી, પછી એમને વિવેક ખાતર વધુ એક પુણ્યતારીખે ‘સ્મૃતિશેષ’ પણ કેમ કહેવા?

(શીર્ષક પંકિતઃ કામિલ વટવા )

હસમુખ ગાંધીની ધાણીફૂટ શૈલીનું ગરમાગરમ સેમ્પલ

હસમુખ ગાંધીની અગનઝાળ ની વધુ એક આંચ (અનુસંધાન હાલ જડ્યું નથી 😐 )

દિવ્યાંગ શુક્લ સંપાદિત પુસ્તકમાંથી સ્કેન કરેલું પ્રાથમિક પરિચય આપતું પૃષ્ઠ. કર્ટસી એન્ડ કોપીરાઈટ : ઈમેજ પબ્લિકેશન.

 
80 ટિપ્પણીઓ

Posted by on જાન્યુઆરી 26, 2012 in gujarat, personal

 

પ્રવચન : ગીતા અને મેનેજમેન્ટ

થોડા સમય બ્લોગિંગમાં ફરી અંતરાલ આવે એવું લાગે છે. હું એક સપ્તાહ માટે થાઈલેન્ડ સરકારના પ્રવાસન વિભાગના આમંત્રણથી થાઈલેન્ડ જઈ રહ્યો છું. સાટું વાળવા આ વખતે એક સ્પેશ્યલ ગિફ્ટ. સામાન્ય રીતે પ્રવચન લાઈવ સામ્ભળવાની લિજ્જત હોઈ હું એ ઓનલાઈન મુકતો નથી. પણ ૨૦૧૧મા અમદાવાદ ખાતે શૈક્ષણિક સેમિનારમાં ભગવદગીતા અને મેનેજમેન્ટ જેવો હવે જુનો વિષય નવી નજરે લીધો હતો. પુરા એક કલાકનું આ વ્યાખ્યાન આપ સહુ માટે….ફરી મળીએ, ત્યાં સુધી સાંભળતા રહો…

 
22 ટિપ્પણીઓ

Posted by on જાન્યુઆરી 16, 2012 in Uncategorized

 

સહેજ ભીની સ્હેજ કોરી હોય છે, લાગણી અણસમજુ છોરી હોય છે….હોય છે રંગીન પતંગો સહુ કને, બહુ જ થોડાક કને દોરી હોય છે !

પવનમાં ફરફરતા પાના એની વચ્ચે ઉપસતી એક ચિત્રવાર્તા. હવામાં ઉડતો એક તાશના પત્તામાંથી ટપકી પડેલો ચોકટનો આકાર, એની નીચે લટકાડેલી ધાતુની ચાવી અને એમાંથી આવતો વીજળીનો કરન્ટ !

કરન્ટ ! યસ, આંચકો. બેન્જામીન ફ્રેન્ક્લીનના આ જગમશહૂર પ્રયોગનું વાંચન, અને પતંગ સાથેનું એ પહેલું અનુસંધાન ! જ્યાંની સ્મૃતિઓ કારના કાચ પર બાઝેલા શિયાળુ ઘુમ્મસના હિમકણો જેવી ઝાંખપમાંથી આવે, એ ઉંમરે આંખોમાંથી હાથ સુધી પહોંચેલો એક સળવળાટ… પતંગ !

ના અમદાવાદ, ના સુરત, ના રાજકોટ… અઢી-ત્રણ દસકા પહેલાના ગોંડલ ગામમાં મકરસંક્રાંતિએ પતંગો કરતા રૂપિયાના સિક્કાવાળી તલની લાડુડીઓ, ખીચડો અને લીલું ઘાસ ચાવતી કથ્થાઇ ગાયો જ વઘુ દેખાતી. પતંગબાજીની ધમ્માલ કમ્માલ સાહિત્યકારોના વર્ણનોમાં વાંચવા જેવડી પણ હજુ ઉંમર નહોતી.

અને ભાદરવા મહિનામાં એક સાંજે મમ્મીની આંગળી પકડીને ઘાસને પગના અંગૂઠા તથા આંગળી વચ્ચે ભરાવતો ચાલતો હતો, ત્યાં મેદાનમાં ત્રણ છોકરાઓ થીંગડાવાળા કપડે, થીંગડાંવાળી એક પતંગ ચગાવતા હતા. વળી પાછો એક વીજળીનો આંચકો આવ્યો પણ હવે મનમાં… એકીટશે એ આસમાનીને ચુંબન કરતી પતંગ સામે જોયા કર્યું. એક છોકરો મૂકાવે, બીજો ફિરકી પકડે, ત્રીજો ચગાવે.

ઘર આવી ગયું. પણ પતંગ ના ગઈ. મમ્મી સમજી ગઈ. એક નાનકડી પતંગ લઇ આવી. ફિરકી નહિ, પણ માંજાનો ટૂકડો. એ પતંગ એણે મૂકાવી, પણ ચગે ક્યાંથી ? મેદાનમાં પતંગે થોડા ગોથાં ખાધા. દોડો એટલે પતંગમાં પવન ભરાય, દોરી ટટ્ટાર થાય અને એક મિથ્યા અહેસાસ થાય કે પતંગ આપણાથી ચગે છે. જેવા તેવા કાલ્પનિક સુખને બે ઘડી સ્પર્શવાની ઝંખનાનો સળવળાટ ત્યારથી કદાચ હસ્તરેખાઓના સળમાં સંતાઈ ગયો.

મન બહુ હતું પતંગ ચગાવવાનું… પણ એકલપંડે કંઈ પતંગ ચગી નહિ. અઘ્ધર થઈ, પટકાઈ પડી. વળી જરાક પરાણે પરાણે હવામાં તાણી. પણ પતંગથી પવન રિસાયેલો હતો. એ ઢળતી રાત્રે માત્ર પતંગ જ પૃથ્વી પર પટકાઈ નહોતી, એક સપનું ય ધરતી સરસું સૂઈ ગયું હતું.

પછી થોડા વર્ષો એક વિચિત્ર ધારો આવ્યો. દર ઉત્તરાયણે બજારમાંથી એક-બે રંગબેરંગી પતંગ લેવાની, ભડકામણા રંગે રંગાયેલી ફિરકી લેવાની. બઘું ખરીદીને ઘરમાં મુકવાનું. ફિરકી લઇને ફરવાનું દોરો રમકડાંને વીંટવાનો. પતંગને બે હાથે પકડીને એના કાગળ સાથે રાસડા લેતી હવાનો ખડખડાટ સાંભળવાનો. જાણે પતંગમાં પ્રાણ પ્રતિષ્ઠા થાય ! બસ, પતંગ ઉડે નહિ તો કંઇ નહિ, એને અડીને એને લઇને બસ કલ્પનાઓમાં ઉડાડવાની !

કોલેજ કાળમાં એવી જ રીતે ફૂટપાથ પરથી જતી કોઈ ફૂટડી કન્યાને જોઇને કલ્પનાઓમાં જ એની સાથે કન્ના બંધાઈ જતા. મનમાં ને તનમાં તરંગોના પતંગો ઉડાઉડ કરતા. હજુ ‘કાયપો છે’વાળા ફિલ્મી સોંગનેવાર હતી ને રેડિયો પર દર સંકરાતે ‘ચલી ચલી રે પતંગ મેરી ચલી રે, ચલી બાદલોં કે પાર…’ અચૂક વાગ્યા કરતું. હવે અગાશી પર પતંગરંગ અને પતંગજંગના સાક્ષી બનવા માટે દોસ્તોના આમંત્રણ મળતા. પહેલીવખત એક સંક્રાંતિ ઘરની બહાર એક મિત્રની અગાશીએ કરી. ચોમેર વાગતા ટેપરેકોર્ડરના અવાજો. ચિચિયારીઓ નીચેથી ઉપર આવતી વાનગીઓ. અને બાજુની અગાશી પર ત્રાંસી આંખે જોઇને મુસ્કુરાતી કેટલીક ગરમ મસાલેદાર ખાટીમીઠી વાનગીઓ ! પતંગ ચગાવવાની લિજ્જત કરતા આ માહોલી મસ્તી જાતને જ હવામાં ઉડાવવા માટે કાફી પણ હતી, અને કેફીપણ હતી !

પતંગો ઉડતા રહ્યા, કોલાહલ વધતો રહ્યો. પણ પહેલી વખત જ્યાં સંકરાત કરી એ દોસ્તોના સંબંધો કાળના કસાયેલ માંજાથી કપાતા ગયા. ઘડીમાં ઉંચે લહેરાતો પતંગ પળવારમાં કોઈ ઝાડની ડાળી કે ઇલેક્ટ્રીકપોલ પર ચાડિયાની માફક લટકતો દેખાય કે ક્યાંક વધસ્તંભે રહેલા ઇસુ જેવી શહાદત વહોરતો લાગે ! બસ, એમ જ સમયના અવકાશમાં કેટલીક મૈત્રીના પતંગો કારકિર્દી કુટુંબની હવામાં અઘ્ધર થયા પછી દૂર દૂર સરતા ગયા. અને ધીરે ધીરે નાનકડું ટપકું બનીને, આંખોથી ઓઝલ બની ગયા ! રહી ગયા ગૂંચવાઈને લટકતા તૂટેલા દોરાના ગૂંચળાઓ.

…વર્ષો પછી અમદાવાદના ગીચોગીચ વિસ્તારમાં એક બોસ, એક દોસ્ત ગણાય એવી વ્યક્તિને સંક્રાંતની પૂર્વસંઘ્યાએ વર્ષોના સંબંધોના નાતે મળવા જવાનું થયું. દર વખતે તો વાતો ઓફિસ કે ડાઇનંિગ ટેબલ પર થાય, પણ આ વખતે એ પાવરફૂલ પર્સન એમના સામ્રાજ્ય બનેલા કાર્યક્ષેત્રની જ ઉપરના માળે આવેલા ઘરની અગાશી પર હતા. એમના બે નાનકડાં દીકરા-દીકરીને એ યુવાન પિતા પતંગ ચગાવવાનું શીખવાડતો હતો. ભારે ઉમળકાથી ફિરકી લઈને દોડતો દોડતો ! અચાનક જાણે દિમાગમાં પાર વિનાના પતંગો ગુલાંટ મારવા લાગ્યા. ફાટેલો પતંગ ગુંદર પટ્ટીથી સંધાતો હોય એવું લાગ્યું. ગગનવિહારી પતંગની ફિરકી પકડીને દોરાને ઢીલ આપતી વખતે અંગૂઠા-આંગળી વચ્ચેની જગ્યામાં ગલીપચી કરીને ફરતા લાંકડાના ખૂંટાની ગતિ મહેસૂસ કરી. જાણે દિલને વ્હીલ આવ્યા અને સાયક્લિક સરક્યુલર મોશનના બાયબ્રેશન્સ પગથી માથા સુધી ‘ધુમરી’ લેવા લાગ્યા ! પછી ઉંચે ઉંચેને ઉંચે જતી પતંગની તાણને હાથમાં પકડીને અનુભવી. જાણે ચુંબક સામે ઝઝૂમતી ટાંકણી ! આવેગનો પ્રવેગ, આકર્ષણનું ખેંચાણ… દોરી આપણને ઉડાવી જાય એવી ન હોવા છતાં એવું મને તો થાય કે કાશ, આટલા સ્ટ્રેચિંગ ટેન્શનથી આપણને ય જો હવામાં ઉડાવી દે… તો એ હવા મેરે સંગ સંગ ચલ…

* * *

હાઉ બ્રાઇટ ઓન ધ બ્લ્યુ, ઇટસ એ કાઇટ વ્હેન ઇટ્‌સ ન્યુ ! એક અંગ્રેજી કવિતાનું આવું મુખડું છે. વાદળી આકાશના સ્ક્રીન પર પતંગોના કેવા કલર પિકસેલ્સ ૧૪મી જાન્યુઆરીએ ભારતભરમાં ઝગમગશે ! છત પર આપણી આંખોને પાંખો આવશે ! માહોલ જો હોય તંગ, થયો હોય મોહભંગ, તો ઠલવો આકાશમાં રંગ, લહેરાવો લિજ્જતથી પતંગ ! પૂંછડિયો હોય કે બાંડો, ઠુમકા લગાવે એ ગાંડો !

પતંગ ગુજરાતી બોલીના સ્પેશ્યલ શબ્દપ્રયોગમાંનો એક છે. જેને ગમે ત્યારે સ્ત્રીલિંગ કે ગમે ત્યારે પુલ્લિંગ તરીકે લોકો લખતા બોલતા હોય છે ! પતંગ ચગ્યો પણ ચાલી જાય, અને પતંગ ચગીએ પણ ! ઇન શોર્ટ, ચગી હોય કે ચગ્યો હોય – સિતારો સે આગે જહાં શોધવા માટે ઉપરને ઉપર જાય, ત્યાં સુધી ભાષા કરતા આસમાનોં કે છૂને કી આશાવાળી ઉડાન વઘુ મહત્ત્વની છે !

પતંગોનું ય એવું, આમ તો માણસ જેવું ! ગમે તેવો સુંદર નમૂનેદાર મોંઘોદાટ પતંગ હોય, પણ ધાબામાં પડ્યો રહે કે દુકાનમાં ટંિગાતો રહે ત્યાં સુધી પતંગ કેવો ? પતંગનું ‘પતંગપણુ’ ત્યારે જ સાર્થક થાય, જ્યારે એ વહેતા વાયરા સામે સામી છાતીએ બાથ ભીડીને ઉડાનભરે, આકાશમાં લહેરાય ! પતંગ અગાશીએ સલામત હોય છે. ન કોઈ ડર, ન કોઈ ફિકર ! પણ એ કંઇ એના કમાન-ઢઢ્ઢા કે માંજાની મજબૂતાઈની કસોટી નથી. એ તો ‘આ પતંગ, આ પવન…’ એ જ શીખવે… એકબીજાને અનુકુળ હો, તો આખું આકાશ હાથમાં આવે’ ના ન્યાયે જ્યારે હવામાં ઉડે છે, ત્યારે પતંગત્વની દીક્ષા મેળવે છે.

છોકરીની ચોળી કસોકસ તંગ થઇ જાય છે, ત્યારે એ પતંગ બની જાય છે. એવી છોકરીની કાયાના કામણ સાથે આંખોમાં આમંત્રણ દેખાય, ત્યારે છોકરો પતંગ બની જાય છે. કોઈ નવજાત યુવાનને જોબ કે પ્રમોશન મળે અને એ પતંગ થઇ જાય… અને કોઈ એકાકી વૃઘ્ધને વ્હાલભરી વાતો મળે અને એ પતંગ બની જાય ! શિશુ વાત્સલ્યભર્યા હાથોથી હવામાં ઉછળીને ખિલખિલ હસે ને પતંગ બની જાય ! અંગતદોસ્ત કોઈ કાળજીથી ભૂલ બતાવીને કાન ખેંચે ત્યારે સંબંધ પતંગ બની જાય ! સિતારામઢી રાતે હાથના અંકોડા સુંવાળી હથેળી સાથે ભીડાય, અને ચિત્તડું પતંગ બની જાય. ટાઈટ સ્વીટ હગ વચ્ચે જ્યુસી લિપલોક થઇ જાય અને ઉન્માદના ધબકારે હૈયું પતંગ બની જાય !

કોઈ આત્મીય સંબંધની માફક જ પતંગ પણ અપેક્ષા નહિ, પ્રેમના બંધનનું મહાત્મ્ય મૌન સંવાદથી શીખવે છે કોઈને ઝટ સાચં-સારું બંધન થનગનતી ‘વાઇલ્ડ હોર્સ’ યુવાનીમાં ગમતું નથી. પણ નીચે સ્નેહની, ભરોસાની, ખુશીની, પરિવારની, દોસ્તીની મજબૂત માંજાવાળી ફિરકી હોય અને એની દોરીનો કન્નો પતંગની છાતી એ જોડાયેલો હોય ત્યારે જ એકલો લાગતો પતંગ હવામાં તેજ ગતિએ સડસડાટ ટોચે જઇને બેસે છે, અને કુશળ હાથમાં પોતાની જાતને ખુલ્લી અને ઢીલી મૂકી દે, ત્યારે જ લૂંટાયા વિના જરૂર પડે થોડો ઉપર-નીચે થઇ, ગોથ લગાવી, પેચ જમાવીને પણ પોતે ‘સ્કાય હાઈ’ બનીને ‘ક્લાઉડ કિસ’કરતો રહે છે !

ઓહ પતંગ ! જેવો ઉપર ઉડે, આકાશમાં આગળ વધે, બીજાઓથી ટોચ પર પહોંચે કે તરત જ એના એક માંજાને વગર વાંકે કાપવા માટે કાચપાયેલી દોરીઓ તૂટી પડે છે કારણ ? બસ, પતંગ આવા ઠાઠથી અઘ્ધર થયો જ શા માટે ? એને લુઢકાવીને, કાપીને, જમીનદોસ્ત કરીને જ આપણને રોમાંચ થાય ! કેટલા પતંગો ચગ્યા એ પોઝિટિવિટી પર નહિ, પણ કેટલા પતંગો કાપ્યા એ નેગેટિવિટી પર જ બાજુવાળી બાળાનું સ્માઇલ મળે, ને એટલે જ એ સ્ટાઇલ ગણાય ને !

વેલ, ક્યાંક વાંચેલા સાક્ષર ઠક્કરના શબ્દો પતંગ બનીને દિમાગમાં ઉડે છે:  પતંગ ક્યાં ક્યારેય કપાય જ છે ? કપાય છે દોરી ! સાથે મળીને ભલભલી મુસીબતોને કાપી શક્તી દોરી જ્યારે પતંગથી વિખૂટી પડી છે, ત્યારે સંવેદના, સ્પંદનોનો નાતો તૂટ્યા બાદનો પતંગ ભોંયભેગો થઇ જાય છે ! પછી એના કાગળ ધીરે ધીરે ચિરાય છે, ફાટે છે, રંગો ઉખડે છે, કોઈક ખૂણે એના ખડખડાટનો સૂક્કો અવાજ કાને અથડાયા કરે છે. પવન એને આરપાર વીંધતો રહે છે. લીરેલીરા થઇ ગયેલું પતંગનું બદન જર્જરિત થઇને ધજાની માફક સંજોગોની હવામાં ફરક્યા કરે છે. કાળના બોજથી એનાવાંસના અસ્થિ બેવડા બનીને તૂટતા વિખરતા જાય છે. તંગ, ચુસ્ત, તંદુરસ્ત એવો કાગળ તાપમાં કરચલિયાળો બનતો જાય છે ! ત્યારે નથી હોતી ફિરકી, નથી મળતો માંજો ! રહે છે બસ ઉડાનની યાદો અને સપનાઓની કરચો !

રે પતંગ ! ન એક સાથે ઉડી શકે, … ન એને એકલા એકલા ઉડવું ગમે ! ક્યાંક ઉડતા ઉડતાપેચ જામે, અને કપાયા વિના પતંગો મોજ લડાવે… એવું તો આસમાનમાં ય નથી થતું, તો જમીન પર ક્યાંથી થાય ? માંજો મજબૂત ન હોય, તો કેટકેટલા પતંગો લહેરાય, પણ એકેય આપણા હાથમાં ન આવે, ને જીંદગી રંગબેરંગી ન બનાવે ! પછી રહે સ્મિતભંગ.

(શીર્ષક પંક્તિ: સંદીપ ભાટિયા)


# ૨૦૦૯માં આ લેખ છપાયો ત્યારે વરિષ્ઠ કવિ અને ભાવનગર ગુજરાતી ભાષા સાહિત્ય ભવનના મિતભાષી અધ્યક્ષ વિનોદ જોશીનો સવારના પહોરમાં પહેલવહેલો હુંફાળો ફોન આવેલો ટે હજુ યાદ છે. મેં સહજભાવે અનાયાસ લખેલો આ લેખ એમને ગુજરાતી ગદ્યના ઉત્તમોત્તમ લેખોમાં સમાવી શકાય એવો બળકટ લાગેલો. તમને જુદું ય લાગી શકે. મને તો એ બસ મારાં હૃદયની બહુ નજીક લાગે છે. હેપ્પી મકરસંક્રાંતિ...

 
52 ટિપ્પણીઓ

Posted by on જાન્યુઆરી 14, 2012 in art & literature, feelings, personal

 

સ્વામી વિવેકાનંદ : પત્રો અને પશ્ચિમ !

 

 

યુવાવર્ગનું સઘળું ઘ્યાન પશ્ચિમ અને પાશ્ચાત્ય સંસ્કૃતિમાં પરોવાઈ ગયું છે, એવું ઘરડી માનસિકતાવાળા ઘણા માને છે. યુવાવર્ગની વાત આવે અને સ્વામી વિવેકાનંદનું નામ યાદ ન આવે એવું બને? સામાજીક સંસ્થાઓ સ્વામીજીની તસવીરોને હારતોરા કરે છે. પણ સ્વામીજીના અક્ષરદેહ રૂપે જળવાયેલા પુસ્તકો વાંચવાની તસદી લેવાની એમને ફુરસદ નથી.

 

એની વે, ઓગણીસમી અને વીસમી સદીના પ્રત્યેક ભારતીય ક્રાંતિકારીઓની માફક સ્વામીજીના ઘડતરમાં પશ્ચિમી પવનોનો ખાસ્સો મહત્વનો ફાળો હતો. એમની ગ્રંથમાળાના પુસ્તકો (ક્રમ ૫,૧૦,૧૧,૧૨)માં છપાયેલા એમના પત્રોમાં જરા પાશ્ચાત્ય સંસ્કૃતિ અને જીવન અંગે એમની જ વાણીના ધૂંટડા ભરવા જેવા છે. થોડુંક ચાખી લો:

 

(૧) હરિપદ મિત્રને, શિકાગોથી:  અહીંના જેવી સંસ્કારી અને સુશિક્ષિત સ્ત્રીઓ મેં બીજે ક્યાંય જોઈ નથી. આપણા દેશમાં સુશિક્ષિત પુરૂષો તો છે પણ અહીંના જેવી સ્ત્રીઓ ભાગ્યે જ જોવા મળે… અહો! તેઓ કેટલી સ્વતંત્ર છે! સામાજીક અને નાગરિક કર્તવ્યોનું તેઓ જ નિયમન કરે છે. અહીં શાળાઓ અને કોલેજો સ્ત્રીઓથી ઉભરાય છે, જ્યારે આપણા દેશમાં તો સ્ત્રીઓને રસ્તા પર સલામતીથી ફરવા પણ ન દેવાય! ….અહીં સ્ત્રીઓ કેવી પવિત્ર અને સંયમી હોય છે! હવામાં ઉડતા પક્ષીઓ જેવી મુક્ત હોય છે… પૈસા કમાય અને તમામ પ્રકારનું કાર્ય કરે. રખેને આપણી છોકરીઓ ભ્રષ્ટ અને અનીતિમય થઈ જશે, એ ભયે આપણે એમને અગિયાર વર્ષમાં પરણાવી દેવામાં બહુજ ચોક્કસ છીએ.આઘ્યાત્મિકતાની બાબતમાં અમેરિકનો આપણાં કરતા ઘણે દરજ્જે ઉતરતા છે. પણ એમનો સમાજ આપણા સમાજ કરતા ઘણે દરજ્જે ચડિયાતો છે. (૨૮ ડિસેમ્બર, ૧૮૯૩)

 

(૨) ગુરૂબંઘુઓને, ન્યુયોર્કથી: આ દેશની અપરણીત છોકરીઓ બહુ ભલી છે અને ખૂબ સ્વમાની છે… તેમને મન શરીરની સેવા એ જ મોટી વસ્તુ છે, તેઓ તેને ઘસીને ઉજળું કરે છે ને તમામ પ્રકારનું લક્ષ આપે છે. નખ કાપવાના હજારો સાધન, વાળ કાપવાના દસ હજાર અને પોશાક, સ્નાનસામગ્રી તથા સુગંધી દ્રવ્યોની વિવિધતાની તો ગણતરી જ કોણ કરી શકે? તેઓ ભલા સ્વભાવના માયાળુ ને સત્યનિષ્ઠ છે. તેમનું બઘું સારું છે, પરંતુ ભોગ જ તેમનો ઈશ્વર છે. આ દેશમાં ધન નદીના પ્રવાહની જેમ વહે છે. સૌંદર્ય તેના વમળો છે, વિદ્યા તેના મોજાં છે. દેશ મોજશોખમાં આળોટે છે.

અહીં મક્કમતા અને શક્તિનું અદ્ભૂત દર્શન થાય છે. કેવું વાળ, કેવી વ્યવહારદક્ષતા ને કેવું પૌરૂષ!… અહીં જબરદસ્ત શક્તિનો આવિર્ભાવ નજરે ચડે છે… મૂળ વાત પર આવું તો આ દેશની સ્ત્રીઓને જોઈને મારી અક્કલ કામ કરતી નથી! જાણે હું બાળક હોઉં તેમ તેઓ મને દુકાનોએ તથા બીજે બધે લઈ જાય છે. તેઓ બધી જાતના કામ કરે છે. હું તો તેઓના સોળમા ભાગનું પણ ન કરી શકું. તેઓ સોંદર્યમાં લક્ષ્મી જેવી છે, સદ્ગુણોમાં સરસ્વતીઓ છે. તેઓ ખરેખર મા ભગવતીનો અવતાર છે. તેમને ભજવાથી માણસને સર્વમાં પૂર્ણતા મળે છે. હે ભગવાન! આપણે શું માણસોમાં ગણાઈ એવા છીએ?…. અહીંની સ્ત્રીઓને જોઈને હું ખરેખર આશ્ચર્યચકિત થઈ જાઉં છું. મા ભગવતી તેમના પર કેટલાં કૃપાળુ છે! તે કેવી અદ્ભૂત નારીઓ છે! (૨૫ સપ્ટેમ્બર, ૧૮૯૪)

 

(૩) સ્વામી રામકૃષ્ણાંનંદ (શશી)ને શિકાગોથી: લોકો (અહીં) કલા અને સાધનસામગ્રીમાં સૌથી આગળ પડતા છે. આનંદપ્રમોદ અને મોજશોખમાં આગળ પડતા છે, તથા પૈસા કમાવા અને વાપરવામાં મોખરે છે… લોકો જેટલું કમાય છે, તેટલું ખર્ચે છે.બીજાનું ખરાબ બોલવું અને બીજાની મહાનતા જોઈને હૃદયમાં બળવું એ આપણું (ભારતનું) રાષ્ટ્રીય પાપ છે. (જાણે) ‘મહાનતા તો મારામાં જ છે. બીજા કોઈને તે મળવી ન જોઈએ!’

આ દેશની સ્ત્રીઓ જેવી દુનિયામાં બીજે ક્યાંય નથી. કેટલી પવિત્ર, સ્વતંત્ર, આત્મશ્રદ્ધાવાળી અને માયાળુ! સ્ત્રીઓ જ આ દેશનું જીવન અને આત્મા છે. તેઓમાં બધી વિદ્યા અને સંસ્કાર કેન્દ્રિત છે. અમેરિકાની સ્ત્રીઓ જોઈને હું આશ્ચર્યથી મૂક થઈ જાઉં છું. અહીં હજારો સ્ત્રીઓ એવી છે, જેમના મન આ દેશના બરફ જેવા શુભ અને પવિત્ર છે… જ્યારે આપણે બૂમો પાડીએ છીએ, ‘માયારૂપી આ નારી કોણે સર્જી?’ અને એવું એવું ભાઈ! દક્ષિણ ભારતમાં ઉચ્ચ વર્ણના લોકો નીચલા વર્ણને જે રીતે પજવે છે, તેના ભયંકર અનુભવો મને થયા છે. મંદિરોમાં જ કેવા હીન વ્યભિચાર ચાલે છે! …જે દેશ (ભારત)માં લાખો લોકો મહુડાના ફૂલ ખાઈને જીવે છે અને દસ-વીસ લાખ સાઘુઓ અને એકાદ કરોડ બ્રાહ્મણો આ ગરીબ લોકોનું લોહી ચૂસે છે… તેને દેશ કહેવો કે નરક? આ તે ધર્મ કહેવાય કે પિશાચનું તાંડવ! ભાઈ, અહીં એક વાત પૂરી સમજી લેશો. મેં આખા હિંદની મુસાફરી કરી છે અને અમેરિકા પણ જોયું છે… આપણા જેવી ‘કૂપમંડૂકતા’ જગતમાં બીજે ક્યાંય જોઈ નથી. પરદેશમાંથી કંઈ પણ નવું આવશે કે પહેલું અમેરિકા તે સ્વીકારશે. જ્યારે આપણે? ‘આપણી આર્ય પ્રજા જેવા માણસો જગતમાં છે જ ક્યાં!’ આ ‘આર્યત્વ’ ક્યાં દેખાય છે તે જ હું જોઈ શકતો નથી! (૧૯ માર્ચ, ૧૮૯૪)

 

(૪) આલાસિંગા પેરૂમલ તથા શિષ્યોને, ન્યુયોર્કથી:  આપણા પૂર્વજોએ ધાર્મિક વિચારોને મુક્ત રાખ્યા અને આપણને પરિણામે અપૂર્વ ધર્મ મળ્યો. પણ તેમણે સમાજને ભારે સાંકળોથી જકડી રાખ્યો અને પરિણામે આપણો સમાજ, ટૂંકમાં કહીએ તો, ભયંકર પૈશાચી બની ગયો છે. પશ્ચિમમાં સમાજ હંમેશાં સ્વતંત્ર હતો. તેનું પરિણામ જુઓ. બીજુ બાજુએ તેમના ધર્મ તરફ નજર કરો.વિકાસની પ્રથમ શરત છે ઃ સ્વતંત્રતા. જેમ માણસને વિચારની કે વાણીની સ્વતંત્રતા હોવી જોઈએ, તે જ રીતે તેને આહારમાં, પહેરવેશમાં, લગ્નમાં અને બીજી બધી બાબતોમાં બીજાને હાનિ ન કરે ત્યાં સુધીની છૂટ હોવી જોઈએ.

આપણે ભૌતિક સંસ્કૃતિ વિરૂઘ્ધ મૂર્ખાઈ ભરેલી વાતો કરીએ છીએ, કેમકે દ્રાક્ષ ખાટી છે. આ બધી મૂર્ખાઈભરી બડાઈની વાતો છતાં પણ માનો કે સમગ્ર ભારતમાં માત્ર એક લાખ જેટલાં જ સ્ત્રી પુરૂષોના સાચા આઘ્યાત્મિક વિકાસને ખાતર શું ત્રીસ કરોડ (એ સમયના ભારતની વસતિ)ને જંગલીપણા અને ભૂખમરામાં ડૂબાડવા?…. મુસલમાનોએ હિંદુઓ પર વિજય મેળવ્યો તે શી રીતે શક્ય બન્યું? તેનું કારણ હતું-ભૌતિક બાબતમાં હિંદુઓનું અજ્ઞાન!… ગરીબોને કામ આપવા માટે ભૌતિક સંસ્કૃતિ, અરે ભોગવિલાસ સુદ્ધાં જરૂરી છે. … ભારતમાં બહુ બહુ તો તમારી પ્રશંસા થશે. પણ તમારા કામ માટે એક પૈસો પણ મળશે નહીં! (૧૯ નવેમ્બર, ૧૮૯૪)

 

(૫) ઈ.ટી. સ્ટડીને, ન્યુયોર્કથી:  અવશ્ય, હું ભારતને ચાહું છું. પણ દિવસે દિવસે મારી દ્રષ્ટિ વધારે ચોખ્ખી થતી જાય છે. ભારત, ઈંગ્લેન્ડ કે અમેરિકા, અમારે મન શું છે? અમે તો જેને અજ્ઞાનીઓ ‘મનુષ્ય’ કહે છે, તે ઈશ્વરના દાસ છીએ. જે મૂળમાં પાણી રેડે છે તે આખા વૃક્ષને પાણી પાતો નથી? સામાજીક, રાજકીય કે આઘ્યાત્મિક કલ્યાણ માટેની ભૂમિકા માત્ર એક છે:  તે એ કે હું અને મારો બંઘુ ‘એક’ છીએ એનું ભાન. બધા દેશો અને બધા લોકો માટે આ સાચું છે અને હું તમને કહી દઉં કે પૌર્વાત્યો કરતાં પાશ્ચાત્યો તેનો વધારે ઝડપથી સાક્ષાત્કાર કરશે. (૯ ઓગસ્ટ, ૧૮૯૫)

 

(૬) દીવાન હરિદાસ બિહારી દેસાઈને, શિકાગોથી: પૂર્વ અને પશ્ચિમ વચ્ચે સમગ્ર તફાવત આમ છે ઃ તેઓ રાષ્ટ્રો છે, આપણે નથી. એટલે કે સમૃદ્ધિ, સંસ્કૃતિ, શિક્ષણ વગેરે અહીં પશ્ચિમમાં સહુને મળે છે. આમ જનતા સુધી પહોંચી જાય છે. ભારતના અને અમેરિકાના ઉચ્ચ વર્ગો તો એક પ્રકારના છે, પણ બંને દેશોના નીચલા વર્ગો વચ્ચેના લોકોનું અંતર અગાધ છે… પશ્ચિમના લોકો પાસે મહાન મનુષ્યોને પસંદ કરવાનું ક્ષેત્ર વધારે વિશાળ છે. મારા માયાળુ મિત્ર, મારા વિશે અન્યથા ન સમજશો, પણ આપણી પ્રજામાં જ મોટી ખામી છે, અને તે દૂર કરવી જોઈએ. (૨૦ જૂન, ૧૮૯૪)

 

(૭) મૈસૂરના મહારાજાને, શિકાગોથી: આ દેશ (અમેરિકા) અદ્ભૂત છે, અને આ પ્રજા પણ ઘણી રીતે અદ્ભુત છે. આ દેશના લોકો રોજીંદા વ્યવહારમાં યંત્રોનો ઉપયોગ કરે છે, તેટલો બીજી કોઈ પ્રજા કરતી નહીં હોય. યંત્રો સર્વસ્વ છે… તેમની દોલત અને સુખસાધનોને કોઈ સીમા નથી… મારો નિર્ણય તો એ છે કે તે લોકોને વધારે આઘ્યાત્મિક સંસ્કૃતિની અને આપણને વધારે ભૌતિક સંસ્કૃતિની જરૂર છે. (૨૩ જૂન, ૧૮૯૪)

 

(૮) આલાસિંગા પેરૂમલને, અમેરિકાથી: તમારા (ભારતના) પૂર્વજોએ આત્માને તમામ પ્રકારની સ્વતંત્રતા આપી. પરિણામે ધર્મનો વિકાસ થયો. પરંતુ એ પૂર્વજોએ શરીરને તમામ પ્રકારના બંધનોમાં જકડી રાખ્યું અને પરિણામે સમાજન વિકાસ અટકી ગયો. પશ્ચિમના દેશોમાં આથી ઉલટું બન્યું. તેમણે સમાજને દરેક પ્રકારની સ્વતંત્રતા આપી, પણ ધર્મને કંઈ નહિ… પરંતુ પૂર્વ અને પશ્ચિમ બંનેનો આદર્શ આગવો અને ભિન્ન રહેશે. ભારતનો આદર્શ ધાર્મિક અથવા અંતર્મુખી, અને પશ્ચિમનો વૈજ્ઞાનિક અથવા બહિર્મુખી. પશ્ચિમ આઘ્યાત્મિકતાનો એકેએક કણ સામાજીક સુધારણા દ્વારા ઈચ્છે છે. તેવી જ રીતે પૂર્વ પણ સામાજીક સત્તાનો એકેએક અંશ આઘ્યાત્મિક દ્વારા ઈચ્છે છે. (૨૯મી સપ્ટેમ્બર, ૧૮૯૪)

 

(૯) શ્રીમતી સરલ ઘોષલને, બર્દવાન મહારાજાનો બંગલો (દાર્જીલિંગ)થી: મારી હંમેશા એ દ્રઢ માન્યતા રહી છે કે જ્યાં સુધી પશ્ચિમના લોકો આપણી મદદે નહીં આવે, ત્યાં સુધી આપણું ઉત્થાન થઈ શકશે નહિ. આપણા દેશમાં હજી ગુણની કદર જેવું કશું દેખાતું નથી, નાણાંકીય બળ નથી, અને સૌથી વધારે શોચનીય તો એ કે તેમાં વ્યાવહારિકતાનું તો નામનિશાન પણ મળતું નથી. કાર્યો તો અનેક કરવાના છે, પરંતુ એ કરવાના સાધનો આ દેશમાં ઉપલબ્ધ નથી. આપણી પાસે બુદ્ધિ છે, પણ કાર્યકરો નથી. આપણી પાસે વેદાંતનો સિદ્ધાંત છે, પણ તેને વ્યવહારમાં ઉતારવાની શક્તિ નથી. આપણા ગ્રંથોમાં સાર્વત્રિક સમાનતાનો સિદ્ધાંત નિરૂપિત છે, પણ વ્યવહારમાં આપણે મોટા ભેદો ઉભા કરીએ છીએ… આ દેશના લોકોમાં સામર્થ્ય ક્યાં છે? નાણા ખર્ચવાની શક્તિ ક્યાં છે?… આ દેશના લોકો સંપત્તિની કૃપાથી વંચિત, ફૂટેલા નસીબવાળા, વિવેકબુદ્ધિ વિહોણા, પદદલિત, કાયમી ભૂખમરાનો ભોગ બનેલા, કજીયાખોર અને ઈર્ષાળુ છે….સ્વાર્થ અને આસક્તિરહિત સર્વોચ્ચ કક્ષાના કાર્યનો બોધ ભારતમાં જ અપાયો હતો. પણ વ્યવહારમાં ‘આપણે’ જ અત્યંત ક્રૂર અને નિષ્ઠુર છીએ. (૬ એપ્રિલ ૧૮૯૭)

 

(૧૦) મિસ મેરી હેઈલગે, ન્યુયોર્કથી: સંપ્રદાયો અને તેમના છળપ્રપંચો, ગ્રંથો અને ગુંડાગીરીઓ, સુંદર ચહેરાઓ અને જૂઠા હૃદયો, સપાટી પર નીતિમત્તાના બૂમબરાડા અને નીચે સાવ પોલંપોલ અને સૌથી વિશેષ તો પવિત્રતાનો આંચળો ઓઢાડેલી દુકાનદારી-આ બધાથી ભરેલા આ જગત પ્રત્યે, આ સ્વપ્ન પ્રત્યે, આ ભયંકર ભ્રમણા પ્રત્યે મને ધિક્કાર છૂટે છે. (૧ ફેબુ્રઆરી, ૧૮૯૫)

 

(૧૧) આલાસિંગા પેરૂમલને, શિકાગોથી:  ઈર્ષા પ્રત્યેક ગુલામ પ્રજાનો મુખ્ય દુર્ગુણ છે… જ્યાં સુધી તમે ભારતવર્ષની બહાર નહિ જાવ, ત્યાં સુધી મારા વિધાનમાં રહેલા સત્યનો તમને પ્રત્યક્ષ અનુભવ નહિ થાય. પશ્ચિમવાસીઓની સફળતાનું રહસ્ય તેમની આ સંગઠનશક્તિમાં રહેલું છે. સંગઠનશક્તિનો પાયો છે પરસ્પર વિશ્વાસ અને એકમેકના દ્રષ્ટિબિંદુ સમજવાની શક્તિ. (૧૮૯૪)

 

(૧૨) સ્વામી રામકૃષ્ણાનંદ (શશી)ને, અમેરિકાથી: સંકુચિત વિચારોથી જ ભારતનો વિનાશ થયો છે. આવા વિચારો નિમૂર્ળ ન કરાય ત્યાં સુધી તેની આબાદી થવી અશક્ય છે. મારી પાસે પૈસા હોત તો હું તમને દરેકને જગતના પ્રવાસે મોકલત. માણસ નાનકડા ખૂણામાંથી બહાર ન નીકળે, ત્યાં સુધી કોઈ મહાન આદર્શને હૃદયમાં સ્થાન નથી મળતું. સમય આવ્યે આ ખરૂં સાબિત થશે. (૧૮૯૫)

 

 

 

આ ડઝનબંધ અંશો પૂરા પત્રો નથી. એવું નથી કે સ્વામીજીએ ભારતની ટીકા કે પશ્ચિમના વખાણ જ કર્યા છે. ગરીબી, દંભ, વેદાંત, સેવા ઘણા વિષયો પર ઘણુબઘું એમાં છે. પણ એક સદીથી વધારે સમય પહેલાનો વિવેકાનંદનો આ આક્રોશ (દેશ પ્રત્યે) અને અહોભાવ (પશ્ચિમ પ્રત્યે)આજે તો કદાચ વઘુ સાચો લાગે છે. અને આ અભિપ્રાયો કંઈ ભારતને ન ઓળખનાર મુગ્ધ અને વેસ્ટર્ન ગ્લેમરથી અંજાયેલા કિશોરના નથી. આમ પણ, સ્વામી વિવેકાનંદની વીરતા કે ઈરાદા કે દેશપ્રેમ પ્રત્યે તો શંકા જ ન હોય. કરૂણતા તો એ છે કે સ્વામીજીની વાહવાહી અને પોસ્ટરો બધે જ છે-પણ એમણે ઈચ્છી હતી એ મુક્તિ કે સંપત્તિ ભારતીય યુવાપેઢીને એક સદી પછી પણ મળી નથી…અને ૧૦૦-૧૫૦ વર્ષ પહેલાનો જમાનો પણ ક્યાં સતયુગ હતો ? વાંચો વિવેકાનંદને !

 

# મને બહુ ગમતો આ જુનો લેખ ફરી એક વાર…રાષ્ટ્રીય યુવા દિન એવા સ્વામી વિવેકાનંદના જન્મદિને…કાશ, એમની સંસ્કૃતિના નામે આડશ લેતો સમાજ ફક્ત ભારતના મિથ્યાભિમાનને પોષતાં વિચારો જ ઘૂંટ્યા કરવાને બદલે આ  આપણી કડવી અને વરવી વાસ્તવિકતા બતાવતા  આધુનિક વિચારો સ્વીકારવા જેટલી મુક્ત યુવાશક્તિ કેળવે ! યુવાશક્તિ વર્ષમાં વિવેકાનંદના નામે પણ કાશ આ ડઝન પત્ર-અંશો રૂઢિચુસ્ત સંસ્કૃતિપ્રેમીઓનો કાટ ઉતારે એ માટે આનો મહત્તમ પ્રચાર થવો જોઈએ!

 
38 ટિપ્પણીઓ

Posted by on જાન્યુઆરી 12, 2012 in education, history, india, philosophy, religion, youth

 
 
%d bloggers like this: