RSS

Monthly Archives: સપ્ટેમ્બર 2012

ધાર્મિકતાની ધક્કામુક્કી : મૌ કો કહાં ઢૂંઢે રે બંદે…


(“કાનજી વિરુદ્ધ કાનજી” નાટક આવ્યું એ પહેલા લખાયેલો મારો આ લેખ આજે એના પરથી સમગ્ર ભારતે ફરજીયાત જોવું જોઈએ એવું સરસ “ઓહ માય ગોડ” મૂવી આવ્યું, એ જોઈને ફરી યાદ આવી ગયો. ફિલ્મ સપરિવાર જોવાનું ચૂકશો નહિ, પ્લીઝ…ભલે આ લેખ વાંચવાનું ચુકી જાવ ! 🙂 આ વિષય પર આવી ચોટદાર ફિલ્મો વારંવાર સરળ રીતે સમજાય એવી ભારતમાં બનતી નથી.)

એક જુવાન નવદીક્ષિત વેમ્પાયર દોડતું દોડતું પોતાના બોસ શેતાન પાસે હાંફતું હાંફતું પહોંચ્યું: ‘માલિક, ગજબ થઇ ગયો ! કશુંક કરો. પૃથ્વી પર એક માણસને સત્ય જડી ગયું છે. અને ધીરે ધીરે બધાને સત્યની ખબર પડી જશે. પછી આપણા ધંધાનું શું થશે ?’

વેરવુલ્ફને પંપાળતો અને ડ્રેક્યુલાની ફોજ લઇ બેઠેલો શેતાન હસ્યો ‘ચિંતા ન કર બચ્ચા ! આપણા સાગરિતો ત્યાં પહોંચી ગયા છે ?…’

વેમ્પાયર મુંઝાયું ‘પણ હું તો ત્યાંથી જ આવું છું. આપણાવાળા કોઈ ત્યાં નથી. હમણા લોકો ભગવાન સુધી પહોંચી જવાના…’

શેતાને કહ્યું ‘આ બધા ધર્માચાર્યો, કઠમુલ્લાઓ, મહાપંડિતો, કોર્પોરેટ માંધાતાઓ, રાજકીય આગેવાનો, પ્રચારપૂજારીઓ, ધધૂપપૂઓ મારા જ જૂના જોડીદારો છે.

એમણે જે સત્યને પામી ગયો, તેને ઘેરી લીધો છે. હવે એ સત્ય અને ભીડ વચ્ચેના દલાલ બની જશે. એ લોકો પૂજાસ્થળો બનાવશે, ભવ્ય ઇમારતો ચણશે, શાસ્ત્રો રચશે, નિયમો બનાવશે, વ્યાખ્યાનો કરશે અને વિધિઓ ઘડશે. ગ્રંથો લખશે અને ટીકાઓ કરશે. પ્રાર્થનાઓ કરાવશે અને પવિત્રતાના નામે પોતાની શ્રેષ્ઠતાના બણગા ફૂંકતા આદેશો આપશે.

લોકોને આ ચક્કરોમાં વ્યસ્ત રાખશે, અને આ બધી ધમાલમાં સત્ય ક્યાંક ખોવાઈ જશે. આ મારી સદીઓ જૂની પણ કામિયાબ ટેકનિક છે,દુનિયા પર રાજ કરવાની ! આમાં જેકોઈ સત્ય યાદ પણ દેવડાવવા જશે, એના વિશે ગેરસમજ કરી લોકો તેમનો હુરિયો બોલાવશે !’

જી હા, મોટા ભાગના ધર્મપ્રતિનિધિઓ સત્યમિત્ર નહિ, સત્યશત્રુ છે. એ ભાષા અને શબ્દોનું જાળું ઊભું કરે છે, અને ચૈતન્યના મૌનને એ ઘોંઘાટમાં ભૂલાવી દે છે !

પ્રતાપગઢના ભંડારામાં ધક્કામુક્કી થઇ અને ૬૫-૭૦ ભાવિકો કચડાઈ ગયા. ધોરાજીની એક હવેલીમાં પણ આવી જ ભરચક્ક ગિરદી થયેલી અને વીસેક હોમાઈ ગયેલા. વ્હોરા કોમમાં મોરબીમાં પણ કંઇક આવી જ ઘટના બની. પાવાગઢમાં, હિમાચલમાં, મક્કામાં,વેટિકનમાં સઘળે ‘સ્ટેમ્પેડ’ (ટોળાની ધક્કામુક્કી)ના બનાવો કોઈને કોઈ ધાર્મિક પ્રસંગે બનતા રહે છે. (પ્રભુ પોતાના દરબારમાં ભક્તજનોને ડાયરેક્ટ એન્ટ્રી આપી દેતા હશે !) આવા મૃતકોમાં મોટી સંખ્યા વળી બાળકો અને મહિલાઓની હોય છે. એક બાજુથી મહિલા અનામતનું બિલ અને બીજી બાજુ ધર્મધજા લઇ દોટ મુક્તી સ્ત્રીઓના શરણ થવા માટે આતુર દિલ…

મામલો ધર્મનો નથી. ધર્મના માર્કેટિંગનો છે. જેમ નેતાઓ જાહેરસભામાં એકઠી થતી ભીડને શક્તિપ્રદર્શન માને છે, એવું જ વળી ધર્માચાર્યોનું છે. તાકાતની કસોટીનો માપદંડ અહીં શ્રેષ્ઠતા નથી. ટોળું છે. ઇટ્સ નંબર્સ ગેઇમ. રૂપિયો રૂપિયાને ખેંચેના ન્યાયે જ્યાં મોટંુ ટોળું, ત્યાં ભીડ દોડે અને ટોળું વઘુને વઘુ વિશાળ બનતું જાય ! એમાં વળી ‘પ્રોડક્ટપ્રમોશન’ માટે સેલિબ્રિટી એન્ડોર્સમેન્ટ ભળે… અમારા ગુરૂજી પાસે તો ફલાણા ફિલ્મસ્ટાર્સ અને ઢીંકણા જજસાહેબ પણ ઝૂકી પડે, પેલો ક્રિકેટર તો પીરસવા નીકળે ને ઓલા મિનિસ્ટર તો ચરણરજ પાણીમાં નાખી પીવે… બેસુમાર ફંડફાળા અને જમીનો અંકે કરતા કેટલાક પંથોના વડાઓ તો જાણીબૂઝીને પોતે કેટલા મહાન અને વિદ્વાન છે, તેની અફવાઓ વહેતી કરે. કાનાફૂસીની હવામાં રહસ્ય ધૂંટીને ફુગ્ગો ફુલાવતા જાય ! કેટલાક લોકો શિક્ષણ, વિજ્ઞાન, મિડિયા, સામાજીક બનાવો વગેરે પર લખતા-બોલતા પ્રવક્તાઓની ફોજ ઉતારે, જે પોતે એક્સપર્ટ ક્રિટિક કે સોશ્યલ રિફોર્મર હોવાનો ‘તટસ્થ’ સ્વાંગ ઓઢી, પોતાની માન્યતાઓનો આડકતરો પ્રચાર લેખો – પ્રવચનોમાં કરતા જાય અને પોતાના સંપ્રદાય માટે ઝેરીલું બ્રેઇનવોશિંગ કરતાં જાય !

ભારતમાં તો પ્રાકૃતિક સૌંદર્યવાળી લગભગ જગ્યાઓ ઉપર આ બધા ઓર્ગેનાઇઝડ રિલિજીયન્સે રીતસર મફતિયા પેશકદમી કરી છે. ભૌગોલિક વાતાવરણની રેડીમેઇડ ઇફેક્ટનો લાભ લઇ, જૂની ઘ્યાનયોગની વિધિઓ રિમિક્સ કરીને બધા ચિત્તની શાંતિના પડીકાં વેંચે છે. આમાંય સિનેમા થિયેટરની જેમ સોફાવાળું બોક્સ, બાલ્કની, અપર એન થર્ડ જેવી કેટેગરીઝ હોય છે. જેવી જેમની ટિકિટ ખરીદવાની શક્તિ, એટલા જ રોકડિયા આશીર્વાદ એમને મળે !પબ્લિક એક પીપરમિન્ટ ફેન્ટેસીમાં જીવતી રહે, અને ફોરેનથી આવતા લેટેસ્ટ ઇન્વેન્શન્સ એન્ડ ઇક્વિપમેન્ટસના જોરે ધર્મલાભનો પ્રચાર વધતો રહે. ક્યાંક તો વળી વિદેશી થીમ પાર્કસની જ કોપી કરીને ગામડિયા ભક્તજનોને પ્રભાવિત કરાય, તો કયાંક બેઠ્ઠી ફોરેન સ્કૂલ્સના મોડેલને ભપ્પી લહેરી-પ્રીતમના સંગીત જેવા દેશી વાઘાં પહેરાવીને શહેરી શ્રદ્ધાળુઓ પર ભૂરકી છાંટી દેવાય !

એક વખત એક જબ્બર મેળાવડામાં પરાણે ખેંચી જઇ, એક દોસ્તે ગુમાનથી કહેલું – જોયું, દર્શનાર્થે મંડપ ટૂંકો પડે એટલી ભીડ છે ને.. અને અમે મંદ મલકાટ સાથે કહેલું ‘એમ ? આ જ મહાનતાની પારાશીશી હોય તો માઇકલ જેકસનને સાક્ષાત ઇશ્વર ગણવો પડે ! એને જોવા-સ્પર્શવા સાંભળવા પણ જગતના ખૂણે ખૂણે આબાલવૃઘ્ધો પડાપડી કરે છે ! ધક્કામુક્કી થાય છે. સિક્યુરિટી બોલાવવી પડે છે !’ મિત્રને આવી ‘હલકી’ સરખામણી ગમી નહિ – પણ શું થાય ? શરૂઆત કોણે કરી હતી માત્ર માથા ગણીને મહાનતાનો નાદ ગજાવવાની ?! માઇકલ શું, કેટરીના કે કરીના પણ જ્યાં જાય ત્યાં ટોળું ઉભું કરી શકે – એટલ ેશું એમને દિવ્ય ચિંતક માનવાના ?

વેલ, લોકો એ ઝટપટ સ્વીકારી લેશે. એ તો નાટકિયા ફિલ્મવાળા, એમની થોડી પૂજા થાય હીહીહી ! કેમ ? એ સુંદર દેખાય છે. સારો અભિનય કરે છે. ડાન્સ પણ આવડે છે. તો જવાબ મળશે – પણ એનાથી એમની ચૈતસિક શક્તિ થોડી સિઘ્ધ થાય છે ? યસ ! એક્ઝેટલી. કોઈ માણસ ટોળું ભેગું કરે, એટલામાત્રથી એને સિઘ્ધ માની લેવાનો ? ફાંકડું વક્તવ્ય કે અંગકસરતના દાવપેંચ જોઇને ભગવત્તાને ઉપલબ્ધ સ્વીકારી લેવાનો ? પણ શ્વેત-ભગવું વસ્ત્ર આપણી પ્રજાના મન પર જાણે અનાવૃત અપ્સરા જેવું કામણ કરે છે. ત્યાં વિચાર બંધ થઇ જાય છે ! એક ક્ષેત્રમાં ઓથોરિટી હોય, તેને વગર સમજ્યે બધામાં ઓથોરિટી માનવાની જરૂર નથી.

એટલે આ ભીડ માત્ર ભાવિક ભક્તોની નથી. જ્ઞાનપિપાસુ મુમુક્ષુઓની પણ નથી. એ લોકો તો ભીડથી જરા દૂર રહેનારા છે. આ ભીડ છે હારેલા હતાશ લોકોની ! સ્વાર્થી ભીખમંગાઓની ! એમને ગુરૂના હાથનો સ્પર્શ જોઇએ છે. માતાજીનું પવિત્ર જળ જોઇએ છે. તિલસ્મી તાવીજ જોઇએ છે. મેજીક મિરકેલ જોઇએ છે. કશું નહિ તો જન્મજન્માંતરના ફેરામાંથી મુક્તિ જોઇએ છે. ઇન્સ્ટંટ બુઘ્ધત્વ જોઇએ છે. અનાહત નાદનો આનંદ જોઇએ છે.

મતલબ, કશુંક જોઇએ છે. અને એ મહેનત કરીને, જાતને સાબિત કરીને મેળવવાને બદલે ડાયરેકટ સુપરવાઇઝરને ફોડી, કાપલી લઇને માર્કશીટમાં ઘાલમેલ કરીને મેળવી લેવું છે ! એટલે આવી જે ધક્કામુક્કી છે – એમાં હાય, તૌબા, આ ખાસ દિવસે, ખાસ દર્શન કે ખાસ પ્રસાદથી વંચિત ન રહી જવાય. તેનો તલસાટ, તેની ઉતાવળ જવાબદાર છે. જે પામી ગયો એ તો ભીતરમાં ઉતરીને સ્થિર થઇ ઉભો ન રહે ? ભીતરમાં બેઠેલા ભગવાન સુધી પહોંચવા બહાર દોડાદોડીના દેખાડાનો આવો ‘દાખડો’ ?

ઘણી વખત ભક્તો જ એમના ભગવાનને ભ્રષ્ટ કરે છે. કોઈ મહાપુરૂષને એ નોર્મલ-નેચરલ રહેવા નથી દેતા. એમને સ્પર્શવા, એમને વ્હાલા થવા, એમની પધરામણી કરવા, એમને રાજી રાખવા નિરંતર લટુડા પટુડા કરી ધક્કામુક્કી કરતા રહે છે. આપણે ત્યાં શિષ્યો તો ડઝનબંધ માથુ મૂંડાવવા તૈયાર જ બેઠા છે, બસ કોઈ ગુરૂ મળવો જોઇએ ! અસીમ લોકપ્રિયતા, બેહિસાબ દોલત, આંધળી વ્યક્તિપૂજાથી ધીરે ધીરે સાત્વિક માણસને પણ અભિમાની કે અનૈતિક બનાવીને જ બધા છોડે છે. ચીબાવલા ચેલકાઓ અને ગલોટિયાં ખાતાં ગલુડિયાઓને ‘અંતરનું જંતરડું’ સંભળાતું નથી. એમને લાઉડ ચીલ્લમચિલ્લીની આદત પડી જાય છે. માંડ એકઠું થયેલું ટોળું વિખેરાઈ ન જાય, એ અજ્ઞાત ભયથી ધર્મગુરૂઓ એમને સચ્ચાઈ દર્શાવતા ખચકાય છે.

માણસને અક્કલ હોય છે. ટોળાંને કેવળ નકલ હોય છે. માણસ સયાનો હોય, ટોળું દીવાનું હોય ! ટોળું ઉન્માદ અને પ્રસાદથી ઘેલું થઇ દોરવાય છે, સંવાદ કે અનાહત નાદની તેને કંઇ પડી નથી. વ્યક્તિ આઘ્યાત્મિક હોઈ શકે છે, ટોળું હંમેશા ધર્માંધ જ હોવાનું. ટોળું આદર્શથી નહિ, આદેશથી વર્તે છે. એમાં અવલોકન ઓછું, આવેગ વઘુ હોય છે.

પ્રોપર્ટીમાં ઇન્વેસ્ટ કરવાનું હોય, એમ ગુરૂઓમાં ઇન્વેસ્ટ કરવાની ફેશન છે અને જેનો લેટેસ્ટ ટ્રેન્ડ હોય, ત્યાં મોટું ટોળું ‘પાછળ ન પડી જવાની’ ઉતાવળમાં એકઠું થાય છે. પરમને પામવા માટે ‘મમત્વ’નું મહત્ત્વ ઘટાડવું પડે, અને ટોળું કદી મમત્વ (મારો સમુદાય, મારા ઇશ્વર, મારો ઉત્સવ, મારો મોક્ષ, મારી સાધના, મારો ઉઘ્ધાર) વિના એકઠું થાય નહીં. ઝનૂન હોય ત્યાં વિચાર ન ટકે. વિચાર હોય ત્યાં ઝનૂન ન ટકે !

એટલે જ આઘ્યાત્મિક આરાધના અંગત પ્રક્રિયા છે. એકાંતમાં (જાત સાથે) કરવાની છે. અંદરથી ખીલવાનું છે, બહારથી ઉઘડવાનું નથી. કશી જ્ઞાનવાર્તા, ચર્ચા, વિનોદ, અભ્યાસની વાત હોય તો ઠીક-પણ સંસ્કૃતિ અને રાષ્ટ્રભક્તિના કેવળ પોપટિયાં થોથાપાઠ માટે, કહેવાતી દિવ્યચેતનાના સોડાવોટરના ફીણ જેવી ‘જાહેર જાગૃતિ’ માટે ધસારો કરવાની શી જરૂર ? જે કોઈ માણસ અસ્તિત્વના સત્યને પામ્યો છે, એ એકલો પામ્યો છે. બુઘ્ધ, મહાવીર, જીસસ, મોહમ્મદ, રામકૃષ્ણ, અરવિંદ… યુ નેઇમ ધેમ. પછી એણે અનુભૂતિ વહેંચવાની કોશિશ કરી છે. એમાં ‘એસ્ટાબ્લિશ્ડ રિલિજીયન’ બની ગયો છે. ઓર્ગેનાઇઝડ સેટઅપ ટોળાં લાવે, અને ટોળાનું મેઇનટેનન્સ કરપ્શન લાવે ! છતાં ય, પાગલ લોકો ‘તમે કશીક પ્રવૃત્તિ કરો, તો અમે તમારી પાછળ જોડાઈએ’ કહીને છેતરાવા માટે પોતાની જાત હાશિમ અમલાની બેટિંગ સામે ઇશાંત શર્મા મૂકે, એમ સમર્પિત કરી દે છે. કળિ નળરાજાના અંગૂઠેથી પ્રવેશી જાય છે. સંસાર કરતાં વઘુ મોટો સંસાર વસી જાય છે ! માઇક્રોફોનના અવાજથી બંદગી ચાલે છે, અને એ કોલાહલમાં હૃદયમાં બેઠેલા ‘ડિવાઈન ફોર્સ’નું ગુંજન સાંભળવાનું સાવ જ રહી જાય છે.

ધાર્મિક્તાની ધક્કામુક્કીમાં કશુંક મેળવવાની પડાપડી કરવામાં પવાલું લઇને ઉભેલા લોકો કમનસીબે અભ્યાસ કરવાનું, જીવનના વિવિધ રંગોનો આનંદ માણવાનું ભૂલી જાય છે. (અને કોઈ શીખવાડે તો એને પકડવાને બદલે કરડવા દોડે છે !) એમને જીંદગીના તમામ સવાલોનો પરીક્ષાની ગાઈડબૂક જેવો ઉકેલ જોઇએ છે. જીવન રહસ્યમય છે, એટલે તો રસપ્રદ છે ! એમાં બઘું જ તર્કની તલવારથી સમજવાનું નથી. તો એનો રેશમી વણાટ ચીરાઇ જશે ! એને અખિલાઈમાં માણવાનું છે. રોટલીનો સ્વાદ માણવા માટે એ ગરમ હોય ત્યાં ચાવવાની છે, ઠંડી પડે એટલી ચૂંથવાની નથી ! સ્વાદ હોય કે સ્પર્શ, સેક્સ હોય કે ડાન્સ-બઘું જ કુદરતે સર્જેલું છે. એને ‘હડે હડે’ કરવાથી એ કંઇ રડતાં કૂતરાની જેમ ભાગી જવાનું નથી, ઉલટું બમણી ઝડપે ચોંટવાનું છે. જો આ બધી સુખાનુભૂતિ નકામી હોત, તો પ્રકૃતિએ ક્યારનીયે નામશેષ કરી હોત !

ભારત સ્વાભિમાનના નારા કરી સેલ્સટેક્સ નંબરના બિલ વિના જ સ્વદેશી વસ્તુઓ વેંચવાના લુચ્ચા વેપાર માટે ટોળાં એકઠા કરવાના નથી. બગલા જેવા વસ્ત્રોમાં સામૂહિક ઘ્યાનના નામે વાસ્તવિક્તા તરફના પલાયનવાદ માટે પણ ટોળાં બોલાવવાના નથી. સમતા અને સ્થિતપ્રજ્ઞતાની ડાહી ડાહી વાતો કરી દર બીજી મિનિટે સાવ ખોટી દલીલો અને જૂઠ્ઠા આંકડાઓથી પશ્ચિમી સંસ્કૃતિ કે આઘુનિકતાના હાડોહાડ દ્વેષથી થતી ટીકા માટે ટોળાં ભેગા કરવાના નથી. પોતાનો ભૂતકાળ જ મહાન, એ અભિમાનના કર્મો આત્મા માથે ચડાવવા પણ ટોળાં બોલાવવાના નથી. તંત્ર-મંત્રના ચમત્કારિક ટૂચકાઓ પણ ઇલ્લે ઇલ્લે ! રૂપાલની પલ્લીમાં ઘી વેડફતું ટોળું ન જોઇએ, જ્ઞાતિવાદી શૂરાતન ચડાવી કુવિચારોનું હૈસો હૈસો પણ નહિ.

માણસ કંઇ નાસ્તિક બનીને લાંબો સમય સમૂહમાં જીવી શક્તો નથી, એ ચીન-રશિયા જેવા અઢળક ઉદાહરણથી સાબિત થઇ ચૂક્યું છે. આસ્થાના મર્મને સ્પર્શ્યા વિના ભારતીય જનતાના મન સુધી પહોંચાવાનું નથી, એ તો રામાયણ-મહાભારતથી લઇને ગાંધીજી સુધી સાબિત થયું છે. વિરોધ શ્રદ્ધાનો નથી. અઘ્યાત્મના અંબર પર ચોંટી ગયેલા ધાર્મિકતાના અબરખનો છે. યાત્રા સહુએ યથાશક્તિ, યથામતિ, યથાગતિ ખેડવી પડે. ધર્મગુરૂઓની પાછળ ભીડ ભેગી થાય, તેનો સકારાત્મક ઉપયોગ પણ થઇ શકે. જ્ઞાન, શિક્ષણ, વ્યસનમુક્તિ, કુરિવાજનાબુદી, સદગુણોની ક્ષિતિજો વિસ્તારવામાં ! આવા પણ ઘણા સરસ અપવાદો છે.

જે લોકો સમાજને કળા-સાહિત્ય-સંગીત-રમતગમત તરફ ખેંચવાના ચુંબક તરીકે કામ કરે છે, બાળદીક્ષાઓ કે શુષ્ક નિયમબંધનમાં પડતા નથી. દરેક ધર્મગ્રંથ કાળગ્રસ્ત છે. સ્વયમ્ ઇશ્વરીય સ્વરૂપ પણ કાળગ્રસ્ત અને માનવસર્જીત છે. માણસે બનાવેલી પરીક્ષાપઘ્ધતિ જેવો કંઇ સ્વર્ગનો કારોબાર નથી. જ્યાં ગોખણપટ્ટીના માર્ક્સ મળે ! પરિણામ મોડું આવશે, પણ ઉત્તરવહીમાં લખ્યું હશે, એની ચકાસણી ચીવટથી થશે. સવાલ ટોળું એકઠું કરવા સામે નથી. પણ એ એકઠું થયા પછી જડ સ્તુતિ-ઇબાદત-પ્રેયર વાહવાહી-ચમત્કારોની નિષ્ક્રિયતા સિવાય એને કઇ દિશામાં હસતા રમતાં વાળવું એ છે. વચેટિયાઓ આ સમજે તો ટોળું તાલીમબઘ્ધ બને – નહિ તો નર્યા ફેનેટિક ફેન્સ ! આ સત્ય એક્સપોઝર આપતી વખતે મિડિયાએ પણ સમજવાનું છે.

ઝિંગ થિંગ :

સ્વાર્થની આ તો ભક્તિ લીલા બધી

આત્મ પૂજા વિના શૂન્ય આરો નથી,

એક ઇશ્વરને માટે મમત કેટલો ?

એક શ્રઘ્ધાને માટે ધરમ કેટલા ?

(શૂન્ય પાલનપુરી)

 
83 ટિપ્પણીઓ

Posted by on સપ્ટેમ્બર 29, 2012 in cinema, india, philosophy, religion

 

રજતપટ પર સુવર્ણકાવ્યો કંડારતા સર્જક યશ ચોપરા !

વર્ડપ્રેસ પર સાત દિવસ ઈમેજ અપલોડમાં પ્રોબ્લેમ રહ્યો, અને વિઝ્યુઅલ વિના કેટલીક પોસ્ટ મને નમક વિનાની રસોઈ જેવી લાગે એમાં એક વીકનો ફરજીયાત બ્રેક આવી ગયો. ખેર, આજે યશ ચોપરાના જન્મદિને સંગીતપ્રેમી સંશોધક પત્રકારમિત્ર રાજીવ વિજયકરનો આ તરણ આદર્શે મુકેલો આ અંગ્રેજી  લેખ વાંચવા જેવો છે, અને સાથોસાથ ૮ વર્ષ પહેલા લખેલો મારો આ ગુજરાતી લેખ જરા-તારા અપડેટ કરી મુકું છું. ૮૦ વર્ષ અને કારકિર્દીની આખરી ફિલ્મની પ્રતીક્ષા સમયે આ મહાન સર્જક અને પ્રેમના પયગંબરને યાદ કરવા આપણી ફરજ ગણાય. એમની ફિલ્મોનું એનાલીસીસ, મ્યુઝિક, એની સારી-નરસી અસર, ઉદયપ્રેમ, યશરાજ ફિલ્મ્સનો અમુક ફોર્મ્યુલામાં અતિરેક , નાયિકાને કવિતા બનાવી સિફોન સાડીમાં રજુ કરવાની એમની રંગીન દ્રષ્ટિ, જેવી  કેટલીય વાતો થઇ શકે. પણ પિયુષ મિશ્રાથી જયદીપ સાહની જેવી સાહિત્યિક ટેલન્ટસને બેસવાની ડાળ આપતા આ વડલાનું હોવું આપણા માટે કેવું અગત્યનું છે , બસ એની જ થોડીક વાતો આ લેખમાં છે. એમની વડવાઈઓ પર હિંચકા ખાઈ મોટા થયેલા ભાવક તરીકે…લેખના છેડે શાહરુખનો ઇન્ટરવ્યુ અને મારી પસંદગીના સાત ઓછા જાણીતા પણ માણવા જેવા રોમેન્ટિક યશ-ગીતો વિડીયો પર  ખાસ માણજો…

***

ગુજરાતની જ નહિ, ભારતભરની યંગ જનરેશન એક બાબતમાં ફૂલ્લી ફાલતુ સાબિત થાય છે. એ છે કલાસિકલ લિટરેચર. મોટે ભાગે જવાં વાચકો કશું વાંચતા નથી. વાંચે તો ય છાપાઓ જ વાંચે છે. વિશ્વસાહિત્ય કે પ્રાદેશિક સાહિત્યની અમર એવી જૂની રચનાઓનો આસ્વાદ લેતા નથી. ત્યારે નવતર પ્રયોગશીલતા અને નક્કર વાસ્તવિકતાના નામે વાતનું રીતસર ગૂંચવાડાભર્યું વતેસર કરવાની સ્ટાઈલ નહોતી. સર્જક ભાવકને કથા રસમાં તરબોળ કરી દેતો. વિશાળ ફલક, રંગબેરંગી પાત્રો, અદ્‌ભુત વર્ણનો, આંચકાજનક વળાંકો, હૃદયસ્પર્શી સંવાદો, અલંકારિક ભાષા, રસપ્રચૂર ઘટનાઓથી વાર્તાની એક ‘લાર્જર ધેન લાઈફ’ સૃષ્ટિ રચાતી.

માટે આજે ય ‘ડ્રામા’ આકર્ષે છે. કશીક નાટયાત્મકતા આંખોમાંથી દિમાગને ઝકઝોરી જાય છે! નવતર જગતને એ કદાચ ‘ભવાડા’ લાગે, પણ અંગત રીતે એમાં ય એક ‘ભવ્યતા’ લાગે છે. વાત છે કળાત્મકતાની… વાત છે વિકટર હ્યુગો કે ચાર્લ્સ ડિકન્સના કલાસની ડ્રામેટિક સેન્સીબિલીટીની!

સિનેમા એક ક્રિએટિવ સબ્જેકટ છે. લાખોનું માર્કેટિંગકરો, કરોડોની ટેકનોલોજી વાપરો… ફિલ્મ એક ખૂબસૂરત યુવતીની લાશ બનીને રહી જઈ શકે છે. અને લાશ સાથે મુહોબ્બત થઈ નથી શકતી! એનું તો વિસર્જન થઈ જાય છે! એ ખોળિયામાં આત્મા મૂકાય ત્યારે રૂપ સજીવન થાય છે. પછી એ સૌંદર્યના દીવાના બનીને ફના થઈ જવાનું મન થાય છે. ફિલ્મનો સર્જક કેવળ મેનેજમેન્ટ નથી કરતો, કેવળ અભિનય નથી કરાવતો… એનું કામ ઈશ્વરતુલ્ય છે. એ ફિલ્મમાં જાન ફૂંકે છે. પછી સિલ્વર સ્ક્રીન પર એક મેજીક પ્રગટે છે, જેમાં લોજીક પીગળી જાય છે. સવાલો પૂછવાને બદલે બસ, એક સંવેદનાના ઝરણા સાથે પ્રેક્ષક વહી જાય છે.

યસ, બચપણમાં ધાવણની જેમ ગટગટાવેલો કલાસિકલ ડ્રામા ૨૧મી સદી ની હાઈટેક દુનિયામાં ફરી અવતાર લે તો? લોકોની કમબખ્તી છે કે, આ વાતો એ પચાવતા નથી. આનંદથી છલોછલ મહાનવલકથાઓ એમને જૂનવાણી લાગે છે. લેખક તરીકે આવી વાર્તા – કવિતા વિશે ઝાઝું લખો તોય વાચકને એમાં રવા ઢોસાની ચટણી બનાવવાની રેસિપિ જેટલો રસ ન પડે, એ હકીકત છે. ભાવકોની ખફાગીરીનો ખૌફ સર્જકને રહેવાનો જ.

પણ આવે વખતે એક સેવન્ટી પ્લસ બૂઝૂર્ગ આ પડકાર ઝીલે, અને ડંકે કી ચોટ પર પોતાની કાબેલિયત પુરવાર કરે ત્યારે હૃદયમાં જાણે પીળા ફૂલોના બગીચા ખીલે છે. બરફીલા પહાડોની ઠંડક મળે છે. ગુલાબી સફેદ આસમાની સિફોનની સાડીઓ જાણે લહેરિયા બનીને ઉભરાય છે.

યુ ગેસ્ડ ઈટ રાઈટ! આપણે યશ ચોપરાની જ વાત કરીએ છીએ. બોલીવૂડમાં આજે ‘યશરાજ ઘરાના’ના સિક્કા પડે છે. ૧૯૩૨માં લાહોરમાં જન્મેલો આ ઈન્સાન જાણે મિટ્ટીનો નહિ, ગુલાબની પાંદડીઓનો બન્યો હોય એવો ખુશ્બોદાર છે. ૠજુહૃદયી છે. રોમેન્ટિક છે. એનું નામ પડે એટલે પબ્લિક ગ્રાન્ડ લોકેશન્સ અને ગ્લેમરસ કોસ્ચ્યુમ્સ સંભારે છે… સોફટ મ્યુઝિક અને સ્વીટ કેરેકટર્સ યાદ આવે છે. દુનિયામાં ૨૭માં નંબરે અને બોલિવૂડમાં પહેલા નંબરે બિરાજતું યશરાજ ફિલ્મ્સનું ધરખમ બેનર તાદ્રશ થાય છે. મેગાસ્ટાર્સ, મેગા મર્ચન્ડાઈઝિંગ, મેગા પ્રેઝન્ટેશન ! એક એકથી ચડિયાતી હિટ ફિલ્મો… આદિત્ય ચોપરા જેવો ભેજાબાજ યુવરાજ… છપ્પર ફાડીને વરસતો બોકસ ઓફિસ, આવરસીઝ મ્યુઝિક રાઈટસ, અને સેટેલાઈટ રાઈટસનો બિઝનેસ! એમાં એક ચોકલેટી રોમેન્ટિક ફિલ્મ બનાવવી કંઈ નવાઈની વાત નથી. યશરાજ ફોર્મ્યુલા એવી તો ચાલી છે કે કૃણાલ કોહલી જેવા નવોદિત દિગ્દર્શકો સપાટાબંધ ‘હમતુમ’ જેવી હિટ આપી શકે. ‘મેરે બ્રધર કી દુલ્હન’ થી ‘બેન્ડ બાજા બારાત’ જેવી કંઈ કેટલીયે કળીઓ આ ડાળી પર ફૂટ્યા કરે. તો પછી લેખક બેટો (આદિત્ય) અને દિગ્દર્શક બાપ (યશરાજ) એક મેઈડ ટુ ઓર્ડર વાનગી ચુટકી બજા કે પીરસી નાખે છે.

પણ યશ ચોપરા અમસ્તા જ બોલીવૂડના બાપુજી નથી. રાજીવ રાયથી સૂરજ બડજાત્યા અને કરણ જૌહરથી સંજય ભણશાલી, શાદ અલીથી સંજય ગઢવી અમસ્તા જ ‘યશ સ્કૂલના’ વિદ્યાર્થી ગણાતા નથી. આમ તો દીપક સરીન, કે નરેશ મલ્હોત્રા અને રમેશ તલવારના પણ એ ‘ગુરૂ’ છે. જુઓ ટીવી પર દરેક ફિલ્મના એક સરખા ‘ફીલ ગુડ’ પ્રોમો આવે છે. જાણે રોમેન્ટિક ફિલ્મ એટલે ફોરેન લોકેશન્સ, કેન્ડલ લાઈટ ડિનર, મ્યુઝિકલ નાઈટસ, થીમ પાર્કસ, મલ્ટીનેશનલ બ્રાન્ડસ, ટેડી બેર, મોબાઈલ, બાઈક, કાર, ગોગલ્સ, જેકેટ, ડેનિમ, શોર્ટસ, ટીશર્ટસ – મિનિ સ્કર્ટસ, કીચેઈન, એકસેસરીઝ, પર્સ, હાથ મિલાવવાથી બાસ્કેટબોલ રમવા સુધીના નખરા, પેરન્ટસની ફાઈટ… હેપી મેરેજ ! આ બઘું કંઈ ખોટુ છે એમ નથી પણ આ બઘું જ અનિવાર્ય બની જાય એ ખોટું છે. ખુદ યશ ચોપરાએ ‘દિલ તો પાગલ હૈ’માં એમને ગુરૂ માનતા જુવાન દિગ્દર્શકો સાથે સફળ હરિફાઈ કરી બતાવેલી. આજે ય ફ્રેશ લાગે એવી ટ્રેન્ડી લૂક સાથેની આ ફિલ્મમાં મ્યુઝિક બેન્ડ થી ફ્રેન્ડશિપ બોન્ડ સુધીની ‘હિપ હોપ’ વાતો હતી. વેલેન્ટાઈન્સ ડેના હાર્ટ બલૂન્સ અને ફેશનેબલ ડ્રેસીસ હતા. ‘ધેર ઈઝ સમવન ફોર એવરીવન’ વાળી એક લીટીની જમાના જૂની થીમને પ્રિયજનને ઓળખવા માટે સંકેતો પાખવા (જોડીયાં ઔર ઘંટીયાવાળી વાતો યાદ છે?) ની ચાસણીમાં ઝબોળી હતી.

પણ યશ ચોપરા પહેલેથી જ દિમાગને બદલે દિલનો પોકાર સાંભળતા આવ્યા છે. એમનો પ૦થી વધુ વર્ષોના પહોળા પને પથરાયેલો અફલાતુન કેરિયરગ્રાફ જુઓ! આ માણસે વારંવાર ચીલો ચાતર્યો છે. ઘણું બઘું પહેલી વાર કરી બતાવ્યું છે. ધંધાકીય આપઘાતનું જોખમ ઉઠાવીને કશુંક અલગ કરવાની હામ ભીડી છે. માત્ર ૨૬ વર્ષની ઉંમરે લગભગ અડધી સદી પહેલા એમણે ‘ઘૂલ કા ફૂલ’ ફિલ્મથી બડે ભૈયા બી.આર. ચોપરાના હાથ નીચે એન્ટ્રી કરેલી. એ જમાનામાં લગ્ન વિના જન્મેલા બાળકનો મુદો ઉઠાવી ‘‘ઔલાદ નહિ પણ મા-બાપ નાજાયઝ હોય, છે’ વાળી વાત કરેલી. આજે ય આ કોનસેપ્ટ પડકારરૂપ છે. પછી ‘ધર્મપુત્ર’માં મુસ્લીમ મા-બાપનો દીકરો હિન્દુ મા-બાપને ત્યાં ઉછરે છે, અને કટ્ટર હિંદુ  કોમવાદી બની જાય છે – મુસ્લીમોનો વિરોધ કરતા કરતા પોતાની હકીકત જાણીને મૂંઝાય છે… એવી આજની તારીખે ‘હોટ’ ગણાય એવી વાર્તા એમણે પસંદ કરેલી!

જો કે, યશ ચોપરા સ્ટાર ડાયરેટર બન્યા ‘વકત’ થી! શાહરૂખપ્રિય અઝીઝ મિર્ઝાના પિતા અખ્તર મિર્ઝાની લખેલી આ ફિલ્મથી (મનમોહન દેસાઈથી પહેલા) બોલીવૂડે ‘લોસ્ટ એન્ડ ફાઉન્ડ’ ફોર્મ્યુલાનો નવો સ્વાદ ચાખ્યો. જેમાંથી બાદમાં ‘યાદોં કી બારાત‘થી ‘અમર અકબર એન્થની’ સુધીની મિજબાની થઈ! આદમી ઔર ઈન્સાન’ લંબાઈ જતા ટાઈમ પાસ માટે (‘લેમ્પ પોસ્ટ મર્ડર’ પરથી બનેલુ) ગુજરાતી નાટક ‘ઘુમ્મસ’ જોયું, અને ૭ દિવસમાં સ્ક્રીપ્ટ રેડી કરી ૨૮ દિવસમાં શૂટિંગ પુરૂં કરી બનાવી ફિલ્મ ‘ઈત્તેફાક’! રામગોપાલ વર્મા જયારે કદાચ ઘોડિયામાં હશે ત્યારે ગીત વિનાની, ઈન્ટરવલ વિનાની માત્ર બે કલાકની આ કલર ફિલ્મ બની! બાકી, ‘દીવાર’ ‘ત્રિશૂલ’ કે ‘ડર’ વિશે તો લખવું પડે એ ય યશ ચોપરાનું અપમાન કહેવાય! જો યશ ચોપરાએ દીવાર બનાવી ના હોત, તો અમિતાભ શું છે એ ખુદ બડે બચ્ચનને પણ પૂરી ખબર ના પડત. સલીમ જાવેદની સ્ક્રિપ્ટ ‘દીવાર’ થકી અમર ના બની હોત. (વર્ષો બાદ કોઈ કમ નહોતું ત્યારે અમિતાભ યશ ચોપરા પાસે સામે ચાલી ઘેર ગયેલો અને યશરાજે ત્યારે નબળા ફેઝ્માથી પસાર થતા આ મેગાસ્ટારને ‘મોહબ્બતેં’ માટે કેબીસી પહેલા સાઈન કરેલો !)

ખુદ યશજી જ કબૂલ કરે છે કે, ઘણી વાર સફળતાના મદમાં, ઘણી વાર કોમર્શિયલ સમાધાનો માટે એમનાથી નબળી કૃતિઓ બની છે. જોશીલા, પરંપરા, ફાસલે, વિજય, કાલા પથ્થર જેવી મલ્ટીમલ્ટી સ્ટારર ફિલ્મોના ડાયરેકટર હોવા કરતા તો નાખુદા, નૂરી, દૂસરા આદમી, આઈના, યે દિલ્લગી, મેરે યાર કી શાદી હૈ, સાથીયા, ચક દે ઇન્ડિયા, રોકેટ સિંહ, બદમાશ કંપની, લેડીઝ વર્સીસ રિકી બહેલ  જેવી ફિલ્મો કે ‘ખઝાના’ જેવી સિરિયલ્સના પ્રોડયુસર તરીકે ઓળખાવું સારૂં! પણ એમની ફલોપ ફિલ્મોમાં પણ વાર્તા તો જરા જૂદી હોય જ! છતાં ય, મૂળભૂત રીતે યશ ચોપરા ઈઝ મેન ઓફ રોમાન્સ. બળવાખોરી અને ક્રોધના લાલ રંગ કરતાં ચાહત અને બલિદાનનો ગુલાબી રંગ એમને વઘુ ગમ્યો છે.

માટે સ્તો પોતે ફેરવી નાખેલા અંતને લીધે ફલોપ ગયેલી ‘સિલસિલા’ હજુય સાંપ્રત (રિલેવન્ટ) લાગે છે. અને માટે જ યશરાજ ફિલ્મ્સના સ્વતંત્ર બેનરની પહેલી જ ફિલ્મનો પોતે ન ફેરવેલો અંત આજે ય આઘુનિક લાગે છે! થોમસ હાર્ડીની ‘મેયર ઓફ કાસ્ટારબ્રિજ’ પરથી ગુલશન નંદાએ લખેલી ‘દાગ’માં પોતાને પ્રેમ કરતી બે સ્ત્રીઓ સાથે પુરૂષ સત્તાવાર રીતે જાહેરમાં સાથે રહે છે! લગ્ન પ હેલા દરેકને ભૂતકાળ હોય, પણ એની સાથે સમાધાન કરી લગ્ન પછી વર્તમાનમાં જીવનાર વઘુ સુખી રહી શકે એ બતાવતી ફિલ્મ ‘કભી કભી’ની ક્રાફટસમેનશિપ તો માત્ર ટાઈટલ સોંગના પિકચરાઈઝેશનમાં જ આવી જાય! હિન્દી ફિલ્મોમાં ઈરોટિક સુહાગરાત સોંગ્સનો ટ્રેન્ડ શરૂ કરનાર આ ગીતમાં રાખી સતત પ્રેમી અમિતાભને કલ્પે છે, અને માટે જ છેક છેલ્લે સુધી પતિ શશી કપૂર એના ચહેરા સામે જોઈ ન શકે એવા કેમેરા એંગલ છે!

મુંબઈની દીવાલો પર માત્ર બંદૂકના જ ફિલ્મી પોસ્ટર્સ જોઈને ચોંકી ઉઠેલા યશ ચોપરાએ ‘આ અબ લૌટ ચલે’ સ્ટાઈલમાં ધડાધડ ફલોપ જતી એકશન ફિલ્મો છોડીને કાવ્યાત્મક લવસ્ટોરી બનાવવાનો નિર્ણય કર્યો અને યુગપ્રવર્તક ‘ચાંદની’નો શીતળ પ્રકાશ રેલાયો! ‘ચાંદની’નું મહત્વ એ કે સંવાદો અને રજુઆતની રીતે એ જાણે આર્ટસ કોલેજની માસ્ટર્સ ડિગ્રીમાં ભણાવાતી કવિતા જેવી હતી. વળી ટીનએજ લવને બદલે પરિપકવ પ્રેમના ઉતાર – ચડાવ તેમાં હતાં. હવે યશ ચોપરાએ પ્રેમનો નવો અને ખરો ખલનાયક શોધી લીધો: ડેસ્ટિની! નિયતિ! આજની તારીખે પણ એમની શ્રેષ્ઠ ફિલ્મ ‘લમ્હે’ ગણાય, એના અનેક કારણોમાંનું એક કારણ એ કે, મોટી ઉંમરની સ્ત્રી નાની ઉંમરનો પુરૂષ તથા નાની ઉંમરની સ્ત્રી અને મોટી ઉંમરના પુરૂષની પ્રેમકથા કદી એકસાથે એક જ વાર્તામાં વિચારી શકાય ખરી?

વિચારી ન શકાય એવું કશુંક જયારે પડદા પર સર્જાય ત્યારે સિનેરસિકને સુખદ આશ્ચર્યનો આંચકો લાગતો હોય છે. યશ ચોપરાની ઉંમરના મોટા ભાગના મહાન ડાયરેકટર્સ કાં તો નિવૃત્ત થઈ ગયા છે, કાં તો બદલાતા સમયે એમને નિવૃત્ત કરી દીધા છે. પણ યશ ચોપરા આજે પણ જનરેશનનેકસ્ટ સાથે કનેકટ થઈ શકે છે. એના ત્રણ કારણ છે: એક તો, આ માણસે પરંપરાઓ છોડીને નવું નવું શીખતાં સમજતાં માણતા રહેવાનું ખુલ્લું મન રાખ્યું છે. પોતાના દોસ્ત એમ.એફ. હુસેન (જેની ‘મીનાક્ષી’ એમણે રિલિઝ કરેલી) ની જેમ આ માણસ ખરેખર હિન્દુસ્તાનભરના મોક્ષપ્રેમી નીરસ બૂઢ્ઢાઓ માટે તાજગીની મિસાલ છે. ‘અભી તો મૈં જવાન હૂં’ બોલવાને બદલે જવાનોના દિલની ધડકનો મહેસૂસ કરીને યશજીએ યૌવન ટકાવી રાખ્યું છે. બીજું, યશ ચોપરા ફિલ્મ અંતરના અવાજના ઝનૂનથી બનાવે છે. સૌથી પહેલા એ વાર્તા પર ઘ્યાન આપે છે. શબ્દ અને વિચારનો સુવર્ણયુગ નરી આંખે નિહાળ્યો હોઈને એ પોતાના વિષયમાં લાગણીઓનું ઉંડાણ બતાવી શકે છે. ત્રીજું કારણ એમનો પાટવી કુંવર આદિત્ય ચોપરા છે. જે આજે પિતા માટે નવી ટેકનીક અને માર્કેટ જાણવામાણવાનું માઘ્યમ છે. અને લેખક પણ!

અને માટે જ આદિત્ય ચોપરા એક સ્ક્રીપ્ટ લખ્યા પછી બાપને કહી શકે છે: આને પડદા પર ઉતારવાનું મારૂં ગજુ નથી, એ તમે કરી શકશો! અને રજુઆત પહેલા જ હાઈપને લીધે હિટ થઈ ગયેલી ‘વીરઝારા’ બને છે! પહેલી નજરે ‘દિલવાલે દુલ્હનિયા લે જાયેંગે’થી ‘ખુદાગવાહ’ વાયા ‘ગદર’ અને ‘આશીર્વાદ’ (જૂનું) સુધી જતી વાર્તા યશરાજ સ્ટાઈલનું રિમિકસ વર્ઝન લાગે. ધીમી ગતિની વાર્તામાં ‘સેફ બેટ’ની પ્રપોઝલથી ઈન્સ્ટંટ સકસેસ રોકડી કરવા બનાવાયેલ આ ફિલ્મ લાગે. યશ ચોપરાની ટ્રેડ માર્ક પાત્ર વરણી અને એકની એક સિચ્યુએશન્સનું કંટાળાજનક પુનરાવર્તન લાગે.

પણ ‘વીરઝારા’માં માત્ર મદનમોહનના મૃત્યુ પછી ગીતો જ સજીવન નથી થયા, ‘કલાસિક કલાસિકલ ડ્રામા’ નો મૃતદેહ પણ જાણે આળસ મરડીને બેઠો થયો છે! પ્રેમ યશજીનો જ નહિ, સમગ્ર માનવજાતનો પ્રિય વિષય છે. કોઈ મનોચિકિત્સક કે અઘ્યાપકને ભૂ પાઈ દે એવી રીતે શુઘ્ધ શ્વેત પ્રેમના કિરણમાંથી નીકળતા મેઘધનુષી રંગોના શેડસ દાયકાઓથી યશ ચોપરાએ ગૂંથીને ઉર્મિઓના તાણાવાણા ગૂંથ્યા છે. યશ ચોપરા હિન્દુસ્તાનના ‘લવ ગોડ’ છે – આખી એક પેઢી પ્રેમનો મર્મ કવિતાઓ કે નિબંધોને બદલે એમની ફિલ્મોની ફિલસૂફીથી શીખી છે. ફાસ્ટ લાઈફમાં લવ જયારે સેકન્ડ ચોઈસ છે, ત્યારે યશ ચોપરાએ હિંમતપૂર્વક ઈશ્કની એક નવી (ખરેખર તો જૂની અને જાણીતી) ઊંચાઈ ‘વીર-ઝારામાં નજાકત ભરી નસીહત સાથે બતાવી હતી: તેન ત્યકતેન ભૂંજીથાઃ ત્યાગીને ભોગવી જાણોનું ઉપનિષદવાકય અહીં મૂર્તિમંત થાય છે! પ્રેમમાં સમર્પણ ઉપરાંત કમિટમેન્ટ જોઈએ. જે આપોઆપ એક જવાબદારી લઈ આવે છે. આદર્શ પ્રેમ કોઈ ગણત્રી કે અફસોસ વિના પ્રિય સ્વજન માટે ‘સ્વ’ને ઓગાળી ત્યાગી બનવાની તપસ્યા શીખવે છે!

જનમોજનમના પ્રેમની વાતો કરનારા વરસો સુધી પણ રાહ જોઈ શકતા નથી. ઈશ્ક માટે ઘર છોડી દેનારા પોતાની કારકિર્દી કે પહેચાન સાથે છૂટાછેડા લઈ શકતા નથી. ભલે, એ બધા ય પ્રેમી- પ્રેમિકાઓ હશે પણ લીજેન્ડ યાને દંતકથામય પ્રેમ અવાસ્તવિક હોય છે. એથી જ તો એ સલામીને પાત્ર છે. ભારત- પાકિસ્તાનના બેકડ્રોપનો ઉપયોગ ‘હીના’થી ‘દીવાર’ સુધી એક ટેન્શન ઉભું કરવામાં થયો છે. પણ યશ ચોપરાની કમાલ એ છે કે, એમના પાત્રોના સંઘર્ષને એક નવું પરિમાણ, વઘુ તીવ્રતા આપવા માટે આ બેકગ્રાઉન્ડ એમણે લીઘું છે! ૨૦૦૪માં  ખેતર, ગામડા, સાયકલ, મુસ્લીમ સોશ્યલ બેકગ્રાઉન્ડના ટ્રેડિશનલ વસ્ત્રો અને ટ્રેજીક પ્રૌઢ પાત્રો સાથે મેઈન સ્ટ્રીમ કોમર્શિયલ લવસ્ટોરી બનાવવાની ત્રેવડ બીજા કોઈમાં હતી? બધી જ અનુકૂળતા છતાં કલાઈમેકસમાં દિલધડક થ્રીલ્સને બદલે દિલચસ્પ પોએટ્રી મૂકવાની કોમળતા કોઈમાં રહી છે?

માટે યશ ચોપરાના હાથે સુપરસ્ટાર્સ ઘડાય છે. માટે ૮ ભાઈભાંડુમાં સૌથી નાનો આ ભાઈ આજે સૌથી મોટો હયાત અને ૮૦ વર્ષે પણ સક્રિય દિગ્દર્શક છે. પોતાનાથી ચોથી પેઢીની કેટરીના અને અનુષ્કા, ગુલઝાર અને રહેમાન સાથે શાહરુખની ‘જબ તક હૈ જાન’ બનાવે છે. ભારત નામનો દેશ સંસ્કૃતિની નારાબાજી વિના, આઘુનિક સ્વરૂપે એની રગરગમાં છલકાય છે. શોમેન રાજકપૂર અને યશ ચોપરા વચ્ચે ઘણી સમાનતા છે: બંને પંજાબી, બંને સંગીતની સૂઝવાળા, બંને ડ્રામેટિક ફિલ્મોના સર્જક, બંનેનું બ્રાન્ડ નેમ, બંને અભિનેત્રીઓને ઘ્યાનમાં રાખી ફિલ્મ બનાવે, બંને લાંબી ઈનિંગ રમી જાણે પણ રાજ કપૂર પાસે સોશ્યલ કોમેન્ટ હતી, યશ ચોપરા પાસે ઈમોશનલ કોમેન્ટ છે. હી ઈઝ આર્ટિસ્ટ ફ્રોમ હાર્ટ, ફોર હાર્ટ!

સોરી, સાહિત્ય શિરોમણિઓ… ભારતનું ઓડિયન્સ પ્રેમ પરના તમામ વ્યાખ્યાનો – પુસ્તકોને બદલે યશ ચોપરાના એરકન્ડીશન્ડ કલાસરૂમને ‘હાઉસફૂલ’ કરતું રહે છે! ચોપરા પિતાપુત્ર કેમેરાને બોલવા દે છે, જીભને નહિ ! છતાંય, માસ્તર વિદ્વાન છે, માટે જનતા ય કદરદાન છે. હા, ચોકલેટ સ્યુગર કોટેડ રોમાન્સનું કોટિંગ  દીવાર- મશાલના ખડકાળ સર્જક પર ચડી ગયું છે ! પરંતુ આ માણસ છે ત્યાં સુધી ‘સ્પંદન’ નામનો શબ્દ ભારતમાંથી ભૂંસાવાનો નથી!

ફાસ્ટ ફોરવર્ડ

આજે  જીવનના કુલ ૬૦ વર્ષ  ફિલ્મ ઇન્ડસ્ટ્રીમાં કાઢનાર યશ ચોપરા ૮૦ વર્ષના થયા એના માનમાં શાહરુખખાને લીધેલો એમનો આ બે કલાક લાંબો તાજો અને એક્સક્લુઝિવ ઇન્ટરવ્યુ સમય કાઢીને અચૂક માણો અહીં વિડીયો પર…

#

અને એ જવાન મિત્રો જેમણે હજુ દીવાર જોયું નથી, અને ફિલ્મના શોખીન હોવાના ભ્રમમાં છે 😉  એમના માટે આ રહ્યું એ અદભૂત ક્લાસિક 🙂

#

અને એક અભિનદન-અંજલિ સંગીતસમ્રાટ દિગ્દર્શક યશ ચોપરાને એમના ખજાનામાંથી મને બહુ ગમતા સાત ઓછા જાણીતા પણ બેહદ રોમેન્ટિક  ગીતો ગણગણીને…એક વાર સાંભળશો તો કાનમાં ગુંજતા જ  રહેશે એની ગેરંટી…

*

***

 
27 ટિપ્પણીઓ

Posted by on સપ્ટેમ્બર 27, 2012 in art & literature, cinema, feelings

 

કરોડપતિ નહિ, ગણપતિનું જ્ઞાન આપતી ક્વીઝ !

કૃષ્ણ, હનુમાન, શિવ, રામની હારોહાર ભારતમાં મોસ્ટ પોપ્યુલર પાંચમા ભગવાન હોય તો એ છે – આપણા લાડકા દુંદાળા દુઃખભંજણા ગૌરીપુત્ર ગણેશ ! મરાઠીમાંથી ગુજરાતી નાટકોનું ઘોડાપુર આવી ચડ્યું, એમ મહારાષ્ટ્રમાં ભલે ગુજરાતી નામ લાગેલા પાટિયાં પર કૂચડો ફેરવી દેવાય, સર્વસમાવેશક જાતિ ગુજરાતી મહારાષ્ટ્રમાંથી ગણેશોત્સવ પણ લઈ આવી છે ! આવું જ ચાલ્યું તો સૌરાષ્ટ્ર જેવા વિસ્તારોમાં સમર વેકેશનને બદલે મોન્સૂન વેકેશન શરૂ થઈ જશે ! પાંચ દિવસ જન્માષ્ટમીના દસ દિવસ ગણેશોત્સવના, નવ નોરતાને એક દશેરાના દસ દિવસ તો ખરા જ, અને પછી દિવાળીની છુટ્ટીઓ ! કામ ન કરવાના અને મોજ મનાવવાના આપણને તો બહાના જ જોઈતા હોય છે !

ગણપતિઉત્સવની ઇન્ટરેસ્ટિંગ બાબત બાજુવાળાને બતાડી દેવાના શક્તિપ્રદર્શન માટે ઉભા થતાં નિત્યઘોંઘાટિયા પંડાલો નથી. પોલિટિકલ માઈલેજ મેળવવા કે બિઝનેસ કનેક્શન બનાવવા માટે થતી ભવ્ય આરતી-પ્રસાદની મહેફિલો નથી. એ છે, ભગવાનને ઘેર બોલાવવાની મસ્ત મજાની વાત. જેમાં કોઈ દોસ્તાર કંપની આપવા રોકાવા આવે, અને ઇશ્વરીય ચૈતન્યને ઘેર માનભેર બોલાવી, એની સંગાથે રમતા-જમતા એને ભાવભીની વિદાય આપવાની ! ધેટ્‌સ સમથિંગ સેન્ટિમેન્ટલી કલ્ચરલ !

સારું છે, ગણેશ છે, તો ગુજરાતમાં વેલણના ટોપકાંથી નાનકડાં ટોચા કરેલી ભાખરી કે કરકરા લોટના મૂઠિયાંમાંથી બનતા ચુરમાના લાડવા જીવંત છે ! બાકી બેસ્વાદ ફિક્કી કાજુની મોંઘીદાટ મીઠાઈઓ સામે ગ્રામીણ ઉત્સવો સિવાય શહેરી બર્થડે પાર્ટી, રિસેપ્શન કે સ્વીટ શોપ્સમાં અને ચોખ્ખાં ઘી અને દેશી કથ્થાઈ ગોળની સોડમદાર પાઈમાં બદામકતરી, ખસખસ, કિસમિસ, એલચી મેળવેલા ગોળમટોળ ગરમાગરમ ઘીથી લચપચતાં લાડવા તો ગાયબ જ થઈ ગયા છે ! મહારાષ્ટ્રમાં તો વિધ્નેશ્વરના પ્રિય મોદક ચણાના લોટ કે બૂંદીમાંથી બને છે.

તો ગણેશ ઘેર આવે, તો ચુરમાના લાડવા પેટમાં આવે ! પણ ભક્ત ભગવાન પાસે જાય, એને બદલે ભગવાન મહેમાન થઈને રોકાવા ઘરે જ આવી જાય, એ બહુ લવલી લવલી રિચ્યુઅલ છે. ગણપતિ એમાં જ વઘુ પોપ્યુલર થઈ ગયા છે. ભલે એમણે કોઈ ભગવદ્‌ગીતા જેવું દર્શન ગાયું ન હોય કે રામાયણ જેવા મહાકાવ્યની ઘટનાનો એ હિસ્સો ન હોય – ગણેશની અવનવી પૌરાણિક દંતકથાઓ (લિટરલી ‘દંત’ કથા જ ને !) જગતભરમાં પોપ્યુલર છે. અનેક ભારતીય ચિત્રકારોએ એના ફોર્મને ભારે વહાલથી લાડ લડાવ્યા છે ! પીંછીથી અને આ લેખ સાથે છે એમ કોમ્પ્યુટરથી પણ ! ભારતમાં ગણેશની બેસ્ટસેલિંગ ડિજીટલ પ્રિન્ટસનું ક્રિએશન કરનાર એક ગુજરાતી જુવાન ગીરીશ ચૌહાણના કલેક્શનને માનવું એક લ્હાવો છે !

સલમાનખાન જેવા સ્ટારના સાચા અર્થમાં સેક્યુલર ઘરમાં એન્ટ્રી થાય તો વિશાળ ગણેશ જોવા મળે, અને ઘેર ગણપતિ હોય ત્યારે એપાર્ટમેન્ટના દરવાજાથી ફલેટના બારણા સુધી ફુલોની સજાવટ હોય ! (એમાં તો એક જડમુલ્લાએ એના પર ફતવો આપેલો !) ગરીબ માણસો ઉધારી કરીને છપાવેલી દીકરીના લગ્નની કંકોત્રીમાં પણ ગણપતિ હાજરાહજૂર છપાયા હોય ! એક નાનકડી મિત્રપુત્રી તો સુતી વખતે ટેડી બેર નહિ પણ ડિઅર હનુ અને ડીઅર ગનુના સોફ્‌ટટોયઝ લઈને પરીઓના દેશમાં જાય છે ! હનુ એટલે હનુમાન અને ગનુ એટલે ગણેશ ! (કોન્વેન્ટિયા ઉચ્ચાર મુજબ ‘ગણેશા’ નહિ ! એ ચોરી કરવા માટે દિવાલ તોડવામાં વપરાતા હથિયાર ગણેશિયા જેવું લાગે !)

સો ગણેશ ઇઝ એવરીવ્હેર. કૌન બનેગા કરોડપતિની પણ નવી સીઝન અમિતાભના ડિઝાઈનર ડ્રેસીસ સાથે જોરમાં છે. અને હજુય એમાં માયથોલોજીના ક્વેશ્ચન્સમાં દાંડી ડૂલ થઈ જાય છે. જે ભારતીય વારસાનો પેલિકની ચાંચ જેવું ગળું ફુલાવીને આપણે ગોકીરો કરીએ છીએ (ગોકીરો શબ્દ પણ ગાય પરથી આવ્યો હશે ?) એ વિશે આપણું અભ્યાસવિહીન અગાધ અજ્ઞાન બ્લેક હોલની સ્પર્ધા કરે એવું હોય છે. તો આવો રમતિયાળ એવા ગણપતિ સાથે જોડાયેલા કેટલાક સહેલા કેટલાક અઘરા રેન્ડમ સવાલોની ક્વીઝ માટે….

ગેટ, સેટ એન્ડ ગો !

(૧) ગણેશના જન્મ અંગે અવનવી કથાઓ છે. શિવ-પાર્વતીના બીજા સંતાનના જન્મ વખતે ઉત્સવમાં આવેલા શનિની નજર પડતા એ બાળકનું મસ્તક છેદાઈ ગયું અને ગજેન્દ્ર મોક્ષ કરનારા વિષ્ણુએ હાથીનું મસ્તક લગાવી દીઘું. ગજાસુર નામનો હાથીના આકારનો અસુર શિવભક્ત હતો અને એના તપથી પ્રસન્ન ભોળા શંભુએ એના પેટમાં રહેવાનું વરદાન આપી દીઘું ! પાર્વતીએ પતિને પાછા મેળવવા વિષ્ણુની સહાય માંગી. વિષ્ણુએ વાંસળીવાળાનું રૂપ ધારણ કર્યું અને શિવના બળદ નંદીનું નૃત્ય ગજાસુર સમક્ષ કર્યું. ખુશ થયેલા અસુરે ‘ચાહો તે માંગવાનું’ કહ્યું અને વાંસળીવાળાએ શિવની મુક્તિ માગી. બંને દેવતાઓને ગજાસુરે પોતાનું કલ્યાણ કરવાની પ્રાર્થના કરી એ શિવે એને પોતાના પુત્રના મસ્તકમાં સમાવી લેવાનું વચન આપ્યું. હાથીઓની રતિક્રિડા નીરખીને શિવ-પાર્વતીએ પ્રણયક્રીડા કરી હોવાની કથા ય છે. અલબત્ત, વઘુ જાણીતી શિવપુરાણની કથા છે. પાર્વતીએ સ્નાન પહેલા પોતાના અંગ પર લગાડેલા લેપમાંથી એકલતા દૂર કરવા એક પુત્ર ઘડ્યો, જે નહાતી માતાની ચોકીદારી કરતો હતો, ત્યારે તપસ્યા બાદ આવેલા શિવને ઓળખી ન શક્યો. ફરજપાલનના ભાગરૂપે શિવને રોકતા ક્રોધથી શિવે ત્રિશૂળથી એનું મસ્તક છેદ્યું. હકીકતની જાણ થતાં પાર્વતીને ખાતર ગણોને જે પ્રથમ દેખાય એનું મસ્તક લઈ આવવાનો આદેશ કર્યો અને ભૂતગણો હાથીનું મસ્તક લઈ હાજર થતા ગણ-પતિને ગજમસ્તક મળ્યું. વેલ, લાંબીલચ કથાના અંતે સવાલ ટૂંકોટચ: પાર્વતી ગણેશના સર્જન સમયે કયો લેપ ત્વચા પર લગાડતા હતા ?

(૨) શુભકાર્ય માટે લેવાતા ગણેશના નામોમાં જાણીતું (અને દેખીતું !) નામ છે – એકદંત. ગણપતિનો ઉંદર સાપથી બીવે, અને એમનો  એક હાથીદાંત ખંડિત છે. ગણપતિનો સર્પથી ગભરાતા મૂષકવાહન પરથી એ ગબડી પડ્યા, એ જોઈ ચંદ્ર ખડખડાટ હસ્યો એટલે સર્પને કમ્મરે બેલ્ટ તરીકે વીંટાળી ગણપતિએ એક દાંત તોડીને ચંદ્રને બે હિસ્સામાં કાપી સુદ-વદ, પૂનમ-અમાસનું સર્જન કર્યું એની બાળબોધકથા છે. પરશુરામે એક દાંત પોતાની ફરસીથી કાપ્યો હોવાની પણ વાત છે. પણ સૌથી માનીતી કથા એ છે કે, પોતે મુકેલી એક શરતનો ભંગ ન થાય એ માટે ગણેશે જાતે પોતાના ઉપયોગમાં લેવા એક દાંત તોડ્યો ! કઈ શરત ? કયું કાર્ય ?

(૩) ભાદ્રપદ (ભાદરવા) શુકલ ચતુર્થી (સુદની ચોથ)થી અનંત ચતુર્દશી (ચૌદસ) સુધી ચાલતો ગણેશોત્સવ મહારાષ્ટ્ર સાથે શિવાજી અને પછી પેશ્વાઓના સમયથી ઘેર ઘેર જોડાયો.પણ ૧૮૯૩માં આઝાદીની લડતમાં સર્વેજન સમાજ એકઠો થાય અને બ્રાહ્મણોના એકાધિકારમાંથી મુક્ત થઈ, અન્ય વિખૂટી પડેલી હિન્દુ પ્રજા પોતાની સંસ્કૃતિ સાથે જોડાય – જેની મદદથી આઝાદીની ચળવળ ઉભી કરી શકાય, એ માટે બ્રિટિશ રાજની સામે મોરચાબંધી તરીકે સાર્વજનિક ગણેશોત્સવની શરૂઆત થઈ. રાષ્ટ્રવાદી વ્યૂહરચનાના ભાગરૂપે ગણેશોત્સવનું આજ દિન સુધી લોકપ્રિય સ્વરૂપ ઘડી કાઢનાર નેતા કોણ હતા ?

(૪) ગણપતિની દૂધ પીતી મૂર્તિએ ગામ ગાંડું કર્યું હતું યાદ છે ? ભલે કોઈ છોકરાઓને દૂધ ન આપે, પણ મંદિરમાં ઠાલવી દે ! (દૂધ પીવડાવીને પછી ભારતવર્ષમાં કોઈ વિધ્નો ટળ્યા હોય એવું તો પવારથી કસાબ સુધી કંઈ લાગતું નથી !) જાતભાતની ડિબેટ અને સાયન્સ વર્સીસ અંધશ્રદ્ધાનો અખાડો બની ગયેલ આ મામલા જેવો જ વિવાદ જગતમાં અન્ય એક પવિત્ર મનાતા પૂતળાઓએ જૂદી રીતે વર્ષોથી જન્માવેલો છે ! એ કઈ કોન્ટ્રોવર્સી છે ?

(૫) ઉત્તર પ્રદેશના બાંદા જીલ્લામાં રિમિયાન પાસે કે મઘ્ય પ્રદેશમાં ભેડાઘાટ પાસે કે રાજસ્થાનમાં ઉદયપુર (વિદિશા) પાસે ગણેશના સ્ત્રી દેહ સ્વરૂપની પ્રાચીન અનાવૃત પ્રતિમાઓ છે! જર્મનીથી લઇ કર્ણાટકના મ્યુઝિયમમાં પણ છે. તેમના તજજ્ઞો એને ગણપતિમાંથી સર્જાયેલું યોગિની સ્વરૂપ કહે છે. આજે સાવ લુપ્ત થયેલા અને હજુ પ્રાચીન મંદિરો ફરતેના શિલ્પોમાં દેખાઇ જતા આ ગણેશના ફેમિનાઇન ફોર્મનું નામ શું ?

(૬) મૂર્તિની વાત નીકળી તો ભારતના તમામ પ્રાચીન ભગવાનોની માફક ગણપતિ પણ બ્રહ્મચારી નહિ, સંસારી છે ! એમના ખોળામાં બેઠેલી બે પત્નીઓના ચિત્રો-શિલ્પો ખુબ જાણીતા છે. પુરાણકથા મુજબ ત્રિલોકની યાત્રા અંગેની ચેલેન્જ લેવા કાર્તિકેય મોર પર સવાર થઈને ઉડી ગયા પણ ગણેશે માતા-પિતા શિવપાર્વતીની સાત પ્રદક્ષિણા કરી પેરન્ટસમાં જ બ્રહ્માંડ સમાયેલું છે, એવું પોએટિક જસ્ટિફિકેશન આપ્યું. પ્રસન્ન થયેલા મમ્મી-પપ્પાએ સ્માર્ટ દીકરાને આશીર્વાદ ઉપરાંત એક નહિ, બે કન્યાઓ સાથે લગ્ન કરાવી આપ્યા. બંને બ્રહ્માની (કેટલાક સંદર્ભો મુજબ બ્રહ્માના પુત્ર મરીચીની) પુત્રીઓ નામ સિદ્ધિ અને બુદ્ધિ. જે ઘણી જગ્યાએ હવે રિદ્ધિ (સંપત્તિ) અને સિદ્ધિ (સફળતા) તરીકે રૂઢ થઈ ગયા છે ! (બુદ્ધિ કરતા રિદ્ધિ યાને રૂપિયાને મહત્વ વઘુ આપતા સમાજ પાસેથી બીજી અપેક્ષા પણ શું હોય ?) સવાલ એ છે કે સિદ્ધિ અને બુદ્ધિથી ગણેશને થયેલા મનાતા બે પુત્રોના નામ કયા કયા ?

(૭) મહોદર નામ ગણેશનું મોટું પેટ ઉપરાંત ‘મોહ’ના આસુરી તત્વને ગળી જવા પરથી પડ્યું છે. વક્રતુંડ અને વાંકી સૂંઢવાળું સ્વરૂપ વળી સિંહ પર સવારી કરે છે. લાલ રંગના ગજાનન (આનન એટલે માથું) દ્વાપર યુગનું સ્વરૂપ છે. પૌરાણિક આખ્યાનોની ફેન્ટેસી એવી છે કે કળિયુગમાં વાદળી અશ્વ પર રાખોડી રંગના ગણેશ પ્રગટ થશે. એ સ્વરૂપનું નામ ?

(૮) ગણેશના ચિત્રો અને પ્રતિમાઓમાં મોટા ભાગે હાથની બે મુદ્રાઓ જોવા મળે. એકમાં હાથ નીચેની દિશામાં ખુલ્લી હથેળી સાથે ઢળતો હોય તે વરદ મુદ્રા અને વઘુ જાણીતી એવી ખુલ્લી હથેળી દેખાય તેમ હાથ ઉંચો રાખ્યો હોય તે ! આ દેવી-દેવતાઓના કેલેન્ડરમાં વારંવાર દેખાતી મુદ્રાને શું કહેવાય ?

(૯) ત્સોંગ ગી, ડાગ પો, માર ચેન – આવું ભેદી નામ તિબેટિયન ‘મહારક્ત’ ગણપતિ સ્વરૂપનું છે. જ્યાં બૌદ્ધ ધર્મમાં એનો મહાન લાલ ભગવાન, ગણ યાને ટીમ / જૂથ / ટૂકડી / ફોર્સના વડા – એવો અર્થ થાય છે. બુદ્ધે શિષ્ય આનંદને ગણપતિ હૃદયમંત્ર શિખવાડ્યો હોવાનું ય એક તિબેટી સંપ્રદાયમાં છે. જાપાનમાં એ ‘ગનાબાચી’ કે ‘શોટેન’ તરીકે પણ ઓળખાય છે. જાપાનમાં આપણા અર્ધનારીનટેશ્વર જેવું બૌદ્ધ લોકપરંપરામાંથી આવેલું નર-નારી સ્વરૂપના ગણેશના આલિંગનનું ‘કાંગી’ નામે ઓળખાતું રૂપ પણ છે. થાઈલેન્ડમાં ગણેશને ‘ફ્રા ફિકાનેત’ તરીકે ઓળખાય છે. ઇન્ડોનેશિયામાં ડહાપણના દેવતા ‘બાંડુંગ’ તરીકે ઓળખાતા. જૈનોમાં તો આજે ય ગણેશ પોપ્યુલર છે. શ્વેતાંબર સંપ્રદાયના ગ્રંથોમાં કેટલીક કથાઓ-સંદર્ભો છે. મથુરામાં જૈન યક્ષી (ગૌરી)ના મંદિરમાં ગણેશ પ્રતિમા છે. ઉદયગિરિ-ખાંડગિરિની ગુફાઓમાં ય છે. સવાલ એ છે કે વિશ્વમાં બૌદ્ધ ધર્મના માઘ્યમે ફેલાયેલા ગણેશના રૂપનું બુદ્ધિસ્ટ નામ કયું ?

(૧૦) અણિમા (નાનું અણુરૂપ લેવું), મહિમા (વિરાટ વિશ્વરૂપ જેવું), ગરિમા (વજનદાર બનવું), લધિમા (સાવ હળવા થઈ જવું), પ્રાપ્તિ (કોઈ પણ સ્થળે પહોંચવું), પ્રાકમ્યા (જે ઇચ્છએ તે મેળવવું), ઇષ્ટવા (પૂર્ણ અધિકાર / ચૈતન્યસ્વરૂપ પ્રાપ્ત કરવું) વાસ્તવા (બધા પર નિયંત્રણ કરવું) – આ યોગશાસ્ત્રની દ્રષ્ટિએ અષ્ટસિદ્ધિ છે. દેવાંતક અસુરના નાશ માટે ગણેશે ઉપયોગ કર્યો હોય એવી મનાતી આ આઠ સિદ્ધિઓને સ્ત્રીના સ્વરૂપમાં છત્રછાયા સિંહાસન પર બેઠેલા ગણપતિની આસપાસ નવવારી મરાઠી સાડીમાં બતાવતું ચિત્ર કયા ચિત્રકારે દોર્યું છે ?

(૧૧) ૧૯૭૫માં બનેલી કઈ ફિલ્મને લીધે ગણેશની ભૂતકાળમાં ક્યાંય ન હોય, એવી સ્ક્રિપ્ટરાઈટરે બનાવેલી દીકરીને પણ ભારતનો ભક્તિઘેલો સમુદાય ભાવથી પૂજવા લાગેલો ? (એ ફિલ્મના નામમાં જ ગણેશપુત્રી (?)નું નામ છે !)

(૧૨) સેલિબ્રિટીઓનું ફેવરિટ અને સ્વયમ એક સેલિબ્રિટી બની ચૂકેલું સિદ્ધિવિનાયક મંદિર આજે મુંબઈનું સૌથી ‘ધનવાન’ મંદિર છે. દરેક ધર્મના લોકો જ્યાં ‘અષ્ટવિનાયક’ એવા ગણપતિસ્વરૂપને પૂજવા આવે છે. પણ એ બનાવનારા મૂળ લક્ષ્મણ વિઠુ પાટીલ અને એમને કોન્ટ્રાક્ટ આપનાર દેવુબાઈ પાટિલના વારસદારોની હાલત શ્રીમંત નથી ! સવાલ: સિદ્ધિવિનાયક મંદિર કઈ તારીખ અને સાલમાં બનેલું ?

(૧૩) કમ્બોડિયામાં રહેલા વિશ્વના સૌથી મોટા મંદિર અંગકોરવાટની કોતરણીમાં પણ મોજૂદ અને પશ્ચિમમાં અગાઉ ‘એલિફન્ટ ગોડ’ તરીકે ઓળખાવા લાગેલા ગણેશની ૧૮૦૬માં સર વિલિયમ જોન્સ નામના વિદેશી વિદ્વાને એક રોમન દેવતા સાથે તુલના કરેલી. પંચમુખી ગણેશના એક ‘ગણેશ જયંતી’ સ્વરૂપને જોઈને જોન્સને આ વિચાર આવેલા. આ રૂપમાં ગણેશનું એક મસ્તક હાથીનું જમણી બાજુ અને મનુષ્યનું ડાબી બાજુ જુએ છે. ખ્રિસ્તી કેલેન્ડરનો પ્રથમ માસ જેના પરથી આવ્યો એ રોમન દેવતાના પણ બે મસ્તક છે, એક આગળ-બીજું પાછળ નિહાળે છે. એ દેવતાનું નામ શું ?

(૧૪) બોલીવૂડમાં બચ્ચાં પાર્ટીને ગમતો ગણેશનો એનિમેટેડ અવતાર ‘માય ફ્રેન્ડ ગણેશ’ નામની બે ફિલ્મોમાં (જેની ગુણવત્તા સાવ રદ્દી હતી)માં આવ્યો. એ બંને ફિલ્મોના દિગ્દર્શકનું નામ ?

(૧૫) જમણી સૂંઢાળા ગણપતિ કુદરતી રીતે મળી આવે તો શુકનવંતા ગણાય છે. એને થીમ તરીકે મૂકીને રસપ્રદ એવી સાયન્સ ફિકશન સ્ટોરી કયા વિખ્યાત ભારતીય વિજ્ઞાની / લેખકે લખી છે ?

(૧૬) ગણેશા સ્પીક્સવાળા જ્યોતિષથી બેજન દારૂવાલા જગવિખ્યાત પારસી બની ગયા છે. ભગવાન ગણપતિનું મોટું માથું બુદ્ધિ સૂચવે છે, અને વિશાળ પેટ રહસ્યો સાચવવા માટે છે, લાંબા કાનથી બઘું સાંભળે છે – આ મતલબનો ઇમેઈલ સુપર પોપ્યુલર છે. કોર્પોરેટ વર્લ્ડ માટે કયા ભારતીય મેનેજમેન્ટ થીંકરે લખેલો આ લેખ છે ?

(૧૭) દેવોના ખજાનચી કુબેરના ઘેર જમવા ગયેલા ગણેશ આખું નગર ભૂખમાં ગળી ગયા પછી ઘરના મુઠ્ઠી ભર ભાતથી ધરાઈ ગયા હતા. મુનિ અગસ્ત્યને દક્ષિણમાં કમંડળમાં રહેવા દેવતાઈ જળથી કાવેરી નદી બનાવવામાં એમણે મદદ કરી હતી. આજે ગણેશોત્સવમાં પ્લાસ્ટર ઓફ પેરિસની મૂર્તિઓ અને કેમિકલ રંગોને લીધે વિધ્નહર્તાના ભક્તો ઘ્વનિપ્રદૂષણ ઉપરાંત દરિયાઈ સજીવસૃષ્ટિ સામે જળપ્રદૂષણ પણ ફેલાવે છે. ૨૦૦૫માં એક જાગૃત નાગરિકે કરેલી પિટિશનના આધારે મુંબઈ હાઈકોર્ટે એના પર વાજબી પ્રતિબંધ મૂક્યો છે. ઇકોફ્રેન્ડલી ગણેશ માટેની ઝૂંબેશ ઇન્ટરનેટ પર પણ શરૂ થઈ છે. ગણેશોત્સવના નામે પ્રગટ થતી આ આસુરી માનવીય વૃત્તિઓ અટકાવવા માટે અપીલ કરનાર કોણ ?

*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*

જવાબો: 

(૧) હળદરનો

(૨) વ્યાસને મહાભારત લખવા માટે કહ્યું ત્યારે ગણેશે અટક્યા વિના લખાવવાની શરત મૂકી, વ્યાસની ઝડપ મુજબ લખવા જતાં પીંછીની કલમ તૂટી. માટે તત્કાળ એક દાંત તોડી ગણેશે લખવાનું ચાલુ રાખ્યું !

(૩) લોકમાન્ય ટિળક

(૪) મધર મેરીના આંસૂ ટપકાવતી પ્રતિમા

(૫) વિનાયકી

(૬) ક્ષેમ (સિદ્ધિથી), લાભ (બુદ્ધિથી) ક્યાંક ક્ષેમનું શુભ પણ થઈ ગયું છે.

(૭) ઘૂમ્રકેતુ

(૮) અભયમુદ્રા

(૯) વિનાયક

(૧૦) રાજા રવિવર્મા

(૧૧) જય સંતોષી મા

(૧૨) ૧૯ નવેમ્બર, ૧૮૦૧

(૧૩) જાનુસ

(૧૪) રાજીવ એમ. રૂઈયા

(૧૫) જયંત નારલીકરે

(૧૬) પ્રમોદ બત્રા

(૧૭) નરેન્દ્ર દાભોલકર

# ગત વર્ષનો લેખ – આસ્થા તો વ્યક્તિગત છે, પણ રોજીંદા જીવન સાથે વણાયેલી બાબતનું કુતુહલ અને સાંસ્કૃતિક વારસાનું સાચું જ્ઞાન પણ ગણેશકાર્ય જ છે – એ  હેતુથી આ વર્ષે પુન: સ્થાપિત.

 
29 ટિપ્પણીઓ

Posted by on સપ્ટેમ્બર 19, 2012 in heritage, india, religion

 

જિંગા લાલા હો ;)

બ્રેક કે બાદ આપ કા સ્વાગત હૈ…આજે હલકીફૂલકી ગમ્મત.

અમેરિકાની છેલ્લી યાત્રાના છેલ્લી તબક્કામાં આખો દિવસ સાન ફ્રાન્સિસ્કોના સાયન્સ મ્યુઝિયમમાં વીત્યો. ત્યાં એક સેક્શનમાં સેક્સના નામથી જ ભડકતા  ( કામથી તો કોઈ ભડકતું હોય એવું એવું પ્રેક્ટીકલી લાગતું નથી ! 😀 ) દોસ્તોના લાભાર્થે એક સેક્શનના આરંભે સરસ સાઈનબોર્ડ જોયું. વાત આમ તો અભ્યાસુઓ માટે જાણીતી છે ( ‘યુવાહવા’ પુસ્તકમાં ‘૯૭માં મેં લખેલા લેખમાં ય છે) પણ ટૂંકમાં સરળ-સ્પષ્ટ, છતાં એકેડેમિક ભાષામાં કામ-ઊર્જા સજીવસૃષ્ટિનું કેન્દ્રબિંદુ છે , એ સમજાવી દેવાયું છે..લો, વાંચો ….

અલબત્ત, આ ચાહવા-ચૂમવા-ચાખવા-ચાટવા-ચૂસવા વગેરે વગેરેનો ‘વિષય’ છે, પણ ચર્ચાનો વિષય નથી..છતાં આપણે ત્યાં ચર્ચાતુરો એની ચર્ચામાં જ શક્તિ ખર્ચવા એવરરેડી હોય છે lolzzz… હોમો સેપિયન્સ નામે ઓળખાતા પ્રાણીઓમાં ઓફ સિડકશન વિષે તો વાત્સ્યાયનથી રોબર્ટ ગ્રીન સુધીના ઘણું ફરમાવી ગયા છે…પણ અનાયાસ આ કાર્ટૂન લેપટોપના ખજાનામાં પડી ગયેલું એ યાદ આવી ગયું…

હવે આ ના સમજાય એ બ્લોગ પડતો મુકીને પોગો જુઓ ! 😉 😛

અને સમજાય એ આ ફક્ત દોઢ મિનિટનો ફ્રેંચ વિડીયો જુઓ… આમ તો એમાં આઇન્સ્ટાઇનનો પેલો ઊર્જા રૂપાંતરણનો નિયમ અને હેલ્ધી રહેવા કેલેરી બર્નિંગ માટેની ‘અપીલ’ જ છે હીહીહી !

ના ગમ્યું? તો આ પેજ બંધ કરો…આસ્થા-સંસ્કાર-શ્રધ્ધા ચેનલ્સ મફતમાં ૨૪ કલાક ચાલુ જ છે. જોયા કરો… 🙂

 
48 ટિપ્પણીઓ

Posted by on સપ્ટેમ્બર 17, 2012 in entertainment, fun

 

સ્વામી વિવેકાનંદ : પત્રો અને પશ્ચિમ !



આ જુનો  લેખ વધુ એક વાર આ વખતે બ્લોગના માધ્યમે રિ-માઈન્ડર રૂપે…

આજે ૧૧ સપ્ટેમ્બર શિકાગો ખાતે સ્વામી વિવેકાનંદે આપેલા વ્યાખ્યાનના સ્મરણનો દિવસ છે ત્યારે બધા જ વિશ્વમાં એમણે લહેરાવેલી ભારતીય સંસ્કૃતિની ધજાપતાકાનો પોપટપાઠ કરી રહ્યા છે. પણ એ મુલાકાત થકી એમના દિમાગ પર જેનો ઝંડો લહેરાયેલો એ અમેરિકાના વેસ્ટર્ન કલ્ચર વિશેના એમના એ સમયના નિરીક્ષણો ટાંકવા તો શું, વાંચવાની યે કોઈ તસ્દી લેતું નથી ! આજે રેફરન્સ વિના વાંચો તો સ્વામી સચ્ચિદાનંદના લાગે એવા આ એમના વાસ્તવમાં આટલા જુના વિચારો  કે આજે ૨૦૧૨માં મારાં જેવો કોઈ અમેરિકા જઈ જે ઓબ્ઝેર્વેશન કરે એમાં કોઈ ફરક લાગે છે? મતલબ ત્યારે પણ અમેરિકાનું જે મેરિટ હતું એ જળવાયું છે, ને ત્યારે પણ આપણી જે ખામીઓ હતી એ સુધરી નથી !

સ્વામી વિવેકાનંદના નામે પશ્ચિમી સંસ્કૃતિ પર થૂ થૂ કરીને  ભારતીય સંસ્કૃતિની મહાનતાના બણગા ફૂંકતા ફૂંકતા ગલોટિયાં ખાઈ જનારાઓ એ તો ખરેખર  બેંચ પર ઉભા ઉભા આ પત્રોના અંશો ૧૦૦ વાર લખવા જોઈએ.

યુવાવર્ગનું સઘળું ઘ્યાન પશ્ચિમ અને પાશ્ચાત્ય સંસ્કૃતિમાં પરોવાઈ ગયું છે, એવું ઘરડી માનસિકતાવાળા ઘણા માને છે. યુવામહાપુરૂષની વાત આવે અને વીરનર સ્વામીવિવેકાનંદનું નામ યાદ ન આવે? સામાજીક સંસ્થાઓ સ્વામીજીની તસવીરોને હારતોરા કરે છે. પણ સ્વામીજીના અક્ષરદેહ રૂપે જળવાયેલા પુસ્તકો વાંચવાની તસદી લેવાની એમને ફુરસદ નથી.

એની વે, ઓગણીસમી અને વીસમી સદીના પ્રત્યેકભારતીય ક્રાંતિકારીઓની માફક સ્વામીજીના ઘડતરમાં પશ્ચિમી પવનોનો ખાસ્સોમહત્વનો ફાળો હતો. એમની ગ્રંથમાળાના પુસ્તકો (ક્રમ ૫,૧૦,૧૧,૧૨)માં છપાયેલાએમના પત્રોમાં જરા પાશ્ચાત્ય સંસ્કૃતિ અને જીવન અંગે એમની જ વાણીના ધૂંટડા ભરવા જેવા છે. થોડુંક ચાખી લો :

 

(૧) હરિપદ મિત્રને, શિકાગોથી: અહીંના જેવી સંસ્કારી અને સુશિક્ષિત સ્ત્રીઓ મેં બીજે ક્યાંય જોઈ નથી.આપણા દેશમાં સુશિક્ષિત પુરૂષો તો છે પણ અહીંના જેવી સ્ત્રીઓ ભાગ્યે જ જોવામળે… અહો! તેઓ કેટલી સ્વતંત્ર છે! સામાજીક અને નાગરિક કર્તવ્યોનું તેઓ જનિયમન કરે છે. અહીં શાળાઓ અને કોલેજો સ્ત્રીઓથી ઉભરાય છે, જ્યારે આપણાદેશમાં તો સ્ત્રીઓને રસ્તા પર સલામતીથી ફરવા પણ ન દેવાય! ….અહીં સ્ત્રીઓકેવી પવિત્ર અને સંયમી હોય છે! હવામાં ઉડતા પક્ષીઓ જેવી મુક્ત હોય છે…પૈસા કમાય અને તમામ પ્રકારનું કાર્ય કરે. રખેને આપણી છોકરીઓ ભ્રષ્ટ અને અનીતિમય થઈ જશે, એ ભયે આપણે એમને અગિયાર વર્ષમાં પરણાવી દેવામાં બહુ જ ચોક્કસ છીએ. આઘ્યાત્મિકતાની બાબતમાં અમેરિકનો આપણાં કરતા ઘણે દરજ્જે ઉતરતાછે. પણ એમનો સમાજ આપણા સમાજ કરતા ઘણે દરજ્જે ચડિયાતો છે. (૨૮ ડિસેમ્બર, ૧૮૯૩)

(૨) ગુરૂબંઘુઓને, ન્યુયોર્કથી: આ દેશની અપરણીત છોકરીઓ બહુ ભલી છે અને ખૂબ સ્વમાની છે… તેમને મન શરીરની સેવા એ જ મોટી વસ્તુ છે, તેઓ તેને ઘસીને ઉજળું કરે છે ને તમામ પ્રકારનુંલક્ષ આપે છે. નખ કાપવાના હજારો સાધન, વાળ કાપવાના દસ હજાર અને પોશાક, સ્નાનસામગ્રી તથા સુગંધી દ્રવ્યોની વિવિધતાની તો ગણતરી જ કોણ કરી શકે? તેઓ ભલા સ્વભાવના માયાળુ ને સત્યનિષ્ઠ છે. તેમનું બઘું સારું છે, પરંતુ ભોગ જ તેમનો ઈશ્વર છે. આ દેશમાં ધન નદીના પ્રવાહની જેમ વહે છે. સૌંદર્ય તેના વમળો છે, વિદ્યા તેના મોજાં છે. દેશ મોજશોખમાં આળોટે છે.

અહીં મક્કમતાઅને શક્તિનું અદ્ભૂત દર્શન થાય છે. કેવું વાળ, કેવી વ્યવહારદક્ષતા ને કેવું પૌરૂષ!… અહીં જબરદસ્ત શક્તિનો આવિર્ભાવ નજરે ચડે છે… મૂળ વાત પર આવુંતો આ દેશની સ્ત્રીઓને જોઈને મારી અક્કલ કામ કરતી નથી! જાણે હું બાળક હોઉં તેમ તેઓ મને દુકાનોએ તથા બીજે બધે લઈ જાય છે. તેઓ બધી જાતના કામ કરે છે. હું તો તેઓના સોળમા ભાગનું પણ ન કરી શકું. તેઓ સોંદર્યમાં લક્ષ્મી જેવી છે, સદગુણોમાં સરસ્વતીઓ છે. તેઓ ખરેખર મા ભગવતીનો અવતાર છે. તેમને ભજવાથી માણસને સર્વમાં પૂર્ણતા મળે છે. હે ભગવાન! આપણે શું માણસોમાં ગણાઈ એવા છીએ?…. અહીંની સ્ત્રીઓને જોઈને હું ખરેખર આશ્ચર્યચકિત થઈ જાઉં છું. માભગવતી તેમના પર કેટલાં કૃપાળુ છે! તે કેવી અદ્ભૂત નારીઓ છે! (૨૫ સપ્ટેમ્બર, ૧૮૯૪)

(૩) સ્વામી રામકૃષ્ણાંનંદ (શશી)ને શિકાગોથી: લોકો (અહીં) કલા અને સાધનસામગ્રીમાં સૌથી આગળ પડતા છે. આનંદપ્રમોદ અનેમોજશોખમાં આગળ પડતા છે, તથા પૈસા કમાવા અને વાપરવામાં મોખરે છે… લોકો જેટલું કમાય છે, તેટલું ખર્ચે છે. બીજાનું ખરાબ બોલવું અને બીજાની મહાનતાજોઈને હૃદયમાં બળવું એ આપણું (ભારતનું) રાષ્ટ્રીય પાપ છે. (જાણે) ‘મહાનતાતો મારામાં જ છે. બીજા કોઈને તે મળવી ન જોઈએ!’

આ દેશની સ્ત્રીઓ જેવી દુનિયામાં બીજે ક્યાંય નથી. કેટલી પવિત્ર, સ્વતંત્ર, આત્મશ્રદ્ધાવાળી અનેમાયાળુ! સ્ત્રીઓ જ આ દેશનું જીવન અને આત્મા છે. તેઓમાં બધી વિદ્યા અને સંસ્કાર કેન્દ્રિત છે. અમેરિકાની સ્ત્રીઓ જોઈને હું આશ્ચર્યથી મૂક થઈ જાઉંછું. અહીં હજારો સ્ત્રીઓ એવી છે, જેમના મન આ દેશના બરફ જેવા શુભ અને પવિત્રછે… જ્યારે આપણે બૂમો પાડીએ છીએ, ‘માયારૂપી આ નારી કોણે સર્જી?’ અને એવું એવું ભાઈ! દક્ષિણ ભારતમાં ઉચ્ચ વર્ણના લોકો નીચલા વર્ણને જે રીતે પજવેછે, તેના ભયંકર અનુભવો મને થયા છે. મંદિરોમાં જ કેવા હીન વ્યભિચાર ચાલે છે! …જે દેશ (ભારત)માં લાખો લોકો મહુડાના ફૂલ ખાઈને જીવે છે અને દસ-વીસ લાખ સાઘુઓ અને એકાદ કરોડ બ્રાહ્મણો આ ગરીબ લોકોનું લોહી ચૂસે છે… તેનેદેશ કહેવો કે નરક? આ તે ધર્મ કહેવાય કે પિશાચનું તાંડવ! ભાઈ, અહીં એક વાતપૂરી સમજી લેશો. મેં આખા હિંદની મુસાફરી કરી છે અને અમેરિકા પણ જોયું છે…આપણા જેવી ‘કૂપમંડૂકતા’  જગતમાં બીજે ક્યાંય જોઈ નથી. પરદેશમાંથી કંઈ પણ નવું આવશે કે પહેલું અમેરિકા તે સ્વીકારશે. જ્યારે આપણે? ‘આપણી આર્ય પ્રજા જેવા માણસો જગતમાં છે જ ક્યાં!’  આ ‘આર્યત્વ’ ક્યાં દેખાય છે તે જ હું જોઈ શકતો નથી! (૧૯ માર્ચ, ૧૮૯૪)

 (૪) આલાસિંગા પેરૂમલ તથા શિષ્યોને, ન્યુયોર્કથી: આપણા પૂર્વજોએ ધાર્મિક વિચારોને મુક્ત રાખ્યા અને આપણને પરિણામે અપૂર્વ ધર્મ મળ્યો. પણ તેમણે સમાજને ભારે સાંકળોથી જકડી રાખ્યો અને પરિણામે આપણો સમાજ, ટૂંકમાં કહીએ તો, ભયંકર પૈશાચી બની ગયો છે. પશ્ચિમમાં સમાજ હંમેશાં સ્વતંત્ર હતો. તેનું પરિણામ જુઓ. બીજુ બાજુએ તેમના ધર્મ તરફ નજરકરો.વિકાસની પ્રથમ શરત છે :  સ્વતંત્રતા. જેમ માણસને વિચારની કે વાણીની સ્વતંત્રતા હોવી જોઈએ, તે જ રીતે તેને આહારમાં, પહેરવેશમાં, લગ્નમાં અને બીજી બધી બાબતોમાં બીજાને હાનિ ન કરે ત્યાં સુધીની છૂટ હોવી જોઈએ.

આપણે ભૌતિક સંસ્કૃતિ વિરૂઘ્ધ મૂર્ખાઈ ભરેલી વાતો કરીએ છીએ, કેમકે દ્રાક્ષ ખાટી છે. આ બધી મૂર્ખાઈભરી બડાઈની વાતો છતાં પણ માનો કે સમગ્ર ભારતમાં માત્ર એકલાખ જેટલાં જ સ્ત્રી પુરૂષોના સાચા આઘ્યાત્મિક વિકાસને ખાતર શું ત્રીસ કરોડ (એ સમયના ભારતની વસતિ)ને જંગલીપણા અને ભૂખમરામાં ડૂબાડવા?…. મુસલમાનોએ હિંદુઓ પર વિજય મેળવ્યો તે શી રીતે શક્ય બન્યું? તેનું કારણ હતું – ભૌતિક બાબતમાં હિંદુઓનું અજ્ઞાન!… ગરીબોને કામ આપવા માટે ભૌતિક સંસ્કૃતિ, અરે ભોગવિલાસ સુદ્ધાં જરૂરી છે. … ભારતમાં બહુ બહુ તો તમારી પ્રશંસા થશે. પણ તમારા કામ માટે એક પૈસો પણ મળશે નહીં! (૧૯ નવેમ્બર, ૧૮૯૪)

(૫) ઈ.ટી. સ્ટડીને, ન્યુયોર્કથી: અવશ્ય, હું ભારતને ચાહું છું. પણ દિવસે દિવસે મારી દ્રષ્ટિ વધારે ચોખ્ખી થતી જાય છે. ભારત, ઈંગ્લેન્ડ કે અમેરિકા, અમારે મન શું છે? અમે તો જેને અજ્ઞાનીઓ ‘મનુષ્ય’ કહે છે, તે ઈશ્વરના દાસ છીએ. જે મૂળમાં પાણી રેડે છે તે આખા વૃક્ષને પાણી પાતો નથી? સામાજીક, રાજકીય કે આઘ્યાત્મિક કલ્યાણ માટેની ભૂમિકા માત્ર એક છે: તે એ કે હું અને મારો બંઘુ ‘એક’ છીએ એનું ભાન. બધા દેશો અને બધા લોકો માટે આ સાચું છે અને હું તમને કહી દઉં કે પૌર્વાત્યો કરતાં પાશ્ચાત્યો તેનો વધારે ઝડપથી સાક્ષાત્કાર કરશે. (૯ ઓગસ્ટ, ૧૮૯૫)

 (૬) દીવાન હરિદાસ બિહારી દેસાઈને, શિકાગોથી: પૂર્વ અને પશ્ચિમ વચ્ચે સમગ્ર તફાવત આમ છે : તેઓ રાષ્ટ્રો છે, આપણે નથી. એટલે કે સમૃદ્ધિ, સંસ્કૃતિ, શિક્ષણ વગેરે અહીં પશ્ચિમમાં સહુને મળે છે. આમજનતા સુધી પહોંચી જાય છે. ભારતના અને અમેરિકાના ઉચ્ચ વર્ગો તો એક પ્રકારના છે, પણ બંને દેશોના નીચલા વર્ગો વચ્ચેના લોકોનું અંતર અગાધ છે… પશ્ચિમના લોકો પાસે મહાન મનુષ્યોને પસંદ કરવાનું ક્ષેત્ર વધારે વિશાળ છે. મારા માયાળુ મિત્ર, મારા વિશે અન્યથા ન સમજશો, પણ આપણી પ્રજામાં જ મોટી ખામી છે, અને તે દૂર કરવી જોઈએ. (૨૦ જૂન, ૧૮૯૪)

(૭) મૈસૂરના મહારાજાને,શિકાગોથી: આ દેશ (અમેરિકા) અદભૂત છે, અને આ પ્રજા પણ ઘણી રીતે અદભૂત  છે. આ દેશનાલોકો રોજીંદા વ્યવહારમાં યંત્રોનો ઉપયોગ કરે છે, તેટલો બીજી કોઈ પ્રજા કરતીનહીં હોય. યંત્રો સર્વસ્વ છે… તેમની દોલત અને સુખસાધનોને કોઈ સીમા નથી… મારો નિર્ણય તો એ છે કે તે લોકોને વધારે આઘ્યાત્મિક સંસ્કૃતિની અનેઆપણને વધારે ભૌતિક સંસ્કૃતિની જરૂર છે. (૨૩ જૂન, ૧૮૯૪)

 (૮) આલાસિંગા પેરૂમલને,અમેરિકાથી: તમારા (ભારતના) પૂર્વજોએ આત્માને તમામ પ્રકારની સ્વતંત્રતા આપી. પરિણામે ધર્મનો વિકાસ થયો. પરંતુ એ પૂર્વજોએ શરીરને તમામ પ્રકારના બંધનોમાં જકડી રાખ્યું અને પરિણામે સમાજનો વિકાસ અટકી ગયો. પશ્ચિમના દેશોમાં આથી ઉલટુંબન્યું. તેમણે સમાજને દરેક પ્રકારની સ્વતંત્રતા આપી, પણ ધર્મને કંઈ નહિ…પરંતુ પૂર્વ અને પશ્ચિમ બંનેનો આદર્શ આગવો અને ભિન્ન રહેશે. ભારતનો આદર્શ ધાર્મિક અથવા અંતર્મુખી, અને પશ્ચિમનો વૈજ્ઞાનિક અથવા બહિર્મુખી. પશ્ચિમઆઘ્યાત્મિકતાનો એકેએક કણ સામાજીક સુધારણા દ્વારા ઈચ્છે છે. તેવી જ રીતે પૂર્વ પણ સામાજીક સત્તાનો એકેએક અંશ આઘ્યાત્મિક દ્વારા ઈચ્છે છે. (૨૯ સપ્ટેમ્બર, ૧૮૯૪)

 (૯) શ્રીમતી સરલ ઘોષલને, બર્દવાન મહારાજાનો બંગલો (દાર્જીલિંગ)થી: મારી હંમેશા એ દ્રઢ માન્યતા રહી છે કે જ્યાં સુધી પશ્ચિમના લોકો આપણી મદદે નહીં આવે, ત્યાં સુધી આપણું ઉત્થાન થઈ શકશે નહિ. આપણા દેશમાં હજી ગુણની કદર જેવું કશું દેખાતું નથી, નાણાંકીય બળ નથી, અને સૌથી વધારે શોચનીય તો એ કે તેમાં વ્યાવહારિકતાનું તો નામનિશાન પણ મળતું નથી. કાર્યો તો અનેક કરવાના છે, પરંતુ એ કરવાના સાધનો આ દેશમાં ઉપલબ્ધ નથી. આપણી પાસે બુદ્ધિ છે, પણ કાર્યકરો નથી. આપણી પાસે વેદાંતનો સિદ્ધાંત છે, પણ તેને વ્યવહારમાં ઉતારવાની શક્તિ નથી. આપણા ગ્રંથોમાં સાર્વત્રિક સમાનતાનો સિદ્ધાંત નિરૂપિતછે, પણ વ્યવહારમાં આપણે મોટા ભેદો ઉભા કરીએ છીએ… આ દેશના લોકોમાં સામર્થ્ય ક્યાં છે? નાણા ખર્ચવાની શક્તિ ક્યાં છે?… આ દેશના લોકો સંપત્તિની કૃપાથી વંચિત, ફૂટેલા નસીબવાળા, વિવેકબુદ્ધિ વિહોણા, પદદલિત, કાયમી ભૂખમરાનો ભોગ બનેલા, કજીયાખોર અને ઈર્ષાળુ છે….સ્વાર્થ અને આસક્તિરહિત સર્વોચ્ચ કક્ષાના કાર્યનો બોધ ભારતમાં જ અપાયો હતો. પણ વ્યવહારમાં ‘આપણે’  જ અત્યંત ક્રૂર અને નિષ્ઠુર છીએ. (૬ એપ્રિલ, ૧૮૯૭)

 (૧૦) મિસ મેરી હેઈલગે, ન્યુયોર્કથી: સંપ્રદાયો અને તેમના છળપ્રપંચો, ગ્રંથો અને ગુંડાગીરીઓ, સુંદર ચહેરાઓ અને જૂઠા હૃદયો, સપાટી પર નીતિમત્તાના બૂમબરાડા અને નીચે સાવ પોલંપોલ અને સૌથી વિશેષ તો પવિત્રતાનો આંચળો ઓઢાડેલી દુકાનદારી-આ બધાથી ભરેલા આ જગત પ્રત્યે, આ સ્વપ્ન પ્રત્યે, આ ભયંકર ભ્રમણા પ્રત્યે મને ધિક્કાર છૂટે છે. (૧ફેબ્રુઆરી, ૧૮૯૫)

 (૧૧) આલાસિંગા પેરૂમલને, શિકાગોથી : ઈર્ષા પ્રત્યેક ગુલામ પ્રજાનો મુખ્ય દુર્ગુણ છે… જ્યાં સુધી તમે ભારતવર્ષની બહાર નહિ જાવ, ત્યાં સુધી મારા વિધાનમાં રહેલા સત્યનો તમને પ્રત્યક્ષ અનુભવ નહિ થાય. પશ્ચિમવાસીઓની સફળતાનું રહસ્ય તેમની આ સંગઠનશક્તિમાં રહેલું છે. સંગઠનશક્તિનો પાયો છે – પરસ્પર વિશ્વાસ અને એકમેકના દ્રષ્ટિબિંદુ સમજવાની શક્તિ. (૧૮૯૪)

 (૧૨) સ્વામી રામકૃષ્ણાનંદ (શશી)ને, અમેરિકાથી : સંકુચિત વિચારોથી જ ભારતનો વિનાશ થયો છે. આવા વિચારો નિમૂર્ળ ન કરાય ત્યાં સુધીતેની આબાદી થવી અશક્ય છે. મારી પાસે પૈસા હોત તો હું તમને દરેકને જગતના પ્રવાસે મોકલત. માણસ નાનકડા ખૂણામાંથી બહાર ન નીકળે, ત્યાં સુધી કોઈ મહાન આદર્શને હૃદયમાં સ્થાન નથી મળતું. સમય આવ્યે આ ખરૂં સાબિત થશે. (૧૮૯૫)

 

      આ ડઝનબંધ અંશો પૂરા પત્રો નથી. એવું નથી કે સ્વામીજીએ ભારતની ટીકા કેપશ્ચિમના વખાણ જ કર્યા છે. ગરીબી, દંભ, વેદાંત, સેવા ઘણા વિષયો પર ઘણુબઘું એમાં છે. પણ એક સદીથી વધારે સમય પહેલાનો વિવેકાનંદનો આ આક્રોશ (દેશપ્રત્યે) અને અહોભાવ (પશ્ચિમ પ્રત્યે)આજે તો કદાચ વઘુ સાચો લાગે છે. અને આ અભિપ્રાયો કંઈ ભારતને ન ઓળખનાર મુગ્ધ અને વેસ્ટર્ન ગ્લેમરથી અંજાયેલા કિશોરના નથી. આમ પણ, સ્વામી વિવેકાનંદની વીરતા કે ઈરાદા કે દેશપ્રેમ પ્રત્યે તો શંકા જ ન હોય. કરૂણતા તો એ છે કે સ્વામીજીની વાહવાહી અને પોસ્ટરો બધે જ છે-પણ એમણે ઈચ્છી હતી એ મુક્તિ કે સંપત્તિ ભારતીય યુવાપેઢીને એક-દોઢ સદી પછી પણ મળી નથી…અને ૧૦૦-૧૫૦  વર્ષ પહેલાનો જમાનો પણ ક્યાં સતયુગ હતો ? વાંચો અને વંચાવો  આ વેસ્ટર્ન વાસ્તવદર્શી  વિવેકાનંદને !

 
54 ટિપ્પણીઓ

Posted by on સપ્ટેમ્બર 11, 2012 in india, religion, youth

 

છમ છમ બરસે…….

rain 29

 

અમેરિકામાં ને ગુજરાતમાં બંનેમાં ઠેકઠેકાણે  ધોધમાર વરસાદ એકસાથે ચાલુ છે. અંગત મંતવ્ય પ્રમાણે હિન્દી ફિલ્મોના શ્રેષ્ઠ વરસાદી ગીતોમાંનું એક એવું મને અત્યંત ગમતું  ગીત ફિલ્મ ‘પ્રિયતમા’નું છે. ઘાટીલી ગમતીલી  નટખટ નીતુ સિંહ ( રણબીર કપૂરની મમ્મી, યાર )  પર રાજેશ રોશનના દિલડોલ કમ્પોઝિશનનું બરસાતી પિકચરાઇઝેશન એમાં થયું છે. એકદમ ઉન્માદક ! મદહોશ ! યોગેશના શબ્દો કોઈ ઉત્તમ કાવ્યકૃતિથી લગીરે કમ નથી.બસ, અચાનક મનમાં આ સોન્ગનું રિપ્લે ચાલુ થઇ ગયું….લો વાંચો…ને પાછી વિડીયોમાં ફિલ્મના ટાઈટલ સાથે જ આવતું આ અદભૂત વરસાદી ગીત કાનમાં રેડીને જીવ તરબોળ કરો ત્યારે…! સોંગ વિડીયોમાં ક્લિક કરી પહેલી પાંચેક મિનિટમાં (ફિલ્મના ટાઈટલ સાથે)માણોઅને હા, btw,  પ્રિયતમા ફિલ્મ પણ મૂડ અને સમય હોય તો આખેઆખી જોઈ નાખવા જેવી છે. બહુ બધા મેલોડ્રામા વિનાવાસ્તવિક રીતે એમાં લવ મેરેજ અને રિલેશનશિપના પ્રોબ્લેમ્સને સ-રસ અને હળવી ( છતાં હલકી નહિ!) તેવી રીતે ગૂંથવામાં આવ્યા છે. આજે તો આ ફિલ્મ વધુ સાંપ્રત છે. રિ-મેક માટે ૧૦૦% એલિજિબલ! પણ આ સોંગ તો ઓહોહો આહાહા…આજા રે…..સાંભળતાં ગાયિકા આશા ભોંસલેને કહેવાઈ જાય..આશા રે……:-”

*
*
*

પલકોં કો ચૂમ ગઇ પૂરવા હવા

આંખે જો ખુલી તો સબ કુછ થા નયા

પલભર તેરે સપનોં મેં ખો ગઇ

દિન કે ઉજાલે મેં હી રાત હો ગઇ

કાલી કાલી ઘટા આ કે, કબ છા ગઇ

આઇ બરસાત, તેરી યાદ આ ગઇ

ભીગી તન્હાઇ મુઝે તડપા ગઇ

છમ છમ બરસે ઘટા…

ધુંઘરૂ બજાતી હૈ હવા…

આ જા રે… આજા રે…

સરગમ બુંદો કી, કુછ ઐસી ઘૂન ગાયે

એક નગ્મા લહેરાયેં રાહોં મેં

મૌસમ ગીતોં કા, મેરે મન કો તબ ભાયે

જબ સજના તુ આયે, બાહોં મેં

આ જા રે… આ જા રે…

રિમઝિમ બરખા મેં, આ મિલકે હમ ભીગે

સપનોં મેં ખો જાયે, સાવનમેં

પાગલ પંછી કે પંખો કે સાયે મેં

હમ બાદલ તક જાયે સાવન મેં

છમ છમ બરસે ઘટા…

ધુંઘરૂ બજાતી હૈ હવા…

 
20 ટિપ્પણીઓ

Posted by on સપ્ટેમ્બર 7, 2012 in cinema, feelings, romance

 
 
%d bloggers like this: