RSS

Monthly Archives: ફેબ્રુવારી 2013

હર તરફ, હર જગહ, હર કહીં પે હૈ; હાં, ઉસી કા નૂર…. રોશની કા કોઇ દરિયા તો હૈ; હાં, કહીં પે જરૂર !


pi 3
તો આ વખતે એકેડેમીએ દગો ના દીધો. દર વખત કરતા ચુસ્ત નોમિનેશન્સ રહ્યા અને દર વખત કરતા તંદુરસ્ત પરિણામો પણ. અપેક્ષા મુજબ. આર્ગો બેસ્ટ ફિલ્મ થઇ અને લાઈફ ઓફ પાઈની નવલકથાને આબેહૂબ સજીવન કરવા માટે એને શ્વસી ગયેલા વિઝ્યુઅલ વિઝાર્ડ  દિગ્દર્શક એંગ લી બેસ્ટ ડાયરેક્ટર. આર્ગો પરનો લેખ સ્પોઈલર્સથી ભરવો પડે ને એ વળી ભારતમાં કોઈએ ભાગ્યે જ જોઈ હોય એટલે લખ્યો નહિ. પણ લાઈફ ઓફ પાઈ તો ભારતમાં મેગાહીટ નિવડેલી. એનો લેખ મેં જે લખેલો મારી કોલમમાં, એ અહીં મુકું છું. 

લાઈફ ઓફ પાઈ કેવળ એક કિતાબ કે ફિલ્મ નથી. એમાં અનહદનો અનાગત નાદ સ્પષ્ટ સંભળાય છે. એ એક અર્થમાં “લાઈફ ઓફ જય” પણ છે. આ લેખમાં મેં જે લખવા ધારેલું એનો કેવળ ત્રીજો ભાગ જ સમજી વિચારીને મુકેલો. બાકીનાનો હજુ સમય નથી આવ્યો. આટલું પચે તો ય ઘણું છે. પણ એટલું કહું છું કે આ બધા વિચારો વહેંચવા માટે લાઈફ ઓફ પાઈ એક નિમિત્ત છે. એ શુદ્ધ ભારતીય તત્વદર્શનનું સર્જન છે. ( જે હાકલાપડકારાના સંકુચિત અને ધાર્મિક હિન્દુત્વમાં ક્યાંય ખોવાઈ ગયું છે ) અને જેની ભીતરની આંખ થોડીકે ય ખુલી હોય એ જ એમાં નિહાળી શકે તેમ છે. 

આ લેખ ફિલ્મેં ફરી ગાઢ કરેલી અંતરની અનુભૂતિનો અણસાર છે, ગેબના ગૂઢ સંગીતનો એમાં ક્યાંક પુરેપૂરો વર્ણવી ના શકાય ( પણ અનુભવી શકાય ) એવો તાર છે. એંગ લી સિવાયના કોઈ વેસ્ટર્ન સર્જકને કસોટીમાં મુકાવું પડ્યું હોત ભારતમાંથી કેનેડિયન યાન માર્ટેલને સૂઝેલી કથાના રૂપાંતર માટે.

કેટલી વાર ઓસ્કારના સતેજ પર બેસ્ટ ડાયરેક્ટરની સ્પીચનો અંત ભારતના હિન્દી નમસ્તે થી આવ્યો હશે ? પહેલી વાર આ થયું ! થેન્ક્સ એંગ લી. મુક્ત પારદર્શતાને લીધે પરદેશીઓ એ પામી જશે , જે  બંધન અને દંભને લીધે પાસે હોવા છતાં ભારત ખોઈ રહ્યું છે !

જીવન, મૃત્યુ, ઇશ્વર અને સંઘર્ષની એક આધુનિક સર્જનાત્મક ગાથામાંથી ઉકેલાય છે સૃષ્ટિના સનાતન રહસ્યો!


pi 2

‘શ્રદ્ધા એવું ઘર છે, જેમાં અવનવા અનેક ઓરડાઓ મોજૂદ છે.’

‘પણ શંકાનું એમાં કોઇ સ્થાન નથી હોતું, ખરૂંને?’

‘અરે, દરેક માળે એની તો જગ્યા હોય છે. સંશય તો જરૃરી છે, એ શ્રદ્ધાને મજબૂત કરે છે. જયાં સુધી કસોટીએ ન ચડે ત્યાં સુધી શ્રદ્ધાની તાકાત આપણને પૂરી ઓળખાતી નથી!’

આ સંવાદ આવતા વર્ષે ઓસ્કારની રેસમાં ફ્રન્ટરનર નીવડવાની છે, એવી તાઇવાનના દિગ્દર્શક એંગ લીની અદ્દભૂત ફિલ્મ ‘લાઇફ ઓફ પાઇ’નો છે. ૧૦ વરસ પહેલાં જ સાહિત્યનું નોબેલ પછીનું પ્રતિષ્ઠિત ગણાતું બૂકર પ્રાઇઝ જીતનારી નોવેલનું એ આબેહૂબ ફિલ્મી એડોપ્શન છે! યુવાન કેનેડિયન લેખક યાન માર્ટેલે આ કથા ભારતીય પરિવારમાં સેટ કરી છે, કારણ કે એક બ્રાઝિલિયન કથામાંથી નાવડીમાં પ્રાણી સાથે રહેતા સર્વાઇવરનો આઇડિયા જડયા પછી આ કથાનું પોત એમને દિશાહીન અવસ્થામાં દુનિયામાં રઝળપાટ કરતા હતા, ત્યારે ભારતમાં માથેરાન મુકામે સૂઝયું હતું! કેવળ પૂર્વેનો જ દિગ્દર્શક ન્યાય આપી શકે, એવી આ કહાની હાડોહાડ ભારતીય છે. એના પાને પાને (અને ફિલ્મની ફ્રેમે ફ્રેમે) ઉપનિષદોના મંત્રોચ્ચાર સાંભળી શકાય છે. ટીવી ચેનલો પર ફિલસૂફીના ફોતરાં ઠાલવતા ગોખણિયા ગુરૃઓના ઉલટાપુલટા ઉપદેશને બદલે અહીં સોલિડ સત્ય છે. વાંચતા-જોતાંવેંત ખબર પડી જાય કે એનો સર્જક ફકત લેખક નથી ‘એ કશુંક ભાળી ગયો છે, કશુંક પામી ગયો છે!’

એટલે ‘લાઇફ ઓફ પાઇ’ ઇશાવાશ્યમ ઇદમ સર્વમ ની માનવની પ્રકૃતિ સાથે સંવાદિતા (હાર્મની)ના મધુર સૂર રણઝણાવતી મહાગાથા છે. મહાન કળાઓ માટે અનિવાર્ય ગણાય, એવી એ મલ્ટીલેયર્ડ છે, જેમાં સીધી સાદી લાગતી વાર્તાના આપણી આસપાસની અજાયબ સૃષ્ટિ જેવા અનેક પડ ધીરે ધીરે એનો ભાવક જો સંવેદનશીલ અને સર્જકમિજાજ હોય, તો ખુલે છે. એક તરફથી એ માણસના સાહસની, જીવનના પડકારો સામે હાર માન્યા વિના ઝઝુમવાની જીજીવિષાની સુપર્બ ‘સ્ટોરી ઓફ સર્વાઇવલ’ છે. મોટિવેશનલ મેજીકથી ભરપૂર! પણ સાથોસાથ આ જ સંજોગોના તોફાની મોજાંઓ વચ્ચે બાવડાં ફુલાવીને નાવડી હુંકારવાનું જોર કરતી વખતે, પાર ઉતારવા માટે સુકાન હરિને હાથ સોંપી દેવાની, અર્જુનના ગાંડીવટંકાર માટે રથના સારથી શ્રીકૃષ્ણને બનાવવાની, પરમ શ્રદ્ધા અને બિનશરતી સમર્પણની, એ આધ્યાત્મિક દિવ્યજયોતિ છે – જેના અભયનું અજવાળું માણસને કાતિલ કટોકટીમાં માર્ગ બતાવે છે, જીવન-મૃત્યુ વિશેના કેટલાક અઘરા કોયડાઓનો સહજ અને સરળ ઉકેલ આપે છે!

અને ‘થેયસ’ (આનાતોલ ફ્રાન્સ) કે સિદ્ધાર્થ (હરમાન હેસ) કે જીન ક્રિસ્તોફ (રોમાં રોલા) કે ઓલ્ડ મેન એન્ડ ધ સી (અર્નેસ્ટ હેમિંગ્વે) કે કોન-ટિકી (થોર હાયરડાલ) કે મોબી ડિક (હરમાન મેલવિલ)ની કલાસિક સ્મૃતિઓને એકસાથે તાજી કરી આપતી ‘લાઇફ ઓફ પાઇ’ ટ્રિબ્યુટ ટુ ક્રિએટિવિટી એન્ડ ઇમેજીનેશન છે. વાસ્તવની વેદનાના ઉકાળામાંથી નીપજતી કલ્પનાનો કમાલ સ્વાદ! પાઇ પટેલ લેખકને કહે છે, એમ આપણે બધા વિષ્ણુના સપનાનો જ હિસ્સો છીએ!

જી હા, પડદા પર ફિલ્મ નિહાળતી વખતે આપણે એવું માનીએ છીએ કે આ રિયાલિટી નથી. છતાં થોડી ક્ષણો માટે એમાં એકરૂપ થઇને ખોવાઇ જઇએ છીએ. પાત્રોના દુઃખે દુઃખી અને સુખે સુખી થઇ શકીએ છીએ… અને ફરી આપણી જીંદગીમાં ગોઠવાઇ જઇએ છીએ.

વેલ, એ જીંદગી રિયાલિટી છે? કે પછી ફકત રિલેટીવિટી જ છે! જેને આપણે હકીકત કહીએ છીએ એ ય દ્રષ્ટિકોણ જ છે ને! યાન માર્ટેલે એક મુલાકાતમાં કહેલું કે ‘રિયાલિટી ઇઝ ઇન્ટરપ્રિટેશન. વી કો-ક્રિએટ ઇટ’ મતલબ, વાસ્તવ મોટેભાગે તો આપણું આપણને થયેલા અનુભવોનું અર્થઘટન છે જયારે આપણે મૂડમાં હોઇએ, પગારમાં અણધાર્યો વધારો હોય, પ્રિયજનની ચુંબનની ભીનાશ હોઠ પર તાજી હોય, ચૂંટણીમાં ચકચકિત વિજય હોય, અચાનક રાતની રસોઇમાંથી છુટ્ટી હોય ત્યારે દુનિયા હસીનરંગીન લાગે અને મૂડ ઓફ હોય, કોર્ટ- હોસ્પિટલની દોડાદોડીના ચક્કર હોય, નવી તકની તલાશ હોય, પાછલા પ્રોજેકટસ ફલોપ હોય, નણંદનું કાળજે લાગેલું મહેણું હોય ત્યારે દુનિયા સાક્ષાત નરક જેવી લાગે છે. દૂરની સોસાયટીમાં આવેલું મકાન કોઇ મુલાકાતીને શાંત અને કોઇ વિઝિટરને બોરિંગ લાગી શકે છે. જૈસી જીસ કી સોચ્ચ!

જીવનની બધી ઘટનાઓ આપણે પસંદ કરી શકતા નથી. ત્યાં માણસ રંગમંચની કઠપૂતળી છે. પણ એ ઘટનાઓનું અર્થઘટન એના હાથમાં છે. ત્યાં એ પોતાના કેરેકટરનો ડાયરેકટર છે!

એટલે સ્તો બુદ્ધને, મહાવીરને, મોહમ્મદને, કૃષ્ણને, નાનકને, જીસસને, જરથુષ્ટ્રને, મોઝિસને મૂળ તો પરમ તત્વનો,  મા ઇવા (કર્ટસી : અવતાર)નો, તાઓનો, બ્રહ્મનો, ફોર્સ (કર્ટસીઃ સ્ટાર વોર્સ)નો ચૈતન્યનો એક જ પ્રકાશ દેખાય છે. કોઇ તેજોલેશ્યાની વાત કરે છે તો કોઇ ખુદાઇ નૂરની. કોઇ લીડ કાઇન્ડલી લાઇટ કહે છે તો કોઇ તમસો મા જયોર્તિગમય, કોઇ ઓમ ર્ભૂભૂવસ્વઃ ની પ્રાર્થના કરે છે તો કોઇ અપ્પ દીપો ભવની અહાલેક આપે છે. અખિલ બ્રહ્માંડમાં એક તું શ્રીહરિ, જૂજવા રૃપે અનંત ભાસે!

અનુભૂતિ એક છે, પણ અર્થઘટન અલગ અલગ છે. એમાંથી જ ધર્મો રચાય છે. એમાંથી જ જેમને જે રીતે અનુભૂતિ થઇ એના કર્મકાંડનું- જાળું ઉપવાસથી નમાઝ, માળાથી બ્રહ્મચર્ય, મીણબત્તીથી દીવા, વૃક્ષથી શિખર, શાકાહારથી માંસાહાર જેવા પોતે અર્થઘટન કરેલા બેકગ્રાઉન્ડમાં ગોઠવે છે અને દર્શનને બદલે ધર્મનું તત્વ ઘર્ષણ થઇ જાય છે. ખુદમાં ઝાંકવાને બદલે બીજા સાથેની સરખામણી અને સ્પર્ધા થઇ જાય છે.

માટે ઇશ્વરના અસ્તિત્વનો અકળ કોયડો ધર્મોથી ઉકેલાતો નથી, ગૂંચવાય છે. કહેવાતા ધર્મ ઇશ્વર માટે માલિકીભાવ રાખે છે! રોંગ! જે સમગ્ર સચરાચર (હોલ યુનિવર્સ) સાથેના સંપર્કથી જડે છે, એને કેવળ તર્કથી ઓળખવાના પ્રયાસોમાં વિજ્ઞાાનનો વખત પણ વેડફાય છે.

પણ જેમ એક લેખક ઘેર બેસીને અવનવી ફેન્ટેસી રચી કાઢે, અને એમાં આપણે માની શકતા હોઇએ તો આ સૃષ્ટિના સર્જનહારમાં કેમ નહિં? આ શબ્દોમાં સમજાવવું અઘરૃં છે. જેમ જીવનની વ્યાખ્યા કોઇ વિશ્વની સ્પષ્ટ સમજાવી શકતો નથી, પ્રેમમાં તરબોળ હોવા છતાં પ્રેમનું વર્ણન કોઇ પ્રેમી કરી શકતો નથી, એમ જ સાચો આસ્થાવાન આસ્થાને અનુભવી શકે છે, પણ વર્ણવી શકતો નથી. ઈશ્વર તર્કથી નહિ, જીવંત જગતના સંપર્કથી જડે છે!

‘લાઈફ ઓફ પાઈ’ના આખો મેસેજ ફક્ત ત્રણ લીટીમાં એના લેખક યાન માર્ટેલે વર્ણવ્યો હતોઃ ”જીંદગી એક વાર્તા છે. તમે તમારી વાર્તા પસંદ કરી શકો છો. જે વાર્તમાં સર્જકતા અને કલ્પનાશીલતાનું માયાવી આવરણ હોય, એ વાર્તા બેહતર હોય છે!”

આ માયાવી આવરણ એટલે ધર્મ. કર્મથી ધર્મ વચ્ચેનો સંબંધ જોડતી, હિન્દુ-મુસ્લીમ-ખ્રિસ્તી ત્રણ ધર્મોનો પાયો તો એક જ સર્વશક્તિમાન પરમતત્વ સામેના શ્રદ્ધાપૂર્વકના સમર્પણમાં છે, એવું કહેતી આ કૃતિ છે. હિન્દુત્વનું પરમાત્મા અલગ સંચાલક નહિ પણ સ્વયં કણ-કણમાં વસેલી ઊર્જા અને સમયનું રૃપ છે વાળું દર્શન, ખ્રિસ્તી ધર્મની પ્રેમ અને પીડા (સફરિંગ)માંથી પસાર થઈ શુદ્ધ થવાનું વર્તન, અને ઈસ્લામનું સકળ બ્રહ્માંડની સામે ઝૂકીને એની મરજીનો કોઈ શરત વિના સ્વીકાર કરીને જીવવાનું ચિંતન ત્રણેનો ત્રિવેણી સંગમ એટલે કથાનાયક પાઈ પટેલ.

* * *

૨૦૦૧માં બહાર પડેલી નવલકથા અને એક મહિનાથી ભારતમાં સૂરજ શર્મા, ઈરફાન, તબૂને લીધે પોતીકી બનીને ધૂમ મચાવતી ફિલ્મને લીધે લાઈફ ઓફ પાઈનો કથાસાર હવે જાણીતો જ હોવાનો.

શિકારીનું ભૂલથી નામ ધારણ કરેલા રિચાર્ડ પારકર નામના કદાવર વાઘ સામે મુકાબલો કરી અને પછી વાઘ સાથે દરિયાઈ તોફાનો અને ભૂખ, થાક, એકલતાનો મુકાબલો કરી પાઈ અવનવા અનુભવોમાંથી પસાર થાય છે, અને છેલ્લે છે કહાની મેં ટવીસ્ટ. સોરી, કહાની જ એક ટવીસ્ટ છે. સત્ય શું? એ બાબતે પ્રેક્ષક-વાચક કન્ફ્યુઝ થાય છે, લી/માર્ટેલનો માસ્ટરસ્ટોક ઈમેજીનેશનથી ઈશ્વરની ખાલી જગ્યા પૂરવાનો છે!

* * *

પાઈનો બે જાપાનીઝો બચ્યા બાદ ઈન્ટરવ્યૂ લે છે ત્યારે (શેષશાયી વિષ્ણુના આકારના) માણસખાઉં ટાપુનું વર્ણન સાંભળીને એ લોકો ચોંકીને કહે છે કે ”આવા કોઈ ટાપુનું અસ્તિત્વ જ નથી” એટલે પાઈ કહે છે ”કારણ કે, તમે એના વિશે સાંભળ્યું નથી!” આ પ્યોર રેશનલ એપ્રોચની મર્યાદા છે. જે એને દેખાય- સંભળાય- પરખાય નહિ એનો એમાં સ્પષ્ટ ઈન્કાર છે. પણ આપણી આસપાસ કેટલીયે એવી બાબતો છે, જેનો તાગ અકળ છે. ફેકટર એક્સ. માણસના શરીરથી આકાશગંગા સુધી! અહીંથી શ્રદ્ધાનું ક્ષેત્ર શરૃ થાય છે. ‘ગોડ’ એક શોર્ટહેન્ડ છે, ભૌતિક પદાર્થની નજરે માપી ન શકાય એવા નિર્ણાયક પ્રવાહનું!

પાઈ કંઈ એટલે જ વિજ્ઞાાનનો વિરોધ નથી. વિજ્ઞાાન પણ સત્યની શોધ અને કાર્યકારણ સંબંધમાં, એના સિદ્ધાંતોમાં શ્રદ્ધા રાખે છે. પાઈ માટે એ ય એક ઈશ્વરદત્ત પગથિયું છે, સમજણના શિખરે પહોંચવાનું! સાયન્સ પાસે સીસ્ટમ છે, લોજીક છે- જે દુનિયા પર કંટ્રોલ કરવા જરૃરી છે. આફતોથી બચવા અનિવાર્ય છે. પાઈ એના પિતાએ અને શિક્ષકોએ આપેલા એ વૈજ્ઞાાનિક જ્ઞાાનનો ઉપયોગ કરીને જ વાઘને કાબૂમાં કરે છે, દરિયા વચ્ચે એકલો ટકે છે.

પણ વિજ્ઞાન રિસોર્સીઝના સોલ્યુશન આપે છે, ટેન્શનના નહિ. આનંદ અને આશા, રૂદન અને હતાશા એના ક્ષેત્રો નથી. બ્રહ્માંડનું પુરું અને સાચું ચિત્ર મેળવવા એમાં તાળો મેળવવાની ખૂટતી રકમ ઉમેરવી પડે તેમ છે, જે કશુંક મિસ્ટિક, અતાર્કિક, ગળે ન ઉતરે એવું છે. એ છે ઈશ્વર! ઈરરેશનલ એડેડ ટુ રેશનલ કમ્પલીટસ ધ યુનિવર્સ!

માટે જ કથાનાયકનું નામ અહીં રસપ્રદ છે. પાઈ. બધા નામો સિમ્બોલિક છે. (પાઈની દીકરીનું નામ ઉષા, પિતાનું નામ સંતોષ છે!) પાઈનું મૂળ નામ ફ્રેન્ચ ‘પિસિંગ’ છે, જે સ્વીમિંગ પુલનું નામ છે, જેનો માયથોલોજીકલ અર્થ છે- સુંદર દેવતાઓ નહાતા હોય એ હોજ! પાઈના જન્મથી જ જળ સાથેની એની ઘાત અને જોડાણ જાણે નક્કી છે. સાયન્ટિફિક રીતે પણ માનવશરીરમાં ત્રણ ચતુર્થાંશથી વધુ બહુમતી પાણીની છે. એટલે આપણી અંદર દરિયાનો અંશ છે. પણ દરિયો એટલે નથી કે આપણું પાણી લિમિટેડ છે, માપી શકાય તેમ છે. જ્યારે સમંદરનું પાણી અનંત છે, અગાધ છે. પાઈ દરિયા વચ્ચે છે, ત્યારે માત્ર દેહ જ એના અને સમુદ્રના પાણી વચ્ચેનું આવરણ છે.

આવું જ ઈશ્વરનું છે! આપણી જ અંદર એનો અંશ છે. એ અલગ નથી. એ શક્તિ અનંત બને ત્યારે માનવીય મટી, દેવતાઈ બને છે. દેહનું આવરણ મટે તો પાણી પાણી સાથે એકાકાર થવાનું જ છે! એ અનંત આકાશ, અફાટ સમુદ્ર એટલે માપી ન શકાય તેવા ઈરરેશનલ ઈશ્વર!

એટલે જ પિસિંગ પટેલનું બીજું નામ પાઈ છે. ગણિતમાં પાઈ ઈન્ટરેસ્ટિંગ આંકડો છે. એ ગ્રીક ફિગર ‘ઈરરેશનલ નંબર’ (અતાર્કિક સંખ્યા) ગણાય છે, પણ એનો સમીકરણમાં ઉપયોગ કરી રેશનલ પરિણામો મેળવી શકાય છે! વળી ૩.૧૪થી ટૂંકો થતો એ આંકડો વાસ્તવમાં લોબોલચ, અનંત છે. દશાંશ પછીના એના આંકડા યાદ રાખવામાં માનવમગજની મર્યાદા આવી જાય! અને પાઈની મદદથી વર્તુળનું (સર્કલ ઓફ લાઈફ?) માપ કાઢી શકાય!

ઈશ્વર પણ પૂરી દિમાગથી ન મળે એવો ઈરરેશનલ એન્ટીટી છે. ઈશ્વર તો માત્ર સરળતાથી સમજવાનું નામ છે. બાકી એ છે અગાધ અલૌકિક મહાશક્તિ. સાયન્સ માને છે, વિશ્વમાં એક વ્યવસ્થા- ઓર્ડર છે, જેની ખોજ કરતા રહેવાની છે. સ્પિરિચ્યુઆલિટી માટે વિશ્વ એક કેઓસ અંધાધૂંધી છે- જેમાં સમજવાનું નથી, પણ માનવાનું છે. અને આ બધામાં ધર્મગ્રંથો બહુ કામમાં આવતા નથી. ગીતા, બાઈબલ, કુરાનના પાઠ કર્યે ભગવાન સુધી પહોંચાતું નથી. નરસિંહ મહેતા જેવા કદી ગુજરાતની બહાર ન નીકળનારા ૫૦૦ વર્ષ પહેલા કહી ગયા… ‘ગ્રંથે ગરબડ કરી, વાત ન ખરી કરી… સૃષ્ટિ મંડાણ છે સર્વ એણી પરે… જોગી જોગંદરા કો’ક જાણે!’

જે ઝૂકે છે, એ જ આ યાત્રામાં ઉપર ઉઠે છે! દરેક ધર્મ પાસે માન્યામાં ન આવે તો ય આકર્ષક લાગે એવી અદભુત કહાનીઓ ઈશ્વરની છે એને ભેદીને એના સત્ય, એના પ્રકાશને પામવાનો છે. કર્મકાંડો એમાં ક્યાંક મદદરૃપ થાય, જેમ કે દરિયાનું એકાંત ભાંગવા પાઈ પ્રાર્થના, બંદગી બધું જ કરે છે. એ રીતે પોતાની જાતને એક નિયમમાં બાંધે છે – જસ્ટ ઈશ્વરની હાજરી પોતાને યાદ દેવડાવવા, પણ એટલા માત્રથી ચમત્કાર થતાં નથી.

ચમત્કાર (જો માનો તો, નહિ તો યોગાનુયોગ!) ત્યારે થાય છે, જ્યારે પાઈ ફરિયાદ નથી કરતો, કેવળ સુખ નથી માંગતો- બસ, ‘હરિ તું કરે તે ખરી’ના અભિગમથી કોઈ અજંપા વિના શરણે થઈ જાય છે. ક્રાઈસ્ટની માફક સફરિંગ- પીડામાં ય એને પરમાત્માની લીલા દેખાય છે. જો ઈશ્વર છે તો બધું કેમ સારું નથી થઈ જતું એવી ઘેલી દલીલો કરનારા વિશ્વભરના દુખો અને વેદનાઓનો હવાલો આપે છે. પણ ઈશ્વર કોઈ ફેકટરીનો બોસ નથી. સંસાર ડિવાઈન ડિઝાઈન સાથે ઓટોપાયલોટ પર ચાલે છે, જેમાં નિર્ણયોથી અને કર્મોથી દિશા અને દશા પલટાવી વિકાસ પામવાની છૂટ છે.

યાન માર્ટેલ લખે છે- દુર્દશામાં વધારે પડતી આશા રાખવી અને કામ ઓછું કરવું એ જોખમી છે! પુરું પેશન રાખો કામ બાબતે, બસ પરિણામ બાબતે ડિટેચ્ડ રહો! એમાં ખુદનો નહિ, ખુદાનો ભરોસો રાખો! દુખ અને પીડા પણ ઈશ્વરનું નિર્માણ છે. તર્ક અસ્તિત્વ ટકાવવા માટે જરૃરી છે, પણ અસ્તિત્વ પામવા માટે નહિ! જીવનના તોફાનો પણ ઈશ્વરની કૃપા છે, જે તમને મેચ્યોર બનાવે છે, ઘડતર કરે છે. તમારી ખૂબી-ખામીઓની ઓળખ કરાવે છે. મુસીબતો ઈશ્વરની ગેરહાજરીનો અહેસાસ કરાવતી નથી, એ ઈશ્વરથી વધુ નજીક આવવાની તક આપે છે. જેમાં એ સ્વયમ તમારી પીડાનો ભાગીદાર બને છે, અને તમારા એની સાથેના કનેકશનની જગ્યા ખુલે છે! જે હવા પ્રાણ ટકાવે છે, એ જ પ્રાણઘાતક ઈન્ફેકશન આપે છે. એમ તોફાનોમાં પણ ઈશ્વરનું સૌંદર્ય હોય છે, અને સુંદરતામાં પણ તોફાન!

એટલે જ પાઈ સાથે રિચાર્ડ પારકર છે. એક વાઘ. જે પ્રતીક છે, માણસમાં જ છુપાયેલા આક્રમકતા અને હિંસાના એનિમલ ઈન્સ્ટિંક્ટનું! જે એકલતા અને આફતોમાં વિકરાળ સ્વરૃપે બહાર પ્રગટ થાય છે! જ્યાં ઉપરછલ્લી ફોર્માલિટી ખરી પડે છે. માણસ પશુ બને છે, જીવવા માટે! અને બીજાનો શિકાર કરવા પ્રેરાય છે. આપણી અંદરના આ જાનવરથી ડરવાને બદલે એને કાબૂમાં લેતા શીખવાનું છે. ઈશ્વર માટે બહાર દલીલો કે તમાશા કરવાના નથી, અંદરના આ મહાસંગ્રામને જીતી એના સુધી પહોંચવાનું છે.

યુ નો ?,૧૮૮૪માં મિગ્નોરેટ્ટે શિપમાંથી બચેલા ૪ લોકોમાં એક રિચાર્ડ પારકર નામનો છોકરો હતો, જેને અન્ય ત્રણે ખાવા માટે મારી નાખ્યો હતો! એડગર એલન પોની વિખ્યાત નવલકથા  ‘આર્થર પીમ’ (૧૮૩૮)માં એવો જ અંજામ પાર્કર નામના ખલાસીનો હતો ! આ કહાનીમાં દરેક નામની પાછળ પણ એક કહાની છે !

અને આ રિચાર્ડ પારકર આપણી જ અંદરની તાકાત, ક્રોધ, પશુતા, ક્રૂરતા, ભવ્યતા, શિકારનું બીજું નામ છે! અને ઈશ્વરની હાજરીનો અહેસાસ. જેના મૌન ટેકાથી યાત્રા પસાર કરી શકાય છે!

યસ, કોઈ તો હૈ, જીસ કે આગે હૈ આદમી મજબૂર… કોઈ તો હૈ જો કરતા હૈ મુશ્કિલ હમારી દૂર!

ફાસ્ટ ફોરવર્ડ

જીવન એટલે એક પછી એક બધું છોડતા જવાની કળા !….. દરેક દેશમાં ફરો ; તો અલગ-અલગ સ્ટેજ પર ભજવાતું એક જ નાટક!

(યાન માર્ટેલ)

 
25 ટિપ્પણીઓ

Posted by on ફેબ્રુવારી 25, 2013 in cinema, heritage, india, philosophy, religion

 

ઓસ્કારાતુર ! :)

bestpicture

જે સમયે હોલીવૂડની ફિલ્મો આસાનીથી જોવા ન મળતી, ત્યારે ય ઓસ્કાર એવોર્ડ્સ તો આપણા ટીવી પર જોવા મળતા જ.

અને આ જીવડો આંખો ફાડી ફાડી એ જોયા કરતો જ. પોર્ટેબલ બ્લેક એન્ડ વ્હાઈટ ટીવીમાં. ( કલર ટીવી લેવાની ઔકાત નહોતી, પણ આંખોમાં કલર્સ હતા સપનાનાં ! )

શિસ્તબદ્ધ, રમૂજી, સાદો તો ય ભવ્ય સમારંભ. “ત્યાં કશું કુટુંબ જેવું હોય જ નહિ” એવું માનતા ( અને ખુદ શેરીની બાઉન્ડ્રી પણ માંડ ક્રોસ કરી હોય એવા ) ભારતવાસીઓ માટે પશ્ચિમના લોકો ગળગળા થઈને કેવી રીતે પરિવારને, સ્વજનોને અડધી મીનીટમાં પણ યાદ કરે એ જોવાનો અવસર. માદક વસ્ત્રોમાં સજ્જ કામિનીઓ ( કમીનાઓ તો બાપડા બ્લેક સૂટમાં જ હોય ને ! નો ઓપ્શન ! 😉 ) અને સિમ્ફનીની હાર્મની સંગીતમાં માણવાનો મોકો. એટલે જ એલ.એ. આ વખતે ગયો ત્યારે ઓસ્કાર હોમ ગણાતા કોડાક થીએટરમાં સમરસિયા હેમંતભાઈ અને ઉકાભાઈ સંગ સિનેમા પરનું જ મ્યુઝિકલ “આઇરિસ” ( એટલે કે, આંખની કીકી) જોવા ગયો.

ઓસ્કાર એવોર્ડ અતિપ્રતિષ્ઠિત છે, અને બોલીવૂડ તમાશા કરતા હજારગણા ક્રેડિટેબલ છે ( એમાં નોમિનેટેડ ફિલ્મ્સ નો એક ક્લાસ, એક લેવલ તો હોવાનું જ ) છતાં ય, એ અલ્ટીમેટ નથી જ. ઓસ્કારવિનર ના હોય, તો ય અદભૂત હોય એવી સેંકડો ફિલ્મો છે. પણ દ્રાક્ષ ખાતી છે ની અદામાં ઘણા આપણા સર્જકો એને વખોડે છે. વેલ, હકીકત એ છે કે વિશ્વભરમાં સિનેમાની દુનિયામાં એ ધન્યતાનું સર્વોચ્ચ શિખર છે તો છે જ. ચાહે તું માને, ચાહે ના માને 😛  દરેક એવોર્ડની માફક એમાં ય ઘણી વખત લાયક રહી જાય છે. પણ ફરક એટલો જ છે કે સાવ નાલાયક ફાવી જાય એવું અહી બનતું નથી.

એકેડમીના વોટિંગની એક ચોક્કસ પેટર્ન હોય છે, અને એ સમજ્યા વિના ભારતની લોક લાગવગશાહી મોટા ભાગે ઊંઘું જ મારતી હોય છે એન્ટ્રી મોકલવામાં ! જેમ કે, આ વખતની બ્લન્ડર ‘બરફી’. પાનસિંહ તોમર કે વિકી ડોનર ( ગેન્ગ્સ ઓફ વાસેપુરને કલ્ચર સેન્ટ્રીક ગણીએ તોયે ) વધુ લાયક હતી ઉભા રહેવા માટે. જો કે, મારે પસંદ કરવાની આવત તો હું આંખો મીંચીને ( ખુલ્લી આંખે જોઈ હોઈ ને સ્તો ) ‘ઈંગ્લીશ વિન્ગ્લીશ’ જ મોકલત એન્ટ્રીમાં ને અચૂકપણે આવત જ. કારણ કે ઓસ્કારના સિલેકશનની એક અદ્રશ્ય છતાં ચોક્કસ રીધમ / માપદંડ મને નાડપારખું વૈદની જેમ સમજાઈ ચુકી છે.

આવું અમોશ્રી વટથી લખીએ છીએ , કારણ કે, લગાન અને વોટર જયારે રિલીઝ થઇ ત્યારે એ ફિલ્મો પ્રેક્ષક તરીકે રાજકોટમાં જોઇને જ, કોઈ જ્યુરી વિના, કોઈ ફિલ્મ ઇન્ડસ્ટ્રીનાં માંધાતાઓની ફાંકાબાજી વિના અમે એ ઓસ્કાર લેવલ હોવાનું સ્પષ્ટપણે લખી નાખ્યું હતું અને બંને પાછળથી નીવડી ય ખરી – એક ભારત અને બીજી કેનેડામાંથી નોમિનેટ થઇ, ટોપ ફાઈવમાં. B-)

આપણે એવો બનાવટી નમ્ર સમાજ બનાવી બેઠા છે કે લોકો ખુદની લાયકાત અંગે પણ બોલતા કોઈ અપરાધ થયો હોય એમ શરમાઈ જાય ! એ બાબતમાં નરેન્દ્ર મોદીનું અનુકરણ કરવું જ. સારું કામ થયું હોય તો છાપરે ચડીને પોકારવું. નહિ તો દુનિયા નાનકડી ખરાબી પણ  મીનારે ચડી લલકારવા નવરીધૂપ જ હોય છે !

આ વખતની બે ને બાદ કરતા લગભગ ઓસ્કારનોમિનેટેડ ફિલ્મ્સ સ્પેશ્યલ પ્રવાસો કરી અમદાવાદ કે મુંબઈ પીવીઆરમાં જોઈ છે. કેમ ? કારણ કે ફિલ્મો જોવી શોખ છે. લોહીમાં ભળી ગયેલો શોખ. લેખક નહોતો ત્યારનો, અને લેખક નહિ હોઉં તો ય ઇન્શાલ્લાહ એ તો રહેવાનો જ.  હું ફિલ્મો માણવા જાઉં છું, એના પર લખવા નહિ. એ તો એક આડઅસર છે. રથીન રાવલ અને જીગ્નેશ કામદાર જેવા બે હોલીવૂડ ફિલ્મ્સના અઠંગ બંધાણી એવા જીગરી દોસ્તોમાં સિનેમા વિષે કહેવાતા ફિલ્લમવાળાઓ કરતા ઝાઝી અક્કલ છે, ફિલ્મોને પારખવાની. 🙂

અને આ વખતે પણ એ જ બન્યું જયારે ઓસ્કારલિસ્ટ જાહેર થયું ત્યારે – ફરી એનું એ જ વાક્ય બોલવાનો મોકો ‘જોયું , અમે તો કીધું’તું !’ – અને ફિલ્મો વિષે સચોટ અવલોકન કરવા માટે ફિલ્મો બનાવવી ફરજીયાત નથી એનો આ લેખિત સબૂત છે.  આજે બેસ્ટ ફિલ્મ માટે ફ્રન્ટ રનર ગણાતી ‘આર્ગો’ વિષે એ જોઇને ઝિંગ થિંગ ત્યારે જ લખેલું કે એની પ્રત્યેક ફ્રેમ પર ઓસ્કાર લખાયેલો છે. ડીટ્ટો લાઈફ ઓફ પાઈ. એના ય લેખમાં એ ઓસ્કારમાં સપાટો બોલાવશે એવી આગાહી કરેલી. અને અધધધ નોમિનેશન્સથી એણે એ બોલાવી પણ દીધો જ. સુજ્ઞ રસિકોને યાદ હશે ( ને સુગાળવા અરસિકોના નાકનું ટીચકું ચડશે ) કે ફિલ્મ તો ઠીક, એનું બહુ ગમેલું પેલું હાલરડું અહી, આ બ્લોગ પર જ શેર કરેલું અને એ માટે પછીથી બોમ્બે જયશ્રી નોમિનેટેડ થઇ. ( મને બતાવો તો ખરા, કોઈ બીજાનું એ હાલરડાં પર ધ્યાન ગયું હોય તો ? અમે અમારો સુર નીચો કરીશું બસ ! 😉 )  અને એની સામે જેની ઓસ્કાર જીતી જવાની પૂરી સંભાવના છે એ એડેલના સ્કાયફોલ સોંગ પછી એના માટે હેડ ઓવર હિલ્સ થઇ ગુલાટીયા ખાધેલા જે ફેસબુક ફોટોમાં આજે ય મોજુદ છે. ‘ઝીરો ડાર્ક થર્ટી’ પર જોતાંવેંત હમણાં જ આખો લેખ લખાયો. ‘જેન્ગો’ વાળા ટેરેન્ટીનોની કમાલ કૃતિઓ પર પણ લખતો જ રહ્યો છું ( હજુ ય ઇન્ગ્લોરીય્સ બાસ્ટરડસનો  વોલ્ટઝ યાદ છે, ત્યાં તો એ અહી પણ આવી ગયો નોમિનેશનમાં  !) જેન્ગોનું ટ્રેલર શેર કરતી વખતે જ ભાખેલું કે ઇસ ફિલ્મમેં જાન હૈ ભીડુ ! 😎

મતલબ, ઉત્તમ ફિલ્મો દિલ ફાડીને જોતાં જોતાં દિમાગમાં એક સેન્સ વિકસી ચુકી છે..ધોનીને આજે ટપ્પો પડ્યા પછી દડો ક્યાં જાય એ આગોતરી ખબર આસાનીથી પડે એવું જ કંઇક. અને મારે કોઈને રાજી નથી રાખવાના , જે માનું છું એ રીડરબિરાદર સાથે શેર જ કરવાનું છે.

ઓસ્કારમાં આ વખતે કાંટે કી ટક્કર છે. હજુ ત્રણ દિવસ પહેલા જ ‘સિલ્વર લાઈનિંગ પ્લેબૂક’ જોવાનો મોકો મળ્યો ને આ ફિલ્મ પણ એવોર્ડ્સ ઉસેડી જાય તો એમાં મને નવાઈ તો નહિ લાગે, વાંધો ય નહિ હોય ! 🙂  શું ફની, ઓરિજીનલ, સેન્સેટીવ, રિયલ, મસ્ત લવસ્ટોરી બનાવી છે ! કેવું દિલચસ્પ કેરેક્ટરાઈઝેશન! નશો ચડી જાય ફિલ્મ જોયા પછી હ્યુમન રિલેશનનો ! ને એની અભિનેત્રી જેનીફર લોરેન્સને “આમોર”ની સિનીયોરીટી નહિ નડે તો બેસ્ટ એક્ટ્રેસ એવોર્ડ એનો એટલો જ પાક્કો છે જેટલો ‘લિંકન’ માટે ડેનિયલ ડે લુઇસનો બેસ્ટ એકટરનો એવોર્ડ પાક્કો લાગે છે. ‘લા મિઝરાબ’નું ટ્રેલર જોઇને જ એ કથાના ચાહક તરીકે એની ઓથેન્ટીસીટી પર કુરબાન થઇ ગયેલો, અને એ ય રેસમાં પહોંચી જ ગઈ. સ્પિલબર્ગ એઝ ઓલ્વેઝ લિંકન માટે બેસ્ટ ડાયરેક્ટર માટે નોમિનેટ થયા, એ અગાઉ જ ઓનલાઈન ચર્ચામાં મેં કહેલું કે નોલાન મહાન છે, પણ સ્પીલબર્ગ તો પિતામહ છે. ( લાસ્ટ ઈયર વોર હોર્સ જોઇને ય એના ઓસ્કાર નોમિનેશનની આગાહી મારા લેખમાં જ કરેલી !). બસ, બીસ્ટ ઓફ ધ સધર્ન વિન્ડ જોવાની ચુકાઈ ગઈ છે, અને આ કંઇ આપણા અમુક ફિલ્મમેકરો જેવી પ્રેડીકટેબલ ફિલ્મો નથી હોતી કે જોયા વિના જ ભાવી ભાખી શકાય ! 😀

તો સાહિબાન કદરદાન, વહેલેરા ઉઠીને સ્ટાર મૂવીઝ પર ઓસ્કાર લાઈવ જોવા રંગેચંગે ગોઠવાઈ જજો. અને અમે કોલરવાળું શર્ટ નહિ હોય તો બનિયાન ઊંચું કરીને પણ પુરા દબંગભાવથી સર્વજ્ઞની અદામાં કહેતા રહીશું – કે જોયું અમે કહ્યું હતુંને ! એનાથી આંત્રપુચ્છ સુધી જેમને બળતરા ઉપડશે એ ડબ્બાદબ્બુઓ અમારા આવું કહેવા પર કટાક્ષ કરતા લેખો, એ પોતે જ વાંચ્યા કરે એમ ઘસડ્યા કરશે.

તો, અમે અમારા ફિલ્મપ્રેમ, એમાંથી રાતોની રાતો કરેલી તપસ્યા અને એના થકી આપમેળે થઇ જતા સચોટ એનાલિસીસ પર લખતા રહીશું અને પેલા જ્વલનશીલ ડબ્બાદબ્બુઓ ખુદ એવું કશું ના કરી શકતા હોઈ ગિન્નાઈને અમારા પર લખ્યા કરશે ! 😉 😀 =)

બસ, આટલો ફરક રહવાનો, ક્લાસ અને ત્રાસ માં ! 😛

મે ધ બેસ્ટ ટેલન્ટ વિન. લાઈફ ઓફ પાઈ જીતશે તો મને દોરાવાર વધુ ગમશે, પર્સનલી.  આર્ગો  ને સિલ્વર લાઈનિંગ પ્લેબૂક માટે ય આપણે નારંગીના તાજાં જ્યુસના ફીણ ઉડાડવા  તૈયાર છીએ ! 😉 પણ બધી ફિલ્મો આ વખતે ઉમદા છે. એટલે  આપણે ભાવકો તો જીતેલા જ છીએ- આવી એક એકથી ચડિયાતી કૃતિઓ જોઈ જોઇને ! ❤

 
25 ટિપ્પણીઓ

Posted by on ફેબ્રુવારી 24, 2013 in cinema, entertainment, personal

 

યારા – દિલદારા – દુ:ખિયારાં !

Les Miserables-Cosette

વર્ષોથી મારી આ અતિપ્રિય એવી કૃતિ “દુખિયારાં” ઉપર લખવાનું હું ટાળતો હતો. કારણ કે , જે અનુભવ્યું એ પૂરું વ્યક્ત નહિ કરી શકું એવું લાગતું હતું. આવી જ રીતે ગયા વર્ષે જ ‘સાહસિકોની સૃષ્ટિ’ પર લખાયું અને હવે ૧૫૦ વર્ષ અને ઓસ્કાર નોમિનેટેડ ફિલ્મ નિમિત્તે થયું કે અત્યારે જો નહિ લખું તો ક્યારે લખીશ ? અને ત્રણ ભાગમાં આ પહોળા પને લખ્યું. ( આથી એ લાંબા આસ્વાદોની લાલચ પર લગામ રાખવી જોઈએ. કારણ કે તો તો પછી મહાનવલ જ ના લખી નખાય નવી ? lolzzz)  અને મને મારી આ સ્વતંત્રતા વહાલી છે, બાકી બીજા કયા તંત્રીમાં ત્રેવડ હોય આ બધું યથાતથ છાપવાની ? પણ મને બહુ જ વ્હાલ મળ્યું છે ‘ગુજરાત સમાચાર’નું કે હું આ બધું મારી મોજથી લખી શકું છું.

અને આ નાનકડી લેખત્રયી ( triology ) વાચકોને ખૂબ ખૂબ ગમી. લખી લખીને તમે બધા શું ઉકાળી શકો ? એવા સવાલનો મારી પાસે લાંબો જવાબ તૈયાર હોય છે. પણ એક ટૂંકો અનુભવ કે લખાણની કેવી અસર હોય છે – આ લેખો છપાતા ગયા એમ પ્રચંડ માંગ ઉઠતી ગઈ એની “ આજે કોઈ વાંચતું જ નથી “ એવું જેમના માટે ( ખોટું ) કહેવાય છે એવા નવી પેઢીના વાચકોમાં – કે વર્ષોથી અપ્રાપ્ય એવી આ કૃતિ તાબડતોબ રિ-પ્રિન્ટ થઇ ! એની ફોટોકોપી કરવીને વાંચવા માંગતા મિત્રો માટે શુભ સંચાર કે ગયા સપ્તાહે જ મૂળ ‘દુખિયારાં’ની નવી આવૃત્તિ અમદાવાદના ગુર્જર ગ્રંથરત્ન કાર્યાલયમાંથી આવી ગઈ છે ! આપણું આટલું જોર ? આનંદ થયો કે એનો આવો સદુપયોગ થયો !

રસ ધરાવનારે ફોન ૦૭૯-૨૨૧૪૪૬૬૩ પર ગુર્જરમાં સંપર્ક કરવો ( રતનપોળ નાકા સામે, ગાંધીમાર્ગ, અમદાવાદ – ૧ ) મારાં જ નહિ, સારા પુસ્તકો ખરીદીને ભેટમાં આપતા ફરવાની મને જૂની ટેવ છે એટલે મેં તો તત્કાળ એની ૧૫ નકલ ખરીદી જ લીધી – કોઈ વળતરની અપેક્ષા વિના. એક ગ્રાહક તરીકે. ( ઘણા સમજ્યા વિના પોતાના ગંદા મન મુજબ ગાંડા આક્ષેપો કરતા વાચકોને ય ખબર પડે કે હું જે કંઇ લખું – બોલું છું – વખાણ કે ટીકા એ મારી મરજી ને મોજ મુજબ હોય છે. કોઈ ગણત્રી કે સેટિંગ માટે નહિ એટલે ફક્ત ૧૫% ડિસ્કાઉન્ટનું એનું કુલ ૩૧૫૦નું બિલ પણ સાચવ્યું છે !)

અગાઉ આ બ્લોગ પર આ પોસ્ટ પર “લા મિઝરાબ” પર થોડું લખ્યું છે. એ અચૂક જોઈ જજો. નવી બહુચર્ચિત ફિલ્મ ઓસ્કારમાં બળુકા હરીફો સામે છે. હું ખાસ એ જોવા માટે છેક મુંબઈ દોડતો ગયેલો. મૂળ કૃતિને ખાસ્સી વફાદાર છે, અને પાત્રવરણી- સેટ અપ અદભૂત છે. પણ લગભગ સંવાદહિન કહી શકાય એવો મ્યુઝિકલનો અતિરેક એની અસલી મજા મારી નાખે છે. છતાં ય જોવી તો જોઈએ જ. હજુ અમિતાભ-નસીરને લઇ એનું આધુનિક વર્ઝન સિરિયલ સ્વરૂપે બનાવી શકાય એવું મને થયા કરે !

ઈરોટીકા મને બહુ ગમે, પણ હું આવા ય ઘણા લેખો લખું છું કારણ કે મને તો બધું જ ગમે છે. પણ કેટલાક વાચકોને ખુદને રસ હોય એટલે પેલા શૃંગારી લેખો જ યાદ રહી જતા હોય છે. આ ત્રણે લેખ છપાયા ત્યારે ઓનલાઈન પ્રોબ્લેમને કારણે ખાસ કરીને બહાર રહેતા ઘણા વાચકો એનાથી વંચિત રહ્યા હતા. માટે આ એકસાથે અહીં પરોવીને મૂકી દઉં છું. સુરત પુસ્તકમેળાનાં ઉદઘાટન નિમિત્તે ( ૨૨ ફેબ્રુઆરી, સવારે ૧૧, વનિતા વિશ્રામ ગ્રાઉન્ડ ) જાઉં છું ત્યારે આના પર પણ બોલવાનો છું. પણ આ વાંચ્યા પછી હવે આસાનીથી ઉપલબ્ધ દુખિયારાં ખાસ વાંચજો. હું ફક્ત મારી બૂક કે મિત્રોની  માટે જ કહું એવો નથી. મને જે ગમે, જે સારું સાચું લાગે એનો ઝંડો લઈને નીકળતો જ રહેવાનો ! 🙂

les_miserables_poster_by_grodansnagel-d5kwhqo


સુખ કી કલિયાંદુખ કે કાંટેમન સબ કા આધાર…

મન સે કોઈ બાત છૂપે નામન કે નૈન હજાર !

les-miserables-jean-valjean-hugh-jackman-candlesticks

બારણું ખૂલ્યું.

વટેમાર્ગુ દાખલ થયો પાદરીએ આ આગંતુક તરફ એક પ્રેમભરી નજર નાખી. તે કંઈક પૂછવા જતો હતો ત્યાં મુસાફર એક ડગલું આગળ વધ્યો. પોતાનાં દંડા ઉપર બંને હાથ ટેકવીને ત્રણે જણ તરફ ઝડપથી નજર નાખીને મોટેથી તે બોલી ઉઠયો : “હું જિન – વાલજિન’. ઓગણીસ વરસની સજા ભોગવીને ચાર દી પહેલાં છૂટયો છું. ચાલતો ચાલતો મારે ઘેર જાઉં છું, આખા દીનો ભૂખ્યો છું. શહેરમાં બધી વીશીવાળાઓએ મને કૂતરાની જેમ બહાર કાઢયો છે. તમારા કેદખાનામાંયે મને ન રાખ્યો. કૂતરાની ઓરડીમાંથી કૂતરાએ કાઢયો, ખેતરમાંથી આકાશનાં વાદળાંએ મને ડરાવ્યો. કોઈક ડોસીએ મને આ ઘર બતાવ્યું. આ વીશી છે? મારી ઓગણીસ વરસની આ કમાણી એકસો નવ રૃપિયા મેં સાચવી રાખ્યા છે. આ લો પૈસા આગળથી, મારે કંઈ મફત નથી ખાવું. થાક તો એવો લાગ્યો છે – આખા દિવસમાં ચાલીસ કિલોમીટર પંથ કાપ્યો છે! ભૂખ તો કકડીને લાગી છે – અહીં કંઈ સગવડ થશે?”

‘બેન! એક ભાણું તૈયાર કરજો.’

મુસાફર વળી આગળ આવ્યો. ટેબલ પાસે આવીને એ ઊભો રહ્યો અને કહેવા લાગ્યો : ”ઊભા રો.’ મેં શું કીધું તે સમજાવું. હું પહેલેથી વાત કરી દઉં. હું ઓગણીસ વરસની સજા ભોગવેલો ગુનેગાર કેદી છું. આ જુઓ પીળો પરવાનો. લો, વાંચી લો – આવડે છે ને વાંચતાં? મને વાંચતાં આવડે છે. અમારે ત્યાં એક નિશાળ પણ હતી. જુઓ, શું લખ્યું છે? – ‘જિન-વાલજિન ગામનો સજા પૂરી થતાં તેને છૂટો કરવામાં આવે છે. સજાના પ્રકારો : રોટીની ચોરી માટે પાંચ વર્ષ, ચૌદ વર્ષ કેદમાંથી ચાર વાર ભાગવા માટે. આ માણસ ઘણો ભયંકર છે…’ સાંભળ્યું ને? આટલા માટે કોઈ મને સંઘરતું નથી.

”બેન! આ ઓરડામાં મહેમાનનો ખાટલો ઢાળજો.” નોકરબાઈ કંઈ પણ બોલ્યા વગર સોંપેલું કામ કરવા ગઈ.

”ભાઈ! ઘડીક બેસો, તાપો ત્યાં તો ખાવાનું તૈયાર થઈ જશે અને પથારીયે થઈ જશે.” પાદરીએ મુસાફર તરફ ફરીને કહ્યું.

મુસાફર જાણે કે હવે કંઈક સમજયો. તેના ચહેરા પર મૂઢ વિષાદની જગ્યાએ શંકા, આનંદ અને આશ્ચર્યથી વિરોધી રેખાઓ ઝબકી. તે થોથવાતી જીભે બોલ્યો ઃ ”હેં! મને અહીં રહેવા દેશો? કાઢી નહિ મૂકો! ચોર છું, બધાય મને કૂતરાની જેમ હાંકી કાઢે છે. ને તમે મને ‘ભાઈ’ કહો છો? મને અહીં ખાવાનું ને સૂવાનું બેય મળશે? મને બનાવતા તો નથી?”

”ના… રે,ના! એવું તે હોય!”

”આ વીશી નથી. હું તો પાદરી છું.”

પાદરીએ ઊભા થઈને શેરીમાં પડતું બારણું અંદરથી બંધ કર્યું. ”બહાર ઠંડી બહુ છે. નહિ? તમનેય ટાઢ બહુ ચડી ગઈ લાગે છે.” પાદરીના શબ્દે શબ્દે તેનાં થીજી ગયેલ રૂવાંમાં હૂંફ ભરાવા માંડી. ઓગણીસ વરસમાં ‘ભાઈ’ સંબોધન તેણે આ પહેલી વાર સાંભળ્યું. પાદરી તેને પડખે જ જમવા બેઠો.

”શરમાશો નહિ, હો ભાઈ!” પાદરીએ મુસાફરના ખભા ઉપર હાથ મૂકીને કહ્યું. ”આ ઘર મારૃં છે જ નહિ – ઈશ્વરનું છે. અહીં આવનારને પોતાનું નામ કે ઓળખાણ આપવાની જરૃર નથી – તેને શું જોઈએ છે તે જ કહેવાનું છે. કોઈ પણ ભૂખ્યા, તરસ્યા, દુઃખી કે ભૂલા પડેલાને માટે આ ઘરનાં દ્વાર ચોવીસે કલાક ખુલ્લાં છે… અને મારે તારૃં નામ જાણવાની જરૃર પણ શી હતી? હું તો પહેલેથી જ તારું નામ જાણું છું.”

”હે! સાચેસાચ!” મુસાફરની આંખમાં વળી ગભરાટ દેખાયો.

”હા, હા! તારું નામ ‘ભાઈ’ છે.”

”તમારાં આવાં વેણથી હું મૂંઝાઈ જાઉં છું.”

પાદરીએ ફરી તેની સામે જોયું. ”તું બહુ દુઃખી લાગે છે!”

”એ વાત ન પૂછશો. એ ભયંકર બેડીની સાંકળો, એ કડકડતી ટાઢ, એ બાળી નાખતો તડકો, એ લોહીની સેરો ઉડાડતા કોરડા, એક શબ્દ ઉચ્ચારતાંની સાથે દિવસોનાં દિવસો સુધી અંધારા ભંડકિયામા પુરાવાની સજા! અમારા પગની સાંકળ મરણપથારી સુધી છૂટતી નથી હોતી. કૂતરાંને જોતાંવેંત અમને તેની અદેખાઈ આવે છે. આ રીતે એક રોટી ચોરવામાં મેં ઓગણીસ વરસ કાઢયાં. આજે છેંતાલીસ વરસની ઉંમર થઈ. આ પીળો પરવાનો એ અમારું ઈનામ… બસ!”

”હા.” પાદરીએ કહ્યું. ”તું એ નરકમાંથી છૂટયો. તારા દિલમાં મનુષ્યજાતિ પ્રત્યે તિરસ્કાર અને વેરની લાગણી સળગતી હશે. એમાં મને નવાઈ પણ નથી લાગતી. પણ તારા દિલમાં એ લાગણીઓની જગ્યાએ જયારે દયા, નમ્રતા અને શાંતિના ભાવો ભર્યાં હશે ત્યારે તું અમારા સૌના કરતાં પણ મહાન બનીશ!”

ખાઈ રહ્યો ત્યાં સુધી મુસાફર એક શબ્દ પણ બોલ્યો નહિ. તેને બોલવાની નવરાશેય કયાં હતી!

”ચાલો, હવે થાકયા – પાકયા સૂઈ જઈએ. ચાલો તમારી પથારી બતાવું.” ટેબલ ઉપરથી રૃપાની દીવી લઈને આગળ થયો અને મુસાફર તેની પાછળ પાછળ ચાલ્યો. પહેલાં પાદરીનો સૂવા માટેનો ઓરડો આવ્યો. પાદરીની બેન પથારીની માથે આવેલ કબાટમાં રૃપાની રકાબીઓ મૂકી રહી હતી. ત્યાંથી પસાર થઈને છેલ્લા ઓરડામાં બંને ગયા.

મુસાફર એટલો બધો થાકી ગયો હતો કે શ્વાસનાં એક ફૂંફાડે મીણબત્તી ઓલવીને એ ને એ કપડે અને પહેરેલ જોડે પથારીમાં પડયો અને થોડીક જ ક્ષણોમાં તે ઘસઘસાટ ઊંઘી ગયો.

* * *

સવારમાં રોજનાં નિયમ મુજબ પાદરી બગીચામાં લટાર મારી રહ્યો હતો. ત્યાં નોકર – બાઈ એકાએક કોઈ દિવસ ન લે તેવી છૂટ લઈને પાદરીની ઠેક પાસે આવીને  બોલી ઉઠી :

”ભાગી ગયો! રકાબીયે ચોરતો ગયો! જુઓ, આ બગીચામાંથી જ ભાગ્યો છે! આ… પણે વંડીની ઈંટ ખરી ગઈ છે. હાય! હાય! મને તો આવતાંવેંત જ ધ્રાસકો પડયો હતો. હું એને પગમાંથી વરતી ગઈ હતી. મારો રોયો ખાઈ ગયો ને ખોદતો ગયો એનું નખ્ખોદ જાય!” દાસીનું ભાષણ પાદરીને ઉદ્દેશીને હતું. તેમાંથી સ્વાગત બની ગયું, અને એ કયાં સુધી ચાલત તે નક્કી નહોતું. પાદરીએ ગંભીર મુખમુદ્રાથી તેની સામે જોયું એટલે એ વિલાપ અટકી ગયો.

”એ રકાબીઓ કોની… આપણી હતી?” દાસી આ પ્રશ્ન સમજી જ નહોતી. ”એ રકાબીઓ મેં અત્યાર સુધી નકામી સંઘરી રાખી હતી. એ તો ગરીબ લોકોની રકાબીઓ  હતી. અને આપણે ત્યાં આવેલ મહેમાન પણ ગરીબ જ હતો ને!”

નાસ્તો પૂરો થવા આવ્યો. ઊઠવાની તૈયારી થતી હતી ત્યાં બારણાં પર ટકોરો પડયો.

ટકોરાની સાથે જ તેનો પડઘો હોય એમ જ પાદરીનાં મુખમાંથી હમેશ નીકળતો શબ્દ નીકળ્યો : ”આવો!”

ત્રણ ડાઘિયા જેવા પોલીસોએ એક એમનાં જેવા પણ દેખાવમાં વધારે ભયંકર માણસને ગળેથી પકડયો હતો. એ જિન – વાલજિન જ હતો. ભાગતાં ભાગતાં એ સપડાઈ ગયો. એક જમાદાર જેવા પોલીસે આગળ આવીને લશ્કરી ઢબે સલામ કરી. પાદરી તેની સામે જોયા વગર જિન-વાલજિનની તરફ જોઈને આનંદથી બોલી ઉઠયો : ”લો, તમે તે કયાં હતા, ભલા માણસ! પેલી રૃપાની દીવીઓ તો રહી જ ગઈ! એ પણ સારી કિંમત ઉપજે એવી હતી.”

જિન-વાલજિન ફાટી આંખે એની સામે જોઈ રહ્યો.

”બાપુજી!” જમાદારે કહ્યું, ”ત્યારે… આ માણસ કહેતો હતો તે સાચું છે. અમે તો આને ભાગતો દીઠો એટલે શક ઉપરથી પકડયો. તપાસ કરતાં થેલામાંથી રૃપાની રકાબીઓ નીકળી. એને પૂછયું ત્યારે એ કહે કે મને આ ઘરડા પાદરીએ આપી છે.”

”અરે! એ તો મારા મહેમાન છે. રાત મારે ત્યાં રહ્યા હતાં. તમે એને પકડી લાવ્યા? આ તો બધું આંધળે બહેરૃં કુટાઈ ગયું.” પાદરીએ હસતાં હસતાં કહ્યું.

”એમ હોય તો આપ કહો તો એને છોડી મૂકીએ.”

”હા, હા. છોડી જ મૂકો વળી?”

”મને છોડી મૂકો છો?” તે જાણે ઊંઘમાં બોલતો હોય એમ મોટેથી બોલી ઉઠયો.

”જુઓ ભાઈ! તમારે જવું હોય તો ખુશીથી જાઓ, પણ આ રૃપાની દીવીઓ રહી ગઈ છે તે લેતા જાઓ.” તેણે ઊભા થઈને ટેબલ પર પડેલી બેય દીવીઓ લાવીને તેના હાથમાં મૂકી. જિન-વાલજિન તેના અંગેઅંગમાં ધ્રૂજી રહ્યો હતો. તેણે સાવ શૂન્યમનસ્ક હોય તેમ આ બંને દીવીઓ હાથમાં લીધી.

”હવે નિરાંતે જાઓ. ફરી વાર વળી કો’કદી આવજો. પણ હવે બારીએથી બગીચામાં થઈને જવાની જરૃર નથી. ગમે ત્યારે મારાઘરનો આગલો દરવાજો ખુલ્લો જ હોય છે, એ રસ્તેથી જ અવરજવર કરજો.” પોલીસો તરફ ફરીને તેણે કહ્યું ઃ ”હવે તમે પણ જઈ શકો છો!” પોલીસો પણ ચાલ્યા ગયા. જિન-વાલજિનને થયું કે હમણાં તેને મૂર્છા આવી જશે. પાદરી તેની સાવ પાસે ગયો. તેના ખભા પર હાથ મૂકીને ધીમે અવાજે તેણે કહ્યું ઃ ”ભાઈ! આટલું યાદ રાખજે. આટલું કદી ભૂલતો નહિ કે મારી આ નાનકડી ભેટનાં બદલામાં પ્રમાણિક મનુષ્ય બનવાનું તેં વચન આપ્યું છે.”

”જિન-વાલજિનને આવું કોઈ વચન આપ્યાનું યાદ નહોતું. તે તો મૂઢ નજરે જોઈ રહ્યો.

”જિન-વાલજિન! ભાઈ! આજથી તારે માટે અંધકાર અદ્રશ્ય થાય છે ને પ્રકાશમાં તું પ્રવેશ કરે છે. દુષ્ટ વાસનાના સમુદ્રને તળિયે પડેલ તારા આત્માના મોતીને મેં બહાર આણ્યું છે. એ મોતી હું આજે ઈશ્વરને ચરણે અર્પણ કરું છું.”

છાનોમાનો નાસી જતો હોય એવી રીતે જિન-વાલજિન ગામની બહાર નીકળી ગયો. તેને આ ગામ જેટલું બને તેટલું જલદી દેખાતું બંધ થાય તે જોઈતું હતું. તેને મનુષ્યની વસ્તીથી દૂર ભાગી જવું હતું. તે સડક છોડીને પગકેડી ઉપર જ ચાલવા લાગ્યો. એ કેડી તેને કયાં લઈ જાય છે તેનું તેને ભાન નહોતું. આખી સવાર તે કેડીના ચકરાવામાં ફર્યો કર્યો. તેણે ખાધુ નહોતું. છતાં તેને ભૂખ દેખાતી ન હતી. અસંખ્ય અને અપૂર્વ એના મનોભાવો તેના આખા દિલને ઘેરી વળ્યા હતાં. છેલ્લા બાર કલાક અને તે પહેલાંનાં વીસ વરસની વચ્ચે જાણે તેના દિલમાં યુધ્ધ જામ્યું હતું. વીસ વરસ સુધી જે ગૂઢ શાંતિ તેના ચિત્તસાગરમાં ભરી હતી તેમાં આ બાર કલાકના બનાવોએ ખળભળાટ મચાવી મૂકયો. તે વિચાર કરતો હતો, પણ શા તેની ખબર નહોતી પડતી. આ ને આમ આખો દિવસ તેણે ભટકવામાં કાઢી નાખ્યો. હૈયું ભરાઈ આવ્યું અને આંખોમાંથી આંસુનો ધોધ છૂટયો. વીસ વરસે તે આજ પહેલી વાર રડયો.

પાદરીને ત્યાંથી તે નીકળ્યો ત્યારથી તેને કદી ન થયેલા એવા મનોભાવો થવા લાગ્યા. અલબત્ત, તેને શબ્દોમાં સમજવા જેટલી સ્પષ્ટતા ન હતી. પાદરીની એ ભવ્ય અને નિતાન્ત પવિત્ર એવી મૂર્તિની સામે તેનો આખો ભૂતકાળ જાણે લડી રહ્યો હતો. નીકળતી વખતના પાદરીના છેલ્લા શબ્દો ભૂલવાનો તે પ્રયત્ન કરવા લાગ્યો તેમ તે વધારે ને વધારે સ્પષ્ટ થવા લાગ્યા. જાણે કે આ આખરી સંગ્રામ હતો. જો પવિત્રતા જીતે તો દુનિયાને એક પવિત્ર આત્મા સાંપડતો હતો; જો દુષ્ટતા જીતે તો દુનિયાના દુઃખમાં વધારો થતો હતો. વીસ વરસના અગાધ અંધકારમાં રહીને બહાર નીકળ્યા પછી આ પાદરીના જીવનના સૂર્ય જેવા પ્રકાશથી તેની ઈંદ્રિયો અંજાઈ ગઈ હતી. તેની આંખો આ પ્રકાશમાં પોતાનું ભવિષ્ય જોઈ શકતી નહોતી. તેને એટલું તો સમજાયું હતું કે, આ હવે પહેલાંનો જિન-વાલજિન નથી. જીવનમાં અનેક યુગોની નિંદ્રા પછી જાગેલ વિવેકબુધ્ધિએ તેના હૃદયમાં પશ્ચાત્તાપનો અગ્નિ પ્રગટાવ્યો, અને તે અગ્નિમાં વર્ષોથી જામી ગયેલ મેલનો થર ઓગળવા માંડયો, અને એ જવાળા મુખીમાંથી નીકળતા લાવારસની જેમ આંખોમાંથી આંસુ દ્વારા વહેવા લાગ્યો. તેનો ભૂતકાળ કોઈ નાનકડા કાળા વાદળાની જેમ ક્ષિતિજની પેલે પાર અદ્રશ્ય થઈ ગયો. પછી શું કર્યું – તે કયાં ગયો – તેની કોઈને ખબર નથી. પણ તે રાતે એક ગાડીવાળાએ ક.. નગરમાં પાદરીના ઘર પાસે એક રસ્તાને કાંઠે અંધારામાં એક માણસને ઘૂંટણિયે પડેલો દીઠો હતો!

* * *

જગ સે ચાહે ભાગ લે પ્રાણી… મન સે ભાગ ના પાયે! વિશ્વનું સૌથી મોટું કુરુક્ષેત્ર, ગુડ વર્સિસ ઈવિલની જેહાદે અકબર આપણી અંદર છે!

યસ રીડરબિરાદર… આ જે વાંચ્યું એ કોઈ ટૂંકી વાર્તા નથી પણ પૂરા દોઢસો (જી હા, ૧૫૦ વર્ષ પહેલા) લખાયેલી એક અમર ફ્રેન્ચ નવલકથાના અદ્ભુત ગુજરાતી અનુવાદના શરૂઆતી બે – ત્રણ પ્રકરણનો સંક્ષેપ છે! વિશ્વસાહિત્યની સરટોચની આ નવલકથા એટલે વિકટર હ્યુગોની ‘લા મિઝરાબ’! અનુવાદમાં મૂળ ફ્રેન્ચ પાત્ર જ્યાં- વાલ્જયાંનું નામ જીન-વાલજીન થયું, અને કથાને ગુજરાતમાં લે મિઝરેબ્લ તરીકે ઓળખવામાં આવી, પણ કમનસીબે વર્તમાન ગુજરાત આ ગંગાસ્નાન સમાન કૃતિને ભૂલતું જાય છે, જેમાં મૂળ વાર્તાનો તમામ ચરબી કાઢીને એનો હાથમાં લો તો રાત જતી રહે પણ પુસ્તક હાથમાંથી ન છૂટે એવો અનુવાદ કરવામાં આવેલો અને એને નામ અપાયેલું ‘દુખિયારાં’! આ લેખકડાએ જીવનમાં જે કંઈ વાંચ્યું એમાં પહેલા નંબરે આવતું અણમોલ સર્જન! જે જીંદગીનો મૂલ્યશિક્ષણનો અભ્યાસક્રમ છે,  ફક્ત કથા નથી!

ઓસ્કારવિનર ડાયરેકટર ટીમ હૂપરની આ જ કથાની મ્યુઝિકલ ફિલ્મ ગોલ્ડન ગ્લોબમાં ફત્તેહ કરી ઓસ્કારમાં ય નોમિનેટેડ છે. વારંવાર વાંચવાનું જોવાનું મન થાય એવી આ ઉપનિષદની સમકક્ષ કથા ખરેખર તો આશા, પ્રેમ, ઉદારતા, ક્ષમા અને ઘસાઈને ઉજળા થવાની માનવતાની દાસ્તાન છે. માત્ર સંજોગોને ખાતર બ્રેડ ચોરવા મજબુર થયેલો જિન-વાલજીન પછી સમાજની કઠોર ઠોકરો ખાઈને શેતાન બનતો જાય છે. ત્યારે એક પારસમણિ જેવા પવિત્ર આત્માનો સ્નેહ માણસના મનનો મેલ કેવી રીતે ધોઈ શકે એની ઝલક આ પાદરીની દીવીઓ વાળા પ્રસંગમાં છે. એવી સદભાવનાનો મંગલસ્પર્શ ખરાબે ચડેલા વાહનને ફરી સાચા રસ્તે વાળી દે છે. મૂળશંકરભાઈનો અનુવાદ કેટલો રસાળ અને ભાષાંતરની પાઠશાળા જેવો છે, એ તો અહી વાંચ્યું જ હશે. પણ આગળ શું થયું અને એમાંથી આપણી જીંદગીના અંધારા ઉલેચતું અજવાળું કેમ શોધવું એની વાત ત્યારે એની જરા વધુ વિગતે વાત હવે અનાવૃત કરીશું!

ફાસ્ટ ફોરવર્ડ

‘Life is to give, and not to take!’

(જીવન આપવા માટે છે, છીનવવા માટે નહિ) – લા મિઝરાબનો સંદેશ

ઘાયલ મન કા પાગલ પંછી, ઉડને કો બેકરાર…

પંખ હૈ કોમલ, આંખ હૈ ધૂંધલી, જાના હૈ સાગર પાર…!

Film-Tom Hooper

‘જા,ઘોડાને પાણી પાઈ દે!”

”પણ હવે પાણી નથી.” કોઝેટે પોતાની સમગ્ર હિંમત ભેગી કરીને કહ્યું.

”તો ડોલ લઈને જા, જલદી લઈ આવ!” શેઠાણીએ બારણું ઉઘાડીને દૂર અંધારામાં હાથ લંબાવીને હુકમ કર્યો. કોઝેટે ખૂણામાં પડેલી ડોલ ઉપાડી. કોઝેટ આખી અંદર નિરાંતે બેસી શકે એવડી એ ડોલ હતી. ખાલી ડોલનું વજન પણ એટલું જ હતું. શરીરને કેડથી ડોલવાળા હાથની બીજી બાજુએ નમાવીને કોઝેટ ઘડીક ઊભી રહી. તેને હતું કે કોઈ તેની મદદે આવશે.

”આમ ઝોડની જેમ ઊભી છે કેમ? ચાલવા માંડ!” શેઠાણી તાડૂકયાં.

કોઝેટનાં પગ ઊપડયા. બારણું તેની પાછળ બંધ થયું. કોઝેટને આધારે વીંટી લીધી.

પણ એ અંધકાર ક્ષણિક જ હતો. તે જરાક આગળ ચાલી ત્યાં તો નાતાલના મેળાનું બજાર જામી ગયું હતું. દુકાને દુકાને દીવાઓની હાંડી ઝૂલી રહી હતી અને દુકાનોમાંથી ભાતભાતની વસ્તુઓ ઉપર તેનો પ્રકાશ નાચતો હતો. પહેલી જ દુકાન રમકડાંની હતી, અને એ દુકાનમાં પણ સૌથી પહેલી નજરે ચડે એવી વસ્તુ એક મોટી પૂતળી હતી. કોઝેટ કરતાં પણ કદમાં એ મોટી હતી. તેના ગુલાબી ગાલ પર હાસ્ય છલકાતું હતું. પહોળા હાથ કરીને જાણે હમણાં જ કોઝેટને ભેટી પડશે કે શું એમ લાગતું હતું. કોઝેટ આ પૂતળી સામે એકીટશે જોઈ રહી – તે કેટલી બધી સુખી છે! બસ, તેને તો દુકાન પર બેસીને આખો દિવસ હસ્યા જ કરવાનું. તેની જગ્યાએ મને બેસારે તો કેવું સારૃં! ઘડીભર તે જગત આખું ભૂલી ગઈ. આ પૂતળી એ જ સર્વસ્વ બની ગયું. ડોલનો આંકડિયો હાથમાં રાખીને તે કયાં સુધી ઊભી રહી એનું તેને ભાન ન રહેત, પણ તરત જ વીશીના બારણામાંથી શેઠાણીની ત્રાડ સંભળાઈ, કોઝેટે ડોલ ઉપાડીને ગુપચુપ મારી મૂકી.

બજાર વટાવીને તે આગળ ચાલી એટલે વળી તેની આસપાસ અંધકાર વીંટાઈ વળ્યો. આ અંધકારની સાથે એકાંત પણ વધવા લાગ્યું. આ નાની ગભરૂ બાળા ભયને લીધે ધ્રૂજતી હતી. તેને ચારેય બાજુથી ભણકારા વાગવા લાગ્યા. તેના પગ પાછા પડવા લાગ્યા : ”પાછી જાઉં ને શેઠાણીને કહું કે વહેળિયામાં પાણી નથી.” એ પાછી ફરી. બજાર સુધી આવી, એને પેલી પૂતળી સાંભરી. પૂતળીની દુકાન પાસે એ પહોંચવા આવી ત્યાં પેલી ત્રાડના ભણકારા ગાજવા લાગ્યા. તે પાછી પાણી લેવા ઝડપભેર ઉપડી. આટલો વખત બગાડયો તેનું પરિણામ તેને સ્પષ્ટ દેખાતું હતું. અંધકારના ભય ઉપર મારના ભયે વિજય મેળવ્યો. તે ડોલ ઉપાડીને શ્વાસભેર દોડી. જોતજોતામાં ગામની વસ્તી પૂરી થઈ અને અંધકારે તથા ભયંકર શાંતિએ તેને ઘેરી લીધી. ડોલના આંકડિયાનો કિચૂડ-કિચૂડ અવાજ કરી તે અવાજને પોતાનો સાથી ગણીને તે આગળ વધ્યે જતી હતી. એકાંતની ઊંડી ને ઊંડી ગુફામાં તે આગળ વધી રહી હતી. આસપાસનો ભય હવે તેને અટકાવી શકે તેમ નહોતો. તેની શેઠાણીની ક્રુરતાભરી આંખોમાંથી નીકળતા અગ્નિના પ્રકાશમાં તે ઠેઠ ઝરણા સુધી પહોંચી ગઈ. તે અંધકારથી ડરી શકે તેમ નહોતું, જંગલોમાંના ભૂતો પણ તેને અટકાવી શકે તેમ નહોતાં, અને ભયથી એ રડી શકે એમ પણ નહેતું. એક બાજુએ અંધકારનું જૂથ હતું અને બીજી બાજુએ પૂંભડા જેવી આ છોકરી હતી. આ અંધકારમાં પણ એ રસ્તો ન ભૂલી એ કાંઈ ઓછી નવાઈની વાત છે?

પાણીનો એક કુદરતી ધરો હતો અને એમાંથી એક નાનકડું વહેળિયું બહુ જ ધીમે અવાજે વહી રહ્યું હતું. કોઝેટને આ માર્ગ, આ ઝરણું અને તેના કાંઠા પરના એકેએક પથ્થરનો પૂરો પરિચય હતો. બીકનું ભાન થાય એટલો સમય પણ ન જાય, એ માટે એકશ્વાસે ઝરણા પર ઝૂકી રહેલ ઓકના ઝાડની એક ડાળી પકડી. નીચે નમીને ડોલ પાણીમાં નાખી અને પાણી ભરાઈ ગયું એટલે એ જ ડાળીને વળગી જોર કરીને ભરેલી ડોલ બહાર કાઢી. આટલું જોર તેનામાં કયાંથી આવ્યું હશે? ભરેલ ડોલ બહાર કાઢીને તેણે ઘાસ પર મૂકી, પણ હવે તેની તાકાતની હદ આવી ગઈ હતી. તેનું આખું શરીર થાકીને લોથ થઈ ગયું હતું. આ ડોલ ઉપાડીને તેનાથી એક ડગલું પણ ચાલી શકાય તેમ ન હતું. તે ઘાસ પર બેસી પડી. ઘડીક આંખો મીંચી પાછી ઉઘાડી. માથા પરનું આકાશ કાળાં વાદળાંથી ઘેરાયેલું હતું. દૂર પશ્ચિમમાં ગુરુનો ગ્રહ આથમી રહ્યો હતો અને ધુમ્મસને કારણે કોઈ દૈત્યની લાલઘૂમ આંખ જેવો દેખાતો હતો. ઠંડો પવન આખા જંગલમાં ઝાડની ડાળોને તથા પાંદડાને થરથર ધ્રૂજાવી રહ્યો હતો.

બાળકી આ બધું જોઈ રહી હતી. તેના મનમાં કાંઈ વિચારો આવતા ન હતાં, પણ ભયની એ જ તીવ્ર લાગણી તેના અંગે અંગમાં તથા મનની એકેએક જ્ઞાનેન્દ્રિયમાં વ્યાપી ગઈ હતી. હિમ પડે ને કળી જેમ ઠીંગરાઈ જાય તેમ તે ઠીંગરાઈ જવા લાગી હતી. મનુષ્યમાં રહેલી પ્રબળ જિજીવિષાએ તેને થોડીક મદદ કરી. તેણે એક, બે, ત્રણ એમ મોટેથી ગણવા માંડયુ. દસ ગણીને વળી પાછું એકડે એકથી તેણે ગણવા માંડયું. પણ પછી શું?

તે ઊભી થઈ. તેને થયું કે ભાગીને વસ્તીમાં પહોંચી જાઉં – જયાં અજવાળું હોય ત્યાં દોડી જોઉં. પણ ડોલનું શું કરવું? ડોલ મૂકીને ચાલ્યા જવાનો વિચાર પણ તેને માટે એટલો જ ભયંકર હતો. તેણે બે હાથે ડોલ ઉપાડી જોઈ. તે ઊંચી પણ થાય એમ નહોતું. તો પણ તેણે પોતાનું સમસ્ત જોર એકઠું કર્યું. બે પગ વચ્ચે ડોલ રાખી શરીરનો ઉપલો ભાગ આગળ નમાવી બે હાથે ડોલ ઊંચી કરીને તેણે એક ડગલું ભર્યું, બીજું ડગલું ભર્યુ ં- ડોલનાં ભારે તેના હાથ તૂટું તૂટું થતા હતા. તો પણ તેણે આગળ વધવા માંડયું. આંચકા લાગવાને કારણે ડોલમાંથી પાણી છલકાતું હતું. તેના ઉઘાડા પગ પર આ ઠંડું પાણી પડતું હતું અને તેના પગ ઠરી જતા હતા. અંધકારનાં એક ખૂણામાં માનવની નજરથી કયાંય દૂર આ બની રહ્યું છે. ફકત ઈશ્વર સિવાય બીજું કોઈ આ દ્રશ્યનું સાક્ષી નથી. કદાચ તેની મા આ જોઈ રહી હોય – આવાં દ્રશ્યો કબરમાંથી માને પણ ખળભળાવી મૂકે છે?

તેના શ્વાસોચ્છવાસ ભારે થવા લાગ્યા. ડૂમો ઠેઠ ગળા સુધી ભરાઈ ગયો. એ રડી શકે એમ તો નહોતું, કારણ કે તેની શેઠાણીની ધાક તેના રુદનને થંભાવી દેતી હતી. તેની શેઠાણી તેના જીવન સાથે એવી જડાઈ ગઈ હતી કે તેની કોઈ પણ ક્રિયાના પરિણામની કલ્પના તે થેનાર્ડિયરને સામે રાખીને જ કરી શકતી. તેણે પોતાની ગતિ જેટલી બની શકે તેટલી વધારી, તો પણ તે હજુ માંડ પંદરથી વીસ ડગલાં આગળ વધી હતી. હજુ તો જંગલ પણ પુરૃં થયું નથી. તેનાથી હવે ન રહેવાયું. તે મોટેથી રડી ઊઠી : ”હે ભગવાન!”

તે જ વખતે એકાએક તેની ડોલનો ભાર જાણે કે હળવો થઈ ગયો. તેની ડોલના આંકડિયામાં તેના કોમળ હાથની પડખે જ એક પંજાદાર કદાવર હાથ બિડાયેલો તેણે જોયો. તેણે પોતાનું માથું ઊંચુ કર્યું. એક કાળી વિશાળ આકૃતિ જાણે કે અંધારામાંથી કોતરી કાઢી હોય એમ એણે જોઈ. તે આકૃતિ માણસની જ હતી. તેણે એક પણ શબ્દ બોલ્યા વગર ડોલ ઉપાડી લીધી. માણસમાં એક એવી અદભુત આંતરદ્રષ્ટિ છે જે કટોકટીના કાળમાં ખૂલી જાય છે. આ બાળકીનું પણ એમ જ બન્યું. તેને આ પ્રસંગે જરા પણ ભય ન લાગ્યો.

આગંતુકે નીચા નમીને ગંભીર અને ધીમા અવાજે કહ્યું ”આ ડોલમાં તો બહુ ભાર છે, નહિ બચ્ચી?”

કોઝેટે ઊંચે જોઈને કહ્યું : ”હાજી!”

”લાવ, મને આપ. હું ઉપાડી લઈશ.”

કોઝેટ ડોલનો આંકડિયો છોડી દીધો. પેલો માણસ તેની સાથે સાથે ચાલવા લાગ્યો.

”ડોલ સાચે જ બહુ વજનદાર છે! તને કેટલાં વરસ થયાં?”

”આઠમું ચાલે છે.”

”આ ડોલ કયાંથી લાવે છે?”

”ધરામાંથી ભરી લાવી.”

”કેટલે જવાનું છે?”

”ગામમાં.”

પેલો માણસ થોડી વાર થોભ્યો. પછી પૂછયું ઃ

”તે… તારે મા નથી?”

”મને ખબર નથી.”, પેલો ફરી કંઈ પૂછે તે પહેલાં છોકરીએ કહ્યું ઃ ”મને એમ છે કે મારે મા નહિ હોય. બીજાં બધાયને મા મારે નથી.” પછી ઘડીક અટકીને બોલી ઃ ”મારે તો કોઈ દી માં હતી જ નહિં.”

* * *

૫૦ વખત.

બચપણથી આજ સુધી કમ સે કમ આટલી વખત ‘લા મિઝરાબ’નો આલાતરીન ગુજરાતી અનુવાદ ‘દુખિયારાં’ વાંચ્યો હશે, અને દરેક વખતે આ લાંબો પ્રસંગ જે પેશ-એ-ખિદમત કર્યો એ વાંચતી વખતે અટકવું પડયું છે- આંખોમાં આવેલા- ઝળઝળિયાં લૂછવા અને ગળે ભરાયેલ ડૂમો નીચે ઉતારવામાં! ‘હાલાજી તારા હાથ વખાણુ કે પટ્ટી તારા પગ વખાણું’ની માફક દોડતી ઘોડી જેવી વિકટર હ્યુગોની બળૂકી કૃતિને એનો યશ આપવો કે એની રેવાલ ચાલના અસવાર એવા અનુવાદક સ્વ. મૂળશંકર મો. ભટ્ટને એક એક શબ્દ હૃદયમાં જડાઈ જાય તેવા ભાવસભર અનુવાદ માટે ક્રેડિટ આપવી – એ હજુ સમજાયું નથી.

પણ સમજાઈ છે કેવળ શબ્દચિત્રથી સાકાર થતી પેલી વીશી યાને હોટલમાં ગદ્ધાંવૈતરું આઠ વરસની માસૂમ બચ્ચી કોઝેટની વેદના, એના મૌન ચિત્કારો, એના તૂટીને દિમાગમાં ભોંકાતા બાળસહજ સપનાઓ!

કોણ આ કોઝેટ? ફેમિલી મેમ્બર છે? સેલિબ્રિટી છે? રિયાલિટી શોની સ્પર્ધક છે? ક્લાસરૂમ ટોપર છે? એની ઓળખાણ શું વળી? કેમ એ વ્હાલી લાગે? કેમ એના દુખનો ભાર આપણી નસોને તંગ કરે?

મેજીક ઓફ ક્લાસિક. આ ઉત્તમોત્તમ સાહિત્યના સ્પર્શનો જાદૂ છે, જ્યાં કેવળ શબ્દચિત્રથી પાત્ર તમારા મનમાં જ નહિ, તમારા જીવનમાં સજીવન થઈ જાય, તમારા સંસારનું આજીવન સભ્ય બની જાય! હ્યુગો/ભટ્ટજી અહીં ફક્ત ઘટનાનું છાપાળવું રિપોર્ટિંગ કરતા નથી. એના વર્ણનોમાં જાણે લોહીમાંસ પૂરીને એને માનવીય ઘાટ આપે છે. સંવેદના પેદા કરતા એકેએક ચેતાતંતુને કલમના ટેરવે અડીને રણઝણાવે છે! ‘દુખિયારાં’/લા મિઝરાબમાં અઢળક પાત્રો છે, પણ ‘નવરા હાથે’ અને ‘નરવા હાથે’ ઘડાયેલા છે. બધા જ કાગળની બહાર ઉપસી આવે છે. બૂઢો માળી કે રખડુ ગાવરોશ, એકતરફી પ્રેમમાં ફના થઈ જતી ઈયોનાઈન કે યૌવનના વનમાં ભૂલી પડી ભટકવાને લીધે બરબાદ થઈ જતી ભોળી ફેન્ટાઈન, સ્વપ્નીલ રોમેન્ટિક મેરિયસ કે લુચ્ચો ખંધો થેનાર્ડિયર…

અને ઈન્સ્પેકટર જેવર્ટ. અહીં નાયકની સામે ખલનાયક તો સંજોગો છે, નિયતિ છે. પણ પ્રતિનાયક જેવર્ટ છે. જ્યાં-વાલ્જયાં (ઉર્ફે જીન-વાલજીન) નામના પ્રોટેગનીસ્ટ સાથે આ ‘જે.વી.’ની પણ છાયા બંધાઈ ગઈ છે. કડક, સિધ્ધાંતનિષ્ઠ, ચુસ્ત ફરજ પરસ્ત અને પ્રામાણિક અમલદાર. જે આકરો એટલે લાગે છે કે એ બધું જ કાનૂની/ગેરકાનૂની કે નૈતિક/ અનૈતિકના બ્લેક એન્ડ વ્હાઈટ અંતિમેથી જ જોયા કરે છે. એની દ્રષ્ટિમાં નિયમનો યમ છે, પણ તરંગના રંગ નથી. ગ્રે એરિયા, માનવસ્વભાવ, લાગણીઓની ભરતી-ઓટના પલટા, આવું કશું એને સમજાતું નથી. સમાજની જડતા, સમાજની લોખંડી પરંપરા, સમાજનાં લેબલ લગાડી ફ્રેમમાં ફિટ કરી દેવાની કુટેવ, સમાજની ગૂંગળાવી નાખતી શિસ્ત અને સમાજની બીજાની જીંદગીની પંચાત કરતી કૂથલીખોર નજરનું પર્સોનિફિકેશન એટલે જેવર્ટ. પણ હ્યુગો એ કંઈ જેવર્ટ નથી, માટે આવા પાત્રને પણ એમણે તો ગ્રે એરિયાવાળું રાખીને એને ય ગરિમાના વસ્ત્રો પહેરાવ્યા છે.

વિકટર હ્યુગો ફક્ત લોકેશન્સનું કે કોસ્ચ્યુમ્સનું જ વર્ણન કરી બેસી રહેનાર નવલકથાકર નથી. એણે તો દરેક પાત્રોના મનમાં ચાલતા નિરંતર દ્વંદ્વ (ડયુએલ), સંગ્રામની એપિક- મહાગાથા આલેખી છે. ઉપમા- અલંકારનો બ્રેકફાસ્ટના ઉપમાથી પણ સુપાચ્ય એવો ઉપયોગ કર્યો છે. હળવા કટાક્ષો, એકાદ આખા ધર્મગ્રંથનું ડહાપણ સાચવીને બેઠા હોય એવા ટાઇમલેસ કવોટ્સ અને ગદ્યમાં પદ્યનો મદ્ય ઉમેરીને એને કવિતાના આંસુ અને ઉર્મિઓના પસીનાની ખારાશથી મોણ નાખીને વર્ણનોની કણક બાંધી છે.

એટલે અહીં ફકત એક પાના પૂરતો દેખાતો જીપ્સી છોકરો પીટિટ જર્વિસ પણ યાદ રહી જાય છે. હયુગો માસ્ટર સ્ટોરીટેલર એટલે છે કે અહીં પાત્રોમાં આવતું પરિવર્તન છે, પણ એ ટીવી સિરિયલ્સની જેમ સેકન્ડોમાં આવતું નથી. એનો નક્કર નકશો અને ક્રમિક વિકાસ છે! આ લેખના પ્રથમ ભાગમાં જે પાદરીની દીવીઓ વાળો પ્રસંગ ટૂંકાવીને મૂકેલો, એનું ય વિઝયુઅલ વર્ણન લાંબુ છે. જયાં- વાલ્જયાં કંઇ સીધો જ બધું ચોરતો નથી. વિચારે ચડે છે, દુનિયાને ફકત નાનકડા ભાણેજડા માટે ખાવાનું મેળવવા જતા આપેલી સજાઓ, શંકાઓ, અપમાનો, તિરસ્કારો, ઉપેક્ષાનું તોફાન એને સતાવે છે. ગુમાવેલા વર્ષોની જવાનીનું ફ્રસ્ટ્રેશન જાગે છે. સતત ટોકી ટોકીને, વખોડીને એને બધાયે નકામો અને નાલાયક નરાધમ જ ચીતર્યો છે, તો એ જ સ્વરૃપ બતાવી દઇ જગત સામે વેર વાળવાનું ઝનૂન એનામાં જાગે છે. એ આગમાં તપીને જાણે કોઇ બીજા વ્યકિતત્વના કબજામાં હોય એમ પોતાના જ મદદગારને ત્યાં ચોરી કરે છે. એ પહેલાં પાદરીના ચહેરા પર ચાંદનીનો પ્રકાશ જોઇ ખચકાય પણ છે. (સાત્વિક પ્રેમની દિવ્યતાનું એ જ તેજ કથાના અંતે લેખક નાયકમાં બખૂબી ટ્રાન્સફર કરી એની સફળ રહેલી સદ્દભાવના સંઘર્ષયાત્રાનું ફુલ સર્કલ બનાવે છે.)

અને પાદરી એની ભલાઇને જગાવવા એને મુક્ત કરે પછી પણ એ તરત બદલાતો નથી. અંદરના વેરવૂલ્ફને બહાર કાઢતુ તોફાન ઉઠે છે, છેલ્લો ક્રાઇમ પણ જર્વિસનો સિક્કો ચોરી એ કરે છે. અને બહારના નહિં, પણ અંદરના ફટકાથી એ પીગળીને લોઢામાંથી સોનું બને છે!

ડિટ્ટો આજે જેનું વર્ણન છે, એ કોઝેટ. યૌવનમાં કરેલા એક રેશમી સાહસના બદલામાં રમકડું બનીને દીકરીને આપવાનું ઈનામ મેળવનાર કમનસીબ ફેન્ટાઈનની પુત્રી. જેને સારો ઉછેર આપવાની લાલચમાં મા બિચારી કાળી મજૂરી કરે છે અને ઈર્ષાખોર અદેખી દુનિયાના પાપે એ ય હાથમાં ન રહેતા પોતાનાં દેહની દુકાન માંડીને દીકરીના ઉછેર માટે તડપે છે, જે તો લુચ્ચા શેઠલોકોએ કામવાળી બનાવીને રાખી છે, જયાં પેલો અવતારી યુગપુરૃષ જેવો મુસાફર અચાનક પ્રગટ થાય છે, (અને પછી તો કોઝેટને એ પેલી પૂતળી યાને ડોલ કેવી વટથી લઈ આવે છે, જેનાથી રમતા ય કોઝેટને ડર લાગે છે, એનું હૃદયદ્રાવક વર્ણન છે!) અને પછી… વેલ વાંચો ને યાર મૂળ કથા!

૧૬ વરસ આયખાનો પા ભાગ આપેલો આ કથા સર્જવામાં હ્યુગોએ! ૧૮૪૫માં પોતે એક વેશ્યાને ટોળાથી બચાવી એ પ્રસંગ અને રિયલ લાઈફમાં ક્રિમિનલમાંથી બિઝનેસમેન બનેલા ફ્રેન્ચમેન યુજીન વિડોકના જીવનમાંથી બીજ લઈ એણે આ લખવાની શરૃઆત કરેલી. અને ૧૮૬૨માં આજથી ૧૫૦ વર્ષ પહેલા એની બહાર પડતાવેંત પહેલા જ ધડાકે ૪૮,૦૦૦ કોપીઝ વેંચાઈ એવી એ બેસ્ટ સેલર બનેલી! આજે ભીડભર્યા મુંબઈમાં બાળ ઠાકરેની અંતિમયાત્રામાં લાખો માણસો આવે તો બધા દંગ રહી જાય છે, હ્યુગો ૧૯મી સદીના યુરોપમાં મર્યો ત્યારે ૩૦ લાખ લોકો આવેલા એક સર્જકને વિદાય દેવા!

અને હિન્દીમાં કુંદન (સોહરાબ મોદી) તથા દેવતા (સંજીવકુમાર, ડેની) જેવા અધકચરા પ્રયાસો ( રીડરબિરાદર હકીમ રંગવાલાનાં સૂચન મુજબ ‘ક્રોધી’ અને મેધા વૈષ્ણવ-અંતાણીના નિરીક્ષણ મુજબ ‘હમ’ને પણ જરૂર આ ળા મિઝરાબ પ્રેરિત કૃતિની પંગતમાં રાખી શકાય !) બાદ અને પશ્ચિમનાં સુપરહિટ ઓપેરા બાદ અંતે ૧૫૦૦ પાનાની આ લાંબી છતાં એકી બેઠકે વંચાય તેવી કથાને પરફેકટ કાસ્ટિંગ (હ્યુ જેકમેન, રસેલ ક્રો, એન હાથવે) સાથે ઢાળીને મૂળ કૃતિને બરાબર વફાદાર ફિલ્મ બનાવાઈ, એ  ભારત આવી છે.

ત્યારે લા મિઝરાબ છપાયાના પછી જન્મેલા, અને એના, આદર્શને આચરણમાં ઉતારી એનું ગુજરાતી અવતરણ શક્ય કરાવનાર એક માનવમાંથી મહાત્મા બનેલા પ્રવાસીની યાદમાં માણસ બનવાની કળા શીખીશું આપણા આસ્વાદના અંતિમ ભાગમાં!

ઝિંગ થિંગ

જીવનનું સર્વોત્તમ સુખ છે, આપણને કોઈ બહુ ચાહે છે એનો અહેસાસ! (લા મિઝરાબ)

દુઃખિયારાં : વીજળીના ચમકારે મોતીડાં પરોવતી અંતરાત્માની અદાલત!

les_miserables

ઓગણીસ વરસો દરમિયાન જિન-વાલજિન કેવી કેવી શારીરિક યાતનાઓમાંથી પસાર થયો હશે તેનું વર્ણન કરીને કરુણ રસ જમાવવો એ બહુ મહત્વની વાત નથી. પરંતુ એક ભોળો દુનિયાદારીથી અજાણ્યો, કુટુંબવત્સલ જુવાનિયો આ વરસો દરમિયાન દિલનાં કેવાં કેવાં તોફાનમાંથી પસાર થયો હશે. અને આ તોફાનોના સપાટા ખાઈ ખાઈને કેવી રીતે આ જડદશાને પામ્યો હશે તે જાણવાનું વધારે ઉપયોગી થઈ પડશે.

સમાજ એક બાજુથી પોતાનાં ગરીબ બાળકો તરફ અસહ્ય બેદરકારી બતાવે છે અને એ બેદરકારીને પરિણામે થતા ગુનાઓ ઉપર નિર્દયપણે કાળજી બતાવે છે. સમાજને રોટલો આપવા કરતાં સજા આપવામાં વધારે મજા આવે છે. અને આ બધું સહન કરવાનું ગરીબોને જ હોય છે. આ બધા વિચારો કરતો કરતો જિન-વાલજિન આ સમાજને જ ગુનેગાર ગણવા લાગ્યો. તે તેનો ન્યાયાધીશ બન્યો. તેણે સમાજને ભયંકરમાં ભયંકર શિક્ષા કરી – અને તે પોતાનાં દિલનાં ઊંડા ધિક્કારની, આ ધિક્કાર ઓગણીસ વરસ સુધી તેનાં દિલમાં પડયો પડયો ઊંડો ઊંડો ઉતરતો ગયો. તેને મન આનંદ, પ્રેમ, દયા, ઉલ્લાસ – એવા કોઈ ભાવો હયાતી જ ધરાવતા ન હતા. જગતમાં એક માત્ર ભાવ સર્વોપરી હતો. અને તે ધિક્કાર. ઓગણીસ વરસ સુધી પીઠ પર કોરડા, ગાળો, લોઢાની સાંકળો, કલાકોનાં કલાકો સુધી વહાણના નીચેના અંધારિયા ભંડકિયામાં યંત્રની જેમ હલેસાં મારવાની ક્રિયા. ટાઢ, તડકો, ભૂખ – આ બધાંએ તેના દિલમાં ખૂણે – ખાંચરે છુપાઈ રહેલી કોઈ કોમળ લાગણી હોય તો તેને પણ કચરી નાખી હતી.

મધદરિયે વહાણ ચાલ્યું જાય છે. એક માણસને તેમાંથી ઊચકીને દરિયામાં ફેંકી દેવામાં આવે છે. વહાણ પોતાને માર્ગે ચાલ્યું જ જાય છે – જાણે કે કંઈ બન્યું જ નથી. પાણીમાં પડતાંવેંત પહેલાં તો તે મુસાફર પાણીમાં અદ્રશ્ય થઈ જાય છે. પાછો ઘડીક બહાર દેખાય છે. પાછો ડૂબકી મારી જાય છે. વળી હાથનાં તરફડિયાં મારતો બહાર દેખાય છે. તે દૂર દૂર ચાલ્યા જતા વહાણ તરફ નજર નાખીને બૂમ મારે છે. વહાણ પવનથી ફૂલેલ સઢનાં જોરે વેગથી ચાલ્યું જાય છે. વહાણના ઉતારુઓ અને ખલાસીઓ દરિયામાં ઊછળતાં મોજાંઓની અંદર એક નાનકડું બેબાકળું મોઢું જુએ છે. ડૂબતો માણસ વહાણ તરફ એક છેલ્લી કરુણ દ્રષ્ટિ નાખી હૃદયફાટ ચીસ પાડે છે. વહાણ ચાલ્યું જાય છે – ક્ષિતિજનાં વળાંકમાં સરતું જાય છે. સઢનાં થાંભલાની ટોચ પણ હવે તો દેખાતી બંધ થાય છે. હજી તો થોડાક જ વખત પહેલાં આ જ મુસાફર વહાણ ઉપર બીજા બધા ઉતારૂઓની વચ્ચે તેમનામાંનો એક થઈને જીવતો હતો. પણ તેનો પગ લપસ્યો. કોઈએ તેને ધક્કો માર્યો. તે પડયો… બસ… ખલાસ! તેની નીચે અતાગ પાણી છે. ચારે બાજુથી ઉછળતાં મોજાની ભીંસ આવે છે. ને બકરાને જેમ અજગર ગળી જાય તેમ ગળી જાય છે. મૃત્યુ તેને પોતાની ગુફામાં ઊંડે ને ઊંડે ખેંચી જાય છે. મોજાં બિલાડી ઉંદરને રમાડે તેમ તેને ઘડીક ઉછાળે છે – પછાડે છે, ઘડીક દુર ફંગોળે છે. એમ લાગે છે જાણે દુનિયા આખીની નિર્દયતાએ અહીં પ્રવાહી રૂપ ધારણ કર્યું છે.

આમ છતાં પણ આ માણસ આ ઘોર કુદરત સાને પૂરા ઝનૂનથી ઝઝૂમે છે. તે પોતાનો બચાવ કરે છે. સમુદ્રની સપાટી પર ટકી રહેવાનો ભગીરથ પ્રયત્ન એ કરે છે. આવી મોટી પ્રચંડ વિનાશક શક્તિ સામે તે બાથ ભીડે છે. પણ આખરે તે થાકે છે – હારે છે. પોતાની ઝાંખી પડતી જતી આંખોથી છેલ્લી વાર ક્ષિતિજ તરફ અદ્રશ્ય થતા વહાણને તે જુએ છે : ઊંચે જુએ છે, આસપાસ જુએ છે.ઉપર આભ અને નીચે પાણી દેખાય છે. પણ તે બંને જાણે એક બનીને તેને પોતાનાં કબ્રસ્તાનમાં ઉપાડી જાય છે. ધીરે ધીરે આ માનવી પણ પોતાની જાતને આ સમુદ્રનું જ એક મોજું ગણવા લાગે છે. દરિયાનું ગાંડપણ તે ગાંડણપણ જ બની જાય છે. રાત પડે છે. કલાકોનાં કલાકો સુધી તરફડિયાં મારીને તેનું બળ ખલાસ થઈ ગયું છે. આખી સૃષ્ટિમાં તેની ધા ( મદદ માટે ચીસ)  ને હોંકારો દેનાર કોઈ નથી. છેલ્લો મરણિયો પ્રયત્ન કરીને તે બૂમ મારે છે : ‘કોઈ બચાવો!’ કોઈ કાળા માથાનો માનવી છે નહિ. તે ઈશ્વરને બૂમ મારે છે. તે કયાં છે? કોઈ જવાબ આપતું નથી. સૃષ્ટિ મૌન છે. આકાશ હોઠ બીડીને બેઠેલું છે. અંધકાર, તોફાન, નિશ્ચિતન છતાં ભયંકર ઊછળતાં પાણી, હિમ જેવો જોરથી ફૂંકાતો પવન- આ બધાંની વચ્ચે તેનાં અંગો ખોટાં પડી જાય છે. શરીરનાં બધાં અંગો તેનાં પ્રાણને કામ કરવાની ના પાડે છે. પુરુષાર્થ હારે છે. પ્રાણ પોતાનાં દેહને હવે સમુદ્રને સોંપી દે છે – જેમ હારેલો રાજા પોતાનાં શત્રુને તરવાર સોંપી દે તેમ. અને આ રીતે એક જીવનનો છેલ્લો કરુણ અંક પૂરો થાય છે.

અને સમાજ તો પ્રગતિને પંથે છે! આવા કેટલાક નિર્દોષ જીવોનાં મૃત્યુ એ જાણે કે આ પ્રગતિના માર્ગનાં માર્ગસૂચક સ્તંભો છે. સમાજનાં કાયદા અને નીતિ જેટલા જેટલાને આવી રીતે મધદરિયે સમુદ્રમાં ધકેલી દે છે તે બધાય તેના પેટાળમાં સમાઈ જાય છે. અને મડદાં થઈને સપાટી પર તર્યા કરે છે. આ મડદાંમાં કોણ પ્રાણ પૂરશે?

* * *

”સબાર ઉપર મનુષ આછે, તાહર ઉપર કછુ નાઈ!”

ભક્ત કવિ ચંડીદાસની આ પંક્તિઓ ઉમાશંકર જોશીએ વિકટર હ્યુગોની લે મિઝરેબ્લ (સાચો ઉચ્ચાર : લા મિઝરાબ) પરથી મૂળશંકર મો. ભટ્ટે અનુવાદિત કરેલી અમર કૃતિ ‘દુઃખિયારાં”ની પ્રસ્તાવનામાં લખી હતી. માણસની આત્મસન્માનનું ગૌરવ અને એની માણસાઈનું મહિમાગાન કરીને કવિ એને સૌથી ઉપર મૂકે છે!

આરંભે વાંચેલા ‘દુઃખિયારા’ના વધુ એક અંશના વર્ણનમાં હાલકડોલક થતી નાવડી એ અંતરાત્મા અને દરિયો એટલે સંજોગોથી સર્જાતા દૂષણો! લોકો હાલતા ને ચાલતા પોતાના મનસ્વી અને બેહૂદા અભિપ્રાયોથી, ટીકાબાણોથી, વાયડા અને વેવલા વિરોધથી કોઈ બહારથી નક્કર, પણ અંદરથી નરમ એવા માણસની લાગણીઓ તોડતા રહે છે. છાતી પરનું બટન તૂટે એ તો દેખાય છે, પણ અંદર ભીના હૃદયમાં જે સંવેદનાઓ તૂટે છે, ત્યારે બહાર કોઈ અવાજ નથી થતો, પણ અંદર એના પડઘા દિમાગને ખોખલું કરી નાખે છે. અભાવ, આક્રોશ અને અવસાદ (ડિપ્રેશન)ની જલતી જવાલાઓ એવા લાગણીભીના ઈન્સાનના હૃદયની કોર બાળીને એને કાળી અને કડક બનાવી દે છે. રોમાન્સને બદલે મળતું રિજેકશન એની આંખોનાં ખૂણે ભરાતા લોહીમાંથી લાલ અંધકારમાં એને તપાવે છે. એની મદદની મૌન ચીસ કોઈ સાંભળતું નથી.નફરતની નેગેટિવિટી એને સિનિકલ કે ક્રિમિનલ બનાવી દે છે.

અને એની વચ્ચે કોઈ એકાદ સહારો જો એના આતમરામને જગાડી જાય, એની અંદર બૂઝાઈ ગયેલી રોશની એને મળેલા વ્હાલા અને વિશ્વાસનાં એક તણખે ફરી પ્રગટી જાય, તો તળિયે ડૂબેલું એ વ્યક્તિત્વ શિખરની ટોચ સુધી પહોંચી શકે છે. વાત છે ગીચોગીચ સ્વાર્થ વચ્ચે દબાઈ – ચેપાઈ જતી માસૂમિયતને બચાવીને જાળવી રાખવાની! વાત છે ઉપરથી સૂક્કા પથ્થરો વચ્ચેથી આશા, પ્રેમ અને માનવતાની સરવાણી સૂકાવા ન દેવાની! નિયતિના વળાંકોના વાવાઝોડાંમાં ફંગોળાઈને પણ પાંદડા ઉખડે, તો ય મૂળિયા પકડી રાખવાની ! અને આ કંઈ મોટા મોટા ઉપદેશો અને શાસ્ત્રોની પત્તર ફાડયા કરવાથી થતું નથી. અંદરથી ધક્કો લાગે તો જેસલ ચોરટો જગનો પીર થઈ શકે છે. પોતાનો અવાજ કાન દઈને સાંભળે તો વાલિયો લૂંટારો વાલ્મીકિ બની શકે છે. દુઃખિયારાં (લા મિઝરાબ)ની પહોળા પને પથરાયેલી આખી મહાગાથાનો સાર સાવ ટૂંકો ને ટચ છે :

”જગતની સૌથી મોટી અદાલત અંતરાત્માની અદાલત છે!”

યસ, જો એના ન્યાયને માન આપતા શીખીશું તો આ બ્યુટીફુલ વન્ડરફુલ દુનિયા જીવવા જેવી રહેશે. નહિં તો કેટલા સીસીટીવી મૂકીશું? કેટલી દીવાલો ચણીશું? કેટલી ઉલટ તપાસ કરીશું? આ જૂઠ અને દંભતી ખદબદતી દુનિયામાં, પોતાની ભૂલ સ્વીકાર કરવામાં ય અભિમાનથી અક્કડ થઈ પલાયન થઈ જતા જગતમાં, લાપરવાહી અને લુચ્ચાઈ, બેવકૂફી અને બદમાશીથી ઉભરાતા સંસારમાં, વાહવાહીના વમળો અને ફાયદાઓના ફંદાઓમાં ગૂંચવાતા વિશ્વમાં – સચ્ચાઈ અને ભલાઈ, ઓનેસ્ટી એન્ડ હ્યુમનિટી કેમ ટકશે?

‘લા મિઝરાબ’ના જ્યાં… વાલજ્યાં (જીન-વાલજીન)ને આમ જુઓ તો સતત સંઘર્ષ સિવાય કશું સાંપડતું નથી. જુવાનીમાં નાનકડાં ભાણેજોની ભૂખ ભાંગવા ભોળા ભાવે બ્રેડ ચોરવા જતાં કેદ મળે છે, એ જેલ પૂરી થાય છે પણ સજા પૂરી નથી થતી. લોકો તો જૂના લેબલ મારીને જ બધી બાબતોનો ન્યાય તોળ્યા કરે છે. નજરોથી અને કટાક્ષોથી વીંધ્યા કરે છે. પણ એ પીડા વચ્ચે એને સંત પાસેથી જે પ્રેમનો પ્રકાશ મળે છે, એમાંથી ‘વર્સ્ટ’માંથી એ ‘બેસ્ટ’ બને છે. આ કથા માનવ ચેતનાના પ્રવાસનો ઈતિહાસ છે. માણસ મક્કમ બનીને પોઝિટિવ રહે તો પોતાની જાત જ નહિ, બીજા કેટલાઓનું ભાગ્ય પલટાવીને એને મદદ કરી શકે, એની આ દાસ્તાન છે!

જ્યાં-વાલજ્યાં નામનો ખૂંખાર ક્રોધી ગુનેગાર એક અંતિમ છે, તો મેયર મેડેલીન એક જ માણસમાં છુપાયેલી સામા છેડાની શક્યતાઓનું બીજુ અંતિમ છે. હ્યુગોએ સતત કથામાં સમજ વગરનાં સમાજથી દુભાતી નિર્દોષ વ્યક્તિઓની વ્યથા પર ફોકસ કર્યું છે. ચૂપચાપ પોતાની બાળકીને મજૂરી કરી ભણાવવા માંગતી ફેન્ટાઈનને ચરિત્રહીન ગણી એના પાપ ઉઘાડા કરવાના ઉત્સાહમાં સમાજ એને, અને ઓલમોસ્ટ એની દીકરી કોઝેટને પરંપરાનો જડ ન્યાયાધીશ બનીને ખતમ કરે છે. કાનૂનની નજરમાં છટકી શકે તેમ હોવા છતાં ઈશ્વરની નજરને માન આપી જયોં-વાલ્જયોં મેયર મેડેલીન નામના નવા રૂપમાં મેળવેલી બધી પ્રતિષ્ઠા અને પૈસો દાવ પર લગાવીને પણ ફરી હાજર થાય છે, અને અજાણતા જ પોતાનાથી થયેલ ભૂલના વળતર રૃપે એ મહાસ્વાર્થી થેનાર્ડિયર દંપતિ પાસેથી કોઈ સંબંધ વિના બાળકી કોઝેટને મુકત કરાવે છે.

… અને એ નાનકડી દીકરી જ્યાં – વાલજ્યાંને એ વર્ષો આપે છે, જે એને જીંદગીમાં દાયકાઓ સુધી નહોતું મળ્યું – એક એવી તક કે જયાં એ એનો પ્રેમ વરસાવી શકે, એની અંદરની લાગણીઓ વહાવી શકે – પણ નિયતિ એની કસોટી મુક્તી નથી. પ્રાણપ્રિય પાલકપુત્રીના પ્રેમથી ખફા થવાને બદલે એ એમાં ય ભાવિ જમાઈનો મદદગાર થવા માંગે છે, અને પોતાની છાયા એ પ્રેમીઓ પર ન પડે એટલે એની ગલી સુધી આવી કેટલીયે વાર અંદર અંદર સોસવાતો એ ઘરડો બાપ એકલો ચૂપચાપ પાછો જતો રહે છે, પણ પોતે બળીને બીજાને નવજીવન આપવાનું ચૂકતો નથી! કાયમી શૂળ જેવા ઈન્સ્પેકટર જેવર્ટ માટે એ ચોર જ છે, પણ એ એનો ય જીવ બચાવે છે. કારણ કે, સ્વબચાવ સિવાય એ આક્રમણ તાકાત હોવા છતાં કરતો નથી! ધક્કાના બદલામાં ધક્કો દેવાની ચેઈન એને તોડવી છે.

વો બૂરાઈ કરે, હમ ભલાઈ કરે, ના બદલે કી હો કામના… નેકી પર ચલે, બદી સે ટલે, તાકિ હંસતે હુએ નીકલે દમ!

* * *

દુઃખિયારાં એવું પુસ્તક તો છે જ જેમાં ‘વ્હોટ નેકસ્ટ’નો ધસમસતો ઘટનાપ્રવાહ અને એકેએક પાત્રાલેખનથી ઉભી થતી મ્યુઝિકલ સિમ્ફની ધીરે ધીરે ચલતીનો વેગ પકડીને બાંધી રાખે પણ એવું પુસ્તકે ય છે જેમાં બધા પેરેલલ ચાલતા ટ્રેકસ ભેગા થઈને એક મહાન રાજમાર્ગ તૈયાર કરી આપે મૂલ્યોની કેળવણી – વેલ્યુ એજયુકેશનનો! એ બતાવે છે કે લોખંડની સાંકળો તોડવી સહેલી છે, પણ મનમાં જામી ગયેલા પૂર્વગ્રહો – બાયસની જંઝીરો તોડવી અઘરી છે!

ફ્રેન્ચ ગર્ભની આ ગુજરાતી કોખમાં પ્રસૂતિ એવી રીતે થઈ છે કે વાંચતા વાંચતા આપણું હૃદય ચકનાચૂર થઈને ભાંગી જાય, પણ ફરી એ વધુ મજબૂત બનીને જોડાઈ જાય! આ પુસ્તક પુરું કર્યા બાદ વધુ સારા વાચક જ નહિ, વધુ સારા માણસ બની શકાય તેમ છે. કાચાપોચા દિલવાળા માટે તો આમે ય આ નથી, એમાં એટલા પાત્રોને સ્પષ્ટ બેકગ્રાઉન્ડ આપી સજીવન કરાયા છે, અને એટલા જ વળાંકો અને ઢોળાવવાળા દ્રશ્યો રચાયા છે કે જાણે ભવ્ય ગાઢ જંગલોવાળી ગિરિકંદરાઓ!

અંગ્રેજી લા મિઝરાબ ખૂબ મેદસ્વી છે. એની સુંદર લેટેસ્ટ ફિલ્મ ડાયલોગ્સ વિના ફકત ગીતોની જ હોઈને મૂળ અર્થમાં પચાવતી અમુક દ્રશ્યો બાદ કરતાં અઘરી છે. પણ સ્વામી આનંદ જેવા ય જેની ઉપનિષદોની જેમ પારાયણ કરવાનું લખી ગયા છે, એ ગુજરાતી ‘દુખિયારા’માં કથાનું હાર્દ બરાબર ઉપસે છે. ( લા મિઝરાબના ‘પતિતપાવન’ નામના અને એક મહેશભાઈ દવેના ય અનુવાદો છે, પણ વધુ પડતા સંક્ષેપમાં અને ઓછા રસાળ છે – પરફેક્ટ હોય તો ફક્ત આ દુખિયારાં જ . વાંચવો હોય તો એ જ વાંચવો !)

મૂળભૂત રીતે અહીં જીંદગીની કલ્યાણની નહિ, આત્માના કલ્યાણની – પાપ સામે પ્રાયશ્ચિતભર્યા પ્રતિક્રમણ અને જાતે જ પોતાના શિક્ષક અને ચોકિયાત બનવાનો સંદેશ છે. આ આખી મહાગાથા અભાવ અને અધૂરપથી છલોછલ છે, જેમાં દરેકને કશું સંપૂર્ણ મળતું નથી. પણ એમનાં પ્રેમ ખાતરનું એમનું બલિદાન એમને હ્યુમનમાંથી હીરો બનાવે છે. દીકરી ખાતર ફેન્ટાઈન શરીર અને જીવ આપે છે, સિધ્ધાંત ખાતર જેવર્ટ, એકતરફી પ્રેમમાં મેરિયસ ખાતર ઈપોનાઈનની કુરબાની, ક્રાંતિ ખાતર ગાવરોશ, અને પ્રેમ-ક્ષમા ખાતર જયાઁ – વાલજયોંનું હૃદયપરિવર્તન!

અને એટલે જ હ્યુગો આ કથામાં નરી સારપની સાકરને બદલે વાસ્તવિક વિચારો રમતા મૂકે છે. ધર્મચુસ્ત સાધ્વી જડ ધર્મપરંપરાની ઉપરવટ જઈ, દેખીતી રીતે ભાગેડુ – પણ આમ જોઈએ તો બચવાને લાયક જ્યાં – વાલજ્યાંને બચાવવા જૂઠ બોલે છે, એ અસત્ય વધુ પવિત્ર ગણાય છે! વાર્તા દરમિયાન જ હ્યુગો કહે છે –“દુનિયામાં સિવિલ વોર કે ફોરેન વોર જેવા યુધ્ધો નથી, માત્ર ન્યાય માટેનું યુધ્ધ અને અન્યાય માટેનું યુધ્ધ હોય છે… ઉપર ઉડવાથી પડવાની શકયતાઓ ખતમ નથી થઈ હતી, વધતી જતી હોય છે! ગ્રહોની જેમ માણસોને પણ ગ્રહણ લાગતું હોય છે, પણ પ્રભાતની જેમ એમનો ય પુનરાવતાર શકય છે, અને એ ગ્રહણમાંથી મુકત થઈ ધારે તો ફરી ઝળહળી શકે છે… પ્રભુ જેને પ્રેમ અને પીડાની ભેંટ આપે છે, એ આત્મા જ સૃષ્ટિનું સત્ય પામી શકે છે… માણસના મનને પારખવું હોય તો એના સપનાઓ પર નજર નાખો… હાસ્ય એવો સૂર્યપ્રકાશ છે, જે ચહેરા પરના ઠંડાગાર શિયાળાને ઉડાડી શકે છે… આપણી આસપાસ બોલવાવાળી ઘણી જીભો છે, પણ વિચારવાવાળા માથાં બહુ થોડા છે… આવતીકાલ (આશા)ને નકારવાનો એક જ માર્ગ છે : મૃત્યુ!”

‘લા મિઝરાબ’ના રખડુ છોકરો ગાવરોશને પૂછાય છે : કયાંથી આવ્યો? એ કહે છે: શેરીમાંથી. કયાં જવાનો : શેરીમાં!

વેલ, ૧૮૬૨માં એકસાથે આઠ શહેરોમાં દસ ભાષામાં ‘લોન્ચ’ થયેલ આ બૂકની પ્રસ્તાવનામાં જ વિકટર હ્યુગોએ લખ્યું હતું કે : ”વિશ્વમાં જડ નિયમો અને પરંપરાને લીધે માણસ – માણસ વચ્ચે દુઃખથી ખદબદતા નરક સર્જાય છે, મનુષ્ય મનુષ્ય વચ્ચે તિરસ્કાર ફેલાય છે. જયાં સુધી આજના ત્રણ મહાપ્રશ્નો ગરીબાઈને લીધે ગુનેગાર થતો માનવી, ભૂખ અને પ્રેમની તડપમાં દેહ વેંચવા ય મજબૂર થતી સ્ત્રી અને માનસિક તથા શારીરિક કેળવણી – ઉછેરના અભાવમાં ક્ષુદ્ર બની જતાં બાળકોના પ્રશ્નો ઉકેલાશે નહિ, જયાં સુધી અજ્ઞાન માણસનાં ઉજ્જવળ ભાવિને અંધકારમય કરી નાખે છે… ત્યાં સુધી આવા પ્રકારના પુસ્તકની ઉપયોગિતા કદી ઓછી થવાની નથી!”

યસ, નથી જ થઈને! બાળમજૂરી આજે ય કાલીઘેલી જીભોની ભોળી ભોળી આંખોમાંથી આનંદ અને આત્મીયતા છીનવી લે છે. અને ગરીબાઈ કે ભૂખ કે અજ્ઞાનના લીધે ‘દુખિયારાં’ ઓ વધતા જાય છે! એની વચ્ચે આ મિઝરેબલ્સ કેવી રીતે મહાન બને એની આ કહાની છે. અને એનો એક સંદેશ એકબીજાને પ્રેમ કરતા શુધ્ધ હૃદયનાં સ્વપ્નીલ યુવાન પ્રેમીઓના મિલન અને રક્ષણ માટે જીવ આપી દેવાના પુણ્યનો પણ છે! જડતા સામે ક્રાંતિનો ય છે, અને ફકત કાનૂનની કડકાઈને બદલે એના માનવીય અર્થઘટનનો પણ છે.

અને કોણે કહ્યું આ બધું ફકત કાલ્પનિક નવલકથામાં જ શકય છે? જરાક આ આખો લેખ ૩૦ જાન્યુઆરીએ જેમનો નિર્વાણદિન છે, એવા મહાત્મા મોહનદાસ ગાંધીના જીવનને નજરમાં રાખી ફરી વાંચો! આજ કોયડો ઉકેલવામાં તો આ જીવંત જીનવાલજીન સત્યના અને સદભાવના પ્રયોગો કરતા શહીદ થયા ને!

ઝિંગ થિંગ

બાળકો છરી સાથે રમતા હોય, એમ સ્ત્રીઓ પોતાના સૌંદર્ય સાથે રમે છે, અને ખુદને જ ઘાયલ કરે છે!‘ (લા મિઝરાબમાં વિકટર હ્યુગો)

les mis 2

 
44 ટિપ્પણીઓ

Posted by on ફેબ્રુવારી 20, 2013 in art & literature, inspiration, personal, philosophy

 

RDX બલમા ;)

Claudia_Ciesla_BollywoodSargam_hot_503665

બહુ ઓછી એવી ફિલ્મો હમણાં આવે છે, જે રિલીઝ થયાના મહિનાઓ પછી પણ એનું સંગીત જુનું ના થાય ને રોજેરોજ સાંભળવું ગમે ( જેમ કે, રોકસ્ટાર, દબંગ )….અને આખેઆખા આલ્બમમાં તમામ સોન્ગ્સ ( એ ય વળી બોલીવૂડ સ્ટાન્ડર્ડ મુજબ એકદમ લઘુતમ “પ્રેરણા” સાથે !) ટકાટક આપવામાં આપના ગુજરાતી હિમેશ રેશમિયાનો જોટો ના જડે.

હિમેશની ગાયકી અંગે કુદી કિડને ટીકા કરનારાઓ એનાથી બૂરા બેસૂરા કેટલાય ભેંસાસુરોને સહન કરી લે છે. પણ હિમેશની ટીકા કરવાની ફેશનમાં એનું કમ્પોઝર તરીકેનું ટાવરિંગ પરફોર્મન્સ ઢંકાઈ જાય છે. બાકી અત્યારે બોલીવૂડમાં ટોચના ત્રણ ગુજરાતીઓમાં પરેશ રાવલ, સંજય ભણસાલી સાથે હિમેશ રેશમિયા આવે – પણ આપણે ગુજરાતીઓ ય એની જોઈએ તેટલી નોંધ નથી લેતા.

બેક ટુ ટ્રેક, અમુક ટાઈમે રોન્ચીક્રેઝીસ્પાઈસી આઇટેમ સોંગ સાંભળવાની ય મજા હોય છે અને આ પરંપરા તો માધુરીના એક દો તીન ચાર અને શ્રીદેવીના કાટે નહિ કટતેથી અપુન કી લાઈફમાં મોજુદ છે. ચટાકેદાર ખાવાની ય એક લિજ્જત હોય છે. એવા ગીતો આપણા મગજમાં જાણે હૂક ભરાવીને જડબેસલાક ચોંટી જાય છે. પછી દિમાગી લોન્જમાં બે કાન વચ્ચે લૂપ બનાવી પ્લે થયા કરે છે , ઓટોમેટિક. કોઈ ડિવાઈસ વિના !

ખિલાડી ૭૮૬નાં તમામ ગીતો એવા છે , ને લોંગ ડ્રાઈવ વાળું સોંગ તો ખરેખર ૧૪૦ની સ્પીડે ભાગતી કારમાં સબવૂફર સંગાથે સાંભળો એટલે દિલમાં ઢીનચક ઢીનચક થવા લાગે ! પણ શિરમોર છે બધામાં મારી કોલર ટયુન તરીકે ય બહુ લાંબુ ટકેલું ——————-“બલમા”…..આઆઆઆહ 😉

બિગ બોસમાં ય બિગ બોસમ અને ટ્રાન્સપેરન્ટ ટોક થકી છવાઈ ગયેલી જર્મન ગર્લ ક્લોડીયાએ પણ એક વેસ્ટર્ન વામા જ કરી શકે એવો દિલડોલ અને ‘ડીલ’ડોલ ડાન્સ કર્યો છે. બાકી આ પેપીકેચી સોંગ પર….ને શ્રેયા સાથે ઇન્ડિયન આઇડોલ ૫વાળા શ્રીરામે પણ જે ફીલિંગ એમાં fill કરી છે બાકી…..તેરા રસ્તા દેખ રહ હૂં..સિગડી પર દિલ સેક રહ હૂં….બાકી અરમાન શું કાન અંગારા પર જલી જાય એવી મિરચીમરીઆદૂં નાખેલી તીખીતમતમતી  ફ્લેવર છે આ સોંગના શબ્દો જે લહેકાથી ગવાયા છે એમાં !

આર.ડી.બર્મનનાં રિમિક્સનો એક આખો યુગ આવ્યો હતો ( અને હજુ ય ગયો તો નથી જ ) જેમાં આર.ડી.ની ધમાલ કમાલ આખી એક જનરેશનને ગીફ્ટ મળી નવેસરથી. પણ હિમેશે આ ગીતમાં ( પંચમના ફોટા સહિત સત્તાવાર રીતે ) જે ધૂન બનાવી છે , એ ખરા અર્થમાં ક્રિએટીવ ટ્રીબ્યુટ ગણાય. સર્જકની રચનાની નકલ વિના એની શૈલીમાં સર્જન કરો , એ સાચી સલામી. અને અહી એ અઘરો પણ આકર્ષક પડકાર હિમેશે હસતા હસતા , નહિ- ગાતા ગાતા ઝીલ્યો છે. આ ગીત સાંભળો પછી આર.ડી.નાં આ ત્રણ ગીત ખાસ સાંભળજો : મેહબૂબા ઓ મેહબૂબા, દિલ લેના ખેલ હૈ દિલદાર કા, તુમ ક્યા જાનો મહોબ્બત ક્યા હૈ  (યોગનુયોગે ત્રણે ય રાહુલદાદાએ ગયા છે ! ) – આ ત્રણેયને ભેળવીને એમાં શરાબી આથો લઇ આવી, પછી ગુલાબી અત્તર છાંટીને જે વરાળીયો ઘૂંટો બને એ બલમા….

આરડીએક્સનાં વિસ્ફોટ જેવું સોંગ છે આ..દિવસમાં દસ દસ વાર સાંભળીને ય ધરવ ના થાય એવું ! ( એ લ્હાવાનો સુવાંગ ઈજારો કંઇ દર્દીલા જુના ગીતોનો જ થોડો છે ? અને ટીખળ સાથેની એક ટીસ વિરહની તો અહીં પણ છે ! 😛 )

આખું તો સાંભળ્યું હશે. એટલે આ ઝલક માણો….પહેલા રસિક એવા નવા બલમાની અને પછી એમાં ખૂશ્બુની નોટ્સની જેમ એમાં મિક્સ થયેલા આર.ડી.ની !

cc44

રીડર બલમા, આને કહેવાય ઠંડી મેં ભી ગરમી કા અહેસાસ…મ્યુઝીકલી ! 😉 :-“

 
31 ટિપ્પણીઓ

Posted by on ફેબ્રુવારી 16, 2013 in cinema, entertainment, fun, youth

 

એક છોકરીએ અંગોમાં સાગરના મોજાં રાખ્યા છે…….અટકળની આ વાત નથી, મેં થોડાં થોડાં ચાખ્યા છે!


BG

શિક્ષણે સુધાર્યા રૂડા સમાજ રે

ગાજે પ્રોજેક્ટીયા, લેસનીયા, ટયુશનીયા અવાજ રે,

શિક્ષણે સુધાર્યા રૂડા સમાજ રે.

 

સામસામેના ધાબા દીસે ના, મારતા હવે તો લાઈન,

ચઢે ક્યાં છે, પહેલા ચડતી’તી એવી પ્રેમની વાઈન

સાવ સુક્કાભઠ્ઠ ભાસે આ નાઈટ કોલીંગીયા સાજ રે

શિક્ષણે સુધાર્યા રૂડા સમાજ રે.

 

નગરમાં ચર્ચા કે પેલી બેઠી’તી પેલાની બાઈક પર,

ન છે મજા અપ્લોડીયા ફોટાને મળતી સો લાઈક પર

કાન આમળીને માબાપુની પડતી તીખીતમ ગાજ રે

શિક્ષણે સુધાર્યા રૂડા સમાજ રે.

 

સ્ટડીના છે ચઢ્‌યા મોજા, આંખે ચશ્માં ને મોંએ સોજા,

ફૂટવાની ઉમરે મૂંજી જનરેશન રાખે છે પ્રેમના રોજા

અડવાનો આનંદ ના આવડે, શું કામનો અભ્યાસ રે?

શિક્ષણે સુધાર્યા રૂડાં સમાજ રે.

 

કાગળ કોન્ટેકટર ને પકડાઈ જવાની ભીની ભીતિ,

છાનુંછપનું વાંચે એના રૂવાંડા ઉભા અને હાઈબીપી

કાગળ મળે ને ભીનો વરસાદ એની રંગીલી સાંજ રે

શિક્ષણે સુધાર્યા રૂડા સમાજ રે.

 

ગામડામાંય એ ભીનું ભીનું દ્રશ્ય જોયું’તું ગઈ સદીએ,

ડોબું પીવડાવવાને બ્હાને એ આવતી મળવા નદીએ,

પ્રેમસાગર નદીકિનારો ને એમાં ડૂબતા બંને જહાજ રે,

કહી દો શિક્ષણને નથી જોઈતો સુધરેલો સમાજ રે!

 

ફેસબુક પર રીડર બિરાદર સાજીદ સય્યદની આવી ‘શેડ્યકઢી’ રચના વાંચવા મળે, એટલે એ ‘ટેસબુક’ થઈ જાય! સાજીદભાઈની આ મસ્ત કૃતિને ‘નાણાવટી રે, સાજન બેઠું માંડવે…’ના ઢાળમાં કાનોકાન કોઈને ખબર ન પડે, એમ મનોમન ગાઈ જુઓ… (હવે લગ્નગીતોના ઢાળ યુટયુબ પર શોધવા ન પડે, ક્યાંક!) સામાન્ય રીતે ગુજરાતીઓ બહુબધા નોસ્ટાલ્જીક હોય છે. બ્લુ રે ડિસ્કના જમાનામાં ગ્રામોફોન રેકોર્ડની ઘરઘરાટી અને તડતડાટી યાદ કરીને નરમ દહીંવડા જેવા ઢીલા થઈ જાય છે. કંઈ નહિ તો સીટી બસની ક્યૂ અને ટીવીની સિરિયલો યાદ કરીને હીબકે ચડે છે. વતનપ્રેમમાં જ ગલોટિયાં ખાધા કરે છે. જૂનું એટલું સોનુંની ભાવના ગોલ્ડની બુલિયન માર્કેટ પહેલા જ હૃદય પર સુવર્ણાક્ષરે મઢીને બેઠેલો આપણો સમાજ છે. (જેમાં નવું કથીરને બદલે પ્લેટીનમ હોઈ શકે, એ વાત પેલા ડૂસકાના ઘોંઘાટમાં વિસારે પાડી દેવાય છે!)

પણ આ વાંચીને તો જેન્યુઈનલી ડાઉન મેમરી લેનમાં ભૂસકો મરાઈ ગયો! એક છોકરી સાવ અચાનક આંખો ઢાળે, અને એક છોકરો નવી નોટના પાના ફાડે (અરવિંદ ગડા)ની ઉંમર દરેકના જીવનમાં એકવાર આવતી હોય છે. એ જ તો તરૂણાઈ છે, ટીનએજ છે. જો આવી ઉંમર આવી જ ન હોય, તો મનખાદેહ એવો ગયો રે- ગરોળી કે ગોકળગાયનો અવતાર મળ્યો હોત તો ય ચાલી જાત ને! તો ‘‘એક છોકરો ગંજીપાનો કાચો મહેલ, એક છોકરી યાને કે નરી ફૂંક… સામસામેની બારીએથી કરતા હાઉક…’’ વાળા રમેશ પારેખના દિવસો (અને અફકોર્સ મખમલી ઉજાગરાની માદક રાતો) યાદ કરી લઈએ. મોસમ વરસાદની છે, ખૂશ્બુ મેળાની છે, કામણ કાનુડાના છે! ઠંડી લહેરખીઓમાં ઉઠતા ગરમાટા જેવી આ વાતો છે. ચેટ અને એસએમએસ આવી જતાં સેટિંગ તો થાય છે, પણ અહાહાહા એ ‘લાઈન મારવા’ની લિજ્જત સરકસમાંથી ગાયબ સંિહગર્જનાની જેમ ખોવાતી જાય છે.

‘લાઈન મારી’ને છોકરીને ‘ચાલુ કરવી’- ભલે શબ્દકોશ સ્વીકારે નહિ, ગુજરાતી ભાષાના આ તો સૌથી માનીતાને મોજીલા રૂઢિપ્રયોગ છે. મગજ બંધ થઈ જાય, ત્યારે જ દિલ ‘ચાલુ’ પડી જતું હોય છે! પ્રેમપત્રોની માફક આ ઉમદા વારસો યોગ્ય તાલીમ અને અનુકુળ વાતાવરણના અભાવે દિવસે દિવસે ઉંધા છેડા સાડી તથા ગાંધી ટોપી- ધોયિતાંની જેમ લુપ્ત થઈ રહ્યો છે. શું ખોવાઈ જતો વારસો એટલે હવેલીના કમાડ અને કાથીના ખાટલા ફક્ત? આ કૂણી કૂણી મકાઈ જેવા મીઠડાં પરાક્રમોનું શું? ક્યારેક બમ્સને લાલ કરી દેતી આ બમચીક ‘લીલા’ઓનું શું? અને એની વાછટ ઓછી થઈ જાય ત્યારે આસપાસ ભરડો લેતા દુકાળનું શું?

લથબથ કરીને પલાળી દે, એવા નજરે નિહાળેલ દ્રશ્યોના ઝાપટા વીંઝાય છે. મિસને કિસની એ મેચ કેવી રીતે ફિક્સ થતી… શબનમ જેવો છોકરો કેવી રીતે છોકરીની ફૂલપાંદડીએ ટીંગાતો… એ કોઈની પાછળ ભમરડા બનીને ધરી પર રાઉન્ડ ફરવું… એ ખિસકોલીની ચડઉતર પેઠે ઉભવું દોડવું અથડાવું… એ પેપ્સીના પરપોટા જેવો ચડતો ઉભરો એ વગર આરડીએક્સે થતો ટ્રિપલ એક્સનો દિમાગના ફુરચા ઉડાવી દેતો વિસ્ફોટ… જો એમાંથી પસાર થયા હો, તો ફરી ફરી એને રિવાઈન્ડ કરવાની મજા આવે એવી મેજીકલ મોમેન્ટસ! તાજી મૂછો અને ગુલાબી ગાલના વ્હાલની પીપરમિન્ટ!

જ્યારે ટીવી એલસીડી- એલઈડી નહોતા બન્યા, જ્યારે ફિલ્મો થિએટરમાં સિલ્વર જ્યુબિલી કરતી, જ્યારે ફોન કરવા પાડોશીની ઘેર જઈને શેકાવું પડતું, જ્યારે કેલ્ક્યુલેટર પર આંગળીઓ દબાવવામાં જ કોમ્પ્યુટરનો રોમાંચ મળી જતો- ત્યારે કેમ થતો એ પ્યારો પ્યારો પપી લવ! કાચા જામફળ જેવો ખાટો, ચૂરમાના લાડવા જેવો ગળ્યો! વંડી ઠેકવામાં પેરશૂટ ગ્લાઈડિંગની થ્રીલ્સ આવે, એવો એ આપણા માંહ્યલાની મસ્તીના રાસડા જગાડવાનો ૠતુકાળ!

પૃથ્વીલોકના સર્જનકાળથી ચાલ્યું આવે છે, એમ આમાં ડિમાન્ડમાં તો માદા જ રહેતી. કળા કરવાની નરના ભાગે જ આવે! લોન લેનારે બેન્કના પગથિયાં ઘસવાના હોય, બેન્કે દેવાદારની પાછળ ન ફરવાનું હોય! હવે એ ય પ્રાકૃતિક નિયમ છે કે ગુલાબ ચૂંટવા જાવ તો કાંટા ટેરવાંને ગુલાબ જેવા જ રાતાંચોળ લોહીઝાણ કરી નાખે! મોટે ભાગે લડકીને મળવાની ઉંમર આવે ત્યારે ગજવામાં તો કડકી જ હોય! છતાં ય બહાદુરી કંઈ ફક્ત સરહદે ચોકીપહેરો કરવામાં જ નથી, કુટુંબની ચોકીઓ વટાવીને એક વખતના ‘મંગળાદર્શન’નું પુણ્ય લેવામાં ય વજજરનું કલેજું જોઈએ, યારો!

તો પહેલા તો રડાર સીસ્ટમની જેમ ગમતી છોકરીને વગર જીપીએસ નેટવર્કે ટોળામાંથી સર્ચ કરવી. એકવાર ટારગેટ ફાઈનલ થઈ જાય, એટલે ‘રેકી’ કરવી પડે. કોણ છે? ક્યાં રહે છે? ક્યાં કનેકટેડ છે? હોય તો એમાં ચાન્સ કેટલા? ન હોય તો ચાન્સ ક્યારે લેવો? આ ‘મિશન’માં વફાદારી પૂર્વક હનુમાનકાર્ય કરી બતાવે એ જ રૂડા ભેરૂડા. ફ્રેન્ડશિપ એટલે ગુડ મોર્નંિગના મેસેજીઝ નહી, ફ્રેન્ડશિપ એટલે સાથે મળીને ગુડા ભંગાઈ જાય, એની તૈયારી! (આ ‘ગુડા’નો મીનંિગ ઓનલાઈન શબ્દકોશમાં જોઈ લેવોજી! ) ભાઈબંધો સેટેલાઈટ કોમ્યુનિકેશનની ગરજ સારે. પ્રોજેક્ટ રિપોર્ટની અદામાં જે રિસર્ચ થાય, એટલી સિરિયસલી આપણે ત્યાં પ્રોફેસરો પીએચડી નથી કરતા હોતા!

એકવાર લોકેશન ફોર લવ ફાઈનલ થાય, કે પ્લાન ગોઠવાતા જાય. કેટલાક હોશિયારો તો બેબીડોલની મમ્મીઢોલથી જ શરૂ કરે. માતાશ્રીની શાકની થેલીએ ઉંચકવાની સેવા કરી સીધા ગૃહપ્રવેશની પરમિટ કઢાવી લે. મોટે ભાગે કન્યા કામણગારીઓના નાના ભાઈઓને મુખ્યમંત્રીના પીએ જેવું વીવીઆઈપી સ્ટેટસ ભોગવવા મળે. આપણા ગુજરાતમાં તો પુત્રરત્નની લાલચે એ દૂરદર્શનયુગમાં ત્રણ-ચાર મોટી બહેનો પછી એક નાનો ભાઈ મળી જ આવતો! એ ભાઈ સાથે ભાઈબંધી કરવાની, અને એનું રક્ષાબંધન થતું ચાલે ત્યારે એને કવર બનાવી એની સ્વીટ સિસ્ટર સાથે પ્રેમબંધને હીરના દોરે બાંધતા જવાનું! જીગરનો મુરબ્બો થઈ ગયો હોય એવી એ ઉદાર અવસ્થામાં ગમતી ગર્લના બુદ્ધુ બ્રધર માટે પાનની દુકાને પોતાના ખાતે ઉધારીની આકર્ષક અને લલચામણી સ્કીમ્સ તરતી મૂકાતી!

પછી શરૂ થાય ફિલ્ડીંગ. ભારતના ક્રિકેટરો જેવી ઢીલાશ આમાં ન ચાલે! બિલ્ડીંગની નીચે બગુલા મુદ્રામાં થાંભલાની પેઠે એકપગે તપ કરવું પડે. વાયરા વીંઝાય, વરસાદ ઢોળાય, તડકા તપે, ટાઢોડું ટપકે- પણ લક્ષ્યવેધની એકાગ્રતા ન ચૂકાવી જોઈએ. આને માટે પણ ‘થોથેખાનો’એ સદંતર અવગણેલો એક પાઠ્યપુસ્તકોમાં ભણાવવા જેવો રૂઢિપ્રયોગ છે. ‘નળિયા ગણવા’! નવરા બેઠા, બારીમાંથી અલપઝલપ નાહીને છંટકેલા વાળમાંથી એક બારિશના ટીપું નીચે પડે એ ઝીલવાની પ્રતિક્ષામાં કે તાર પર સૂકાતા કપડાં લેવા એ માખણિયા મુલાયમ હાથો જાણે તાનપુરા પર ફરતા હોય એમ રણઝણે એના ઈન્તેજારમાં! બાકીનો સમય શું કરવાનું? ઉભા ઉભા કંઈ અમર પ્રેમકથાઓના પુસ્તકો તો વાંચવાના હોય નહિ! માટે સામેના મકાનોની છત પરના (આજે સાવ અદ્રશ્ય થયેલા) નળિયા ટાઈમપાસ માટે (અને છેલ્લા ગણિતના પેપરમાં ડૂલ થયેલી દાંડી અંગે પ્રેક્ટિસ કર્યાના આત્મસંતોષ ખાતર) ગણવાના રહેતા. જોયું? આ છોકરી પટાવવાની વિદ્યા કેટલી પ્રાચીન અને લોકસંસ્કૃતિ સાથે જોડાયેલી છે? છતાં ય એના ચાકડા ફેરવવા જેવા એથનિક આર્ટ સમા ક્લાસ નથી થતા! શિવ શિવ.

હા તો ભક્ત ભગવાનની આરતીના દર્શન માટે તડપે, એમ જ શ્રઘ્ધાભાવથી નળિયા ગણવામાં આવે, તો સેટિંગ થાય. નાના ગામોમાં મલ્ટીનેશનલ હરીફાઈઓ ઓછી હોવાને લીધે લગભગ ગોઠવાઈ જાય. પણ એમાં ખુશી તો કેસરપિસ્તા આઈસ્ક્રીમમાં રહેલા કેસરના તાંતણા જેટલી ઓછી સંખ્યામાં હોય! બાકી તો બઘું તૈયારીમાં જ વીતી જાય. ક્યાં મળવું? ક્યારે મળવું? ખબર કેમ પડે? અગાઉ ક્યારેક ઘર પાસે કોઈ અંધારપછેડી ઓઢેલી બંધ શેરી ક્યાંક મળી આવે. નહિ તો મંદિરો પાસે પાછળની ટેકરીઓ જેવું કંઈક હોય. ક્યાંક વળી પરદુખભંજન હોટલ- કેન્ટીનવાળાઓ ચાર્જ લઈને ચાર્મનો એક્સચેન્જ કરવાની જગ્યા કરી આપે. વીર નરો હોય એ તો વેકેશનમાં બહારગામ જતી બાળાને ખાતર નાઈટ ડયુટીવાળી હોસ્પિટલોના પટાવાળાને પટાવી, ત્યાંથી મધરાતે અગાઉથી નક્કી કર્યા મુજબ એસટીડી ફોન જોડે! સૂરવીરનરો તો રહેવાય નહિ, એટલે બાપાના બેલ્ટનો માર ખાઈ લઈને, દોસ્તારો પાસેથી ‘સોલ્જરી’માં ઉધારી કરીને ઉછીના બાઈક પર નીકળી પડે. પ્રિયતમાનું મુખ જોવા તણુ સુખ ભોગવવા. એમાં સીન જમાવવા ઠોઠિયા જેવી પારકી ગાડી લીધી હોય, એ ઠોકાય જાય, અને અમેરિકાની પેઠે દેવાના ડુંગર ડબલ થઈ જાય! તોય ધક્કા ખાતા, ઢસડાતા, અથડાતા કૂટાતા, સવારનું પરફ્‌યુમ સાંજનો પસીનો બની જાય ત્યારે પહોંચે! અહીં તો પેલીને કોઈક જોવા આવવાનું છે, એટલે મળે એમ નથી- એવો બેવડો આઘાત પચાવી લથડાતા કદમે ભીંજાયેલા શ્વાનની જેમ બોકાસા નાખતા પાછા ફરે! પછી એકની એક વ્યથાકથા દિવસમાં દસ વાર સંભળાવીને ચડેલો તાવ ઉતારે!

છોકરીને મળવાનો કે ઈશારો ઈશારો મેં ઈશ્ક કરવાનો મેજર ચાન્સ મળે એંઠવાડ થકી! તત્વજ્ઞાનીઓ કહી ગયા છે, તેમ જીવનની દરેક ફાલતુ ઘટનાઓનો કશોક ફેન્ટાસ્ટિક હેતુ હોય છે. છોકરી બપોરે/રાત્રે જમ્યા પછી એંઠવાડ ફેંકવા બહાર આવે, ત્યારે કંઈ બાપા પરીક્ષામાં સથવારો આપે- એમ ભેગા ન જ હોય. ત્યારે ઝટપટ વાત થઈ જ જાય. પડો આખડો ને પછડાટો ખાવ, પછી જ રિજેકટેડ પ્રેમીઓને સમજાતું સત્ય એ છે કે પ્રેમમાં શબ્દોના વૈભવ કરતાં મૌન સંકેતો વઘુ અસરકારક નીવડે છે. જ્ઞાન અઘ્યાત્મનું, સરનામું પ્રેમનું.

એકવાર છોકરી ગમે, કે એનું બઘું ય ગમે. પછી એમાંથી આવડે એવો પ્રેમપત્ર રચાઈ જાય. ગમતી વાતમાં ગ્રામર ન હોય. વન્સ અપોન અ ટાઈમ પ્રેમપત્રો માટે જ ભારતમાં ગઝલો ગવાતી હતી. શાયરીઓ એસએમએસને બદલે ફૂલડાં ચીતરીને લખાતી હતી. બાર વરસે એક શાયરમિજાજ દોસ્તે છોકરીને ચિઠ્ઠીમાં લખેલું ‘ખોટું ના લાગે તો કવ, તને કરું છું લવ… તારું જો દિલ મને દે તું, મારું ય દિલ તને દઉં!’ હવે આવું વાંચીને છોકરીનું સ્માઈલ મળે, તો એ જ્ઞાનપીઠ કરતા મોટો (અને વઘુ ઉપયોગી!) એવોર્ડ મળ્યો કહેવાય! આપણું શિક્ષણ ય કેવું? ખેતીથી લઈને ખુદાની કવિતાઓ ભણવામાં આવે- પણ છોકરા-છોકરીની કવિતા ટેકસ્ટબૂકમાં હોય જ નહિ! (નહિ તો અર્થવિસ્તાર થોડા ગાઈડમાંથી ગોતવા પડે?) ગુજરાતીમાં દરેક કવિ પાસે આ સ્પંદનોનો પેપરફોટોગ્રાફ મળી આવે. જેમ કે, દિલીપ રાવળની આ ડેટિંગકવિતા- ‘‘સોળ વરસની ફિક્સ ડિપોઝિટ, વ્યાજ ગયું છે વધી… શોધો કોઈ ક્રેઝી દરિયો ગાંડી થઈ છે નદી… એવરી ડે ના મળો તો મળજો કદી કદી તને પ્રપોઝલ મોકલવામાં વીતી વીસમી સદી!’’ બોલો. આપણે  બોરિંગ બિઝનેસ લેટર વીસ માર્કમાં પૂછીને આખું વરસ ભણાવીએ, અરજી લખતા શીખવાડીએ. પણ લવલેટરમાં મરજી લખતા ફી ભરીને ય કોઈ શીખવાડે નહિ! પછી લવેરિયા કરતા ડાયેરિયા જ વઘુ થાય ને!

પણ છતાં ય એ વખતે ચિઠ્ઠી લાગે મધમીઠ્ઠી! ચંદ્ર શાહ કહે છે તેમ ‘‘તાજોમાજો પીળો સૂરજ, ડૂચો બ્લુ આકાશ, હું જાંબલિયું પતંગિયું, તું લીલું કૂણું ઘાસ… કાગળનું કોરાપણું, મળવાનું સ્થળ આપણું- સફેદ કોરા કાગળ પર મળવું રંગબિરંગી, વચ્ચે શોભે શબ્દોનું કાળાપણું!’’ નોટના લીટીવાળા ભૂખરા પાનાને ડૂચો વાળેલી એ ચિઠ્ઠી ૧૭૦ જીએસએમ પેપરની એક્ઝિક્યુટિવ ચેકબૂક કરતા વઘુ વ્હાલી લાગતી! ચિઠ્ઠી આપવા- લેવાની (અને સાથોસાથ હસતું મોં જોઈને આંગળીઓની અડી લેવાની) તક મળે, એ માટે ક્યારેક ‘ફટાકડી’ છોકરીના ઘર સામે જ સાઈકલના વ્હીલના સ્ટમ્પ બનાવીને ક્રિકેટ રમવાનું રહે! કાં ચિઠ્ઠી ડૂચોવાળીને ઘરના ફળિયે પણ ફેંકવી પડે, એ લઈને આંટાફેરા કર્યે રાખવાના. બ્રાઉનપેપરના ભણવાની ચોપડીઓને ચડાવેલા પૂંઠા બહુ કામ આવે. એની બેવડમાં સેરવી દેવાની! કોમિક્સ વચ્ચે રાખીને આપવાની, ને એમ જ જવાબ મેળવવાનો!

અપડાઉન કરવાની એમાં ખાસ મજા આવે. જો સોગિયું ડાચું કરી બસ-ટ્રેનમાં જીવનચરિત્રો વાંચવા કરતા પડખે બેઠેલી છમ્મકછલ્લો છમિયાના ચહેરા વાંચવા જેટલું ચરિત્ર મોકળું હોય તો! સિટી બસના સ્ટોપ ઉપરાંત વઘુમાં વઘુ કનેકશન બને સાંજના ટયુશનની બેચમાં બહાર આગલી બેચ છૂટવાની રાહ જોતા, અને છૂટયા પછી! એમાંય અમારા હોમવર્કે ઘણાને વર્ક મળે, એવી ડિગ્રીઓ નહિ અપાવી હોય, પણ એના થકી હોમ કેટલાકના જરૂર વસી જતા હોય છે, આગળ જતાં! તો હમદર્દી બતાવવા પાણી ભરવાની લાઈનમાં આગળ બેડું મૂકવા દઈ તડપની તરસ છીપાવવાની પણ હોય.

આવા લાઈન મારવાના વાઈનના સાકી તરીકે છોકરીની બહેનપણી સાથે તો દોસ્તી અચૂક થઈ જ જાય! કંઈ વાંધો પડે તો ‘ઈમોશનલ રાગ’ ભરવા માટે એ સખીની સહાય પણ લઈ શકાય, અને કિટ્ટાના બૂચ્ચા કરાવી દેવાય! છો’રી માંદી પડી હોય, ને જીવ ઝલાતો ન હોય તો એ બહેનપણી ખબર પૂછીને ડહોળાતા આંતરડાને શાંત પાડે! એમાં ય એના કે આપણા ઘરમાં નવી-નવી તાજી પરણેલી કોઈ જુવાન ભાભી આવી હોય તો જલસાનો જેકપોટ! બહેન બહુ હેલ્પ ન કરે, પણ આવી ભાભી તો લાઈફટાઈમ બને, એ જ સામેવાલી પાર્ટીની સખી બની જાય! આવે વખતે રીઢા કલાકારો એકાદી ગમગીની કે વ્યસન રાખે. જેથી એ છોડાવવામાં છોકરી નજીક આવે એને ખાતર તમાકુ- સિગારેટ છોડયાની કસમો ખાઈને એની લાગણીનું લીવરેજ વધારી શકાય પછી છોકરી છૂટી જાય, તો વ્યસન પાછું વળગે ને કોઈ નવીં આવીને છોડાવે!

આ માટે હજુ વીસમી સદીના ઉત્તરાર્ધમાં (યાને એઈટીઝ એન્ડ નાઈન્ટીઝમાં) નેટ પ્રેક્ટિસની પીચ પૂરી પાડતા લગ્નપ્રસંગો (જેમાં બૂફે આવતા પીરસીને ઈમ્પ્રેસ કરવાની ભવ્ય પરંપરાનો લોપ થયો, પણ હજું ય ‘લસ્ટ એટ ફર્સ્ટ સાઈટ’ એમાં જ વઘુ થાય છે!) જ્યાં બનીઠનીને આવેલી આઈટેમ્સ જોવાનું આકર્ષણ મિષ્ટાન્ન કરતાં વઘુ હોય! અને તહેવારો! ફેસ્ટિવલ્સ ફક્ત ધાર્મિક- સામાજીક મહાત્મ્ય કે સંસ્કારવારસના પોપટપાઠ માટે નથી. સંકરાતની અગાસી, ઘૂળેટીનું આંગણું, દિવાળીની શેરી… અને નવરાત્રિ! ફ્રેન્ડશિપ ફનનો મેક્સિમમ ચાન્સ નવ-નવ રાતના ડાન્સંિગ મ્યુઝિકમાં ત્યાં જ મળે, એ મા શક્તિની મીઠી મહેરબાની! એમાં ય જેની મહેક હળવે હળવે હજુ ય નજીક આવે એટલે શ્વાસમાં કેલેન્ડર જોઈન ય આવે એવા કાઠિયાવાડી મેળા! ચકડોળ કરતા વઘુ આ ‘ચક્કર’માં ફરવાનું હોય! કૃષ્ણજન્મના વધામણા સાથે કૃષ્ણકર્મ કરવાનો ભાવ પણ પ્રગટે! મેળાની ભીડ તો બહુ ગમે, કારણ કે એક બીજા પાસે ઝપાટાબંધ ફરતો મિત્રોનો ફોરવર્ડેડ મૌખિક મેસેજ પહોંચે કે ‘એ આવે છે!’ તો સ્ટાઈલથી એની સાથે તારામૈત્રક કરતા, આઈસ્ક્રીમ કોન ચાટતાં, ધક્કામૂક્કીમાં એને બધાની હાજરીમાં ઘસાઈને સ્પર્શી લેવાય! અને પછી જે ખુમાર ચડે કોફી વિનાના કેફનો!

એવું નથી કે ટયુશનીયા, પ્રોજેક્ટિયા ભણતરમાં આ વઘું ખોવાઈ જ ગયું છે. હજુ ય એસએમએસ અને ચેટ, કાર્ડશોપથી કાફેટેરિયામાં આ થતું જ રહે છે. નાના નગરોમાં ય! પણ ‘ભણભણ’ની ચણભણ વધી ગઈ છે. આવા સંબંધો મોટા ભાગે ક્રશ જ બની રહેતા કાન-ગોપીઓની માફક. એની ય એક મજા રહેતી, ભલે ભવોભવનું સગપણ ન થાય- પણ એ બાંસુરીનો સૂર આજીવન સંભળાય એવું અનુભૂતિનું ગળપણ તો રહે જ. આટલું જે બગડયા, એમની જ તો જુવાની સુધરી! (શીર્ષક પંક્તિ ઃ ઉદયન ઠક્કર)

ઝિંગ થિંગ 

સપનાને બંનેની વચ્ચે ન રાખ

ક્યાંક વહેંચી દેશે એ ગોળધાણા

છોકરીને મેળવવા કીધાં હતાં

એ ફોગટ જશે એકટાણાં!

(મૂકેશ જોશી)

 her1

# બહુ જુનો નહિ એવો ગુજરાતીમાં જૂજ ખેડાયેલા છે , એવા સેટિંગ-લાઈન મારવાના વાસ્તવવાદી વિષય પરનો આંખે દેખ્યા અનુભવમાંથી જન્મેલો એક મનગમતો  લેખ વેલેન્ટાઈન્સ ડે હેપી હેપી કરવા માટે  ! 🙂 ❤ 

 
58 ટિપ્પણીઓ

Posted by on ફેબ્રુવારી 14, 2013 in feelings, fun, romance, youth

 

દાસ્તાન -એ- શાહરૂખ

shahrukh-khan-023

આજના લેખ સહિતના ત્રણે લેખ સાથે બ્લોગ પર આવશે , પણ વાયદા મુજબ આજના લેખને પુરક  એવા કેટલાક શાહરુખના વિડિયોઝ…જેટલી ઝડપથી કોઈ પર ખોટો અભિપ્રાય આપવાની ઉતાવળ હોય છે, એટલી જ ધીરજથી આ બધું જોવા – વાંચવા વિનંતી. અને હા, લેખમાં એક વાત રહી ગઈ, ફક્ત સર્કસ સિરિયલમાં કામ કાર્યના સંબંધે શાહરૂખે ગુજરાતી કલાકાર અમૃત પટેલનો કોઈ ખાસ ઓળખાણ વિના હોસ્પિટલનો મોટો ખર્ચ ઉઠાવ્યો હતો- એ વાત લેખમાં લખવાની રહી ગઈ.

શાહરૂખનો સેક્યુલર ( દંભી નહિ, સાચો ! ) પરિવાર :

શાહરૂખનો સાળો અને સાસુજી :


શાહરૂખની ૨૬/૧૧ અંગે સ્પીચ :

શાહરુખની તહેલકા થિંકફેસ્ટની ઈમોશનલ સ્પીચ ( પહેલી સાડા અઢાર મિનીટ ) અને પ્રશ્નોત્તરી :

છેલ્લા વિવાદ પર શાહરૂખનો ખુલાસો :


અને એનું મીડિયા સ્ટેટમેન્ટ : 

According to me, all our lives we are defined by three identities.

Two of which are fortunately acquired by birth and are a matter of unconditional love and acceptance.

The first identity is acquired by where one is born. Our Motherland. That defines us. So foremost all of us here like me are proud Indians.

Second the family name and upbringing that our parents give us. Mine is Khan, like some of us here. I am very proud of my parents, like all of us are here. I love them unconditionally.

The third is the profession we choose that defines us. By some quirk of fate I am a celebrity… a public figure in the fields of art and media. Like most of us are here today.

As I said being an Indian and my parents’ child is an unconditional accepted truth of my life and I am very proud of both.

The third… being a public figure makes me open to any kind of questioning, adjectives good and bad and or sometimes makes me an object of controversy as people use my name and statements to attach any positive or negative sentiment to it. I accept all the above because this is the life I chose and will stand by it. I am what I am, because of the love and admiration that comes with being who I am in my profession… so I thank everyone for making me the star I am.

Now to address this whole issue, with regards to my Article, that has taken an unwarranted twist. I do not even understand the basis of this controversy.

Ironically the article I wrote (yes its written by me) was actually meant to reiterate that on some occasions my being an Indian Muslim film star is misused by bigots and narrow minded people who have misplaced religious ideologies for small gains…. and ironically the same has happened through this article… once again.

The reason for this primarily is…. I think some of the people have not even read it and are reacting to comments of people, who in turn have also not read it. So I implore you all to first read it.

Second if you read it, nowhere does the article state or imply directly or indirectly that I feel unsafe…. troubled or disturbed in India.

It does not even vaguely say that I am ungrateful for the love that I have received in a career spanning 20 years. On the contrary the article only says that in spite of bigoted thoughts of some of the people that surround us…. I am untouched by skepticism because of the love I have received by my countrymen and women.

I will paraphrase the beginning and the end of the article to clarify and substantiate my stand.

“Then, there is the image I most see, the one of me in my own country: being acclaimed as a megastar, adored and glorified, my fans mobbing me with love and apparent adulation.

So I am a Khan, but no stereotyped image is factored into my idea of who I am. Instead, the living of my life has enabled me to be deeply touched by the love of millions of Indians. I have felt this love for the last 20 years regardless of the fact that my community is a minority within the population of India. I have been showered with love across national and cultural boundaries, they appreciate what I do for them as an entertainer – that’s all. My life has led me to understand and imbibe that love is a pure exchange, untempered by definition and unfettered by the narrowness of limiting ideas.

Sometimes, they ask me what religion they belong to and, like a good Hindi movie hero, I roll my eyes up to the sky and declare philosophically, “you are an Indian first and your religion is Humanity”, or sing them an old Hindi film ditty, “tu hindu banega na musalmaan banega – insaan ki aulaad hai insaan banega” set to Gangnam style.

Why should not the love we share be the last word in defining us instead of the last name? It doesn’t take a superstar to be able to give love, it just takes a heart and as far as i know, there isn’t a force on this earth that can deprive anyone of theirs.

I am a Khan, and that’s what it has meant being one, despite the stereotype images that surround me. To be a Khan has been to be loved and love back….”

Please I implore everyone here to read the article and convey through your respective mediums of communications, all the good things that it expresses to youngsters and my fellow Indians. It is a heartfelt and extremely important aspect of my life, an appreciation of love that all of you have bestowed upon me and also a point of view from my being a father of two young children

I would like to tell all those who are offering me unsolicited advice that we in India are extremely safe and happy. We have an amazing democratic, free and secular way of life. In the environs that we live here in my country India, we have no safety issues regarding life or material. As a matter of fact it is irksome for me to clarify this non-existent issue. With respect I would like to say to anyone who is interpreting my views and offering advice regarding them, please read what I have written first.

Also some of the views that I have been made to read are just an extension of soft targeting celebs and creating an atmosphere of emotional outbursts and divisiveness based on religion…in the minds of some. I implore everyone to understand, that my article is against exactly this kind of giving in to propaganda and aggressiveness. Lets not be misled by tools which use religion as an anchor for unrest and a policy of divide and rule.

I would also like to add here, that my profession as an actor makes me, liked beyond the borders of my nation and culture. The hugs and love that I am showered upon by Nationalities all around the world, make me safe all over the globe, and my safety has genuinely never been a matter of concern to me… and so it should not be a matter of concern to anyone else either.

We are all educated and patriotic people. We do not have to prove that time and again because of divisive politics of a few.

My own family and friends, are like a mini India…where all religions, professions and a few wrongs included, all are treated with tolerance and understanding and regard for each other. I only sell love…love that I have got from millions of Indians and non Indians….and stand indebted to my audience in my country and around the world. It is sad that I have to say it to prove it, in my country, which my father fought for, during the Independence struggle.

That’s my piece and having said all this…I would like to request all of you present here….that henceforth ask me questions regarding….my next movie. The songs that I have recorded. The release date of my film. The heroines cast in it. The Toiffa awards in Vancouver, because I am an actor and maybe I should just stick to stuff that all of you expect me to have a viewpoint on. The rest of it…maybe I don’t have the right kind of media atmosphere to comment on. So I will refrain from it.

And please if you can…put all I have said on your channels, or mediums of communication, in the exact same light as I have said it and meant it in. 24 hrs of unrequired controversy is more than enough for all of us I assume. So do not sensationalize and hence trivialize matters of national interest and religion any further and drag a movie actor in the middle of it all…and let me get back to doing what I do best…. making movies.

– Shah Rukh Khan

અને જેનો મેં અનુવાદ થોડા સંક્ષેપ સાથે કર્યો એ આઉટલૂકનો અફલાતૂન લેખ : 

Being a Khan
I am an actor. Time does not frame my days with as much conviction as images do. Images rule my life. Moments and memories imprint themselves on my being in the form of the snapshots that I weave into my expression. The essence of my art is the ability to create images that resonate with the emotional imagery of those watching them.

I am a Khan. The name itself conjures multiple images in my mind too: a strapping man riding a horse, his reckless hair flowing from beneath a turban tied firm around his head. His ruggedly handsome face marked by weathered lines and a distinctly large nose.

A stereotyped extremist; no dance, no drink, no cigarette tipping off his lips, no monogamy, no blasphemy; a fair, silent face beguiling a violent fury smoldering within. A streak that could even make him blow himself up in the name of his God. Then there is the image of me being shoved into a back room of a vast American airport named after an American president (another parallel image: of the president being assassinated by a man named lee, not a Muslim thankfully, nor Chinese as some might imagine! I urgently shove the image of the room out of my head).

Some stripping, frisking and many questions later, I am given an explanation (of sorts): “Your name pops up on our system, we are sorry”. “So am I,” I think to myself, “Now can I have my underwear back please?” Then, there is the image I most see, the one of me in my own country: being acclaimed as a megastar, adored and glorified, my fans mobbing me with love and apparent adulation.

I am a Khan.

I could say I fit into each of these images: I could be a strapping six feet something – ok something minus, about three inches at least, though I don’t know much about horse-riding. A horse once galloped off with me flapping helplessly on it and I have had a “no horse-riding” clause embedded in my contracts ever since.

I am extremely muscular between my ears, I am often told by my kids, and I used to be fair too, but now I have a perpetual tan or as I like to call it ‘olive hue’ – though deep In the recesses of my armpits I can still find the remains of a fairer day. I am handsome under the right kind of light and I really do have a “distinctly large” nose. It announces my arrival in fact, peeking through the doorway just before I make my megastar entrance. But my nose notwithstanding, my name means nothing to me unless I contextualize it.

Stereotyping and contextualizing is the way of the world we live in: a world in which definition has become central to security. We take comfort in defining phenomena, objects and people – with a limited amount of knowledge and along known parameters. The predictability that naturally arises from these definitions makes us feel secure within our own limitations.

We create little image boxes of our own. One such box has begun to draw its lid tighter and tighter at present. It is the box that contains an image of my religion in millions of minds.

I encounter this tightening of definition every time moderation is required to be publicly expressed by the Muslim community in my country. Whenever there is an act of violence in the name of Islam, I am called upon to air my views on it and dispel the notion that by virtue of being a Muslim, I condone such senseless brutality. I am one of the voices chosen to represent my community in order to prevent other communities from reacting to all of us as if we were somehow colluding with or responsible for the crimes committed in the name of a religion that we experience entirely differently from the perpetrators of these crimes.

I sometimes become the inadvertent object of political leaders who choose to make me a symbol of all that they think is wrong and unpatriotic about Muslims in india. There have been occasions when I have been accused of bearing allegiance to our neighboring nation rather than my own country – this even though I am an Indian whose father fought for the freedom of India. Rallies have been held where leaders have exhorted me to leave my home and return to what they refer to as my “original homeland”. Of course, I politely decline each time, citing such pressing reasons as sanitation words at my house preventing me from taking the good shower that’s needed before undertaking such an extensive journey. I don’t know how long this excuse will hold though.

I gave my son and daughter names that could pass for generic (pan-Indian and pan-religious) ones: Aryan and Suhana. The Khan has been bequeathed by me so they can’t really escape it. I pronounce it from my epiglottis when asked by Muslims and throw the Aryan as evidence of their race when non-Muslims enquire.

I imagine this will prevent my offspring from receiving unwarranted eviction orders and random fatwas in the future. It will also keep my two children completely confused. Sometimes, they ask me what religion they belong to and, like a good Hindi movie hero, I roll my eyes up to the sky and declare philosophically, “You are an Indian first and your religion is humanity”, or sing them an old Hindi film ditty, “Tu Hindu banega na Musalmaan banega – insaan ki aulaad hai insaan banega” set to Gangnam Style.

None of this informs them with any clarity, it just confounds them some more and makes them deeply wary of their father.

In the land of the freed, where I have been invited on several occasions to be honored, I have bumped into ideas that put me in a particular context. I have had my fair share of airport delays for instance.

I became so sick of being mistaken for some crazed terrorist who coincidentally carries the same last name as mine that I made a film, subtly titled My name is Khan (and I am not a terrorist) to prove a point. Ironically, I was interrogated at the airport for hours about my last name when I was going to present the film in America for the first time. I wonder, at times, whether the same treatment is given to everyone whose last name just happens to be McVeigh (as in Timothy)??

I don’t intend to hurt any sentiments, but truth be told, the aggressor and taker of life follows his or her own mind. It has to nothing to do with a name, a place or his/her religion. It is a mind that has its discipline, its own distinction of right from wrong and its own set of ideologies. In fact, one might say, it has its own “religion”. This religions has nothing to do with the ones that have existed for centuries and been taught in mosques or churches. The call of the azaan or the words of the pope have no bearing on this person’s soul. His soul is driven by the devil. I, for one, refuse to be contextualized by the ignorance of his ilk.

I am a Khan.

I am neither six-feet-tall nor handsome (I am modest though) nor am I a Muslim who looks down on other religions. I have been taught my religion by my six-foot-tall, handsome Pathan ‘Papa’ from Peshawar, where his proud family and mine still resides. He was a member of the no-violent Pathan movement called Khudai Khidamatgaar and a follower of both Gandhiji and Khan Abdul Gaffar Khan, who was also known as the Frontier Gandhi.

My first learning of Islam from him was to respect women and children and to uphold the dignity of every human being. I learnt that the property and decency of others, their points of view, their beliefs, their philosophies and their religions were due as much respect as my own and ought to be accepted with an open mind. I learnt to believe in the power and benevolence of Allah, and to be gentle and kind to my fellow human beings, to give of myself to those less privileged than me and to live a life full of happiness, joy, laughter and fun without impinging on anybody else’s freedom to live in the same way.

So I am a Khan, but no stereotyped image is factored into my idea of who I am. Instead, the living of my life has enabled me to be deeply touched by the love of millions of Indians. I have felt this love for the last 20 years regardless of the fact that my community is a minority within the population of India. I have been showered with love across national and cultural boundaries, from Suriname to Japan and Saudi Arabia to Germany, places where they don’t even understand my language. They appreciate what I do for them as an entertainer – that’s all. My life has led me to understand and imbibe that love is a pure exchange, untempered by definition and unfettered by the narrowness of limiting ideas. If each one of us allowed ourselves the freedom to accept and return love in its purity, we would need no image boxes to hold up the walls of our security.

I believe that I have been blessed with the opportunity to experience the magnitude of such a love, but I also know that its scale is irrelevant. In our own small ways, simply as human beings, we can appreciate each other for how touch our lives and not how our different religions or last names define us.

Beneath the guise of my superstardom, I am an ordinary man. My Islamic stock does not conflict with that of my Hindu wife’s. The only disagreements I have with Gauri concern the color of the walls in our living room and not about the locations of the walls demarcating temples from mosques in India.

We are bringing up a daughter who pirouettes in a leotard and choreographs her own ballets. She sings western songs that confound my sensibilities and aspires to be an actress. She also insists on covering her head when in a Muslim nation that practices this really beautiful and much misunderstood tenet of Islam.

Our son’s linear features proclaim his Pathan pedigree although he carries his own, rather gentle mutations of the warrior gene. He spends all day either pushing people asie at rugby, kicking some butt at Tae Kwon Do or eliminating unknown faces behind anonymous online gaming handles around the world with The Call of Duty video game. And yet, he firmly admonishes me for getting into a minor scuffle at the cricket stadium in Mumbai last year because some bigot make unsavory remarks about me being a Khan.

The four of us make up a motley representation of the extraordinary acceptance and validation that love can foster when exchanged within the exquisiteness of things that are otherwise defined ordinary.

For I believe, our religion is an extremely personal choice, not a public proclamation of who we are. It’s as person as the spectacles of my father who passed away some 20 years ago. Spectacles that I hold onto as my most prized and personal possession of his memories, teachings and of being a proud Pathan. I have never compared those with my friends, who have similar possessions of their parents or grandparents. I have never said my father’s spectacles are better than your mother’s saree. So why should we have this comparison in the matter of religion, which is as personal and prized a belief as the memories of your elders. Why should not the love we share be the last word in defining us instead of the last name? It doesn’t take a superstar to be able to give love, it just takes a heart and as far as I know, there isn’t a force on this earth that can deprive anyone of theirs.

I am a Khan, and that’s what it has meant being one, despite the stereotype images that surround me. To be a Khan has been to be loved and love back – that the promise that virgins wait for me somewhere on the other side.

Shah Rukh Khan

 
27 ટિપ્પણીઓ

Posted by on ફેબ્રુવારી 10, 2013 in cinema, india, inspiration, life story, religion

 

ખાલી હાથ શામ આઈ હૈ, ખાલી હાથ જાયેગી…

sham1

ચિત્રકાર : જીમ વોરેન

શામ ટૂટે હુએ દિલવાલોં કે ઘર ઢુંઢતી હૈ

શામ કે વક્ત કભી ઘર મેં અકેલે ન રહો

ખુદ કો ભૂલે કિસી મહેફિલ, કિસી મેલે મેં રહો.

શામ કે વક્ત કભી ઘર મેં અકેલે ન રહો

 

શામ આયેગી તો જખ્મોં કા પતા પૂછેગી

શામ આયેગી તો તસવીર કોઈ ઢૂંઢેગી

ઇસ કદર હોના બડા તુમસે તુમ્હારા સાયા

શામ આયેગી તો પીને કો લહૂ માંગેગી

શામ કો ભૂલે સે આઓ ન કભી હાથ અપને

ખુદ કો ઉલઝાયે કિસી એસે ઝમેલે મેં રહો

શામ કે વક્ત કભી ઘર મેં અકેલે ન રહો

 

યાદ રહ-રહ કે કોઈ સિલસિલા આયેગા તુમ્હેં

બાર-બાર આપની બહુત યાદ દિયાલેગા તુમ્હેં

ના તો જીતે હી, ના મરતે હી બનેગા તુમસે,

દર્દ બંસી કી તરહ લે કે બજાયેગા તુમ્હેં

શામ સે બચને કે હર રોજ બહાને ઢૂંઢો

શામ હર રોજ નયે ચેહરોં કે મેલે મેં રહો.

શામ કે વક્ત કભી ઘર મેં અકેલે ન રહો

 

અલવિદા કહ કે ગયા કોઈ અભી, જૈસે અભી

શામ કો ખેલ શરૂ હોગા, તો ધબરાયેગા જી.

યાદ આયેગા વહી હાથ જો કિસ્મત મેં નહી.

ખૂબ રૂલાયેંગી વે બાતેં, ન જો હો પાયી કભી

શામ એક રાખ હુએ શહર કી જાદૂગરની

જાન લે લેગી ન સંગ ઉસ કે અકેલે મેં રહો

 

ઘર મેં સહરા કા ગુમાં ઇતના જ્યાદા હોગા

મોમ કે જીસ્મ મેં રોશન કોઈ ધાગા હોગા

રૂહ સે ઉલઝેંગી ઇસ તરહ પુરાની યાદેં

શામ કે બાદ બહુત ખૂન ખરાબા હોગા…!

 

લગ કે અપને હી ગલે રોને સે બહેતર હૈ યહી

શામ જબ આયે કિસી ભીડ કે રેલે મેં રહો

શામ ટૂટે હુએ દિવાલોં કે ઘર ઢૂંઢતી હૈ

શામ કે વક્ત કભી ઘર મેં અકેલે ન રહો

 

કવિતા એટલે કાળજાની અંદરની ત્વચાને ચીરીને પછી છેક અંદર ઘાવની બળતરા સાથે ધાતુના સ્પર્શની ઠંડક પણ થાય, એવો તલવારનો પ્રહાર. વરિષ્ઠ હિન્દી કવિ સુર્યભાનુ ગુપ્તાની આ કવિતામાં એ રણકાર, એ ધાર છે. શિયાળાની કડકડતી ઠંડીમાં બરફીલી સાંજે વાંચો, તો ઘરમાં જ થીજી જાવ, એવી કવિતા !

શીતળ શિયાળો અપવાદો બાદ કરતા ગુજરાત (અને આ વખતે તો મુંબઈને પણ) શિરા-ધમનીઓ સુધી ફ્રોઝન કરીને હવે ધીરે ધીરે વિદાય લેવાની તૈયારીમાં છે. શિયાળાની સવારે જેમ રજાઈની હૂંફ છોડવી ન ગમે, એમ વ્હાલા વિન્ટરને વિદાય આપવી ગમતી નથી. શામ-એ-ગમ કી કસમ, આજ ગમગીન હૈ હમ વાળી શામ એ ગમ પણ રોટલા, લસણની ચટણી, ટમેટા તુવેરદાણા કે જીંજરા-મોગરીની માફક શિયાળા સ્પેશ્યલ અનુભવ છે.

સબસબાવીને કરોડરજ્જૂમાંથી લખલખું પસાર કરી દે એવી બર્ફાની ટાઢ ત્રાટકે ત્યારે સાંજ જાણે સન્નાટાની સાડી ઓઢીને આવે છે. ધડાધડ, ફટાફટ, સૂનકાર યોસેફ મેકવાને એક કવિતામાં વર્ણન કરેલું હતું, ‘ઝાડના ડાંખળે ડાળીએ સૂર્યના કિરણ ચોંટી રહ્યા. પાસમા ટૂંટિયું વાળીને શાંત છે પથ પડ્યો !… ચોતરફ વાયુના કાફલા બરફ શા આભને લઈ વહે, ક્યાંકથી આવતો પંખીનો નાદ પણ થઈ ‘કરો’ કાનમાં વાગતો ! એમ લાગે ઘડી… સાંજ આ ચિત્રમાં હોય જાણે મઢી !’

બહોત અચ્છે ! ટૂંટિયું વાળીને રસ્તો ય સૂતેલો હોય એવા ઠિઠુરાઈ ગયેલા ભેંકાર વાતાવરણના કાળી શાલ લઈને શિયાળાની શામ આવે છે. જાણે જગત મૂવીંગ એચ.ડી. વિડિયોમાંથી સ્ટેન્ડસ્ટિલ ફોટોફ્રેમ બની જાય છે. આપણા જ પગલાનો અવાજ જાણે પારકો હોય તેમ સંભળાય છે. ઉપર જામેલા બરફ નીચે યુરોપમાં નદીઓનું પાણી પડ્યું રહે, એમ થથરી ગયેલી ટાઢીબોળ ચામડી નીચે ગરમ કહેવાતું લોહી સુન્ન પડી જાય છે. બહાર ફળિયામાં ખુલ્લાં રહી ગયેલા પાણીનું ટીપું પણ અચાનક પગ કે ગાલ પર પડે તો દાઝી જવાય એનું નામ શિયાળો ! જેમાં શ્વાસ ફેફસાંને બદલે પાંસળીઓમાં પહોંચે અને હાડકાની વચ્ચેના પોલાણમાં હિમ જામે !

અને આ હૂહૂકારની વચ્ચે જે ગ્લૂમી, બોઝિલ સાંજ આવે ત્યારે સૂર્યના અસ્તની સાથે એકલતાનો ઉદય થતો હોય છે. શરીર ફરતે કસીને ભીંસેલી ધાબળી કે ચપોચપ ફિટ થતા જેકેટ સિવાય બીજો કોઈ સ્પર્શ સાંપડી શકે તેમ ન હોય, ત્યારે બહાર બરફ જામવાનો શરૂ થાય, ત્યારે અંદર યાદોનો બરફ ઓગળવાનો શરૂ થતો હોય છે ! શિયાળાની શાંતિ, મૌન મહોલ્લો અને પડઘાતા પીગળતા પોકારો !

અને કવિ ચેતવણી આપે છે, શામ ટૂટે હુએ દિલવાલોં કે ઘર ઢૂંઢતી હૈ ! પોતાની ઘુમ્મસિયા જીભ લપલપાવતી ભૂખરી ભૂખરી સાંજ આપણને ગળી જવા પ્રેત થઈને પથરાતી જાય છે. શામ આયેગી તો જખ્મોં કા પતા પૂછેગી. શામ આયેગી તો પીને કો લહૂ માંગેગી. પછી વાંસળીની જેમ સંવેદનાઓના છેદ કરીને સાંજ આપણને વગાડશે. બીજા એ સાંભળીને ડોલતા હોય તો પણ ન જીવી શકાય, મરી શકાય એવા ફલેશબેક હાઈસ્પીડમાં રિવાઈન્ડ થવા લાગશે !

સિદ્ધિઓની યશોગાથા એ ઉજળી હૂંફાલી સવાર છે. પણ શિકસ્તનું સરનામું ઠંડીગાર સાંજ છે. બહારથી ચમકતા લાગતા રંગબેરંગી મીણની વચ્ચે દોરો બળતો જાય, અને બીજાઓને પ્રકાશ મળે ત્યારે આસપાસ રહેલું મજબૂત લાગતું મીણ સપાટાબંધ સોલિડમાંથી લિક્વિડ બની જાય, એમ આપણા મીણિયા શરીરો તો અંદર આત્મા કોચવાય, દિલ દુભાય ત્યારે તરત જ જવાબ દઈ દેતા હોય છે. સાંજ એટલે વીતી ગયેલા વાયરાઓમાંથી ફૂંકાતી અઘૂરી રહેલી વાર્તાઓનો સરવાળો ! સાંજ એટલે હાથના છૂટી ગયા પછી ભેટેલી હારનું ખોપરીમાં ખખડતું અટ્ટહાસ્ય ! આંખો મીંચ્યા પછી ઉછળતા પોતાના જ લોહીના ફુવારામાં થતું માથાબોળ સ્નાન ! શામ કે બાદ બહુત ખૂનખરાબા હોગા ! બધી અઘૂરી ખ્વાહિશોની પૂરી કરચો રૂંવે રૂંવે ભોંકાશે. ગમતા માણસોની સ્મૃતિઓ તીક્ષ્ણ નખથી છાતીમાં ન્હોરિયા ભરશે, ત્યારે એ નહિ ગમે !

એટલે તો સુર્યભાનુ ગુપ્ત ચિલ્લાઈ ચિલ્લાઈને કહે છે. આવી થીજાવી દેતી સાંજના સંજોગો ડીપ્રેશનનું ડીપ ફ્રિઝર પેદા કરે, ત્યારે એકલા ન રહો. પોતાની જાતને ભૂલવા માટે ભાગો. ભીડમાં ભળી જાવ. નવા નવા ચહેરાઓ વચ્ચે ખોવાઈ જાવ. ત્રસ્ત ન થવું હોય, તો ખુદને વ્યસ્ત રાખો.

યાદ રાખો, સાંજ ૧૪ ફેબ્રુઆરીવાળાઓ માટે નથી. પણ ૧૫ ફેબ્રુઆરીવાળાઓ માટે છે. રિજેક્ટેડ, ડમ્પ્ડ, નેવર બીન એક્સેપ્ટેડ, ફેઈલ્યોરના વન-વેમાં ફાઈન ભરી યુ ટર્ન મારનારાઓ. સાંજ ભાંગેલા, તૂટેલા, થાકેલા દિલવાળાઓને રાની પશુની માફક સૂંઘી લે છે. પછી એ તો શિકાર કરવા તરાપ મારે છે. પોતાની લિસ્સી લપસણી ગુફામાં ઘસડી જાય છે. સાપણ બનીને ભરડો લઈને, ઝેરી ડંખ મારીને ગળી જાય છે.

માટે દિલ પર ફોલ્લાં પડ્યા હોય, તો શામ કે વક્ત કભી અકેલે ન રહો.

***

‘ધારો કે એક સાંજ આપણે મળ્યા’ જેવા ક્લાસિક કાવ્યમાં જગદીશ જોશી વ્યથાને વલોવે છે, ખુલ્લી આ આંખ અને કોરી કિતાબ એને ફરી ફરી કેમ વાંચશું ? આ બોર્ડની પરીક્ષાનો સવાલ નથી, કે એનો જવાબ ટ્યુશન ક્લાસીસના મટીરિયલમાંથી મળે. આ ‘લોર્ડ’ (ગોડ)ની કસોટી છે. જેને વાંચવાને બદલે ગાવો પડે, ‘યે શામ કી તન્હાઈયાં, ઐસે મેં તેરા ગમ… પત્તે કહીં, ખનકે હવા, આઈ તો ચોંકે હમ !’

દિવસ ભાગદૌડનો ‘કાયાલોક’ છે, અને રાત આનંદઆરામનો ‘માયાલોક’ છે. આ સ્વીચઓવરનું ક્રોસ જંક્શન એવી સાંજ એ ‘છાયાલોક’ છે ! લંબાતા જતા ઘેરા પડછાયાઓની ફોજ લઈને સાંજસવારી આવે છે. સાંજે પાડેલી તસવીરોનો રંગ એટલે જ ઝાંખો આવે છે. એમાં અંધારું નથી, ફલેશલાઈટ પણ નથી. સાંજ માટેનો સરસ ભારતીય શબ્દ છે. ‘ગોઘૂલિ’ ગૌઘૂલિક સમયે થતો હસ્તમેળાપ એટલે સૂરજ ઢળવા લાગતા સમીસાંજે ગાયોનું ધણ ચરિયાણમાંથી ગામમાં પાછું આવે, ત્યારે તેની ખરીઓથી ઘૂળ ઊડે એ સમય !

પણ સાંજ એ સમય નથી. સ્થિતિ છે. ‘દિલ ચાહતા હૈ’ના અદ્‌ભુત ગીત ‘તન્હાઈ’માં જાવેદ અખ્તરે એક બેનમૂન પંક્તિ લખી હતી : દૂર બનાઈ થી મંઝિલ, રસ્તે મેં હી શામ હુઈ ! ક્યારેક માણસ જાણી જોઈને જે હાથમાં નથી આવવાનું એને પામવાનો પ્રયત્ન કરે છે. પોતે જ વઘુ અઘરા, ઉંચા, લક્ષ્યાંકો રાખે છે. પણ એ મૃગજળ પાછળ દોટ મૂક્યા બાદ સફર (યાત્રા) અને સફરિંગ (પીડા) બેઉ લંબાઈ જાય છે. મંઝિલ જ એટલી દૂર હોય છે કે પહોંચી શકાતું નથી, અને રસ્તામાં જ સાંજ ઢળી જતા અંધારાના ઓળાઓ આસમાનમાંથી ઉતરી આવે છે ! મીલોં દૂર તક ફિર ખામોશી હૈ છાઈ… તન્હાઈઈઈ !

આવી જ એક ઇલેકટ્રિક કરન્ટ લાગ્યો હોય એવી ફિલ્મગીતની પંક્તિ એક ઢળતી સાંજે વાત કરતા કવિ હર્ષ બ્રહ્મભટ્ટે યાદ કરી હતી. જૂની ‘ફરાર’ ફિલ્મના ગીત (બસ ચૂપ સી લગી હૈ)માં એક ચાદર નીચે ઢંકાઈ ગયેલા હીરા જેવી કાવ્ય પંક્તિ છે. સુબહ ભી હૈ, ઔર રાત ભી, દુપહર ભી… હમ હી ને શામ ચુની હૈ ! 

ક્યા બાત હૈ ! ઓપ્શન તો હતા, પ્રભાતના પ્રકાશ સાથે કે મઘ્યાહ્નના સોનેરી ઝગમગાટ સાથે કે રાતના રેશમી સુંવાળા આરામ સાથે જવાના – પણ શું થાય. દિમાગ દિલ પાસે હાર્યું. કેલ્ક્યુલેશન પર ઇમોશન હાવી થઈ ગઈ. સેટલમેન્ટ કરતા સેન્ટીમેન્ટસ ચડિયાતા પુરવાર થયા. અને જાણી જોઈને ઘૂંધળી સાંજની ખીણમાં ભૂસકો લગાવી દીધો. ખુદને ખતમ કરનારી આફતને ગળે વળગાડી દીધી. ડેથ વિશ, સેલ્ફ ડિસ્ટ્રક્શનનો ય ક્યારેક અજીબ નશો ચડી જતો હોય છે. માણસ સાથે નહિ, તો મુસીબતો સાથે રોમાન્સ થઈ જતો હોય છે. એક અજીબ અદ્રશ્ય ખેંચાણ હોય છે, પ્રચંડ ગુરૂત્વાકર્ષણ જેવું, શમાઓમાં જલી મરતા પરવાનાઓ જેવું, ઉંચી ઉડાન ભરવા જતા પીંછા ખેરવી નાખતા પંખીડાઓ જેવું. સીધો રસ્તો મૂકીને પણ વાંકીચૂંકી વનવગડાની કેડીએ ભટકવાની એક કશીશ પેદા થઈ જતી હોય છે. અને માણસ શામની ચોઈસને ફાઈનલ લોક લગાવી દેતો હોય છે ! સવારનો રતુમડો સૂરજ ગળી જાય એવો સાંજનો ભમ્મરિયો કૂવો, જે એમાં ડૂબે તે જીવતો મૂઓ !

નિનુ મઝુમદારે રૂડીરૂપાળી રંગીલી કોડીલી મદીલી ચમકીલી એવી સુસ્ત શરદની રાત ગુજરાતી કવિતાને ભેટ આપે છે. એલેકઝાન્ડર પુશ્કિને બરફમાં ચૂસાઈને કેદ પકડાતા સૂર્યકિરણોવાળી સ્ટોર્મી તોફાની વિન્ટર ઇવનિંગની પોએટ્રી વિશ્વને ભેટ આપી છે. પણ આંખમાં રતાશ સાથે સાંજની ટશરો ફૂટવી એટલે શું એ તો બસ, સૂર્યભાનુ ગુપ્તે જ જાણે શાહીને બદલે લોહીથી ઉપસાવ્યું છે. આજ ભી ના આયા કોઈ, ખાલી લૌટ જાયેગી – નો ખાલીપો, અજંપો બે શબ્દો વચ્ચેની સ્પેસમાં પડઘાય છે. આ કવિતા છે. ચુસ્ત ચાબૂક જેવી, જડબેસલાક ચુંબક જેવી – શામ કે વક્ત કભી ઘર મેં અકેલે ના રહો, શામ ટૂટે હુએ દિલવાલોં કે ઘર ઢૂંઢતી હૈ, શામ એક રાખ હુએ શહર કી જાદૂગરની, જાન લે લેગી, ન સંગ ઉસ કે અકેલે મેં રહો…

યાદોના ઘોડાપૂર ભયજનક સપાટી વટાવે ત્યારે ખતરાની ચેતવણી નયન દેસાઈ આપે છે –

એક પડછાયો પીધો તેનો નશો છે લોહીમાં

આમ બસ હર એક સાંજો લડખડતી જાય છે !

sham

#ગત વર્ષનો લેખ “રોઝ ડે” ને સમર્પિત 😛

બોનસ વિડીયો   : 

 
22 ટિપ્પણીઓ

Posted by on ફેબ્રુવારી 7, 2013 in art & literature, feelings, romance

 
 
%d bloggers like this: