RSS

Monthly Archives: ફેબ્રુવારી 2012

ઓસ્કારની મિજબાનીના ખાટામીઠા ઓડકાર!

૧૯૫૨માં એનબીસી ટી.વી.એ પ્રથમવાર પ્રસારિત કર્યા બાદ લોકપ્રિય બનેલા ઓસ્કાર એવોર્ડસના વિચિત્ર વિક્રમો!

આમ તો ઓસ્કાર એવોર્ડસમાંય પૂતળા સોનાના હોય છે, કંઈ બધા એવોર્ડસ સો ટચના સોના જેટલા પરફેકટ હોતા નથી! પણ જેને સિનેમા, સાહિત્ય, સંગીત કે પછી માણસને માણસ બનાવતી કોઈ પણ કળામાં રસ છે, એમને માટે ઓસ્કાર એવોર્ડસ કંઈક દિશાસૂચન જરૂર કરી શકે છે. ટીવી ચેનલો પર રજૂ થતી અગાઉની ઓસ્કાર વિજેતા ફિલ્મો નિહાળો કે અત્યારની નોમિનેટેડ ફિલ્મો જુઓ, તો એક સંવેદન અને સુખાનુભૂતિની સફરનો અહેસાસ જરૂર થશે. ઓસ્કારના દરવાજે પહોંચેલી ફિલ્મો કમસે કમ એક ચોક્કસ ગુણવત્તાની તો હોય જ છે, અને આજના માહૌલમાં આપણા નાગરિકોએ સ્વવિકાસ સાધવા માટે શ્રેષ્ઠત્તમ કળાઓના સંપર્કમાં આવવાની તાતી જરૂર છે. માટે આજે ઓસ્કારના ટી.વી. ટેલિકાસ્ટમાં રસ પડે, તો કાલે ઓસ્કારનું અવનવું જાણવામાં રસ પડશે, પછી પરમ દહાડે એમાં ઝળકેલી વ્યક્તિઓ કે કૃતિઓમાં રસ પડશે અને તો કોઈક સવારે એમાંના કોઈના જીવન કે સર્જનના સ્પર્શથી વિચારોનું આપમેળે ઉત્થાન થશે!

એની વે, ઓસ્કારનો જાણીતો ઈતિહાસ જાણી લીધા પછી, એના અજાણ્યા બનાવોને માણી લઈએ. જનરલ નોલેજના પૂરણ ફરતે જાણે આનંદ, કૂતૂહલ, રોમાંચ અને આશ્ચર્યની પોળી! એને શબ્દોનાં ઘીમાં ઝબોળી!

જેમ કે, વારંવાર અખબારો- ટી.વી.માં દેખાતું ઓસ્કાર એવોર્ડનું પ્રખ્યાત પૂતળું જ્યોર્જ સ્ટેનલી નામના એક બેકાર કલાકારે બનાવેલું, એ હકીકત જાણીતી છે. પણ એ પૂતળું જે ફિલ્મની રીલ પર ઉભેલું દર્શાવાયું છે, એ રીલ પર પાંચ કાણા હોય છે- શા માટે? કારણ કે, ઓસ્કાર એવોર્ડસ આપતી હોલિવૂડની ‘એકેડેમી ઓફ મોશન પિકચર આર્ટસ એન્ડ સાયન્સ’ની પાંચ શાખાઓનું એ કાણા પ્રતિનિધિત્વ કરે છે!

આ એકેડેમી પણ બડી અજીબ ચીજ છે. ઘુરિયલ રીતે વર્તવા માટે અને રૂઢિચૂસ્ત અભિગમવાળી જૂનવાણી વડીલશાહી માટે પણ એ બદનામ છે. મે ૧૬, ૧૯૨૯ના રોજ પહેલીવાર ઓસ્કાર્સ અપાયા, ત્યાં ૧૯૩૭ સુધી એકેડેમી એનો ખર્ચ કાઢવા માટે સભ્યો પાસેથી તેમા કાર્યક્રમમાં હાજર રહેવા માટે ૫ ડોલર અને બહારના મહેમાનો માટે ૧૦ ડોલરનું ઉઘરાણુ કરતી! ૧૯૩૮માં તો ‘ઈન ઓલ્ડ શિકાગો’ ફિલ્મ માટે અભિનેત્રી એલિસ બ્રાડીને ‘બેસ્ટ સપોર્ટિંગ એકટ્રેસ’નો ઓસ્કાર જાહેર થયો. એલિસની કોણી ભાંગી ગઈ હોઈને એ પથારીવશ હતી. પણ એક અજાણી મહિલાએ ઠાઠથી- સ્ટેજ પર એન્ટ્રી મારીને એવોર્ડ સ્વીકારી લીધો. બસ! પછી એ સ્ત્રી કાયમ માટે ગુમ થઈ ગઈ! ન એલિસે કદી પોતાનો એવોર્ડ જોયો… ન એકેડેમીએ કદી પેલી ‘ચોર-નારી’ને જોઈ!

૧૯૪૨માં તો ચાર્લી ચેપ્લીનની મૂંગી ફિલ્મ ‘ધ ગોલ્ડ રશ’ને ‘બેસ્ટ સાઉન્ડ રેકોર્ડિંગ’ની કેટેગરીમાં નોમિનેશન મળેલું, બોલો! તો ૧૯૫૬માં એકેડેમીએ સામ્યવાદની છાયા ધરાવતી હસ્તીઓ કે તેમની ફિલ્મો પર અવિચારી પ્રતિબંધ ફટકારી દીધેલો, જે (એકેડેમીના) સદનસીબે બે વર્ષ પણ ચાલ્યો નહીં! તો ૧૯૫૬માં ‘બેસ્ટ ઓરિજીનલ સ્ક્રીનપ્લે’નો એવોર્ડ જીતનારી ૩૪ મિનિટની વિદેશી ફિલ્મ ‘રેડ બલૂન’માં એક પણ સંવાદ નહોતો! આ બાબત કાં તો ઐતિહાસિક સિઘ્ધિ ગણાય અથવા તો ઐતિહાસિક છબરડો! તો ૧૯૭૨માં ‘કેબ્રે’ નામની ફિલ્મે આઠ એવોર્ડસ જીતીને સપાટો બોલાવી દીધો… પણ એને ‘બેસ્ટ પિકચર’નો જ એવોર્ડ ન મળ્યો! આઠ ઓસ્કાર એકસામટા જીતનાર ફિલ્મ જો એ વર્ષની શ્રેષ્ઠ ફિલ્મ ન હોય, તો બીજી કઈ હોય? અને જો બીજી કોઈ ફિલ્મ શ્રેષ્ઠ ઠરી હોય, તો ‘કેબ્રે’ને આઠ ઓસ્કાર ક્યા માનમાં મળ્યા?! એમ તો ૧૯૭૭માં ‘ટર્નીંગ પોઈન્ટ’ અને ૧૯૮૫માં ‘કલર પર્પલ’ નામની ફિલ્મોને અધધધ ૧૧ નોમિનેશન્સ મળેલા. અને એવોર્ડ? ઠેંગા… ઠેંગા! એકેય નહીં!

એમ તો ૭-૭ વખત નોમિનેશન મેળવનાર ઘુરંધરો રિચાર્ડ બર્ટન અને પીટર ઓ’ટુલને કદીયે ઓસ્કાર મળ્યો જ નહીં! સહુથી વઘુ ૪ ઓસ્કાર એવોર્ડસ જીતનારી અભિનેત્રી કેથરીન હેપબર્નને પણ આ રેકોર્ડ બનાવવા માટે ૧૨ વખત નોમિનેટ થવા મળેલું (કે થવું પડેલું!)… એવી જ રીતે પુરૂષ અભિનેતાઓમાં  ૩ ઓસ્કાર જીતનાર અભિનેતા જેક નિકલ્સન સર્વાધિક ૧૨ વખત નોમિનેટ થઈ ચૂકયો છે. ગાંધીજીના નોબલ પીસ પ્રાઈઝની માફક જ ચાર્લી ચેપ્લીન જેવી દંતકથામય ફિલ્મ પર્સનાલિટીને બેસ્ટ ક્વોલિટી છતા કદી ઓસ્કાર મળ્યો જ નહીં… અંતે ૧૯૭૧માં ૮૩ વર્ષની ઉંમરના ચેપ્લીનને ‘લાઈફ ટાઈમ એચિવમેન્ટ’ એવોર્ડ આપીને એકેડેમીએ કપાયેલું નાક ચોંટાડવાનો પ્રયાસ કર્યો.

આવી બધી વિચિત્રતાઓથી કંટાળેલો જીનિયસ એકટર- ફિલ્મમેકર વૂડી એલન એટલો ચિડાઈ ગયેલો, કે ૧૯૭૮માં જ્યારે ‘એન્ની હિલ’ ફિલ્મ માટે એને ‘બેસ્ટ એકટર’, ‘બેસ્ટ ડાયરેકટર’ અને ‘બેસ્ટ ઓરિજીનલ સ્ક્રીનપ્લે’ના એવોર્ડસ મળ્યા… ત્યારે એ ભાઈ એવોર્ડ વિતરણ સમારંભમાં હાજર રહેવાને બદલે મેનહટન (ન્યૂયોર્ક)ના એક પીઠામાં બેઠો બેઠો મસ્તીથી ‘ક્લેરિનેટ’ વાદ્ય વગાડતો હતો! ૧૯૭૦માં જ્યોર્જ સ્કોટ નામના એકટરે પણ પોતાને મળેલા બેસ્ટ એકટર એવોર્ડને સ્વીકાર્યો નહોતો, જે પછી  આમીરખાનના એવોર્ડ એને બદલે આશુતોષ ગોવારીકર કે જાવેદ અખ્તર સ્વીકારીને આયોજકોનું નાક રાખે, એમ એની ફિલ્મના પ્રોડયુસરે સ્વીકારી લીધેલો. ૧૯૭૨માં માર્લોન બ્રાન્ડોને ‘ગોડફાધર’ માટે ઓસ્કાર જાહેર થયો, ત્યારે એણે મારિયા ક્રૂઝ નામની અમેરિકન ઈન્ડિયન (અમેરિકાના મૂળ વતની) અભિનેત્રીને એ લેવા સ્ટેજ પર મોકલી, અને એની પાસે પોતે લખેલો સંદેશો વંચાવડાવી એકેડેમીના રાજકીય ભેદભાવોની આકરી ઝાટકણી સ્ટેજ પર જ કઢાવી!

સ્ટેજની વાત નીકળી છે તો એ પણ જાણી લઈએ કે ઓસ્કાર એવોર્ડસનો વિતરણ સમારંભ આમ તો કદી સ્ટેજ પર થતો જ નહીં! પહેલો ઓસ્કાર એવોર્ડ પ્રેઝન્ટેશન પ્રોગ્રામ હોટલ રૂઝવેલ્ટમાં થયેલો… એ કેટલો સમય ચાલેલો ખબર છે? પાંચ મિનિટ! કારણ કે, એ વખતની આંગળીને વેઢે ગણાય તેટલી કેટેગરીઝના મુઠ્ઠીભર વિજેતાઓના નામ અગાઉથી જ છાપાઓમાં આવી જતા. ૧૯૪૦ સુધી આમ ચાલ્યું. પછી સીલબંધ કવરની પ્રથા આવી. ત્યાં તો બીજું વિશ્વયુદ્ધ શરૂ થયું. ધાતુસામગ્રી પરના પ્રતિબંધને લીધે ૩ વર્ષ લગી પ્લાસ્ટરના ઓસ્કાર અપાયા. ૧૯૪૫ સુધી તો ઓસ્કાર વિતરણ હોટલના ડિનરમાં જ પતી જતું… પણ ૧૯૪૫માં વિશ્વયુદ્ધના નિર્ણાયક તબક્કાને લીધે વારંવાર અંધારપટ થતા… વળી એ વખતે યુદ્ધ માટે ફાળો એકઠો કરવા ઘણી ટિકિટો વહેચાયેલી- આ બધા પરિબળોને લીધે એકેડેમીની ત્યારની પ્રેસિડેન્ટ એવી ઓસ્કારવિનર અભિનેત્રી બેટ્ટી ડેવિસે એ પ્રાઈવેટ થિયેટરમાં યોજવાની દરખાસ્ત મૂકી. જો કે, ૧૯૪૬ પછી લોકોમાં તેની ટિકિટ વહેંચવાની પ્રથા બંધ થઈ ગઈ.

આવી જ પોપ્યુલર પરંપરા ઓસ્કાર એવોર્ડનું સંચાલન કરનાર હોસ્ટ (સંચાલક કે સંચાલિકા)ની છે. કાળી અભિનેત્રી વ્હૂપી ગોલ્ડબર્ગ ઓસ્કારની હોસ્ટેસ બનનાર પ્રથમ બ્લેક હોસ્ટેસ હતી. હમણા હમણા ઓસ્કાર સેરિમનીનું સંચાલન વ્હૂપી, બિલી ક્રિસ્ટલ અને સ્ટીવ માર્ટિન વચ્ચે સંતાકૂકડી રમતું રહે છે પણ ૧૯૩૪ સુધી યાને પહેલા પાંચ વર્ષ તો એકેડેમીના પ્રમુખ જ ફટાફટ એ કામ પતાવી દેતા. વિલ રોજર્સ નામનો અભિનેતા પહેલો ‘માસ્ટર ઓફ સેરિમની’ બન્યો… ૧૯૫૮માં તો વળી જેરી લુઈસ, બોબ હોપ, લોરેન્સ ઓલિવિયર ઈત્યાદિ સાત-સાત સંચાલકોએ એવોર્ડ વિતરણની ઉદઘોષણા સંભાળી હતી! એમાંય ૧૯૪૧માં ઓસ્કાર જીતનાર બોબ હોપના નામે તો સંચાલક કે સહસંચાલક તરીકે ૨૦ વાર ઓસ્કારનું સ્ટેજ શોભાવવાનો રેકોર્ડ બોલે છે. સૌથી વધુ ઓસ્કાર (૫૯ નોમિનેશન્સમાંથી) ૨૬ વોલ્ટ ડિઝનીના નામે બોલે છે અને હયાત વ્યક્તિમાં સૌથી વધુ નોમિનેશન્સનો રેકોર્ડ ૪૭ સાથે જોન વિલિયમ્સનો છે.

ઓસ્કારના આવા ઘણા અસામાન્ય વિક્રમો પણ સામાન્ય જ્ઞાન માટે ઈન્ટરેસ્ટીંગ છે. બેસ્ટ એકટરની કેટેગરીમાં એકમાત્ર ‘ટાઈ’ ૧૯૩૧-૩૨માં થઈ હતી, જ્યારે વોલેસ બીરીને ‘ધ ચેમ્પ’ માટે અને ફ્રેડરિક માર્ચને ‘ડો. જેકિલ એન્ડ મિ. હાઈડ’ માટે એક સાથે એવોર્ડસ અપાયા હતા! તો આપણી ‘જોશ’ કે ‘મેરે અપને’ જેના પરથી પ્રેરિત હતી એવી ફિલ્મ ‘વેસ્ટ સાઈડ સ્ટોરી’ના ડાયરેકશન માટે રોબર્ટ વાઈઝ અને જેરોમ રોબીન્સને પહેલી અને છેલ્લી વાર સંયુક્તપણે બેસ્ટ ડાયરેકટરનો એવોર્ડ અપાયો હતો. ‘વિંગ્સ’ નામની ફિલ્મ બેસ્ટ પિકચરનો ઓસ્કાર જીતનાર પહેલી અને છેલ્લી મૂંગી (સાયલન્ટ) ફિલ્મ હતી.(જોઈએ, આર્ટિસ્ટનું શું થાય છે!)

૧૯૪૪ સુધી તો ઓસ્કારમાં ગમે તેટલી ફિલ્મો નોમિનેટ થઇ શકતી…. ૧૯૩૪માં બેસ્ટ પિકચરની કેટેગરીમાં ૧૨ ફિલ્મોનું નામાંકન થયું હતું! પછી એ ૫ સુધી જ મર્યાદિત થઇ ગયું. હવે ૮-૯ થાય છે. સુખ્યાત ફિલ્મ ‘સિટિઝન કેન’ માટે ઓરસન વેલ્સ નામના જીનિયસ શખ્સને બેસ્ટ એકટર, બેસ્ટ ડાયરેકટર, બેસ્ટ રાઇટર અને બેસ્ટ ફિલ્મ એ ચાર સુપર કેટેગરીમાં એકસાથે નોમિનેશન મળ્યું હતું! જગતની શ્રેષ્ઠ ફિલ્મોમાં આજેય ટોચ પર ગણાતી એ ફિલ્મને જો કે સમ ખાવા એક જ ઓસ્કાર, એ ય સ્ક્રીનપ્લે રાઇટિંગનો મળેલો- એ ઓર વાત છે!

ટેનિસમાં જેમ ચાર મોટી ટુર્નામેન્ટનો ‘ગ્રાન્ડ સ્લેમ’ ગણાય છે, તેમ ઓસ્કારમાં પણ એક જ ફિલ્મને પાંચ સરટોચના એવોર્ડસ- બેસ્ટ ફિલ્મ, બેસ્ટ ડાયરેકટર, બેસ્ટ એકટર, બેસ્ટ એકટ્રેસ અને બેસ્ટ સ્ક્રીનપ્લે મળે એ ‘ગોલ્ડન હોલ’ ગણાય છે. અત્યાર સુધીમાં કેવળ ૩ જ ફિલ્મોને આવું બહુમાન મળ્યું છે: ઇટ હેપન્ડ વન નાઇટ (૧૯૩૪), વન ફ્‌લ્યુ ઓવર કુકુઝ નેસ્ટ (૧૯૭૫) અને સાયલન્સ ઓફ ધ લેમ્બસ (૧૯૯૧) એમ તો ‘ગિગિ’ (૧૯૫૮) અને ‘લાસ્ટ એમ્પરર’ (૧૯૮૭) એવી ફિલ્મો હતી કે જેને નવ નોમિનેશન્સ અને નવેનવ ઓસ્કાર્સ મળેલા! લોર્ડ ઓફ ધ રિંગ્સનો ત્રીજો ભાગ લકી કહેવાય..ડાર્ક નાઈટ જેવી પોપ્યુલર ફિલ્મને પણ ના ગણકારતી લોકપ્રિયતાની ગુજરાતી નીસ્બતી લેખકો જેવી એલર્જી ધરાવતી એકેડેમીએ રીટર્ન ઓફ ધ કિંગને ૧૧ નોમિનેશન્સમાંથી ૧૧ એવાર્ડ આપ્યા હતા ! બેન હર અને ટાઈટેનિકને એટલા જ મળ્યા છે. એથી વધુ કોઈને મળ્યા નથી !

એમ તો ૧૯૪૮માં પહેલી વખત કોસ્ચ્યુમ ડિઝાઇનિંગની કેટેગરી શરૂ થઇ પછી એડિથ હીડ નામની ડિઝાઇનર લાગલગાટ ૧૯૬૬ સુધી તેમાં નોમિનેટ થઇને લિવિંગ લીજેન્ડ બની ગઇ હતી! એને કુલ ૮ ઓસ્કાર મળેલા! ૧૯૩૬થી ઓસ્કારમાં બેસ્ટ સપોર્ટિંગ એકટર અને એકટ્રેસની કેટેગરી છે. આપણી જેમ ત્યાં વિલન અને કોમેડિયનની અલગ કેટેગરી નથી. આમ એકટિંગ માટેના કુલ ૪ મુખ્ય ઓસ્કાર થયા. હજુ સુધી ઓસ્કારમાં આ ચારેચાર એકટિંગ એવોર્ડસ કોઇ એક ફિલ્મના ફાળે ગયા નથી. ‘સ્ટ્રીટકાર નેમ્ડ ડિઝાયર’ (૧૯૫૧) અન ‘નેટવર્ક’ (૧૯૭૬) ફિલ્મોએ ચારમાંથી ૩ એવોર્ડ મેળવ્યા છે. એવી જ રીતે આપણા રાજકપૂર , દેવ આનંદ કે ફિરોઝ ખાનની જેમ પોપ્યુલર એકટરમાંથી ડાયરેકટર બનેલા કેવળ ૩ જ હોલિવુડ સ્ટાર્સ છે કે જેમને બેસ્ટ ડાયરેકશનનો એવોર્ડ મળ્યો હોય! એ છે: મેલ ગિબ્સન , કેવિન કોસ્ટનર  અને કિલન્ટ ઇસ્ટવુડ !

બેસ્ટ ડાયરેકટરનો એવોર્ડ સૌથી વઘુ ૪ વાર જોન ફોર્ડને મળ્યો છે. કોઇ એકટર કે એકટ્રેસે ઉપરાછાપરી ઓસ્કાર જીતવાની હેટ્રિક નોંધાવી નથી… પણ લૂઇઝી રેઇનર (ધ ગ્રેટ ઝિગફિલ્ડ) અને ‘ધ ગુડ અર્થ’, (૧૯૩૬-૧૯૩૭) સ્પેન્સર ટ્રેસી (કેપ્ટન કરેજીયમ) અને ‘બોયઝ ટાઉન’ (૧૯૩૬-૧૯૩૮) કેથરીન હેપબર્ન (‘ગેસ હુ ઇઝ કમિંગ ફોર ડિનર’ અને ‘લાયન ઇન ધ વિન્ટર’ (૧૯૬૭-૧૯૬૮)… જેસન રોબાર્ડ (‘ઓલ ધ પ્રેસિડેન્ટસ મેન’ અને ‘જુલિયા’, ૧૯૭૬-૧૯૭૭), તથા ટોમ હેન્કસ (‘ફિલાડેલ્ફિયા’ અને ‘ફોરેસ્ટ ગમ્પ’, ૧૯૯૩-૧૯૯૪) એ ઉપરાઉપર બે વખત ઓસ્કાર જીત્યા છે.

ઓસ્કારની ચટપટી વાતોમાં ખજાનો એમ ખૂટે તેમ નથી. ૧૯૭૪ની ‘ગોડફાધર ટુ’ એકમાત્ર એવી સિકવલ (ફિલ્મનો બીજો ભાગ) છે કે જેને બેસ્ટ ફિલ્મનો ઓસ્કાર મળ્યો હોય! ફિલ્મોના ત્રણ – ચાર ભાગ બનાવવાની ટેવવાળા સર્જકોએ ઓસ્કારનું નાહી નાખવા જેવું ખરું! સ્ત્રી દિગ્દર્શકોના મામલે હોલિવૂડ – બોલિવૂડમાં ઝાઝું અંતર નથી. બેસ્ટ ડાયરેકટર માટે લીના વોટરમૂલર (‘સેવન બ્યૂટીઝ’ ૧૯૭૭) અને જેન કેમ્પીયન (‘ધ પિયાનો’, ૧૯૯૨) એ બે જ મહિલાઓને નોમિનેશન્સ (એવોર્ડ નહીં!) મળ્યો છે! ૧૯૭૩માં ટેટુમ ઓનીલને ૧૦ વર્ષની ઉંમરે ઓસ્કાર મળેલો… બાકી બેસ્ટ એકટરની કેટેગરીમાં રિચાર્ડ (‘ગુડબાય ગર્લ’, ૧૯૭૭) ને ૨૯ વર્ષે અને બેસ્ટ એકટ્રેસમાં ચાર્લી મેટલીન (‘ચિલ્ડ્રન ઓફ ધ લેસર ગોડ’, ૧૯૮૬)ને ૨૧ વર્ષે ઓસ્કાર મળ્યા છે.

સગીર વયે ઓસ્કાર મેળવનાર પહેલી અભિનેત્રી જો કે ૧૯૬૨ માં ‘ધ મિરેકલ વર્કર’ માટે સહાયક અભિનેત્રીનો એવોર્ડ મેળવનાર પેટ્ટી બ્લેક હતી. તો સિડની પોઈટર એકમાત્ર કાળો આફ્રિકન – અમેરિકન એકટર છે, જેને બેસ્ટ એકટરનો ઓસ્કાર (‘લિલિઝ ઓફ ધ ફિલ્ડ’, ૧૯૭૩) મળ્યો હોય! (હેલ બેરીને મળ્યો એ એકમાત્ર બ્લેક સ્ત્રી ) હેનરી ફોન્ડાને ૧૯૮૧ માં ‘ઓમ ધ ગોલ્ડન પોન્ડ’ માટે ૭૬ વર્ષની વયે અને જેસિકા ટેન્ડીને ‘ડ્રાઈવિંગ મિસ ડેઈઝી’ (૧૯૮૯)માં ૮૦ વર્ષની વયે અનુક્રમે બેસ્ટ એકટર અને એકટ્રેસના ઓસ્કાર મળ્યા છે. ઓસ્કાર માટે કશું મોડું નથી!

૧૯૪૭ માં વિદેશીભાષી ફિલ્મને પહેલવહેલો ઓસ્કાર અપાયેલો. ત્યારે ઈટાલીયન ફિલ્મ ‘શૂસાઈન’ એ જીતી ગયેલી. પછી તો લોરેન્સ ઓલેવિયરની બ્રિટનમાં બનેલી ‘હેમ્લેટ’ ફિલ્મે બીજા જ વર્ષે ‘બેસ્ટ પિકચર’ નો રેગ્યુલર એવોર્ડ જીતેલો! ૧૯૬૧માં ઈટાલીની સોફિયા લોરેન ‘ટુ વુમન’ ફિલ્મ માટે શ્રેષ્ઠ અભિનેત્રીનો ઓસ્કાર જીતનાર પ્રથમ વિદેશી અભિનેત્રી બની ‘ઝેડ’ (૧૯૬૯) અને ‘લાઈફ ઈઝ બ્યુટીફૂલ’ (૧૯૯૯) એવી ફોરેન ફિલ્મ હતી, જે રેગ્યુલર એવોર્ડની ૭ કેટેગરીમાં નોમિનેટ થયેલી! (આ વખતે ૧૦ નોમિનેશન્સ મેળવનાર  આર્ટિસ્ટ મૂળ તો ફ્રેંચ ફિલ્મ છે, અને કિન્ગ્સ સ્પીચ ગયા વખતે બ્રિટીશ ફિલ્મ હતી ) ‘દાસ બૂટ’ અને ‘ફેની એન્ડ એલેકઝાન્ડર’ નામની ફોરેન ફિલ્મો ૬ વાર નોમિનેટ થયેલી. ૧૯૯૨ માં ઉરુગ્વેની ‘પ્લેસ ઈન ધ વિન્ડ’ નામની ફિલ્મનું નોમિશન એટલા માટે રદ કરાયેલું, કે એ તો આર્જેન્ટીનાની ફિલ્મ સાબિત થયેલી!

૧૯૭૮માં ‘કેલિફોર્નિયા સ્યૂટ’ માટે મેગી સ્મિથને બેસ્ટ સપોર્ટિંગ એકટ્રેસનો પહેલો અને છેલ્લો ઓસ્કાર મળ્યો, ત્યારે તેનું સપનું સાકાર થયું. ફિલ્મમાં મેગીએ કયું પાત્ર ભજવ્યું હતું, જાણો છો? ઓસ્કાર એવોર્ડ હારી જનાર અભિનેત્રીની ભૂમિકા એણે કરી હતી!

# કાલે ૨૬ ફેબ્રુઆરીએ હવે કોડાકનું નામ ગુમાવી ચુકેલા થિએટરમાં ૮૪માંઓસ્કાર અપાશે (જેમાં મોટે ભાગે ‘આર્ટિસ્ટ’ મેદાન મારી જશે ), ત્યારે છેક ૨૦૦૧માં (કેટલીય ઓસ્કાર ટ્રીવિયા આપતી સાઈટ્સનો જન્મ પણ નહોતો ત્યારે! ) લખેલો લેખ, જરા તરા ટચ અપ સાથે. આમ તો એમાં બીજી ઘણી વાતો ઉમેરી નવો જ લેખ કરવો હતો..પણ અતિ વ્યસ્તતાને લીધે એ રિમેક શક્ય ના બની. ભૂલચૂક લેવીદેવી ! 😛 પણ ટીવી પર આ વખતે ઓસ્કાર બીજું કંઈ નહિ તો હાન્સ ઝીમરના સંગીત માટે અચૂક માણવા જેવો ખરો.

 
18 ટિપ્પણીઓ

Posted by on ફેબ્રુવારી 25, 2012 in cinema

 

આંખમાં ‘એમી’, તો દુનિયા ગમી ! ;)


એમી જેક્સન.

૧૯૯૧માં બ્રિટનમાં જન્મેલી આ કેટ વિન્સલેટની ફેન એવી એવી બ્રિટીશ અભિનેત્રીનું કેટરીનાને છે એવું  ફેમિલીમાં કોઈ ઇન્ડિયન કનેક્શન નથી. પણ મોડેલિંગ કરતા કરતા સાઉથ ઇન્ડિયન ફિલ્મ્સ મારફતે અંતે બોલીવૂડના ગઢમાં ગાબડું પાડી એણે બોડી ટુ બ્રેઈન કનેક્શન  બનાવી કાઢ્યું છે 😉

એક દીવાના થા.

અતિ પ્રિય ‘રહેના હૈ તેરે દિલ મેં’ના દિગ્દર્શક ગૌતમ મેનને પોતાની સુપરહિટ તમિલ ફિલ્મની તેલુગુ બાદ આ સરસ હિંદી રિમેક બનાવી છે. ફિલ્મ ઉપરથી સાવ ચીલાચાલુ લાગે, પણ છે નહિ. જો કે, અંતમાં સગવડિયું સમાધાન છે . (જે મૂળ ફિલ્મમાં નહોતું, અને ડાયરેકટરે એનો ઓલ્ટરનેટ એન્ડ શૂટ ડીવીડી માટે કર્યો છે, જે બહેતર અને મેચ્યોર છે. લેકિન,  ફિલ્મ પ્રેમના અસલી ઓલિયાઓ માટે છે. ટેન્ડર એન્ડ ટફ એટ ધ સેઇમ ટાઈમ. પ્રતીક બબ્બરે પ્રયત્ન આ વખતે સારો કર્યો છે. રહેમાનના પોસ્ટ ઈન્ટરવલ બે ગીત જામે છે. અને ફિલ્મ ધીરે ધીરે શાસ્ત્રીય સંગીતની માફક સૂર પકડે છે. ટૂંકમાં, મને ફિલ્મ ખાસ્સી ગમી, પણ એ બહુ ઓછાને ગમશે. એના કારણોની ચર્ચા અહીં નહીં 😛

એ બધું તો ઠીક, પણ મૂળ તામિલ ફિલ્મમાં બહુ વખણાયેલો રોલ ત્રિશાએ કરેલો. જે ફ્રેન્કલી સ્પીકિંગ મને દીઠ્ઠીયે ગમે નહિ. અને એક ભારતીય છોકરીનો રોલ (બોલીવૂડ ટ્રેડીશન મુજબ વિદેશી છોકરી પાસે ફોરેન ગર્લનો જ રોલ કરાવવો એમ નહિ!) એમી જેક્સને કર્યો.

અને એમી જેક્સન શું લાગે છે બાકી ….મારી ગોંડલિયા સ્લેન્ગમાં કહું તો….ચાકા જેવી ! 😀

બ્લોગબડીઝને નવાઈ લાગે, પણ મારા મિત્રોને તો ખબર છે. ફર્સ્ટ ડે ફિલ્મો જોયા પછી કોઈ હિરોઈન અચાનક સ્પેલ કરી જાય એ મારાં માટે નવી વાત નથી. બેખુદીની કાજોલ, રાજા કી આયેગી બારાતની રાણી, દિલ સેની પ્રિટી ઝીંટા….કોઈ ઓળખતું ના હોય ત્યારે અચાનક એ અભિનેત્રી ગમી જવાની વાત જવા દો. યાદી બહુ લાંબી થઇ જશે.

એમી જેક્સનને હિંદી આવડતું જ નથી (એનું ડબિંગ ચિન્મયીએ કર્યું છે. એના લૂક્સ જેવું જ. ટકાટક.), ભારતમાં મોટી થઇ જ નથી (એનો તાંબાવર્ણો સ્કીન ટોન કોમ્પ્યુટર અને મેકઅપને આભારી છે !) – એ હકીકત ધ્યાનમાં લો તો એનું પરફોર્મન્સ ખરેખર સ-રસ છે. એ માત્ર શોભાની પૂતળી નથી.

અને એથી ય વધુ સરસ એનું ફિગર છે! (જેની અછત ગુજરાતી છોકરીઓમાં જથ્થાબંધ છે 😉 lolzzz) પ્રાચીન શિલ્પાકૃતિમાં કંડારાયેલી કોઈ પ્રતિમા જેવા છલકતા ઉભાર અને ઢોળાવ….જ્યાં હોવી જોઈએ ત્યાં જ ચમકદાર અને ચુસ્ત ચરબી, ઊંચાઈ છતાં તંદુરસ્ત વળાંકો અને ભાવવાહી આંખો. કાળી લટો સાથે ખેલતી નાજુક નમણાશ. માંસલ બદન સાથે માસૂમ ચહેરો તો ફેટલ એટ્રેકશનનું લોલિતાનુમા કિલર કોમ્બિનેશન છે.

ફેન ઓફ ફનને છાજે એવી ત્વરાથી એના જુના કેટલાક મેગેઝીન / નેટ ફોટોગ્રાફ્સ અને વિડિયોઝ શોધી કાઢ્યા. એ કામણગરી સામગ્રીમાંથી ચંદ પેશકશ આપ કી ખિદમત મેં હઝુરે વાલા…ડ્રિંક ધ બ્યુટી….









અને પરભુભાઈ ઈશ્વરદાસ ભગવાનવાળાએ નવરા હાથે ઘડેલા આ સૌન્દર્યને જરા લાઈવ પણ  આ બે વિડીયો ક્લિક કરી નિહાળી જ લો ( આ કમબખ્ત બોન કલેકટર જેવી કેરા નાઈટલીને હોલીવૂડમાં જગ્યા મળે તો આવી એમીનું અમી ત્યાં કેમ નહિ? 😛 કેર, એડવાન્ટેજ ઇન્ડિયા. બહુ ગઈ આપણી સુંદરીઓ પરણી ને પરદેશ. 😦  ) ક્રિકેટ, ટેનીસ, ફૂટબોલની આ પ્લેયરને હૈદ્રાબાદી બિરિયાની પણ ભાવે છે અને ‘જબ વી મેટ’ની કરીના બહુ ગમે છે.  બીબીસી રેડીયોમાં કમ કરતા પિતાની આ ૫ ફિટ, ૮ ઈંચ ઉંચી પુત્રી માટે  ફેવરિટ આઇકોન છે, એની મમ્મી 🙂


પણ એમીનું અસલી અમૃત તો હવે આવે છે. કેટલીક સાઈટ્સ પરથી એકઠા કરેલાં આ ‘એક દીવાના થા’ના સ્ટીલ્સ જુઓ. ઇન્ડિયન ગર્લ્સ હવે જેમાં ઓછી દેખાય છે એ સાડીમાં તો કેવી મોહક લાગે છે! ડ્રેસ પણ એને બધી રીતે બરાબર ફિટ થઇ જાય છે. અને એક ખાસ વાત ઘણી ભારતીય છોકરીઓ ને પણ જે આજકાલ નથી આવડતું એ એને આબાદ આવડે છે. એ બહુ જ સરસ શરમાય છે! અને લજ્જાની લાલી સાથે વધુ સુંદર દેખાય છે! ક્યાંય અહેસાસ પણ ના થાય કે આ એક ગોરી મેં’મ છે ! સર્જનહારના સર્જનને માણસે બનાવેલી સરહદો નડતી નથી. ક્યાં મિસ ટીન લિવરપૂલ બનેલી ઇંગ્લીશ લિટરેચરની સ્ટુડન્ટ અને ક્યાં એને ગમતી સાડી ! અંતે તો હેમનું હેમ હોયે, તે આનું નામ !

original amy in film's premiere for a change 😛







ઇસે કહતે હૈ ગ્લોબલાઇઝેશન !! 😎

 
72 ટિપ્પણીઓ

Posted by on ફેબ્રુવારી 19, 2012 in cinema, entertainment, personal, youth

 

ઉસી મકામ પે કલ દેખ કર મુઝે તન્હા…. બહુત ઉદાસ હુએ ફૂલ બેચનેવાલે !

 

રાજમાર્ગોની પગથી ઉપર આંટા મારીમારીને એ દહાડા વિતાવતો હતો. હાથમાં એક જેષ્ટિકા રાખતો. લાકડીનો ટેકો દઈને એ વારેવારે ઊભો રહેતો. ઘણી વાર દૂરથી અનેક વટેમાર્ગુઓ એને પોતાને સલામ કરતા હોય એવો ભાસ એને થયા કરતો. ખાસ કરીને વધુ રમૂજ તો એ થતી કે રસ્તાની એક બાજુએ ચાલી જતી નવયૌવનાઓ સામી પગથી પર પસાર થતા પોતાના કોઈ પ્રેમિકોને દેખી મોં મલકાવતી .

આ રખડુ માણસ એ મોં-મલકાટને પોતાનો કરી સાકાર કરી લેતો. સામે પોતે પણ વેવલું સ્મિત ઉછાળતો. પણ પછી એ સુંદરીઓના ચહેરાને ફૂંગરાતા દેખી અચરજમાં પડી જતો. પોતાની ભૂલ એને સમજાતી નહીં. સુંદરીઓનો પ્યાર શું આટલો બધો અચોક્કસ હશે ! કે શું એ રોષ-ભ્રુકુટિ પણ પ્યારની જ છૂપી સંકેત-ભાષા હશે ? આટલી બધી ચાલી જાય છે. તેમાંની પ્રત્યેક શું એના વહાલને એકલે જ હાથે કબજે કરી રાખવાની સ્વાર્થી લાગણીને કારણે ઇર્ષ્યાથી એકદમ ગુસ્સે થતી હશે શું ? પ્રણયની દુનિયા, અહો કેટલી બધી વિકટ, નિગૂઢ, ને ભીડાભીડથી ભરેલી ! મારા રૃપ અને યૌવન માટે કેટલી ઝૂંટાઝૂંટ ! હું કોને સ્વીકારું ને કોને તરછોડું !

નાની-શી ટોપલીમાં થોડાંક ફૂલો લઈને એક જુવાન છોકરી રસ્તા પરને એક ઓટે રોજ બેસે છે. બેઠી બેઠી ધીરે અવાજે બોલ્યા કરે છે: ”ગુલાબનાં ફૂલ લેશો શેઠ ? આ ગુલાબનાં ફૂલ લેશો કોઈ ? આ તાજા ગુલાબનાં ફૂલ !”

ઠબ ઠબ જેષ્ટિકા કરતો રઝળુ નીકળ્યો, તેને કાને પણ ધ્વનિ પડયો: ”આ ગુલાબ લેશો શેઠજી ?”

પોતે ઊભો રહ્યો. આસપાસ જોયું. બીજો કોઈ આદમી ત્યાં નહોતો. ત્યારે આ ફૂલવાળીએ કોને કહ્યું ‘શેઠજી ?’

આગળ ચાલ્યો. માલણનું મોં એના તરફ વળ્યું. અવાજ આવ્યો: ”શેઠજી, આ ગુલાબ લેશો ?”

ફરી વાર એણે ચોગમ નજર કરી. ખાતરી થઈ કે, ‘શેઠજી’ શબ્દ વડે સંબોધાનાર એ પોતે જ હતો.

ફૂલવાળી શું ઠેકડી કરતી હતી ? મારા આવા દીદાર દેખતી છતાં મને ‘શેઠજી’ શીદ કહેતી હશે ? લાકડીને દમામભેર ભોંય ઉપર પછાડી એ રાતોપીળો બનીને છોકરી તરફ ફર્યો.

તો યે એ છોકરીની ઉઘાડી આંખો અનિમેષ તાકી રહી છે, છોકરીના હાથમાં એક ગુલાબ છે. એના મોં ઉપર ફૂલ વેચવાની આશા છે. સહેજ મલકાટ મારતા એ ચહેરામાં એકાદ પૈસાની ઓશિયાળ છે. મશ્કરીનું કોઈ ચિન્હ નથી.

મુફલિસને કૌતુક થયું. એ નજીક આવ્યો. માલણે ફરીથી પૂછ્યું: ”એક ગુલાબ લેશો, રૂડા શેઠજી ?”

આંખોનું મટકું માર્યા વગર સામે ને સામે એ નિહાળી રહી છે. પણ જાણે કે એ તાકી રહી છે. મુફલિસના પગના ધબકારા ઉપર! ચહેરા ઉપર નહીં. એની આંખોના ડોળા ફરતા નથી.

મુફલિસને બહુ વારે સમજ પડી: માલણ આંધળી છે.

આજે જીવનમાં પહેલી જ વાર મુફલિસે પોતાના પ્રત્યે એક અણભંગ સ્મિત નિહાળ્યું. પહેલી જ વાર એ ‘શેઠજી’ બન્યો. ગુલાબનું ફૂલ એણે પહેલી જ વાર પોતાના તરફ રજૂ થતું દીઠું. પહેલીવાર એણે એક એવી સૃષ્ટિમાં પ્રવેશ કર્યો કે, જ્યાં બાહ્યલા લેબાસના ભેદાભેદ વગર, સુંદર-અસુંદર ચહેરાના વિવેકથી રહિત, મીઠી સમાનતાનો સૂર ઊઠે છે કે, ‘ફૂલ લેશો શેઠજી ?’

મુફલિસે પોતાનું ગજવું તપાસ્યું. અંદરથી એક પાવલી નીકળી. પાવલી એણે ચૂપચાપ માલણની હથેળીમાં મૂકી અને માલણના હાથમાંનું ગુલાબ ઉપાડી લીધું.

* * *

રીડરબિરાદર, વસંત આવી પહોંચી છે. વ્હાલો વેલેન્ટાઇસ ડે આવી રહ્યો છે. ૧૪ ફેબ્રુઆરીના લીધે સમથિંગ સ્પેશ્યલ વી-ડે પર ‘કુછ કુછ’ થાય, ત્યારે અચાનક યાદ આવે છે શરબતી આંખો, શરારતી ફૂલો અને શરાબી પ્યાર ! અને આળસ મરડી બેઠી થાય છે, ૧૯૩૧માં બનેલી વર્લ્ડ ક્લાસિક ગણાતી ચાર્લી ચેપ્લીનની ફિલ્મ ‘સિટી લાઇટ્સ !’ આલ્બર્ટ આઇન્સ્ટાઇન જેવા મેધાવી વિજ્ઞાની જેનો અંત જોઈને ધ્રુસકે ધ્રુસકે રડયા હતા એવી બેનમૂન કૃતિ ! રમૂજમાં રોમાન્સની રંગપૂરણી કરતી ‘સિટી લાઇટસ’ને કાગળ પર સજીવન કરે, એવી રીતે એની વાર્તાને ઝવેરચંદ મેઘાણીએ ‘જીવન-પ્રદીપ’ નામથી  ‘પ્રતિમાઓ’ સંગ્રહમાં અનુસર્જીત કરી હતી. મેઘાણીનું શબ્દચિત્ર આખું તો અહીં મૂકવું શક્ય નથી. (પ્લીઝ, શોધીને વાંચજો !) એના લસરકા સાથે માંડીએ મુહોબ્બતની એક મેઘધનુષી કહાનીની વાત. ચાલો, ચાર્લીની આંગળી પકડીને ચાલેલા મેઘાણીની આંગળી પકડવા અમારી આંગળીએ !

* * *

તો પેલા મુફલિસની પાવલીને પકડીને આંધળી માલણ છોકરી બેઠી રહી, ફૂલ તો દસ પૈસાનું હતું. (જમાના જૂની વાર્તા છે, ભૈ !) પંદર પૈસા પાછા આપવાના હતા. મુફલિસ તો ગુલાબ નાક વડે ખાઈ જવા માગતો હોય (વાહ મેઘાણી !) એ ય સૂંઘતો સૂંઘતો ચાલ્યો. ત્યારની પ્રભાતનું ભૂખ્યું જરૃર એણે ગુલાબની ખુશ્બૂ વડે ભરી લીધું. એક આંધળી છોકરીને પોતે ‘શેઠજી’ હતો, એનો એને ગજબનાક સંતોષ તરવરતો હતો. એ એકલો એકલો હસતો હતો. છોકરી પાવલી પકડીને બેસી રહી. વધુ પૈસા મળ્યા હોવા છતાં છેતરાઈ હોય એમ !

એ રાતે નદી કિનારાના પોતાના રોજીંદા હવાખાનામાં મુફલિસ ભાંગેલા બાંકડા પર સૂતો હતો. ત્યારે એક દોલતમંદ શ્રીમંત ત્યા આપઘાત કરવા આવ્યો. પૈસાને લીધે એ પાગલ થઈ ગયો હતો. જિંદગી નરી દોલતથી નહિ, સુંવાળી સ્નેહગાંઠો, થોડી લગની, થોડી મસ્તીથી જીવાય છે. એ અમીર પાસે એવો કોઈ વિસામો નહોતો. મુફલિસને તો આજે નીંદર જ નહોતી આવતી એણે એને બચાવ્યો. કોઈ અજાણ્યાને પોતાની ફિકર કરતો જોઈને શ્રીમંત આદમી દારૃના નશામાંથી દોસ્તીના કેફમાં આવી ગયો, ‘દિલજાની’ કહી નવા મિત્રને ઘેર લઈ આવ્યો. પંદર- સોળ કલાકથી ચીમળાયેલું પેલું ગુલાબ જોડે લેવાનું મુફલિસ ભૂલ્યો નહોતો.

શ્રીમંતના ગજવાના જોરે મુફલિસે બીજે દિવસે અંધ કન્યા પાસેથી દસ રૂપિયાના મોટા ગુલદસ્તા ખરીદ્યા. માલણે અવાજ ઓળખ્યો, ‘શેઠજી’ની આંગળીઓ સ્પર્શીને ગઈકાલના છુટ્ટા પૈસા આપ્યા. રખડુમાં અચાનક સ્વાભિમાન જાગ્યું હતું. ‘રાખ એ પૈસા અને આજના ય… એટલા તો મારી ઘેર સંજવારીમાં નીકળે છે !’

અંધ યુવતીના ચહેરા પર આશ્ચર્યમિશ્રિત કરૂણતા પ્રસરતી હતી. નવા બનેલા શ્રીમંત દોસ્તની ગાડીમાં એ છોકરીને કંગાળ વિસ્તારમાં રહેલા એના ઘર સુધી એ મૂકી આવ્યો ! આભી બનીને અવાચક બનેલી છોકરીનું મોં સિવાઈ ગયું હતું.

મુફલિસ ગાડી-ડ્રાઇવર છોડવા શ્રીમંતના બંગલે ગયો, તો ચોકીદારોએ કહ્યું, ‘માલિકને દારૂ ઉતરી ગયો છે, તને ઓળખશે નહિ, તું રસ્તે પડ !’ અને એને સમજાયું કે પોતે શેઠસાહેબનો નહિ, એમના નશાનો ‘દિલજાની’ હતો. એક રાતનું રમકડું ! ફરી ફાટેલા ગાભાં ચડાવી એ ચાલતો થયો. મનોમન ફૂલવાળીને અંધ બનાવવા માટે ભગવાનનો આભાર માનતો !

* * *

આંઘળી માલણ જ્યાં રોજ ફૂલો વેચવા બેસતી તે ઓટા પર જવાની અને ત્યાં પોતાનો શેઠ-પાઠ ભજવવાની તો હવે મુફલિસને આદત જ પડી ગઈ છે. ત્યાં જઈને ગુલાબ લીધા વગર એને કશો ધંધો-મજૂરી સૂઝતાં જ નથી. એકાદ- બે કલાકની મજૂરીમાંથી બે આના એ રળી લ્યે છે. એકાદ આનાના દાળિયાધાણી ખાઈને એક આનો રોજ ફૂલનો આપે છે. આખો દિવસ ગુલાબ ચૂસીચૂસીને સૂંઘ્યા કરે છે. રાત્રિએ સૂએ છે પેલા આપઘાતિયા નદી-ઘાટને બાંકડે. હમણાં હમણાં એની શાન્તિમાં ભંગ પાડવા ત્યાં કોઈ આવતું નથી.

પણ છેલ્લા બે દિવસથી ઓટો ખાલી પડયો રહે છે. આંધળી દેખાતી નથી. બેઠક બદલી તો નહીં હોય ? મુફલિસ આખા નગરમાં ભમી વળ્યો. ક્યાંય આંધળી ફૂલવાળીને દીઠી નહીં.

એને ઘેર ગયો. એના મેડાની પાછલી બારીએ એક એંઠવાડની કોઠી ઉપર ચડીને એણે અંદર ડોકિયું કર્યું.

મુફલિસ જ્યાં ઊભો હતો ત્યાં પોતાનું સમતોલપણું ન સાચવી શક્યો. એંઠવાડની કોઠી ગબડી પડી. પોતે પલળ્યો. ભોંયતળિયાની નીચે પણ બીજાં ઘર હતાં, તેમાંના એક ઘરમાં બધો એઠવાડ રેડાયો, એટલે એ ભૂગર્ભના એક વાસીએ બહાર નીકળીને એને ગાળો દીધી.

પણ એ બધું તો એણે એક ફિલસૂફને છાજતી ખામોશીથી સહી લીધું. ફરીથી પાછો એ કોઠી પર ચડીને મેડાની બારીએ ટીંગાયો. આંધળીની પથારી પરથી ચાલ્યા જતા દાક્તરના છેલ્લા બોલ એણે પકડી લીધા: ‘સંભાળ રાખજો, દવાદારૃ ને શેક બરાબર કરજો. કેસ ગંભીર છે.’

એંશી વર્ષની એક ઘરડી ડોશી દાક્તરના આ બોલ સામે બાઘી બનીને ઊભી રહી હતી. ત્યાં બીજું કોઈ નહોતું. તાવના પૂરા ઘેનમાં પડેલી કન્યા લોચતી હતી: ”શેઠજી ! શેઠજી ! શેઠજી !”

મુફલિસ ઉતરીને ચાલ્યો ગયો. ‘હું એનો શેઠજી છું.’ એ ખુમારી એના હૃદયમાં ફાટી ઊઠી. એણે રઝળુ જીવન છોડી દીધું. શહેરની મ્યુનિસિપાલિટીમાં એણે ઝાડુવાળાની નોકરી લીધી. કચરાની હાથગાડી ફેરવતો એ આખો દિવસ રસ્તા પરની ઘોડા-ગધેડાની લાદ, કૂતરાંની ઊલટી, ફૂટેલા ઇંડા, કેળાંની છાલ, બીડીનાં ખોખાં, ને ઝરૂખાવાસીઓનાં ખાધેલા ફળોની ફોતરીઓ ઉસરડતો હતો. એ મજૂરીના પૈસા રોજ આંધળીને ઘેર પહોંચતા.

થોડે દિવસે આંધળીને આરામ આવ્યો, પણ નબળાઈ હજુ ઘણી હતી. દાદીમાએ હવે એને મૂકીને ફૂલ વેચવા જઈ શકતાં હતાં. અને રોજ સંધ્યાએ દાદીમાના ગયા પછી જ મુફલિસભાઈ છાનાછપનાં મેડા પર પેસતા. આંધળી પુત્રીનો જીવનાધાર ‘શેઠજી’ આ દાદીમાની નજરે કદી ચડયો નહોતો. દાદી અને દીકરી બેઉના કલ્પના જગતમાં જ એની આકૃતિ અંકાઈ રહી હતી,

કોઈ પરીકથા માંહેલા વીર કુમારની પેઠે, જાણે કે એનું રહસ્યાગમન થતું હશે, અરુણવરણું કોઈ પારિજાતક લઈને એ જાણે પોતાના રથમાંથી ઉતરતો હશે, અને અંધ પુત્રીના સૃષ્ટિના અપર પારનું અદ્ભુત વહાલ કરતો હશે ! હર્ષઘેલડાં બનતાં દાદીમા ફૂલો વેચવા ચાલ્યા જતા, ને એક દિવસ પુત્રીનો આ તારણહાર રહસ્યપટને ચીરી નાખી પોતાની આંખો સામે ઊભો રહેશે એવી આશાએ જીવન ટકાવતાં.

”જો ! આ સફરજન મારા પોતાના જ બાગમાં પાકેલું.”

એમ કહીને એણે આંધળીનો હાથ લઈ ફળ ઉપર ફેરવ્યો. પૂછ્યું, ”કેમ, કેવું સરસ ?”

”બહું સરસ. આવું લીસું, સુંવાળું ને મીઠું સફરજન તમારા બાગમાં થાય છે ?” જાણે આંધળીની આંગળીઓ ફળને ચાખતી હતી.

”ન થાય ત્યારે ? કેટલાં ખાતર પુરાવેલ છે મેં ? મને વેચાઉ ફળ ખાવાં ગમે જ નહીં ને !” શબ્દે શબ્દે શેઠજી સાહેબી ગુંજી ઊઠી.

મમતા અને અહેસાનમંદી બતાવવાનું શ્રેષ્ઠ સાધન બે આંખો જ છે. પણ આંખની વાણી જેની પાસે નથી તે શું કરે ? જીભ વાપરે ? ના, ના, જીભનું ઉચ્ચારણ કનિષ્ઠ છે. આંધળીએ જીભ-વાચા છોડી હતી. ફક્ત એના હાથ જ આ તારણહારના હાથ ઉપર ફરતા હતા. હથેળીમાં જાણે એની આંખો ઊઘડતી હતી.

* * *

અને એક દિવસ બીમાર અંધ કન્યાના હાથમાં મકાન ભાડાની નોટિસ આવી. રડતી છોકરીને સમજાયું, દાદીમાથી ફૂલ વેચાતા નથી. ‘શેઠજી’ બનેલા મુફલિસે આશ્વાસન આપ્યું પણ એની પાસે બેસવા જતાં એની નોકરી ગઈ ! ભાડું તો આપવું પડે ને ! વળી એણે અખબારના ટુકડામાં વાંચેલું, એક ડોક્ટર એની પ્રજ્ઞાચક્ષુ પરીને ઓપરેશનથી આંખો આપી શકે તેમ હતો. મુફલિસને પોતાની નોકરીની ફિકર નહોતી. એને ચિંતા હતી ગમતી છોકરીની. રકમ મેળવવા માટે મુક્કાબાજીના મુકાબલામાં ઝુકાવ્યું પણ પ્રેમના સંકલ્પથી કંઈ સફળતા નથી મળતી. એ ધૂળચાટતો થયો. કદાવર હરિફોના હાથે મરણતોલ માર ખાધો. રૃપિયાની નોટો શું, એની કરકરિયાવાળી કોર પણ ન દેખાઈ !

અને બેહાલ પડેલા મુફલિસને અચાનક મદિરાપાન કરતો પેલો દોસ્ત મળી ગયો ! નશાને લીધે એને પોતાના પર ઉપકાર કરનાર ‘જીગરી’ યાર યાદ આવ્યો. ફરી આગ્રહ કરીને ઘેર લઈ આવ્યો. મુફલિસે હાથ જોડીને પૈસા ઉધાર માંગ્યા અમીરે મોજથી હજાર રૃપિયા રોકડા ગણી દીધા. કલેજાના ટુકડાને જીવ બચાવવાની ભેટ. મુફલિસ તો નાઠો. નોકરોને થયું અમારા માલિકના પૈસા ચોરીને ભાગે છે એમણે પાછળ પોલિસ મોકલી !

મુફલિસ પોતાની ફૂલવાળી પાસે જીવસટોસટની બાજી લગાવી પહોંચ્યો. બધા જ પૈસા એને આપી દીધાં. હેબત ખાઈ ગયેલી માલણે ‘શેઠજી’ના હાથને સ્પર્શવા હાથ ફેલાવ્યો ,પણ શેઠજી અહેસાનનો સુખ-સ્પર્શ પામવા રોકાયા નહોતા. આંધળીનો હાથ એને શોધતો આગળ-પાછળ ફરતો રહ્યો. આંખમાંથી આંસુના ટીપા ટપટપ નોટોના કાગળિયાને ભીંજવતા રહ્યા. પોલિસે રખડુને અમીર પાસે હાજર કર્યો, પણ સવારે એનો નશો અને રાતની યાદો ઉતરી ગયા હતા. મુફલિસને લાંબી જેલ મળી !

* * *

રસ્તાના ચોકની એક બાજુએ ફૂલોની દુકાન શોભતી હતી. કાચનાં બારીબારણાં વાટે હજારો ફૂલોની ગેંદો, માલાઓ, વેણીઓ, ગજરાતોરા અને લગ્નસરાના પુષ્પ-મુગુટો હસતા હતા. રંગો અને ખુશબો જાણે વાચા ઉચ્ચારી રહ્યાં હતાં. બે-ત્રણ દાસીઓ અંદર ઘૂમતી હતી. પંચાશી વર્ષનાં એક ડોશી એક આરામખુરશી પર બેઠાં હતાં અને એક સુંદર કાળી ખુરસી પર બેસીને ઘરાકોની વરધી નોંધતી એક જુવાન સ્ત્રી આ ફૂલની દુકાનને ગૌરવ આપતી હતી.

ધનિકોની અને રસિકોની રોનકદાર મોટરગાડીઓ ત્યાં ઉપરાઉપરી અટકતી અને ફૂલોની ખરીદી કરનારા ફૂલભોગીઓ ઊતરી પડતા.

એમાંના અનેક ઘરાકોની મુખાકૃતિ ઉપર એ ફૂલ-હાટની અધિષ્ઠાત્રી તાકી તાકીતાકીને જોઈ રહેતી. જાણે એનું કોઈ ખોવાયું હતું.

એમ તો એ દુકાનના તારીખિયા ઉપરથી કેટલીયે તારીખોનાં પતાકડાં ઊખડી ઊખડીને હવામાં ઊડી ગયાં, ને કેટલીયે મોટરો ધીરે અવાજે ત્યાં અટકી અટકીને પાછી ઉપડી ગઈ.

સજા ભોગવીને જેલની બહાર આવેલા મુફલિસના પગલાં યંત્રની પેઠે ચાલ્યા જતાં હતાં. એનો લેબાસ ધૃણા ઉત્પન્ન કરે તેવો હતો – પણ તે તો દેખતા લોકોને, પોતે જેને મળવા જતો હતો તે તો હતું અંધ માનવ. સંકોચ વિના તેણે કદમ ઉપાડયા.

જૂની પિછાનવાળા ઓટા પાસે એ આવી પહોંચ્યો. ઓટા પર કોઈ નહોતું. ફૂલછાબ કે ફૂલની એક પાંદડી સુધ્ધાં નહોતી. ઓટો ઘણા કાળથી ઉજ્જડ પડયો હોય એવું દેખાઈ આવ્યું.

થોડી વાર એણે ત્યાં ઓટાની સામે આમતેમ ટેલ્યા કર્યું, પણ કોઈ આવ્યું નહીં. માંદી હશે ? મરી તો નહીં ગઈ હોય ? બીજે ક્યાંય બેઠક બદલી હશે ? શું થયું હશે ?

થોડી વારે એણે પછવાડે જોયું; ને જોતાં જ એ દંગ થઈ ગયા.

ભરચક ફૂલોની દુકાન દીઠી. ખુશબોના તો જાણે છંટકાવ થતા હતા એના મોંને જાણે એ સુગંધિત હવાની ઝાલક ભીંજવતી હતી.

એણે ફરીથી જરા ટીકીને જોતું ફૂલોની દુનિયા વચ્ચે એક મોં દેખાયું.

એ જ એ મોં ? ક્યાંથી ? કોઈની દુકાનમાં નોકર રહી ગઈ ? કેવાં સ્થિર નેત્રે બેઠી છે ! મહિનાઓ પહેલા દીઠી હતી તેવી જ અંધ, છતાં અનંતને પાર જોતી બે આંખો. મટકું ય નથી મારતી.

ત્યાં તો એણે ઉદ્ગાર સાંભળ્યો: ”દાદીમા, આજ મારી ડાબી આંખ ફરકે છે. મને એમ થાય છે કે જરૂર આજ એ આવશે.”

એ આવશે ! કોણ આવશે ? મુફલિસે એ દુકાન તરફ પગલાં માંડયા. એ હર્ષઘેલો થઈ હોઠ પલકાવી રહેલ છે. એના હાથનું ચીમળાયેલું ફૂલ હમણાં જાણે છેક નાકની અંદર પેસી જશે.

ધીરે ધીરે છેક ફૂલોના જૂથની પાસે જઈને એ ઊભા. બોલતો નથી. નિહાળે છે. ધીરીધીરીને નિહાળે છે.

ફૂલવાળી પણ આ ગાંડા ભિખારીની હર્ષચેષ્ટાઓને જોઈ રહી. એને તો રોનક થયું છે. પોતે વાટ કોની જોઈ રહી છે…અને મેળાપ કોનો થયો છે! કલ્પનાની સુંદર સ્નેહમૂર્તિ ક્યાં ! ને ક્યાં આ એક ગાંડાની ઇસ્પિતાલમાંથી નાસી આવેલાના દીદાર ! વિધાતા પણ ઠીક ઠેકડી કરી રહી છે.

મુફલિસ ખાસિયાણો પડી ગયો. એના મોં પરની વેવલાઈમાં કરુણતા ભળી. એના ફૂલમાંથી પાંખડીઓ ખરતી હતી. એ જોતો હતો પેલી બે આંખોને. શું એ આંખો ભાળે છે ?

એનું જોવાનું હજુ પૂરું થયું નથી. ભોંઠામણ,

”તારે ફૂલ જોઈએ છે અલ્યા !” ફૂલવાળીએ એના સામે અનુકમ્પિત દ્રષ્ટિ કરી: ”તું તો બહુ ફૂલનો શોખીન જણાય છે, અલ્યા ! લે હવે એ સળી નાખી દે, ને આ લે આ તાજું ગુલાબ !”

દિવસોનો ક્ષુધાતુર જેમ રોટલાનો ટુકડો પકડવા હાથ લંબાવે તેટલી અધીરાઈથી એણે ફૂલ લેવા હાથ લંબાવ્યો. પણ પાછો ખચકાયો. હાથ એણે પાછો ખેંચ્યો.

”લે, લે અલ્યા હું તને ટગવતી નથી, સાચેસાચ ફૂલ આપું છું.”

ફૂલ લઈને એ ઊભો થઈ રહ્યો. હજુ એની મીટ ફૂલવાળીના મોં પરથી ઉખડતી નથી.

”કેમ હજુ ઊભો છે અલ્યા ? તું ભૂખ્યો છે ? પૈસા જોઈએ છે તારે ? આ લે પૈસો.”

ફૂલવાળીએ પૈસો આપવા હાથ લંબાવ્યો. એ દેખીને મુફલિસ પોતાને જાણે કોઈ અંગારા ચાંપવા આવતું હોય તેવા ત્રાસથી પાછો હટયો. દૂર જઈને ઊભો રહ્યો. એની આંખોમાં જાણે બે દીવા બળતા હતા.

”કેમ ? કેમ નાઠો અલ્યા ? આ લે પૈસો, સાચે જ પૈસો આપું છું.” એમ કહેતી એ ઊભી થઈ. લપાઈને ઊભેલા મુફલિસને તો આ હાંસીની હદ થઈ ગઈ. એ ઊભો હતો ત્યાં જ થીજી ગયો. એને જાણે કોઈ સોટા મારવા ચાલ્યું આવે છે.

”આ લે પૈસો.”

મુફલિસે હાથ સંકોડી લીધો. ફૂલવાળીએ એનો હાથ પકડીને હથેળીમાં પૈસો મૂક્યો. મૂકતાં જ, હાથનો સ્પર્શ થતાં જ ફૂલવાળીને રોમેરોમ ઝણઝણાટી ઊઠી, સ્પર્શની વાચાએ એને સાદ દીધો. ઝાલેલો હાથ એનાથી છોડી ન શકાયો. હાથ જાણે ચોંટી ગયો. એનાથી એટલું જ બોલી શકાયું:

”તમે ? તમે જ ? પાછા આવી પહોંચ્યા ?”

મુફલિસે માથું હલાવ્યું. સજળ એનાં નેત્રો હજુ તાકી જ રહ્યાં છે. એના મોંમાંથી પણ સામો આટલો જ બોલ પડયો: ”તું- તું દેખતી થઈ ?”

ફૂલવાળીએ માથું હલાવ્યું. ચારે જીવન-પ્રદીપોમાં આંસુનું તેલ પૂરાતું હતું. હસ્તમિલાપ હજુ ભાંગ્યો નહોતો. બેઉની વચ્ચે એક તાજું ગુલાબ હસતું હતું.


* * *

કોણ કહે છે પશ્ચિમમાં પ્રેમ નથી ? પ્રેમોત્સવ આયાત કરીને પણ ઉજવવો પડે તો કેમ ન ઉજવવો ? જીવન તત્વનો જેવો જાણકાર ચાર્લી, તો એવા એને માણનાર મેઘાણી ! જ્યાં અસ્તિત્વ છે, ત્યાં ઇશ્ક છે. પ્રફુલ્લ નાણાવટીનો શૅ’ર છે: આંગળીઓ સ્પર્શઘેલી હોય છે, ફૂલપત્તી પણ નશીલી હોય છે ! આશિક- માશૂકાનો વેલ્વેટ ટચ એ જ જગતનું સૌથી કુમાશભર્યું રેડ રોઝ છે. પણ એ નિહાળતી આંખો લલાટની નીચે નહિ, છાતીના ડાબા ભાગમાં ધબકારાના પલકારા મારે છે ! કાળજી, ભરોસો, સમજણ… પ્રતીક્ષા અને સમર્પણ… એ જ તો ભવોભવના વિરહ-મિલનનું સગપણ !

# (from my book ‘preet kiye sukh hoy’ , happy valentines day 🙂


>>> વાર્તાના અંતે વર્લ્ડ ફેમસ ‘સીટી લાઈટ્સ’ ફિલ્મનો ક્લાઈમેક્સ તો મુક્યો. તેની નબળી નકલ જેવી ફિલ્મ ‘સુનયના’ (રામેશ્વરી, નસીરુદ્દીન શાહ અને સુમધુર ટાઈટલ સોંગ ) હિન્દીમાં બની ચુકી છે. પણ ખાંખાખોળા કરતા આખી મૂળ અંગ્રેજી ફિલ્મ અહીં જડી આવી ! એ ય ડીજીટલ રિસ્ટોરેશન સાથે ! ફુરસદ હોય તો એ નિહાળજો. સ-રસ અનુભૂતિની સાથે ખ્યાલ આવશે કે સંવાદ વિનાની સાયલન્ટ ફિલ્મને મેઘાણીએ કંઈ સીધી કોપી-પેસ્ટની અદામાં ગુજરાતીમાં ઉતારી નથી, પણ પોતાની બળુકી ભાષાથી એને નવા આયામો આપી એનું રીતસર નવસર્જન કર્યું છે. cry. laugh. enjoy the love. its in the air.

 
61 ટિપ્પણીઓ

Posted by on ફેબ્રુવારી 14, 2012 in Uncategorized

 

વાસંતી આમંત્રણ…

a special lecture of mine…different then routine.on per-valentine’s eve..fragrance of spring season with poetry..welcome..no passes required..details in card..

 
13 ટિપ્પણીઓ

Posted by on ફેબ્રુવારી 10, 2012 in Uncategorized

 

પાતાળપ્રવેશ : જર્ની ટુ ધ સેન્ટર ઓફ ક્લાસિક્સ !

‘‘હું જાણું છું કે આ જાતના સાહિત્યના ગુજરાતમાં હજુ શ્રીગણેશ જ મંડાય છે. ગુજરાતના સાહિત્યસેવીઓમાંથી કોઇને નજરે આ પુસ્તકો જાણીને કે ભુલથી ચડી જાય, તો તેઓ તેને અંગે ઉભી થતી સૂચનાઓ ટીકાત્મક કે પ્રશંસાત્મક-મને લખી મોકલે તો આ સાહિત્યના વિકાસમાં તે તેમનો ફાળો જ ગણાશે.

ગુજરાતની વાંચવાની શકિત ખૂબ મર્યાદિત છે, અને તેની શકિતને મૂંઝવી નાખે એટલું સાહિત્ય સામે આવીને પડે છે. એ વખતે તેમાંથી આપણો કિશોરવર્ગ કોઇ રીતે ઉગરી જાય, તે માટે બહારનું સાહિત્ય તો ગાળી ગાળીને જ તેમની પાસે મુકાવું જોઇએ. અને સ્વતંત્ર સાહિત્ય પણ વિવેચનની આકરી કસોટીમાંથી પસાર થઇને બહાર મુકાવું જોઇએ, એમ માનનારો હું છું એટલે મારી કૃતિઓ સંબંધેની આકરી કસોટી હું સાહિત્યસેવીઓ પાસેથી માંગુ છું. મને આશા છે કે પ્રશંસા અથવા ટીકા ગમે તે રૂપે મને જે કંઇ મળશે તે મારા ઉત્સાહને વધારનારૂં જ થશે; કારણ કે, આ જાતના સાહિત્યની જરૂરિયાત માટે મને બિલકુલ શંકા નથી. તેને મૂકવાની રીત પૂરતો જ હું ભૂલ ખાતો હોઉં એવો સંભવ રહે ખરો.

ભાષાંતર અથવા સંક્ષિપ્ત કરીને પણ આ જાતના સાહિત્યમાં વધારો કરવાનો આનંદ માનવો પડે, એ પણ આપણી ભાષાની કરૂણ સ્થિતિ છે… સાહસ અને કલ્પનાથી ભરેલી અને પ્રાણ પૂરનારી કથાઓથી આપણું સાહિત્ય સમૃદ્ધ બને, તે માટે મેં સહુના માર્ગસૂચન અને ઉત્સાહપ્રેરક શબ્દોની ઇચ્છા અહીં દર્શાવી છે.’’

લખ્યા તારીખઃ ૧મે, ૧૯૩૫. લખનારઃ મૂળશંકર મોહનલાલ ભટ્ટ. સ્થળઃ દક્ષિણમૂર્તિ, ભાવનગર.

૧૨ સપ્ટેમ્બર, ૨૦૦૮. ખાસ હીટ ન થયેલી હોલીવૂડ ફિલ્મ ‘જર્ની ટુ સેન્ટર ઓફ ધ અર્થ’ ભારતમાં મહીનાઓ મોડી રિલિઝ થઇ. અને આ દાયકાઓ જૂના શબ્દો મનમાં તરવરવા લાગ્યા ! કારણ કે, મનના પેટાળમાં દટાયેલી એક ૧૧૨ પાનાની પાતળી કિતાબ, ધરતીના તળિયેથી જ્વાળામુખીમાં લાવારસ ઉછળે, એમ ધસમસતી ઉછળી આવીઃ પાતાળપ્રવેશ !

અને યાદોના પાતાળલોકમાં વગર પરવાનગીએ પ્રવેશ થઇ ગયો ! ક્યાં ૧૮૬૪માં ફ્રાન્સમાં લખાયેલી એક વિજ્ઞાનવિસ્મયની કથા અને ક્યાં ૧૯૮૨નું નાનકડું કાઠિયાવાડી ગોંડલ ગામ ! જૂલે વર્નથી જય વસાવડા વચ્ચેની એ અજાયબ સફરનો સેતુ એટલે મૂળશંકર મો. ભટ્ટ (બીજું કોણ ?)નો છાત્રાલયના બાળકોના લાભાર્થે શરૂ થયેલો આઝાદી અગાઉનો અનુવાદ. ‘એ જર્ની ટુ ધ સેન્ટર ઓફ અર્થ’ જેવા લાંબાલચક શીર્ષકવાળી નાનકડી નવલકથાનો અનુવાદ કેવો ‘ચીજના પેટનો’ હશે, એની ખાતરી તો એના ટાઇટલથી જ થઇ જવી જોઇએઃ પાતાળપ્રવેશ !

વિશ્વમાં આગાથા ક્રિસ્ટી પછી જેની સૌથી વધુ કથાઓ સૌથી વધુ ભાષાઓમાં અનુવાદિત થઇ છે, એવા લીજેન્ડરી રાઇટર જૂલે વર્ન ની બીજી જ પ્રકાશિત કૃતિ એવી ‘પાતાળપ્રવેશ’ શું મહાન, અદભુત, સર્વશ્રેષ્ઠ, અવર્ણનીય કથા હતી ? ના. વર્નની જ અન્ય કથાઓ વાર્તારસ કે વિજ્ઞાનના રોમાંચની દ્રષ્ટિએ તેનાથી અનેકગણી બેહતર નીવડેલી છે. શું પાતાળપ્રવેશ ‘ધ મોસ્ટ ફેવરિટ’ એવી પર્સનલ ચોઇસ છે ? ના રે ! એથી વધુ અભિભૂત કરે એવી કહાનીઓ સદ્નસીબે વાંચવા મળી છે.

તો પછી ? પાતાળપ્રવેશ અવિસ્મરણીય કેમ છે ?

હમ્મ્મ્. ડુ યુ રિમેમ્બર ધ ફર્સ્ટ કિસ ? જીંદગીનું પહેલવહેલું ચુંબન ક્યારેય પરફેક્ટ હોતું નથી. અનુભવે જ એમાં વધુ મહારત આવે છે. પરંતુ, ઉત્તમ ન હોય, તો યે એ યાદગાર તો હોય જ છે. કારણ કે, એ પ્રથમ ચુંબન છે ! લાઇફટાઇમ મેમરી !

બસ, પાતાળપ્રવેશનો રોમાંચ કંઇક આવો જ મધમીઠો છે. ઘેર ભણતા (કહો કે, વાંચતા !) અને ટીનએજના દરવાજે ડોરબેલ વગાડતા આ લખનારને બાળસાહિત્યમાંથી વિશ્વસાહિત્યમાં ‘સ્વીચ ઓવર’ આ કૃતિએ કરાવ્યું હતું. એકીબેઠકે વંચાઇ ગયેલી એ કિતાબે જાણે કોઇ ખજાનાનું તાળું ખોલી નાખ્યુ હતું. એડવેન્ચર એન્ડ એકશનના ફિકશનના વિશ્વમાં એ પહેલું કદમ હતું. એકઝાટકે જાણે ગુજરાતી સાહિત્યનો ખેતરાઉ ‘ધોરિયો’ ઘૂઘવતો અફાટ એવો વિશ્વસાહિત્યનો દરિયો બની ગયો. મુનશીઓ, દર્શકો, આચાર્યો, દેસાઇઓનું ‘કલાસિક’ ગણાતું સર્જન (મડિયા, મેઘાણી, અશ્વિની ભટ્ટ જેવા જૂજ અપવાદો સિવાય) અચાનક ફૂટેલા ભંભૂ (અનાર)માંથી વેરાતા સૂરોખારના ભૂક્કાની જેમ ખરતું ગયું.

અને ઓસ્કાર વાઇલ્ડ, ચાર્લ્સ ડિકન્સ, ઓ હેનરી, મેરી કોરોલી, વિક્ટર હ્યુગો, એડગર એલન પો, વોલ્ટ ડિઝની, એડગર રાઇટ બરો, બ્રામ સ્ટોકર, હેનરિક ઇબ્સન, ગ્રીમ બંધુઓ, હાન્સ એન્ડરસન, રોબર્ટ લુઇ સ્ટીવન્સન, હેન્રી જેમ્સ, જે.એમ. બેરી, ઓ હેનરી, ગાય દ મોંપાસા, ઓનર દ બાલ્ઝાક, મકઝિમ ગોર્કી, ફયોદોર દોસ્તોવ્યસ્કી, મોરિસ મોટરલિંક, મેરી શેલી, જેન ઓસ્ટિન, એમિલી બ્રોન્ટે, ટોમસ હાર્ડી, એન્તોન ચેખોવ, એલેકઝાન્ડર પુશ્કિન, સ્ટીફન ઝવેઇગ, જ્હોન સ્ટાઇનબેક, એનિડ બ્લાઇટન, આર્થર કોનન ડોઇલ, અર્લ સ્ટેનલી ગાર્ડનર, જેમ્સ હેડલી ચેઇઝ, એલીસ્ટર મેકલીન… અધધધ નામોનો હિમોગ્લોબીન કાઉન્ટ વધતો ગયો ! એક ઝાટકે એક ગ્લોબલ વિઝનની દીક્ષા મળી ગઇ ! જે રશદીથી રોલિંગ સુધી આજે ય ચાલુ છે !

આ અનંત યાત્રાનું આરંભબિંદુ એટલે ‘એ જર્ની ટુ ધ સેન્ટર ઓફ અર્થ’. વિચક્ષણ પ્રકાશક હેઝલના આગ્રહથી માસ્ટર સ્ટોરીટેલર જૂલે વર્ને ટીનએજર્સને ગમે એવી કથા પર હાથ અજમાવ્યો. વર્નની સ્પેશ્યાલિટી ગણાતા ઘણા એલિમેન્ટસ આ નાનકડી કથામાં પણ છે. રહસ્યમય નકશો, રોમાંચક સફર, વિજ્ઞાનના કૂતૂહલથી તરબોળ એવો સાહસિક નાયક, અણીના સમયે ઉપયોગી થતો કોઇ સહાયક, પહેલા પુરૂષ એકવચનમાં કહેવાયેલી કથા, વાર્તાતત્વના ભોગે નહિ પણ એના ભોગવિલાસમાં વધારો કરે એવી રીતે વણી લેવાયેલી રસપ્રદ ભૌગોલિકવૈજ્ઞાનિકસાંસ્કૃતિક માહિતી, ટૂંકાચોટદાર સંવાદો અને આબેહૂબ વર્ણન, માનવતા અને જ્ઞાનને મળતું સર્વોપરી સ્થાન… અને આશ્ચર્યમુગ્ધ કરે તેવી કલ્પનાસૃષ્ટિ !

ભલે, આજે વાંચો તો કદાચ થોડીક ફિક્કી અને સામાન્ય લાગે, પણ ‘પાતાળપ્રવેશ’ની ખૂબી એનો સમય છે. સ્વયમ્ વિજ્ઞાન ભાંખોડિયા ભરતું હતું, ત્યારે એ કૃતિ રચાયેલી. એનો કોન્સેપ્ટ અને પ્લોટ એ વખતે કેવો એક્સકલુઝિવ અને નેવર બિફોર હશે, એનો પુરાવો એ કે એ જ વિચાર પરથી એડગર રાઇઝ બરોએ ટારઝનની ‘પુલ્યુસિડાર’ (પૃથ્વીના પેટાળનો કાલ્પનિક સ્વપ્નલોક)ની કહાનીઓ લખી. ૧૯૧૨માં શેરલોક હોમ્સના સર્જક આર્થર કોનન ડોઇલે લખેલી ‘ધ લોસ્ટ વર્લ્ડ’ (ગુજરાતી અનુવાદઃ ખોવાયેલી દુનિયા) તો ઓલમોસ્ટ પાતાળપ્રવેશની ‘રિમેક’ જ હતી. કમ્પોઝર રિક વોકમેને ૧૯૭૪માં એના મ્યુઝિક આલ્બમનું નામ ‘જર્ની ટુ ધ સેન્ટર ઓફ અર્થ’ રાખ્યું હતું. સુપરહિટ ફિલ્મસીરિઝ ‘બેક ટુ ધ ફ્યુચર’ના વિજ્ઞાની ડો. એમેટ બ્રાઉનની એ પ્રિય કહાની હતી !

જૂલે વર્નની બીજી વાર્તાઓની જેમ અહીં ભવિષ્યવેત્તા કે આર્ષદ્રષ્ટા સર્જક ખાસ પ્રગટ થતો નથી. વર્ને ખુદ જ કહાનીમાં સ્માર્ટલી ચોખવટ કરી છે કે ધરતીના પેટાળમાં સમુદ્ર અને સજીવસૃષ્ટિ હોય, એ વાત વૈજ્ઞાનિક રીતે શક્ય નથી. પણ આ સાયન્સ નથી. સાયન્સ ફિકશન છે. વ્હેર સાયન્સ મીટ્સ ઇમેજીનેશન ! અને ખૂબી એ છે કે આજે પણ એ વાચતી વખતે તો બે ઘડી એમાં રચાયેલી અદ્ભુત કાલ્પનિક સૃષ્ટિ ‘કન્વિન્સિંગ’ અને ‘બિલિવેબલ’ લાગે છે. પાવર ઓફ ક્રિએટર, યુ નો ! ‘પાતાળપ્રવેશ’નું સ્ટોરીટેલિંગ જ રોલરકોસ્ટર રાઇડ જેવું છે.

વાતની શરૂઆત એની ટિપિકલ હળવી શૈલીમાં વર્ન કરે છે. જર્મનીના હેમ્બર્ગ શહેરમાં રહેતા તેજસ્વી પણ તરંગી પ્રોફેસર લિન્ડનબ્રોકથી. જેમની સાથે રહેતો ભત્રીજો એકસેલ જ વાચકો સામે વાત માંડે છે. એકસેલ પણ જ્ઞાનવિજ્ઞાનની અજાયબ દુનિયાનો કાકા જેવો જ રસિયો. પ્રોફેસરસાહેબ તો લીધી ચીજ ઠેકાણે ન મૂકે, એવા ધૂની. કેટલાય થોથાંઓ વાંચ્યા કરે. નોલેજ એમના માટે હીરાપન્નામાણેકમોતી. શરૂઆતમાં ચક્રમ લાગતા આ નાયકની બુદ્ધિમતા અને અભ્યાસ પાછળથી કથામાં ડગલે ને પગલે ઉપયોગી બને છે, ત્યારે વાચકોને રમૂજ સાથે અહોભાવ પણ થવા લાગે !

પ્રોફેસરને એક સોળમી સદીના સાહસિક સંશોધકનો જૂનો પત્ર મળે છે. આર્ન સેકસુનમના એ પત્રમાં જ્વાળામુખી ગર્ભમાં ઉતરી પૃથ્વીના મધ્યબિંદુ સુધી પહોંચવાનું આહ્વાન છે. એ પત્ર રૂનિક લિપિમાં છે, જેનું લેટિન ટ્રાન્સલેશન કરી એને ઉલેટથી વાંચી એકસેલ એ ઉકેલે છે ! (ક્રિપ્ટોગ્રાફી, યુ સી !) પછી તો શરૂ થાય છે એક ઝડપી સફર. જેમાં ‘એકસાઇટેડ’ પ્રોફેસરના એસિડ સામે વર્ન ‘બેઇઝ’ જેવું પાત્ર મૂકે છેઃ નોકર હાન્સનું. એ ભાગ્યે જ કશું બોલે છે. ચૂપચાપ નિર્લેપભાવે, રીતસર ‘સ્થિતપ્રજ્ઞ’ બની જે કહેવામાં આવે છે તે કરે છે. પણ મુશ્કેલીમાં એ ચટ્ટાન જેવો અવિચળ છે. એની દેશી કોઠાસૂઝ તો કામ આવે જ છે, પણ એની સ્થિરતા અને શાંતિ પણ ફાઇટિંગ સ્પિરિટ વધારવા માટે પ્રેરણાદાયી છે.

આખી વાર્તામાં દાંડિયારાસના ચણિયાચોળીમાં આભલાજરી જે જે રીતે વસ્ત્ર સાથે વણી લેવાયેલા હોય, એમ વૈજ્ઞાનિક સિદ્ધાંતો ગૂંથી લેવાયા છે. એ રેશનાલિઝમ જેવા શુષ્ક નથી. કારણ કે, એમાં શિશુની આંખોનું વિસ્મય છે ! પૃથ્વીના ગર્ભમાં કાલ્પનિક સમુદ્ર, ડાયનોસોર જેવા પ્રાણીઓ અને વનસ્પતિઓ દર્શાવવા માટે વર્ને છૂટછાટ લીધી છે. પણ વિચારતા કરી મૂકે એવા તર્ક લડાવીને ! મૂળ તો વર્નનો હેતુ પાતાળના નામે પૃથ્વીના ભૂતકાળમાં ડોકિયું કરવાનો છે.

એઝ યુઝઅલ, આ કથામાં પણ ‘સાયન્સ ફોર લાઇફ, સાયન્સ ઇન લાઇફ’ના વિદ્યાર્થીને વિજ્ઞાનના પ્રેમમાં પાડી દે, તેવા પ્રસંગો છે. પૃથ્વીના પેટાળમાં ભૂલા પડી ગયેલા એકસેલ અને પ્રોફેસરકાકા વચ્ચે અંધારૂ અને એક દીવાલ છે. એકબીજા વચ્ચેનું અંતર માપવું શક્ય નથી. ત્યારે પ્રોફેસર કહે છેઃ ‘બેટા, મારી પાસે ઘડિયાળ છે. હું એક શબ્દ બોલીને ઘડિયાળ જોઇ લઇશ. તને સંભળાય ત્યારે તારે એ શબ્દ પાછો બોલવો. તારો અવાજ મને સંભળાય એટલે પાછું હું ઘડિયાળમાં જોઇશ.’ અને ૪૦ સેકન્ડે આ ક્રિયા બનતા પ્રોફેસર તત્કાળ પ્રેકટિકલ સોલ્યુશન કાઢે છે કે ૨૦ સેકન્ડે એમનો અવાજ ભત્રીજા સુધી પહોંચે છે. અવાજની ગતિ સેકન્ડના ૧૦૮૦ ફીટની છે, એ હિસાબે બેઉ વચ્ચે ચાર માઇલનું અંતર છે !

ધ્વનિ, ગરમી કે ઘનત્વના આંકડાઓ આજે ફર્યા હશે, પણ તેના ઉપયોગના ‘આઇડિયાઝ’ એવરગ્રીન છે ! આ જ તો અસલી ‘વિજ્ઞાનવિજય’ છે ! પણ જૂલે વર્ન જેનું નામ. એમની ખૂબી ફક્ત આવા જાદૂઇ લાગતા ચમકારામાં જ નથી. નાન્ટેસ ગામના ખલાસીઓ પાસેથી દેશવિદેશના વર્ણનો સાંભળનાર આ જીનિયસ રોમહર્ષક વર્ણનોથી અફલાતૂન શબ્દચિત્રો સર્જે છે. એ મૂળભૂત રીતે એક નાટ્યાત્મક લેખક છે. કિશોર એકસેલ પૃથ્વીના પેટાળમાં એકલો ભૂલો પડી જાય છે, અને એ ઘટનાનો એને અહેસાસ થાય છે, એનું વર્નનું વર્ણન કેવું અસરકારક સાહિત્યિક છે !…:  ‘મારા માથા ઉપર રહેલા જાણે ૯૦ માઇલ ઉંચા ખડકોનો ભાર મારી ઉપર આવી પડ્યો, અને જાણે હું કચડાઇ ગયો !’ એકલવાયાપણાની અસાલમતીના ટેન્શનમાં આજે ય આપણને જાણે આપણે પૃથ્વીના તળિયે હોઇએ, અને આખી પૃથ્વીનું વજન આપણને ભીંસતું હોય એવી ડિપ્રેસિવ અનુભૂતિ નથી થતી ?

સદ્નસીબે,  ફિલ્મ વર્ઝન સિમ્પલ હોવા છતાં એમાં બહુ કુશળતાથી જૂલે વર્નની કૃતિને ઠેકઠેકાણે ‘સ્માર્ટ ટ્રિબ્યુટ’ અપાઇ છે. મૂળ કથા આકંઠ યાદ હોય, એ જ એને સમજીને મુસ્કુરાઇ શકે !

આહા ! કોલર કો થોડા સા ઉપર ચડા કે થતી આવિષ્કારક એડવેન્ચરસ ટ્રીપમાં કેવી મોજ હોય છે !

અહીં સુધી વાંચ્યુ હોય, અને તે થોડું ઘણું પસંદ પડ્યું હોય, તો જરા આરંભે લખાયેલા ‘પાતાળપ્રવેશ’ની પ્રસ્તાવનાના અંશો ફરીથી વાંચો. ડબલાંયુગમાંથી આજે ડિજીટલયુગ આવી ગયો. પણ મૂળશંકરદાદાનો આર્તનાદ (કમભાગ્યે) એટલો જ સાંપ્રત રહ્યો છે ! એમની આસમાની ઇચ્છાઓની ગુજરાતના સાહિત્ય સમર્થો અને સાયન્સ ફિકશનને સ્મશાનની રાખ સમજતા ગુજરાતી વાચકોની પેઢીઓએ પાતાળમાં કબર કરી દીધી ! ન ગુજરાતને સાહસથી છલોછલ યુવાપેઢી મળી, ન કલ્પનાથી ઉભરાતા વિજ્ઞાનીઓ ! આવી કૃતિઓની કહેવાતા વિદ્વાનોએ પણ નોંધ જ ન લીધી, ત્યાં એની જરૂરિયાત ઉપર શેરબજારિયો લાવારસ ફરી વળે, એમાં શી નવાઇ ?

રિવર્સ સ્વિપ

“દુનિયાના કોઇપણ છેડે નાનકડાં બાળકો સાથે દોસ્તી કરવામાં વાર લાગતી નથી. કારણ કે એ માસૂમ ભૂલકાંઓ પાસે ભાષા જ નથી. શું ભાષા (યાને  એના અર્થ/અનર્થ) જ બધા ભેદ પડાવતી હશે ?” (જર્ની ટુ સેન્ટર ઓફ ધ અર્થમાં જૂલે વર્ન)

***

બી હેપી, સે હેપી. આજે ૮ ફેબ્રુઆરી એ પ્રિય જુલે વર્નનો જન્મદિન છે. (કેટલાક દોઢ ડાહ્યાઓ એમનો ફ્રેંચ ઊચ્ચાર યુલ છે, એવું કહે છે. પણ અમેરિકન ફિલ્મોમાં તો ‘ઝૂલ્સ’ જ બોલાય છે. ઉચ્ચારભેદ તો ખાનપાનત્વચાના ભેદ જેવી ભૌગોલિક લાક્ષણિકતા છે.) વળી ગત શુક્રવારે જ સૌપ્રથમ ભારતમાં ‘જર્ની ટુ ધ સેન્ટર ઓફ અર્થ’ની સિક્વલ ‘જર્ની ટુ : મિસ્ટીરિયસ આઈલેન્ડ’  ફિલ્મ ભારતમાં રિલીઝ થઇ છે. જે થ્રી ડીમાં અચૂક સપરિવાર માણવા જેવી રોમાંચક એડવેન્ચર રાઈડ છે. માટે ‘અભિયાન’ની રંગત સંગત’ કટાર લખતો, ત્યારે ચાર વર્ષ પહેલા લખેલો આ લેખ યાદ આવી ગયો. બંને રસપ્રદ, મનોરંજક અને રિમેક નહિ પણ સુપર્બ એન્ડ સ્માર્ટ ટ્રિબ્યુટ એવી ફિલ્મોના ટ્રેલર્સ આ રહ્યા. સાથે ૧૯૫૯ અને ૧૯૬૧માં બનેલી વિન્ટેજ ફિલ્મોના પણ ! નવી પેઢીને ફરી ક્લાસિક લિટરેચરમાં ચાંચ બુડાડવા જેટલો રસ પેદા કરવા માટે આ  નવી નમૂનેદાર ફિલ્મોના કલાકાર-કસબીઓનો દિલથી આભાર. લોંગ લિવ વર્નીયન્સ ! 😎

 
35 ટિપ્પણીઓ

Posted by on ફેબ્રુવારી 8, 2012 in art & literature, education, gujarat, science, youth

 

Royal Flora – 3 : “O” for orchid !

so here is the sights i enjoyed the most at beautiful astonishing ROYAL FLORA, at chiang mai, Thailand. before mesmerize your eyes with  glorious glimpse of world of orchid in a slideshow below, if you have missed please read my Gujarati article on it here  and take look at two previous pictorial blogposts here & here – to get the idea. remember, by chance if you are in Thailand or going to visit it in near future, the international expo at royal flora will be ended on 14th march.

so here is almost around 100 selected vivid images of orchid as a slideshow. oh yes, asst. director of Thailand Authority of Tourism Ms Suladaa’s stunning Nikon camera also contributed some of them 🙂  hope you like this new format to view images. or else will try to put them as thumbnails.

This slideshow requires JavaScript.

#in next installment of royal flora : india pavallion and some random captures from camera…keep visiting PlanetJV  🙂

 
24 ટિપ્પણીઓ

Posted by on ફેબ્રુવારી 6, 2012 in feelings, travel

 

૧૦૧મી પોસ્ટ….


હુસેનસાહેબની પાછળ આખી રાતના ઉજાગરા બાદ વહેલી સવારે શરુ કરેલ આ બ્લોગ જોત જોતામાં ‘મૈ તો અકેલા ચલા થા, જાનિબે મંઝિલ મગર…લોગ સાથ આતે ગયે, ઔર કારવાં બન ગયા’ પંક્તિનો સાઈબર-સાક્ષાત્કાર બની ગયો છે અને લોકો પણ કેટલા ! આ લખાય છે ત્યારે જ બ્લોગના નિત્ય ઇ મેઈલમાં નવી પોસ્ટની જાણકારી મેળવતા હોય , એવા ‘ફોલોઅર’ દોસ્તોની સંખ્યા જ ૧૩૪૧ છે, હિટ્સ માંડ સાત-આઠ મહિનામાં (મુખ્યત્વે ગુજરાતીમાં અને એ ય અનિયમિતપણે લખતો હોવા છતાં) સવા બે લાખને આરે આવી ઉભી છે ! (હજુ તો એમાં પાંચેક હજાર ઘટે છે, એવું મનમાં બોલતા હો તો પ્લેનેટજેવીની આબોહવાનો કંઈ ભરોસો નહિ. ગત વર્ષનો રેકોર્ડ તોડી ૧૫ દિવસના ગેપ પછી બ્લોગિંગ કરતો હોવા છતાં ગત સપ્તાહે જ ૩૪૪૩ હિટ્સ એક જ દિવસમાં નોંધાઈ  હતી!

એની વે, આ બધી વાતો તો નિયમિત વાચકને મોનોટોનસ લાગશે. મારો પરિચય અહીં, એબાઉટજેવીમાં છે જ. એટલે એ અટકાવીએ. ગઈ પોસ્ટ મુક્યા પછી ધ્યાન ગયું કે વાહ, આ તો પોસ્ટની સેન્ચુરી પૂરી થઇ ગઈ! ટાઈમ ફોર સેલીબ્રેશન ! આ બ્લોગની સફળતાની વાતો બહુ લખાઈ ગઈ. કશુંક સાવ નવું કરીએ. રીડરબિરાદરોને સ્પેશ્યલ ગિફ્ટ આપીએ.

શું?

ને અચાનક જૂનાગઢની વર્તમાન સાહિત્ય પરિષદ ટાણે મુરબ્બી મિત્ર ડૉ. ઉર્વીશ વસાવડાએ શોધીને મેઈલ કરેલો (હેમંતભાઈએ સ્મરણિકામાં પણ લીધેલો )  પપ્પાએ લખેલો લેખ યાદ આવી ગયો.આ ગ્રહના તાજા મુલાકાતીઓ  INDEX માં જોશો તો આરંભમાં પપ્પા પરની થોડી પોસ્ટ્સ વાંચવા મળશે. કોઈ જાતની સભાનતા વિના મને નિબંધ લખતો અને સ્ટેજ પર જઈ બોલતો મને પપ્પાએ કરેલો. એ ય શરૂઆતી ટેકા સિવાય કોઈ રેડીમેઈડ મટીરીઅલ કે ઇનામની અપેક્ષા વિના. આજે તો એ વૃત્તિ-પ્રવૃત્તિ જ મારી જીવાદોરી છે.

પણ પપ્પા ય વન્સ અપોન અ ટાઈમ લખતા. એમને કવિતા માટે ગોલ્ડ મેડલ મળ્યો હતો. જૂનાગઢમાં મનોજ ખંડેરિયા, રાજેન્દ્ર શુક્લ, જવાહર બક્ષી, સુરેન ઠાકર ‘મેહુલ’ , શ્યામ સાધુ, બરબાદ જુનાગઢી, રુસ્વા મઝલૂમી, ગોવિંદ ગઢવી,  વીરુ પુરોહિત, પ્રફુલ્લ નાણાવટી જેવા અનેક કવિમિત્રો મહોર્યા એવી સાહિત્યસંસ્થા ‘મિલન’ના એ પાયાના કાર્યકર…કહો કે કર્તા-હર્તા-સમાહર્તા. પણ એમનું લખાણ એમણે જ ભાગ્યે સાચવ્યું છે. કેટલાક નિબંધો-વાર્તાઓ મમ્મીએ સાચવેલા. એ ફાઈલ મમ્મીની ચિરવિદાય સાથે જ ખોવાઈ. મારી પાસે કમનસીબે મારે વાંચવું હોય તો યે એમનું લખાણ નથી. એ અદભૂત બોલતા એવું ભાવથી કહેવાવાળા વડીલો છે, પણ મેં એને ખાસ સાંભળ્યા જ નથી, એટલે મને ખબર નથી.

એમણે લખવાનું  અને બોલવાનું કેમ બંધ કર્યું? લાઈમલાઈટ તો ઠીક, સાવ લાઈટમાંથી જ કેમ ખસી ગયા ? એનો જવાબ એમની ખામોશીમાથી મને હજુ જડ્યો નથી. હા, મોટા ભાગના સાહિત્યિક મિત્રો એમણે જરૂર ભૂલી ગયેલા. ખાનગીમાં મળે, ભાગ્યે જ કોઈ એમણે જાહેરમાં યાદ કરે. હું લેખક થયો અને જેની તલાશમાં ૧૦૦માંથી ૧૦૧ લેખકો આજીવન ઝૂરતા હોય છે, એ લોકપ્રિયતા વગર માંગ્યે ઈશ્વરકૃપાથી મળી – પછી બધા પપ્પાને ફરી યાદ કરતા અને બોલાવતા થયા. કદાચ એમની મારાં જન્મ પહેલા જ દટાઈ-મુરઝાઈ એમની અધૂરી આરતનું હું એક્સટેન્શન છું. આરઝુનો પુનરાવતાર છું. ફ્રેન્કલી, આઈ ડોન્ટ નો.

એટલે , ‘ઊર્મિ-નવરચના’માં મારાં જન્મથી પણ પહેલા, ૪૨ વર્ષ અગાઉ અમિતાભની પહેલી ફિલ્મ રિલીઝ થયેલી એ વર્ષ ૧૯૬૯માં એમણે તત્કાલીન સાહિત્ય પરિષદ ( જેના આયોજનનો પડદા પાછળનો બોજ એમણે જ ઉપાડેલો) શોભાયાત્રાના વર્ણન કરતો આ પીસ મને હમણાં વાંચવા મળ્યો , એટલે હું મુગ્ધતાથી વાંચી ગયો…અને તમારા બધા સાથે શેર કરું છું . ( એ સમયમાં લખાયેલો છે, એ ધ્યાન રાખીને જ મેં વાંચ્યો છે. ) આજે દીકરા ના બ્લોગ પર બાપ ગેસ્ટ રાઈટર છે. હવે એમની યાદશક્તિ, આંખ, હાથ બધું ધ્રુજે ત્યારે મને અફસોસ છે કે હું થોડો મોડો જાગ્યો. નહિ તો કેટલુંક અંગત આર્કાઇવ્ઝમાં સાચવી શકાય એવું પામ્યો હોત.

ઓવર ટુ યુ, ડીઅર ફાધર.

શેરી વળાવી સજ્જ કરૂં

*લલિત વસાવડા

ગરવા ગિરનારની ગોદમાં, સાડા પાંચસો વર્ષ પહેલાં જે નગરની ગલીઓમાં ‘ગોવિંદ હરે’ની ધૂન અને કીર્તનના ગૂંજરવ ઊઠ્યા હશે, ‘દાતાર જમિયલશા’ના લોબાનની ભભકે આભ ધૂંધળું બન્યું હશે એ જ પુરા પ્રાચીન નગરીએ આભ ઊંચી અટારી અને અટ્ટાલિકાએથી એક નવલું દ્રશ્ય નિહાળ્યું. ગઢ ગિરનારની શિખરશ્રેણી અને પહાડી કંદરાઓમાં ફરી પાછાં ઝાંઝ, ઢોલકના પડઘા ગૂંજ્યા, શરણાઇઓ ગહેંકી, ઢોલ ઢબૂક્યા. ફૂલગુલાબની ધૂસર ધૂલિથી તે દિવસનો નમતો પહોર રંગીલો બન્યો. જૂનાણાના આંગણે ગુર્જર ગિરાના બે બે પ્રતિભાવાન કવિમનીષીઓ પધારતા હતા. આદ્ય કવિની જન્મભોમમાં સાડા પાંચ શતાબ્દીનો કાળ સંકેલાઇને બે પ્રતિનિધિ દ્વારા સાક્ષાત્કાર થતો હતો. બન્ને સરસ્વતી પુત્રોને સન્માનવા જૂનાગઢ હેલે ચઢ્યું હતું.

ગુર્જરગિરાના સાહિત્યસ્વામીઓને, ગુજરાતી સાહિત્ય ગંગોત્રી સમી પરિષદના કર્ણધારોને સત્કારવા જૂનાગઢને હૈયે કો’ અનેરો હુલ્લાસ, તરવરાટ અને થનગનાટ હતા. સ્વાગત સમિતિ આ ‘સારસ્વતો’નું સ્વાગત આપણી પ્રાચિન પરંપરાથી કરવા વિચારતી હતી. સર્વપ્રથમ તો સામાન્ય રીતે આજના શુષ્ક વાતાવરણ સમું સ્વાગત હશે તેવો સહુના મનમાં ખ્યાલ હતો. અત્યાર સુધી તો પરિષદના સ્થળે જતાં પ્રમુખોને પરિષદ વેળાં પાંચપચીસ જણાના ‘હાલરા’માં મૂંગા મૂંગા જતાં નિહાળ્યા હતા. જૂનાગઢમાં નવું ન કરી બતાવે તો નવાઇ લેખાવી જોઇતી હતી. થયું પણ તેમજ !

સ્વાગતની વાત નીકળી ત્યાં મુ. શ્રી રતુભાઇને અચાનક જ વિચાર સૂઝયો. ‘‘સ્વાગત અરે, ‘શોભાયાત્રા’ કાઢી હોય તો ? બેપાંચ શણગારેલા ગાડાં હોય, ભજનિક હોય અને આપણે પ્રમુખના ઉતારેથી પરિષદ મંડપે જઇએ તો ?’’ ત્યાં બેઠેલા સહુ ગેલમાં આવી ગયા. ‘‘વાહ, ભાઇ વાહ તો તો રંગ જામે’’ આવડી નાનકડી ભૂમિકા બંધાયેલી. સમય પણ ઝડવઝડ રહેલો… વિચારતાં વિચારતાં થયું કે પ્રમુખો જ્યારે ગામમાં આવે ત્યારે જ સ્વાગત કરીએ, પણ સ્વાગત માત્ર પેલાં લટકણિયાં જેવાં ફૂલહાર પહેરાવી દઇએ અને પછી સડસડાટ મોટરમાં ઉતારે હોંચી જઇએ તેમાં કૈં ઉમળકો ન આવે.

વાત ઘોળાવા માંડી. રતુભાઇ પરંપરાત શૈલીની શોભાયાત્રા વિશે વિચારવા માંડ્યા. બીજા મિત્રો પણ પોતપોતાની કલ્પનાનો સંભાર મેળવવા માંડ્યા. આ મંથનમાંથી નવીનત સાંપડ્યું. તેણે તો જૂનાગઢના સ્વાગતને, જૂનાગઢની શારદાભકિતને આ ગુર્જરગિરાના સરસ્વતીતનયોને શેર શેર લોહી ચઢાવ્યાં. આખાય પ્રસંગને સોનેરી શગ ચડાવી દીધી.

નગરપાલિકાના સભાખંડમાંથી, જૂનાગઢના હૃદયભાગે આવેલા આ સ્થળે વરાયેલા પ્રમુખ કવિ સાધક ‘સુંદરમ્’ અને વિદાય લેતા પ્રમુખશ્રી ઉમાશંકરનું સ્વાગત કરવા નગરના આગેવાનો, શ્રેષ્ઠીઓ, સંસ્થા સંચાલકો, આબાલવૃદ્ધો એકઠા થયા હતા. નગરપાલિકાના વિશાળ સભાખંડમાં અંદર અને બહાર માનવ મહેરામણ છલકાતો હતો. આ જ સ્થળે એક જમાનામાં સ્વામી વિવેકાનંદ જૂનાગઢની મુલાકાત વેળા રહીં ગયેલા; એ જ સ્થળે ફરી વર્ષો પછી સાધકશ્રદ્ધેય સારસ્વતોનું સન્માન થયું.

રાજકોટથી મોટર રસ્તે આવી પહોંચેલા સાહિત્ય શ્રેષ્ઠી સર્વશ્રી ઉમાશંકરભાઇ તથા ‘સુન્દરમ્’ને સત્કારવા થનગની રહેલા માનવ સમુદાયે વિધિવત્ સ્વાગત કર્યા પછી આ પ્રસંગની વિશિષ્ટતારૂપ અને આજ સુધીની પરિષદની પાંસઠ વર્ષની કારકિર્દીમાં ક્યારેય નહીં તેવી ભવ્ય ‘શોભાયાત્રા’ નગરપાલિકા દ્વારેથી પરિષદ સ્થળેનરસિંહ નગર સુધીની આરંભાઇ.

રાજકુમાર સિદ્ધાર્થની શોભાયાત્રાનું સંસ્કૃતના મહાકવિ અશ્વઘોષે જેવું ‘બુદ્ધચરિતમ્’માં વર્ણન કર્યુ છે તેવું દ્રશ્ય જૂનાગઢ જનપથરાજપથ સમા મહાત્મા ગાંધી માર્ગ પર રચાયું.

સ્વાગત સમિતિના આ વિશિષ્ટ આયોજનને માત્ર અતિથિઓ જ નહીં પણ રહેવાસીઓ પણ આશ્ચર્યમુગ્ધ રીતે જોઇ રહ્યા. ક્યારે અને કેમ આટલી તૈયારી થઇ ? કોણે કરી ? કોઇને કશો જ ખ્યાલ ન આવે અને ઊંઘમાં ઘેરાયેલાની અચાનક આંખ ઊઘડે ને જેમ અવનવું દ્રશ્ય નિહાળે તવું જ નગરજનો માટે થયું !

પરંપરાગત રીતે યોજાયેલી શોભાયાત્રાની સૌથી મોખરે હતા મંગળવાદ્ય ગણાતો આપણો પ્રાચીન વાદ્ય વિનાયક ઢોલ. ઢોલના સ્વાગત ઢબકારે હૈયે હૈયે એક રોમાંચ ઊઠતો હતો એક નાદ રવની સાથે કસૂંબલ કેફ ઘુંટાતો હતો. પ્રાચીન રીતિથી, ખોવાયેલાં ઐતિહાસિક વર્ષોથી જેમના વંશપરંપરામાં મધઝરતી સૂરાવલિમાં જે વાદ્ય ગુંજતું રહ્યું છે તે શરણાઇનો સથવારો પણ ઉત્સાહઘેલા ઢોલીડાઓને સાંપડ્યો હતો. શરણાઇ ગહેકાવતા મીરભાઇઓ હાજી કાસમ અને હાજીભાઇ વર્ષોથી પેઢી દર પેઢી શરણાઇના સૂરને, કંઠની સુરાવટમાં સાચવી બેઠા છે. આજે એ ‘ભાડૂતી’ નહોતા રોજમદારી નહોતા, આજ તો મનના ગુલાલે ગાવા આવ્યા હતા, બજાવવા આવ્યા હતા.

આઠ આઠ ઢોલવાળાની ત્રંબાળુ ઢોલ પર પડતી એકધારી દાંડી અને વર્ષોથી માના દૂધમાંથી પાધેલી શરણાઇની મધઝરતી સાકરમીઠી સુરાવલી… વાતાવરણમાં એક રંગ આવી ગયો, રોનક આવી ગઇ.

ઢોલ શરણાઇ પછી આવી સુખપુરની રાસમંડળી. સંસ્કૃતિના પોશાકચિહ્નો સાથે ભાવ, તાલ અને લયથી લટકે હીંડતી આ રાસમંડળીમાં ઝાંઝ, પખાજ, મૃદંગ, દોકડ, મંજીરાનો સમૂહરવ હતો તો સાથોસાથ હતો સોરઠી નરવો કંઠ. કંઠના ગહેકાટમાં આજનો ઓચ્છવ જાણે શબ્દ બનીને, ગીત બનીને વેરાતો હતોઃ

‘મારો વાલો આવ્યાની વધામણી હો જી રે…

આજની ઘડી રળિયામળી…’

સરસ્વતીપુત્રોને, શારદાતનયોને, વાક્ અને અર્થના સાચાસાધકોનું સન્માન હતું. શબ્દબ્રહ્મના દત્તચિત ઉપાસકોને આગમનની રળિયામળી ઘડી હતી. ગોકુળ આવેલા ગિરધારીને સન્માનવા થનગનતા ગોપહૃદયની લાગણી જૂનાણાના આંગણે ઉમાશંકરસુન્દરમ્ઙ્ગત અને સાધનાના સત્કાર માટે સાગર છોળે છલી રહી.

કીર્તન મંડળીની પછી આવે છે પાંચ પાંચ ગાડાંની હેડ્ય. કેવી છે એ હેડ્ય ? હૈયે વસી જાય તેવી. પિત્તળીયા, રણઝણતાં ગાડાં, મોરના ઈંડા જેવા વઢિયારા બળદ જાણે મદગળતા હાથીની છોટીસી પ્રતિકૃતિ શા દેહ સૌષ્ઠવ, મોતી મઢી રાશ્યું અને આભલાં મઢી ઝૂલે, તેલ પાયેલી, હાથીદાંત શી ચળકતી શિંગડિયોના અનોખા શણગાર, કૈલાસ લોકથી ઊતરે આવેલા નંદના વંશજ જેવા આ ગોવત્સ એમની મહત્તા જાણે સમજી ગયા હોય તેમ ઉત્સાહઘેલા બની ઉતાવળા ડગ માંડી રહ્યા હતા. માનવહૈયાના હર્ષ હિલોળ સાથે નદીના પગ પણ ધરાતલ માથે છબતા નહોતા. આ ગાડામાં પણ બાળગોપાળ વિવિધ સ્વરૂપે બિરાજતા હતા.

આગલા ગાડામાં સોરઠમાં વસતી પંચરંગી વસતીના રીતિરિવાજ, પરંપરાગત પોષાક, વ્યવસાયને પ્રગટ કરતાં પ્રતિનિધિ બાળકોનિર્દોષ ભૂલકાંઓે… વેદપાઠી બ્રાહ્મણ, ત્રાજૂડી તોળતો વણિક, મૂછ મરડતો બંકો રજપૂત, ગિરની પાટ શિલા શા દૈહ સૌષ્ઠવનો અધિકારી મેર, આયર, ભરવાડ આદિવાસી. સૌના મોં ઉપર ઉત્સાહની ઝલક, આતિથ્યનો ઉમંગ. પછી ગાડામાં સાંસ્કૃતિક કાર્યવિશેષ અને સાધનધારી ભૂલકાં તો વળી ત્રીજામાં ભૂમિગત વિશેષતા, ભૂગોળ, ઈતિહાસ અને સંસ્કૃતિ નાનકડાં, કચકડાના પૂતળાં શા પણ ભાગે આવેલ ‘વેશ’ અદાકારીથી ભજવી જતાં બાળકો અતિથિઓનું અને પર્યવેક્ષકોનું આગવું આકર્ષણ બની રહ્યાં હતાં. રૂમઝુમતું પિતળિયું ગાડું રણવગડાની વાટે દડ્યું જતું હોય અને ઘૂઘરાના ઘમકારે, તેલ પાયેલ ધરીના લયબદ્ધ કીચૂડાટે સોરઠી કંઠની સંગત સાંભળી છે ? એક અનેરો લહાવો છે, એ અહીં પણ આકાર લેતો હતો. પ્રાદેશિક વૈશિષ્ઠ્ય ધરાવતા પોશાકમાં સજ્જ થયેલી કિશોરીઓ-બહેનો સાકર સ્વાદીલા કંઠે ગીત ગાતી હતી. સોરઠી ઢોલની મીરની શરણાઇ અને ગહેકતા મોરલા શો સોરઠીનારીનો મધમીઠો કંઠ.

એ પછી આવે છે, મંગળતા સૂચક આભૂષણોવસ્ત્રો પહેરેલી, માથે મોતીભર્યા કળશ લીધેલી કુમારી કન્યકાઓ. કંઠમાંથી ઝરતું ગીત, મંગળધ્વનિનો આલેખ માંડતાં વાદ્યો, શાસ્ત્રીય શુકનસમા મોતી ભર્યા કળશ. સોરઠી આતિથ્ય સંસ્કારની આભા સોળે કળાએ જાણે ખીલી ઉઠી. જનપથ પર હજારોની સંખ્યામાં ઊભેલા નાગરિકો અભિનંદી રહ્યા હતા. પ્રમુખશ્રીના વૃષભવાહનને શણગારેલા કલાત્મક ગાડામાં બેઠા હતા શ્રી સુન્દરમ્, શ્રી ઉમાશંકર જોષી અને સ્વાગત પ્રમુખશ્રી રતુભાઇ અદાણી. બેના મનમાં આ સન્માનને સત્કારવા મીઠી મૂંઝવણ અને એકના હૈયામાં પરમ પરિતોષ !

શોભાયાત્રાના પ્રારંભે તે સમસ્ત જૂનાગઢ શહેરવતી નગરપાલિકાના પ્રમુખશ્રી ધીરૂભાઇએ અને સમગ્ર જિલ્લા તરફથી જિલ્લા પંચાયતના પ્રમુખશ્રી વિજયદાસજીએ પુષ્પમાળા પેહરાવી બન્ને સન્માનીય અતિથિઓને સત્કાર્યા. પછી તો પગલે પગલે આ સત્કાર વિધિ ચાલી. હૈયાના ઉમળકાને, મનના મનોરથને સરસ્વતી સાધકોના સન્માન દ્વારા સરસ્વતીનું સન્માન કરવા નગરની ત્રીસથી વધારે સંસ્થાઓએ પગલે પગલે પુષ્પાંજલિ અર્પીને સ્વાગતની ભવ્યતામાં અનેરો ઉમેરો કર્યો, ઉજળો ઓપ આપ્યો. નગરપાલિકા, જિલ્લા પંચાયત, ચેમ્બર ઓફ કોમર્સ, રોટરી, લાયન્સ, જૂનિયર ચેમ્બર્સ, અખિલ હિન્દ મહિલા પરિષદ, જનસંઘ શાખા (જૂનાગઢ), હાટકેશ ભાતૃમંડળ, ભગિની મંડળ, મિલન સાહિત્ય સંસ્થા, નરસિંહ મહેતા ચોરા સમિતિ, શ્રી નરસિંહ સાહિત્ય સભા, બહાઉદ્દીન કોલેજ, કૃષિ વિદ્યાલય, કોમર્સલો કોલેજ, રૂપાયતન, શિશુમંગલ આમ અનેક નાનીમોટી સંસ્થાઓ અને વ્યકિતઓએ પોતાની યજમાન ભાવનાને આકાર આપયો. અતિથિઓના ગાડાં પાછળ નગરજનોનો વિશાળ સમૂહ શિસ્તબદ્ધ રીતે ચાલતો હતો. અનેક સાહિત્યપ્રેમી ભાઇઓબહેનો, આગેવાનો આ સમૂહમાં અવસરના અનેરા ઉત્સાહમાં જાણે ‘સાજન’ બની મહાલી રહ્યા હતાં.

શોભાયાત્રા રંગતભરી બની રહી, ઉત્સાહ અને ઉમંગથી આખોય પ્રસંગ માનવમન મિલનનો એક મધુર મહોત્સવ બની રહ્યો. આજના અર્થલક્ષી અને રાજકીય પ્રધાનદર્શી યુગમાં કોઇપણ સાહિત્યકારનું આવું અદ્ભુત અને ઉમળકાભેર સ્વાગત થાય એ વાત ઘણાને કલ્પનાતીત હતી, ન માન્યામાં આવે તેવી હતી. આટલો વિશાળ સમૂહ જાહેર રાજમાર્ગ પરથી આટલા દબદબાથી નીકળ્યો હોવા છતાં આખીયે યાત્રાનું શિસ્ત ભારે પ્રશંસા માગી લે તેવું હતું. બે કે ત્રણ આંગતુક પોલીસ કર્મચારી સિવાય આખીય યાત્રા અને માનવ સમૂહ સ્વવ્યવસ્થિત પ્રબંધમાં જ હતો. એક પણ સ્વયંસેવક નહીં, કશો ડોળદમામ નહીં, પણ મનની મધુરપ અને આદરભરા આતિથ્યનો દબદબો સર્વત્ર છવાયેલો હતો.

આશ્ચર્યમુગ્ધ થયેલા એક પ્રાધ્યાપક તો બોલી ઉઠેલા, ‘‘રાજપુરૂષોના અને ધર્મગુરૂઓના જ સ્વાગત થાય છે તેવું નથી, સુંદરમ્ અને ઉમાશંકર જેવા સાહિત્યિક સંસ્કાર સપૂતો-સારસ્વતોનું પણ એથીય અદકી અદબ, ભવ્યતાથી સ્વાગત થાય છે એ સોરઠી પ્રજાના દિલાવર સંસ્કારનું વિશિષ્ટ લક્ષણ જ છે.’’

સાચે જ ગુજરાતની સમગ્ર ધરતી ઉપર ‘‘સિદ્ધહેમ’’ના રાજકીય સન્માન પછી સદીઓ પછી સારસ્વત સન્માનનું આવું સ્વાગત થયું હશે. હજાર વર્ષનો ઇતિહાસની દ્રષ્ટિએ આ અમોલો અવસર !

નરસિંહ નગર પાસે ગુજરાતી શૌર્યદક્ષતાની મૂર્તિ સ્વ. સરદાર સાહેબના બાવલાં પાસે શોભાયાત્રા આવી પહોંચી ત્યારે દાંડિયા રાસની રમઝટ બોલી. અત્યાર સુધી અંતરમાં ઘોળાઇ રહેલી, આનંદની હેલી જાણે વરસવી પડી, મન, પગ અને હાથ જાણે એકતાલ બની ગયા. આવકારના આનંદની છોળ સહુ કોઇને નખશિખ ભીંજવી રહ્યાં. રાસદાંડિયાની રમઝટમાં અંતરની આનંદ લાગણી ગુંજી ઊઠી…

‘શેરી વળાવી સજ્જ કરૂં ઘેર આવો ને’

સાહિત્ય પરિષદની ૨૫મી જયંતીનો અવસર આ શોભાયાત્રાના આયોજને ઊજમાળો બની ગયો. લોકહૈયાની નિર્બન્ધ લાગણીની છોળ મા શારદાના ચરણ પખાળી રહી છે અને સરસ્વતીના સાધકો, શબ્દ બ્રહ્મના આરાધકોને સન્માની જૂનાગઢની જનતા તથા સ્વાગત સમિતિ એ પ્રાચીન પરંપરાની સંસ્કૃતિ સરવાણી પુનઃ પ્રગટ કરી.

આપણા એક પીઢ સાહિત્યકાર તો આ સ્વાગતથી ભારે પ્રભાવિત થઇ ગયા. એમણે તો એક મિત્રને પોતાની લાગણી પ્રગટ કરતાં કહ્યું :  ‘‘આવું સ્વાગત સપને પણ ધારેલું નહીં. ખરેખર જૂનાગઢ સરસ્વતી સાધનાની નવી દિશા દેખાડી ગયું.’’

શ્રી સુન્દરમ્ અને ઉમાશંકર પણ ત્યાં ઉતરીને નાના મોટા સહુને ઉષ્માપૂર્વક મળ્યા. ગાડાંવાળાને, ભજનિકોને, નાના ભૂલકાંઓને, કન્યકાઓને પણ.

(લેખ કદાચ અધુરો છે, પણ મને આટલો જ મળ્યો છે )

>>> coming up on Sunday : next round of ROYAL FLORA PICS 🙂

 
46 ટિપ્પણીઓ

Posted by on ફેબ્રુવારી 3, 2012 in personal

 
 
%d bloggers like this: