RSS

Category Archives: cinema

જે નિખાલસપણે કહેવું છે, જરા કહી તો શકાય… પ્રેમમાં એક દિન એવો કોઈ કજીયો નીકળે !

winter rose on a grave

Some say love, It is a river,
that drowns the tender reed
Some say love, It is a razor,
that leaves your soul to bleed
Some say love, It is a hunger,
an endless aching need
I say love, It is a flower,
and you, Its only seed

Its the heart of afraid of breaking,
that never learns to dance
Its the dream afraid of walking,
that never takes the chance
Its the one who won’t be taking,
who cannot seem to give
And the soul afraid of dying,
that never learns to live

When the night has been too lonely
and the road has been too long
And you think that love is
only for the lucky and the strong
Just remember in the winter,
far beneath the bitter snows
Lies the seed, that with the sun’s love
in the spring becomes the rose.

એકદમ આસાન અંગ્રેજીમાં લખાયેલું આ વિખ્યાત ફિલ્મગીત ‘ધ રોઝ’ એમેન્ડા મેકગ્રુમે લખ્યું અને બેટ મિડેલરે પહેલીવાર ગાયું. શબ્દોના પ્રાસ મેળવતાં મેળવતાં અહીં સર્જકે પ્રેમનો અભાસ તારવ્યો છે. પ્રેમ હળવેકથી ખળખળ વહેતી નદી છે કે લોહી નીંકળતા જખ્મો કરતું રેઝર ? કે પછી કદી શમે નહિ એવી દેહની ભૂખ ?

જે દિલને તૂટવાની બીક હોય (એ પગ મચકોડાવાની બીકે નૃત્ય શીખી ન શકાય એમ) કદી નાચી નહિ શકે. સપનું બહુ ગમી જાય એને જાગવામાં બીક લાગતી હોય છે, પણ જીવવાનું તો વળી વાસ્તવમાં જ છે. જે કશું મેળવતા જ નથી ને અંદરથી સાવ ખાલી રહે છે, એ કોઈને કશું આપી શકતા ય નથી. (લાગણીઓની લેવડદેવડની વાત છે). જો ચોવીસે કલાક મોતની બીક રાખો તો એક પળ પણ જીવી ન શકાય.

અને જ્યારે શિયાળાની ગુમસુમ રાતો એકલતાને ખેંચતી લંબાતી જાય, ને થાકેલા કદમો માટે ચાલવાના રસ્તા એકદમ લાંબાલચક થતા જાય… ને જીંદગીની સફરનો વટેમાર્ગું એમ વિચારે કે લવ તો લકી લોકોને કે ધરખમ ઉસ્તાદોને જ સાંપડે… ત્યારે જ યાદ કરો હાડ થીજાવી નાખતો બરફીલો શિયાળો. જેમાં થીજી ગયેલા હિમની નીચે ધરબાયેલું હશે એક નાનકડું પુષ્પબીજ. ને સૂરજના હૂંફાળા તડકા જેવા પ્રેમનો સ્પર્શ એને થશે, ત્યારે એ ઉલ્લાસથી વસંતમાં એમાં ગુલાબ ખીલશે !

અહા, સો પોએટિકલી સાયન્ટીફિક ! ઈરશાદ કામિલ અમસ્તા કહેતા હશે કે ‘કવિતા યેં પ્રેમિકાયેં હોતી હૈ… આઠવીં કી કલા, દસવીં કી આશા… બારહવીં કી શૈલી, ચૌદહવીં કી શહનાઝ… સમય કી ગર્દ મેં દબે રાઝ !’ કવિએ અહીં સ્માર્ટલી ઉંમરના તબક્કા સાથે છોકરીઓના નામના અર્થોમાં ગૂંથીને સર્જકતાની સફળતાના ક્રમિક તબક્કા કેવા વર્ણવ્યા એ પરખાયું કે ? અને કોલેજકાળને ચૌદમું-પંદરમું કહેવું એ જ તો છે જાણીતી વાતોને અજાણ્યો રંગ આપતી નજર !

એવી જ કેટલીક નિતાંત (સ્ટાર્ટ ટુ એન્ડ) મનમંદિરમાં દીવડાં પ્રગટાવતી – કેટલીક રોમેન્ટિક ફિલ્મોની બારિશ ઉપરાછાપરી થઈ ગઈ. એક જ પ્રેમના અઢળક રંગ વાર્તા-કવિતા-સિનેમામાં સતત નીખરતા હોય છે. આ અક્ષયપાત્ર સદીઓથી ખાલી નથી થયું. પણ આ બધી ફિલ્મોમાં એક કોમન થ્રેડ છે, ઈશ્કનો. મેલ-ફિમેલ રિલેશનશીપનો… ફીલિંગ્સનો.

***

listen
   
પ્રેમ થાય કઈ રીતે ?

માનવજાતને સતાવતા મોસ્ટ આઈએમપી ક્વેશ્ચનમાં ‘બિગ બેંગ’ કરતાં વધુ મોટો સવાલ આ છે. એનો જવાબ મિસ્ટિરીયસ છે, એટલે તો એટ્રેક્ટીવ છે. એકદમ ટપોરી લેંગ્વેજમાં કહો તો ‘છોકરી પટાવવાની કળા શું ?’ (આ ઈન જનરલ, બાકી પહેલા ને આજે તો વધુ પ્રમાણમાં બિન્દાસ છોકરી પણ ગમતા છોકરા ‘પટાવવા’ની ટ્રાય જરૃર કરે !)

ઘણા હડફાઓ એવું માનતા હોય છે કે શર્ટના બટન ખુલ્લા રાખી, જૂના વિલન રણજીત જેવી આંખોથી જોઈને કોઈ સીટીમાર કોમેન્ટ કરવાથી છોકરી ઈમ્પ્રેસ થઈ જાય. અમુક બળદિયાવ એવું ય માને કે શરીર પર ચોસલાં જેવા ગઠ્ઠા કસરતથી જમાવી એ દેખાડવાથી લડકી ફિદા થઈ જાય. સ્ત્રીને પણ સુડોળ શરીર ચોક્કસ ગમે જ. પણ એમ ઘેલી થઈ ચોંટી પડવાવાળી તો એ જ હોય જેના મગજમાં ગડીઓને બદલે ચરબીના ગઠ્ઠા હોય.

ઘણા ચંપકોને એવો ભ્રમ હોય છે કે દેશ-પરદેશની હોટ ગર્લ્સ જે આધુનિક મસ્તીખોર હોય, માદક વસ્ત્રો પહેરી વિહરતી હોય ને ખિલખિલ હસતી તસવીરો ખેંચાવતી હોય એ ‘ઓપન ફોર ઓલ’ એનું ચૂંટણીસભાનું ઈન્વિટેશન હશે. ના, એમ કોઈ અવેલેબલ હોતું નથી. ને સહજતાથી હાથ પકડે કે હગ કરે, પણ એમ કઈ પ્રેમમાં પાગલ થઈ પથારીમાં તરત હમબિસ્તર પણ ન થઈ જાય.

વ્યાવસાયિક રૃપજીવિનીઓની વાત જુદી છે, પણ બાકી એવી રીતે હોટલની વેઈટ્રેસ પણ પ્રેમદીવાની થવા રેડી ન હોય. આવી વાતો મોટા ભાગે ગમાર બેવકૂફો, સસ્તા વિકૃતો ને બાકી ગાડી ચૂકી ગયેલા પેસેન્જર્સ વટ મારવા કરતાં હશે કે ‘સારુ થયું આ ગાડીમાં ચડવા ન મળ્યું. ડબ્બામાં ભીડ બહુ હતી, ગંદકી બહુ હતી વગેરે… વગેરે…’ ખાટી દ્રાક્ષના હોલસેલ શિયાળભાઈઓ !

તો પછી ટ્રિક ગણો તો ટ્રિક, સિક્રેટ ગણો તો સિક્રેટ શું છે – ફોલિંગ ઈન લવનું ? ફર્સ્ટ સ્ટેપ તો એટ્રેકશનનું બાહ્ય દેખાવ જ. બિલકુલ સહી. સેટેલાઈટને ઓરબીટમાં પહોંચાડતા બૂસ્ટર રોકેટની જેમ એનું સ્ટાર્ટ કરાવી દે આ પ્રોસેસ. પણ લવ એને જ કહેવાય કે સમય જતાં એ રોકેટ ખરી પડે ને પ્રેમનો સેટેલાઇટ અનંત અવકાશમાં તરતો રહે. ઈગ્નિશનથી કાર સ્ટાર્ટ થાય. પણ દોડે તો ફ્યુઅલથી. વોટસ ધ ફ્યુઅલ ઓફ લવ ? જેને લીધે દેખાવ પહેલા જેવો ન રહ્યો હોય, ત્યારે ય પ્રેમ રહ્યો કે વધ્યો હોય ?

આમ તો અટપટો ભેદી પ્રદેશ છે આ. જેમાં ઘણું બધું ‘હરિઈચ્છા બલિયસી’ કે ‘ઈન્શાલ્લાહ’થી થાય છે. ન થતું હોય તો ય ‘આપણો ચિંતવ્યો અર્થ કંઈ નવ સરે’ એ તો હકીકત છે. છતાં ય કોન્ફિડન્સથી ફિલ્મી પડદે ને રિયલ લાઈફમાં ય પ્રેમનો સ્પાર્ક હળવે હળવે પેદા કરી શકનારા કલાકાર હીરો હોય છે. એમના ભાથામાં એવું ક્યું બ્રહ્માસ્ત્ર હોય છે, જે બીજા જીગરજાન ચાહનારા પ્રેમીઓ પાસે નથી હોતું ?

એ છે કન્વર્સેશન. વાતચીત. શબ્દોથી, ઈશારાથી, સ્પર્શથી, આંખોથી થતું મ્યુચ્યુઅલ કોમ્યુનિકેશન, બોલતા ન ફાવે પણ કન્વર્સેશન કરતા ફાવે એ વોટ્સએપમાં ચેટ કરીને પણ સામાના મનમાં ફીલિંગ પેદા કરી શકે. કોમિક જોકરવેડાં નહિ પણ ક્યારેક હળવેકથી સિચ્યુએશન મુજબ સ્માર્ટ હ્યુમરની કટ ફટકારવાની ગિફટ હોય તો એ કર્ણના કવચ કુંડળ જેવું વરદાન ગણાય. માત્ર સમય પારખવાની આવડત જોઈએ. ક્યારે મૌન, ક્યારે અને કેવી જોકિંગ કોમેન્ટ.

વાતવાતમાં પરાણે ગોઠવેલું નહિ પણ સહજ સસ્પેન્સ પણ ક્રિએટ થાય, થોડીક જેન્યુઈન કેર પણ દેખાય અને સામાને સ્પેશ્યલ ફીલ કરાવતી (ઓન્લી ફોર યુ ટાઈપની) અંગત સિક્રેટસ કે વ્યૂઝ શેરિંગની ઓનેસ્ટી પણ પ્રગટ થવી જોઈએ. સૌંદર્ય માટેના સાપોલિયાં સિવાય એનાથી પ્રભાવિત-મોહિત-ચકિત થયાનો ભાવ આંખોમાં ટપકવો જોઈએ. ચેટ ઘણી થાય ને કરવાની. પણ એમાં વચ્ચે ખામોશી આવવી જોઈએ. લાંબા લાંબા પેરેગ્રાફ – ડાયલોગ્સના જમાના ગયા !

ચેતન ભગતની નોવેલ્સ કે આનંદ રાયની ફિલ્મોનો જાદૂ આ પરસ્પર બેડમિન્ટનમાં ફેંકાતા શટલ કોક જેવા કન્વર્સેશનમાં છુપાયેલો છે. ફીલિંગ એન્ડ ફનનું બેલેન્સ્ડ કોમ્બિનેશન. યુ નો ‘મૈ ને પ્યાર કિયા’નો સંવાદ ? “દોસ્ત વો હૈ, જીસે મિલને કો જી ચાહે… બાત કરને કો જી ચાહે !” એટલે તો પત્રોથી મોબાઈલ મેસેજ સુધી રોમાન્સ અનલિમિટેડ છલકાતો જ રહ્યો છે. સુનિયે કહીયે…. કહીયે સુનિયે… કહતે સુનતે બાતો બાતો મેં પ્યાર… હો જાયેગા ! ધીરે ધીરે સામાનું મૌન પણ સમજાવા લાગે એ તબક્કો આવી જાય.

આ વાતચીત એટલે ચાંપલા “હાઉ આર યુ, ગુડ નાઈટ” વાળી ટોક નહિ. કમ્પેનિયન એટલે એવું પાત્ર જ્યાં ખીલી ઉઠે અવનવા રંગોની વાતો. અણુ-પરમાણુની, સંગીત ને સિનેમાની, સાહિત્ય ને પ્રવાસની, ખાણીપીણી ને સ્કૂલની યાદોની, કડવા અનુભવો અને ખારાધૂધવા અધૂરા સપનાઓની, સેક્સ એન્ડ ઈરોટિકાની, કોઈની ઘાટીલી કાયા અને કોઈના ઘેઘૂર કંઠની, જીવનના અર્થની, ઈશ્વરની શોધની, દૂર-સૂદૂરની આકાશગંગાઓની, બારીએ ટહૂકતા બુલબુલની.

નદીકાંઠાના લીલા ઘાસની, પહાડ પરના કાળમીંઢ પથ્થરની, કોઈ કોમન ફ્રેન્ડના સ્વભાવની, કોઈ સાંજે ચાલતા અભાવની, મધરાતે ઝાપટેલી ચોકલેટની, પ્રભાતે કરેલા યોગાસનની, બોલેલા જૂઠાણાની, પકડાઈ ગયેલી નબળાઈઓની, ગમતા પરફ્યુમની સુગંધની, ન ગમતા રંગની, શાકમાંથી દૂર કરાતી કોથમીરની, ચોરછૂપી પીધેલા જામની, બચપણના ટીચરની, બૂઢાપાના વૈદની… !

પ્રેમ કરો તો ખબર હોવી જોઈએ કે કઈ બાબત રાતના ઉજાગરા કરાવે છે ? કઈ અસલામતી બાબતે માણસ જરાક ટચી છે… ક્યાં ઉતાવળ કરે છે ને ક્યાં ડરે છે. શું સાચે જ ગમે છે. શું કરવાથી ચીડ ચડે છે. આના કોઈ ફોર્મ ભરીને અપાતા નથી. આ તો કાનને બદલે હૃદયથી સાંભળો, આંખને બદલે મગજથી જુઓ તો ખબર પડતી જાય. સપાટી  પર શરૃ થયેલા સંબંધોમાં આ ફ્રીકવન્સી મેચિંગની વેવલેન્થ પકડાતી નથી. બેઉમાં કે બેયમાંથી એકમાં એટલી ડેપ્થ જ હોતી નથી કે ખોદે તો માટી નીકળે. એટલે તળિયે પાવડા ટકરાય છે.

વન વે ચાલતી ફાલતુની ડસ્ટબીન સમજીને થતી વાતો તો ઓવર ઈરિટેટિંગ છે. વાતોના નામે પિંજણ કરનારા, વિવેચક બની કાયમ એકની એક કચકચ કરનારા ને જરાય રસિકતા કે સ્માર્ટનેસ વગર સમય વેડફીને હેવી હથોડા જેવી ઉધાર ફિલસૂફીઓ ફટકારનારા લપિયાઓની ય કમી નથી. જેને એ લોકો વળી મહાન પ્રેમ સમજતા હોય છે !

વોટ્સઅપ ? ક્યા હાલચાલ હૈ ? એવા સવાલો જ પૂછ્યા કરવાને બદલે માત્ર મુશીમુશી ને બદલે થોડા સંવાદ કેળવવાના આવા કોમ્યુનિકેશન વધતા જાય, જો એ ન થાય ત્યારે એનો જરાતરા પણ ખાલીપો વર્તાતો જાય – શેર કરવાનો કોઇક ઉમળકો ગળામાં આવીને અટકે, રસ્તો ખૂટે નહિ…. એમ સામાની નાનીઅમથી નોનસિગ્નિફકન્ટ ટોકના ભણકારાનો તલસાટ જાગે એમ મહોબ્બતની મેંદીનો રંગ આવે ! આમાં બહુ પ્લાનિંગ કે સ્ટ્રેટેજી થઈ શકે નહિ, થાય તો લાંબી ટકે ય નહિ. આખરે બે માણસો તો જોઈએ ને, જેને આ કોમ્યુનિકેશન ચાલુ રાખવું હોય !

આ ‘ખટ્ટીમીઠી નોકઝોક’નું સ્ટેજ આવે નહિ તો રિલેશન ફોર્મલ જ રહે. લાઇફટાઇમ. ગેરેન્ટીડ. ઈન ફેક્ટ, જ્યારે આ તમામ વર્બલ ને નોન વર્બલ કન્વર્સેશન્સની ભીનાશ સૂકાઇ જાય, પછી જ રિલેશન રણની રેતી જેવા ખૂંચે છે. સ્વીટ ટોક પછી લડાયક કે કચકચ લાગે છે. આ તંતુ પહેલા કપાય છે, પછી લવમાં બ્રેકઅપની તિરાડો આવે છે.

યારીદોસ્તીનું ય આમ જ સમજવું. એટલે જ ઉગ્ર કે તીવ્ર નહિ, પણ થોડો ઝગડો ય જોઇએ. રિલેશનની ઈંટો વચ્ચે સિમેન્ટ તરીકે. આવા કજીયા કરી શકાય એ ય વ્હાલ ને વિશ્વાસ છે, સામાની સમક્ષ આપણે હોઇએ એવા દેખાઇએ તો વાંધો નહિ આવે. એકબીજાના ઈમ્પરફેકશનના સ્વીકારથી તો લાઇફમાં પરફેક્ટ લવસ્ટોરી રચાતી હશે ! કોઇનો ઉકળાટ, ઉચાટ ત્યારે જ સહન થાય, જ્યારે એને આપણે સાચા દિલથી પ્રેમ કરતા હોઇએ.

અને લાઇફની જેમ જ લવમાં કોઇ ડેસ્ટિનેશન હોતું નથી. જર્ની જ હોય છે. મંઝિલે પહોંચીને ય શું કરવાનું છે ? ગેલ, ગમ્મત ને ગપસપ જ ને ! માટે પ્યાર એ જ નિત્ય યાત્રા. સનાતન સમાગમની સુહાની સફર. વેલ, નૉટ સો સુહાની. એમાં બમ્પી રાઇડ પણ હોવાની. સીધા સ્મૂધ આંચકા કે વળાંક વગરના રોડ તો ધરતી શું આકાશમાં ય નથી. પ્લેનમાં ય થોડાક આંચકા કે ખલબલી તો આવે જ્યારે સીટ બેલ્ટ ટાઇટ રાખવા પડે.

પણ જરાક ક્લીઅર ટ્રાન્સપેરન્ટ ડિસ્કશન્સ થાય, ડિફરન્ટ સિચ્યુએશન્સમાં પરસ્પરના રિએકશન્સ નોંધાય, પછી એ ભરોસો ‘ભાવ’માં ભરતી લઇ આવે, સ્નેહનો સુધારો થાય. અને આમ  ઈવન ઈન મેરેજ પણ એકબીજા ડિસ્કવર થતા જ રહે, તો એ નાની નાની મોમેન્ટ્સની મોજ મોટી મોટી કોમેન્ટસથી રિશ્તાને સુરક્ષિત રાખે !

અલબત્ત, કન્વર્સેશનમાં કન્ફયુઝન થાય ત્યારે ઘણી વાર કોઇ ત્રીજાની જરૃર પડે – ગૂંચ ઉકેલીને ગાડી પાટે ચડાવવા, કે પછી કોઇ એવું કે જેની હાજરીથી કોઇ એકને જરાક જલન થતાં ખુદની ભીતર ઊઠેલા ખેંચાણની પરખ થાય. ક્યારેક દૂર જવાથી દ્રશ્ય આખ્ખું કેમેરાની ક્લિકમાં આવે છે. ક્લોઝ અપ્સ અધૂરા રહી જતા હોય છે.

અને એટલે જ પ્રેમ કાયમ પરફેક્ટ કેન્ડલ લાઇટ સેટ અપમાં પાંગરતો નથી. એ જરાક ‘ટેઢીમેઢી’ રીતે ખરબચડા બેકગ્રાઉન્ડમાં પણ ખીલે છે. ગુલદસ્તા પરફેક્ટ હોય છે, ગુલાબના છોડ તો અનિયમિત આકારના હોય છે. રિયલ લવના બેકગ્રાઉન્ડમાં એક્ટીવાની પાછલી સીટ હોય છે, રીક્ષાની ઘરઘરાટી હોય છે, ટ્રેન સ્ટેશનના પગથિયાં કે ધર્મસ્થાનકની આરતી બંદગી પ્રેયર હોય છે.

ટુવાલથી ટિફિન સુધી એ વિસ્તરે છે. બીજાના લગ્નના ફુલેકામાં ફૂલેફાલે છે. ઓઢણી સલવાતા ઈયરફોનના વાયર કે શર્ટના કોલર સાથે ઘસાતી કાબરચીતરી દાઢી સુધી ફેલાય છે. સાંકડમોંકડ બાંકડે બેસી ખવાતી ખારી શિંગથી એક ફિલ્મની બે ટિકિટ સુધી પહોંચે છે. હોંઠ પર લિપસ્ટિકની જગ્યાએ ચોંટેલા આઈસ્ક્રીમ અને નાકમાં મૂછને બદલે અથડાતી કોઇના શેમ્પૂની ખૂશ્બુ પિઝા ને  પાણીપૂરીની જેમ રોમાન્સના  વિટનેસ બને છે.

બોટમલાઇન ઈઝ કે વાત કરતા ન આવડે તો કોઇ છોકરી (કે સેલિબ્રિટી પણ) ધ્યાન ન આપે તો ઈમાન ક્યાંથી આપે !

qr 3

***
   
કરીબ કરીબ સિંગલ. શાદી મેં જરૃર આના. તુમ્હારી સુલુ. લવની ભવાઇ. ચાર ફિલ્મો એકધારી ચાલી ગઇ. ત્રણ હિન્દી, એક ગુજરાતી. બધામાં પ્લોટ ને કેરેક્ટર્સ અલગ-અલગ છે. ડિફરન્ટ ટ્રિટમેન્ટ ને થીમ છે. પણ લ.સા.અ. યાને લઘુતમ સાધારણ અવયવી છે : પ્રેમનું પ્રત્યાયન. લવ કન્વર્સેશન્સ.

કોઇ જૂની રંગભૂમિના ક્વૉટબલ ક્વૉટ ડાયલોગ્સ જેવા નહિ, પણ રિયલ કન્વર્સેશન્સ. ચારેય ફિલ્મો મસ્ટ સી એવી મસ્ત છે. આપણી અધૂરપને પૂરી કરે એવી. ધ બેસ્ટ એમોંગ ઓલ ઈઝ કરીબ કરીબ સિંગલ. પણ બીજી બધી પણ ગુલાબ સાથે મોગરા, જૂઇ, પારિજાતની  જેમ મહેકતી જ છે.

ફુરસદે જેના પર લખવાનું મન થાય, પણ લખવા કરતાં વધુ એક વાર એ જોવાનું મન થાય એવી વર્લ્ડ ઓવર બેસ્ટ રોમેન્ટિક ક્લાસિકના દરેક લિસ્ટમાં સ્થાન પામતી ફિલ્મ ૨૨ વર્ષ પહેલા આવેલી : બિફોર સનરાઇઝ. (પછી એની એટલી જ સરસ બે સિક્વલ્સ આવી) એમાં ય ફેમિનિઝમથી ફેરી ટેલ્સ સુધીના, ચુંબનથી ચિત્ર સુધીના કન્વર્સેશન્સ જ હોય છે.

beforeબે પાત્રોની એક નગરમાં થતી બહારની અને ભીતરની સફરની યાત્રા છે. સિતારાઓની સાક્ષીએ ઊઘડતા સ્પર્શથી, શરાબની હાજરીએ જોવાતી  હથેળીઓની વાતો ! એ ફિલ્મમાં સિગારેટના કશ પછી ઊઠતી ધુમ્રસેરોની જેમ હતી. બાકી બધી અહીં નોંધી એ ફિલ્મનો થોડો થોડો ભાગ ને કરીબ કરીબ સિંગલની કરીબ કરીબ કહાની એની યાદ દેવડાવે છે.

પ્રેમકહાની તો સરખી જ હોય છે. એક લડકા, એક લડકી. ને પછી ત્રિકોણ – ચતુષ્કોણ કે બીજા બધા ટવીસ્ટના તડકા ભડકા. પણ એની તરોતાજા રિફ્રેશિંગનેસ રાઇટર ને ડાયરેક્ટર પાત્રોને અને એમની ઝીણીઝીણી આદતોને ઉત્તમ અભિનેતાઓની મદદથી કેવી રીતે રજૂ કરે એમાં હોય છે.

કશાક હાર્ટફેલ્ટ કન્વર્સેશન્સ થયા હોય તો પછી જ્યારે વિખૂટાં પડીએ, અને એ કોલાહલ શમે ત્યારે બે ઘટનાઓ થાય : પહેલું, એ સભર સાર્થક સંવાદની યાદ આપણને કશીક વગર સ્યુગરની મધુરતાનો રસઝરતો અનુભવ કરાવે. બીજું, એનો અભાવ અંદરથી ઉધઇની જેમ આપણને ખોતરી નાખે. એસિડિક જલદતાથી એ મિસિંગ મહેસૂસ થાય.

પડદા પર આ ઉપસાવવું અઘરું છે. દિગ્દર્શક અનુભવ સિંહાએ આખી જિંદગીમાં જેટલી બનાવી એના કરતાં પત્ની રત્ના સિંહાએ એક જ ફિલ્મ ક્યાંય વધુ સરસ બનાવી, એવી ‘શાદી મેં જરૃર આના’માં આમ જ નાયક-નાયિકામાં ફીલિંગના અંકુર ફૂટે છે, પણ પછી બધું તૂટેફૂટે છે.

એમાં જબ્બર સરપ્રાઇઝિંગ ને ફિલ્મી હોવા છતાં ફીલિંગ્સની દ્રષ્ટિએ રિયલ એવો રિવેન્જ, આક્રોશ, નફરતનો કાતિલાના વળાંક છે. કૃતિ ખરબંદા ને અન્ય કલાકારો સાથે રાજકુમાર રાવના અત્યારે ચાલતા આ ગોલ્ડન ઈયરના ડ્રીમ રનમાં એણે શાનદાર, ધુંઆધાર પરફોર્મન્સ આપ્યું છે. ફિલ્મ નાટક કરે છે ફેમિનિઝમનું, પણ વાસ્તવમાં કાબેલ સ્ટોરીટેલર એના ભાવકને ગાફેલ રાખી સરપ્રાઇઝ આપે એવો સેકન્ડ હાફ છે.

Dhun-Laagi-Song-from-Love-ni-Bhavai (2)‘લવની ભવાઈ’ પોસ્ટરથી જ ખબર પડે એમ ત્રણ પાત્રોના તાણાવાણામાં ગૂંથાતા-ગુંચવાતા સંબંધની વાત છે. મેચ્યોર ‘કૂલ’ ટ્રીટમેન્ટ, કસાયેલા અભિનયની રમઝટ ‘પ્રેમમાં પડયા પછી ઉડવાનું હોય’ એવા યૂથફૂલ ફીલિંગ્સને ફિલસૂફીમાં ઢાળતા સંવાદ ને સંગીત બધું જ ખરું. પણ કૉર એલીમેન્ટ છે : લવ હેપન્સ. બહુ બધી ઈન્ટેલેક્ચ્યુઅલ પ્રોફેશનલ ટોક કરનારને ય હ્યુમરસ પ્લસ મીનિંગફુલ કન્વર્સેશન્સ ચંદ દિવસોમાં જે રીતે ખેંચી લે છે, ત્યાં પૈસા કે સલામતી કે પ્રતિષ્ઠા પણ ટૂંકી પડે. વ્હાલમ જીતાય વાતચીતથી. ‘કોઈ આપણને ગમવા લાગે ત્યારે એનું બધું જ ગમવા લાગે !’ વાહ.

qar 3‘તુમ્હારી સુલુ’ વળી જુદી જ ભાત કંડારતી ને જુદી જ વાત માટેની સુંદર ફિલ્મ છે. પણ એનું એક એલીમેન્ટ છે, મિડલ ક્લાસના લવિંગ કપલ બનતા માનવ કૌલ અને વિદ્યા બાલન વચ્ચેના કન્વર્સેશન્સ. રોજના, ઘરના, મોબાઇલના, ઘરકંકાસના, ડચકારા અને જીભડાના પણ ! પાડોશના ઘરમાં ચાલતા હોય ને આપણે બારીમાંથી જોતા હોય એવું લાગે. સુરેશ ત્રિવેણીએ અહીં ખામોશીનો બખૂબી ઉપયોગ કર્યો છે. ગૃહિણીની આઇડેન્ટીટીની પ્રેમાળ જદ્દોજહતની વચ્ચે.

એન્ડ કરીબ કરીબ સિંગલ. આમાં બે પાત્રો સાવ ટીનએજ ટોળટપ્પાવાળાં નથી. જીંદગીના ઉઝરડાએ કરચલીઓ જેમની આંખો નીચે મૂકી દીધી હોય એવા મધ્યવયસ્ક છે. ઓપોઝિટ છે પ્રકૃતિથી. બેઉં ભૂતકાળમાં સંતુષ્ટ પણ વર્તમાનથી અસંતુષ્ટ છે. પણ સ્ત્રી ભવિષ્યને ભયથી જુએ છે. શંકાથી સાવચેત રહીને. પણ પુરૃષ, અનુભવે મોજીલો થયો છે. સેન્સેટિવ, કૅરિંગ અંદરથી હોવા છતાં બહારથી જાણી જોઇને રંગબેરંગી ને લાઉડ છે. એનો એક સતત ચાલતો કટાક્ષ છે. બનાવટી ડિજીટલ દેખાડાની પ્લાસ્ટિક થતી જતી સૃષ્ટિ સામે.

ને શું ગજબનાક એકટિંગથી એ પાત્ર નિભાવ્યું છે ખાનો મેં ખાન ઈરફાને ! ફિલ્મની રાઈટર ગઝલ ધાલીવાલ પહેલા પુરૃષ હતી, પછી સ્ત્રી ઓપરેશન કરાવીને થઇ છે, એટલે મર્દ-ઔરત બેઉ સેન્સિબિલિટી એણે એવી ઝીલી છે કે ડાયરેકટર તનુજા ચંદ્રા અનટચ્ડ લોકેશન પર વધુ ફોકસ કરે તો ચાલે. ફિલ્મ પૂરી થાય ને આપણને થાય કે અરે આ ‘સિંગલ’ એવા કપલનો સંગાથ કાયમ માટે છૂટી ગયો ! અહીં પણ અઢળક શાયરાના ને સટલ મોમેન્ટ્સ છે.

‘બિફોર સનરાઇઝ’નો ડાયલોગ છે : જગતમાં મેજીક હોય તો એ છે ”એટેમ્પ્ટ ટુ અન્ડરસ્ટેન્ડ સમવન શૅરિંગ સમથિંગ.” આવા શૅરિંગ સમજવામાં પૂરી સફળતા તો ન ય મળે. પણ તો શું ? મહત્વનો છે : એટેમ્પ્ટ. આવા સમજણના સંવાદ માટેનો પ્રયાસ. (શીર્ષક : મરીઝ)

Qarib-Qarib-Single-1

ઝિંગ થિંગ

તુમ્હારી યાદ સે ફુરસત ઘડીભર કી નહીં મિલતી
યે કૈસી નૌકરી હૈ ? એક છુટ્ટી ભી નહીં મિલતી !

(મિલિન્દ ગઢવી)

અનાવૃત : ગુજરાત સમાચાર ૨૯ / ૧૧ / ૨૦૧૭

 
9 ટિપ્પણીઓ

Posted by on નવેમ્બર 29, 2017 in cinema, feelings, romance

 

ડૂબી છે જઈ ને નાવ, અમારી ક્ષિતિજ પર…. દુનિયાનો છે ખ્યાલ, કે પાર ઉતરી ગઈ !

પ્રેમ તો બદલાતી મોસમ છે, વરસાદની જેમ ભીજવે અને તડકાની જેમ સૂકવે ! લવર્સ જેમાં છેલ્લે ભેગા ન થાય એ કથાઓ વધુ રોમેન્ટિક હોય છે. કારણ કે એમાં પ્રેમીઓની વાર્તા પૂરી થાય તો ય પ્રેમ ક્યાંક જીવતો રહેતો હોય છે !

A bit of madness is key
To give us new colors to see
Who knows
where it will lead us?
And that’s why
they need us

So bring on the rebels
The ripples from pebbles
The painters,
and poets, and plays

And here’s to
the fools who dream
Crazy as they may seem
Here’s to
the hearts that break
Here’s to
the mess we make !



પીપલ લવ વોટ અધર્સ આર પેશનેટ એબાઉટ.

લા લા લેન્ડ ફિલ્મનો આ સંવાદ છે. તમે કશુંક જેન્યુઈન પેશનથી કરતા હો, તો લોકોને એમાં ખબર ના પડે તો ય રસ પડે છે ! બનાવટી સેલ્ફ ઓબ્સેસ્ડ દેખાડાની વાત નથી. પણ ખુદને ખતમ કરીને ય જીવતો રાખવાનું મન થાય એવા કોઈ શોખના ઝનૂનની વાત છે. આટલી હદે ફના થઈ જવાની કોઈ ચાહત હોય, તો એ વ્યક્તિ કે એની અભિવ્યક્તિમાં એક જાદૂઈ અદ્રશ્ય તાકાત ભળે છે. જે પર્સન એન્ડ એક્સપ્રેશનને બીજાઓ સાથે કનેક્ટ કરે છે.  આઈડિયા કે કન્ટેન્ટ પારકો ચોરી શકાય છે. સ્માર્ટ સ્ટ્રેટેજીઝ સકસેસની રચી શકાય છે. પણ આ પેશનની પ્યોરિટી ફિંગરપ્રિન્ટની જેમ આગવી અને એક્સક્લુઝિવ હોય છે. બિયોન્ડ બાયોડેટા. એમાં વધુ ને વધુ લોકોની લાઈક ઉઘરાવવાના વળગણને બદલે પોતાની ભીતર ઘૂંટાતી  વાત કહેવાનો ઉમળકો વધુ હોવાનો ! 

ફિલ્મના આરંભમાં એક ફૂલગુલાબી સપનું છે. પ્રેમીઓ રીતસર એકબીજાની જોડે આકાશના તારાઓ સુધી ઉડે એવું. પણ પછી સપનું સમાપ્ત થયા બાદનો ઉજાગરો છે. દુનિયામાં જે કંઈ સર્જન થાય છે, પછી એ સ્માર્ટફોનમાં ઉમેરાયેલા નવા કેમેરા ફીચરનું હોય કે કોઈ જગ્યાએ ચાલી રહેલી જળસંચય – વુક્ષઉછેર ક્રાંતિનું – એની પાછળ બળ હોય છે, થોડાક પાગલપનનું. બિટ ઓફ ક્રેઝીનેસ, ફૂલિશનેસ. અહીં મહત્વની વાત છે : બિટ. એની માત્રા થોડીક હોય તો એ મહેચ્છા બને પણ શાકમાં નમક હોય એમ. નમકનું શાક બનાવવાનું ન હોય. એ દીવાનગીનો ઓવરડોઝ કેવળ ઘેલછા પેદા કરે, અને સર્જનને બદલે બરબાદી નોતરે.

અહીં આરંભે મુકેલા  સોંગમાં ય એક બેકસ્ટોરી નરેટ થઈ છે. નાયિકાની પેરિસ રહેતી આન્ટીની. જેણે એક વાર એકદમ ચિલ્ડ, ઠંડીગાર એવી સીન નદીના પાણીમાં ખુલ્લા પગે જવાનું પરાક્રમ ( કે પાગલપન) કર્યું હતું. ઠૂઠવાઈને થીજી ગયેલા પગ છતાં મજા આવેલી છત વિનાના આકાશને નીરખવાની. અને એટલે વધુ એક વાર પણ  આવું એ કરશે એમ એને થતું હતું ! ડિટ્ટો, આર્ટીસ્ટીક પેશન. ભલે પછી એક ઝબકારા સાથે પ્રકાશ ફેલાવી ને ખરી પડતા દીવાસળીના ટોપકા જેવી આપણી નીયતિ હોય !

થોડુંક વાંચતા વિચારતા દરેક સિમ્પલ માણસને, આપણને બધા ને એક સપનું હોય છે : પરીકથા જીવી લેવાનું. કોઈ પાંખાળા ઘોડા પરનો રાજકુમાર ગુલાબ લઈને આવે..કોઈ સોહામણી પ્રિન્સેસ ઝરુખે એની વાટ જુએ ગીતો ગણગણતી…અને નદીકિનારે એક મસ્ત મજાના વિશાળ ઘરમાં નાચતા જ રહીએ એકબીજાની સાથે…બીટલ્સે ગાયેલું ને કે ઓલ યુ નીડ ઈઝ લવ. એટલે ચોકલેટો ખાતા અને પતંગિયાઓની પાંખે પોઢતાં બસ અમર પ્રેમના આનંદમાં લિવ્ડ હેપીલી એવર આફ્ટર.

પણ આવા તો હવે પિક્ચર પોસ્ટકાર્ડ ય છપાતા નથી. જમાનો બદલાઈ ગયો છે અને રિયાલિટીનો ટચ પરપોટાં જેવી કલ્પનાઓને ફોડી નાખે છે. આજે પ્રિન્સેસ બનવા કરતા ઇન્સ્ટાગ્રામ પર કેટલી લાઈક્સ મળી એ છોકરીઓ જુએ છે. પાંખાળા ઘોડા ને બદલે છોકરાઓ ઇન્સ્ટોલમેન્ટ પર કાર લઈને જોબ પર જાય છે એમાં. દુનિયા ઝપાટાબંધ ફેક થતી જાય છે. બધાને પોપ્યુલર થઈ બીજાના દિલ પર રાજ કરવું છે, પણ પોતાનું દિલ જોવું નથી. બધાને સ્પીડમાં આગળ જવું છે, પણ પાછળ શું છૂટે છે, એના પર ધ્યાન નથી.

મ્યુઝિક વોઈસ મટીને નોઈઝ થતું જાય છે. સ્વીટ મેલોડીઝ આર આઉટડેટેડ. નવી ધુન રચવા કરતા જૂની ઉપાડીને માત્ર ધમધોકાર બીટમાં ગોઠવી દો. ફિલ્મો ત્રણ દિવસનો વીકએન્ડ ઇનિશ્યલ મેળવવાની પ્રમોશન પ્રપોઝલ બની ગઈ છે. એટલે કોઈ મોટો સ્ટાર આજે બીજા મોટા સ્ટાર સાથે કામ કરતો નથી. ક્રિકેટ શાકબકાલાની હરાજી બની ગયું છે. ક્યો મેચ કોની સાથે રમાયો ને કોણ કેવું રમ્યું એની મેમરી હવે સ્ટોર થતી નથી એટલું બધું રમાય છે. એટલે રેકોર્ડ્સ કોલા ટીન ખુલતા ઉભરાતા ફીણની પેઠે કેવળ ન્યુઝ હેડલાઈન્સ બનીને રહી ગયા છે. ટીવી રિયાલીટી શો નાટક છે, અને ન્યુઝ જાણે કોઈ ડ્રામેટિક સોપ ઓપેરા છે.

ફૂડ પ્રિપેર નથી થતું, ઓર્ડર થાય છે. લવ કરવાનો ટાઈમ નથી. ફીલિંગ્સ સેલ્ફી ફોટો બની ગઈ છે. પોતાની જાતને પ્રાયોરિટીમાં મુકવાની. ખુદની શરતો જ રાખ્યા કરવાની, બીજાઓની જેન્યુઇનિટી જોવાની નહી. સુગંઘ વગરના રંગીન ફૂલોના બૂકેની જેમ રિલેશનશિપ દુનિયાને દેખાડવાનો ઈગો બની ગયો છે. કરિઅર બધાને ગમે છે, એમાંથી મળતા પૈસા માટે. એમાંથી મળતો આનંદ યાદ નથી. લાઈફ ફાસ્ટ છે. મિત્રો કોન્સ્ટન્ટ કોલ અને વોટ્સએપ ચેટમાં સચવાય છે. એટલે જ્યાં જેની સાથે હોઈએ ત્યાં એની સાથે હોવાને બદલે ફોનમાં હોઈએ છીએ. આંખમાં આંખ કે હાથમાં હાથ નાખી ફરવાના જમાના જુનવાણી થયા. ફીલિંગ્સ સાઈડ પર રાખીને ફાઈનાન્સ પર ફોકસ કરવાનો ફેઝ છે. છોકરીઓ ઈન્ડીપેન્ડન્ટ થટી જાય છે, અને છોકરાઓ ઇનડિફરન્ટ થતા જાય છે.

એવામાં કોઈ ‘લા લા લેન્ડ’ જેવી ફિલ્મ રિમાઇન્ડર આપે છે, કે કેવો હતો ઓલ્ડ ચાર્મ. કેવું હોય છે – ડ્રીમ પાછળ ભાગવાનું અને આસમાન મુઠ્ઠીમાં રાખવાની હોંશ પછી થોડાક સિતારાઓ પામીને રાજી રહેવાનું જોશ. કેવો હોય છે નેચરલ કોમ્યુનિકેશનમાંથી વિકસતો જતો પ્રેમ અને કેવું હોય છે, એક ગુમાવી દીધેલી પળ પછી ખોવાઈ ગયેલા પ્રેમપ્રદેશમાં જઈ, ફરી એ પ્રેમપદાર્થ ચાખી લેવાની તડપ અને એનો ખાલીપો ! સતાવતો એક સનાતન અફસોસ કે કાશ, આ સમયે આમ થયું હોત તો…જિંદગી કેવી જુદી દિશામાં હોત !  એટલે ગીત કહે છે કે, આ જામ તૂટેલા દિલોને નામ. આ જામ આપણે જ ઉભા કરેલા સંબંધો અને સ્મૃતિઓના ગૂંચવાડાને નામ !

લા લા લેન્ડ આંખનો ઉત્સવ છે. રંગોની બહાર, જાદુઈ ચાદરની જેમ પથરાતી લાઈટ્સ, પેઈન્ટિંગ જેવી ફ્રેમ્સમાં મઢાયેલા વિઝ્યુઅલ્સ  એન્ડ કોસ્ચ્યુમ્સ. કેમેરાના ફરતા હોવા છતાં નડતા ન હોય એવા એન્ગલ્સ. એ કાનનો ઉત્સવ છે. જરાક ‘સિટી ઓફ સ્ટાર્સ’ જેવા એના ગીતો સાંભળજો. પિયાનો પર વાગતી પેલી રૂંવે રુંવે રુદન ફેલાવતી સિગ્નેચર ટયુન. ‘અનધર ડે ઓફ સન’ની યુવામસ્તી. ‘સમવન ઇન ધ ક્રાઉડ’માં વ્યક્ત થતી સુખોની કુંવારી ઈચ્છાઓ. લવલી નાઈટમાં ધીરે ધીરે પાકતી કેરીની જેમ રંગ બદલતો રોમાન્સ. એ દિમાગનો ઉત્સવ છે. અવનવા પેઈન્ટર્સ અને ફિલ્મ્સના દીવાલોના મ્યુરલ પેઈન્ટિંગ્સથી લઈને બેકગ્રાઉન્ડમાં પડેલા સટલ લેયર્સ ઉભા કરતા રેફરન્સીઝની ભરમાર છે. બે લવર્સ ફિલ્મ જોવા જાય એ ય ‘રેબેલ વિધાઉટ એ કોઝ’ નામની હોય. લોસ એન્જેલસની ગ્રિફિથ ઓબ્ઝરવેટરીમા સાયન્સના કોસ્મિક બેકડ્રોપમાં રોમાન્સ નેવરબિફોર કોન્સેપ્ટ છે. ટિપિકલ લાગતો પ્લોટ હોવા છતાં એમાં વળાંકો એવા છે કે નેક્સ્ટ ૧૦ મિનીટ પછી શું થશે એ કળી ન શકો. બસ સાથે ચાલતા રહો એના પત્રોને નીરખતા. અને એ દિલનો ઉત્સવ છે. એ હાર્ટવોર્મિંગ ફિલ્મ નથી, ખુદ બ્લીડિંગ, થ્રોબિંગ હાર્ટ છે !

ઓલરેડી લા લા લેન્ડ પર ડ્રીમ ને પ્રેમની વાત એક વાર તો અનાવૃત કરી ગુજરાત સમાચારમાં ( તા. ૨૧/૧૨/૨૦૧૬). પણ વધુ વાત કેરેક્ટરના કરિઅર માટેના પ્રેમની. ઇટ્સ ઓલ્સો લવ લેટર ટુ એલ.એ. ( લોસ એન્જલ્સ યાને કોમર્શિયલ ડ્રીમ ફેક્ટરી એવું હોલીવૂડ !) એન્ડ લવ સ્ટોરી બિટવીન પર્સન એન્ડ પેશન ! અમસ્તા જ વર્ષમાં સૌથી વધુ ગોલ્ડન ગ્લોબ, બાફટા ને ઓસ્કાર એવોર્ડ્સ એને મળ્યા નથી. બીજી ફિલ્મો બે ચાર વર્ષ જીવશે. લા લા લેન્ડ તો ટાઈટેનિકની જેમ ટાઈમલેસ ક્લાસિક છે. વારંવાર એની રાઈડ લો એમ ગુડથી ગ્રેટ થતું જાય એવું ! સો, સ્પોઈલર્સ એહેડ.

***

રીડરબિરાદર રાહુલ ઠાકરે ‘લા લા લેન્ડ’ જોઇને લખેલું કે આ ફિલ્મમાં લવ જ નથી, સર્ચ ફોર એકસલન્સ છે. બંને પાત્રો તલાશ કરે છે, પોતપોતાના પેશનને ચેઝ કરવાના રસ્તાઓની. ઇટ્સ સ્ટોરી એબાઉટ આર્ટ, ટેલન્ટ એન્ડ હોપ. રિચ ફીલ ત્યારે જ ન  થાય જ્યારે ફાઈવ સ્ટાર હોટલમાં પાર્ટી હોય. એ ત્યારે ય થાય જયારે તમારી પાસે કશીક અદ્ભુત કળાત્મકતા કે વિચાર કે વિજ્ઞાન હોય. એને અંદરથી બહાર કાઢી, લોકો સુધી પહોંચાડી, લોકોને એ જ અનુભવમાં તરબોળ કરવાનો તલસાટ જાગે…એ છે પેશન. એક સાચો આર્ટીસ્ટ બીજા આર્ટીસ્ટ માટે જેલસી નહી, પણ રિસ્પેકટ અનુભવે ! ફિલ્મમાં સેબાસ્ટીયન ( રાયન ગોસલિંગ) મિયા ( એમા સ્ટોન)ને કહે જ છે કે “તું જેટલી રસપ્રદ છે, એટલું જ તારું લખાણ પણ નીવડશે જ. તારી કળા જોઈ શકે એ તો ભાગ્યશાળી હશે !

ખંત અને સમર્પણ વિના સફળતા મળતી નથી. પણ લા લા લેન્ડ સકસેસ, હેપિનેસ, લવ એન્ડ પેશનનો ચતુષ્કોણ છે. મહાન સફળતા મહાન ભોગ માંગે છે. કરિઅર પાછળ જાવ તો રિલેશન હાંસિયામાં રહે છે. રિલેશનને પ્રાયોરિટી આપો તો કરિઅરમાં પગથિયાં ઉતરી જવા પડે છે. આ બધા માટે અઘરું છે. ફિલ્મમાં કમાણીનું એડજસ્ટ કરવા મથતો નાયક એ માટેના પ્રોફેશનલ ફોટોશૂટમાં હાજરી આપે છે, એટલે વ્હાલી નાયિકાના પોતે જ આગ્રહ કરી કરાવેલા સોલો એક્ટિંગ શોમાં પહોંચી શકતો નથી. કેટલી વાર આ તો થયું હોય છે, આપણા બધાની જીંદગીમાં. પ્રોફેશનલ કમિટમેન્ટ નિભાવવા જતાં કમિટેડ લવરને રાહ જોતાં છોડીને પછી સોરી કહેવું પડે ! બે ય હાથમાં લાડવા ન રહે. “ હું સેલિબ્રિટી હોવાને લીધે મારી પત્નીએ મને હસતા મોઢે બાકીની દુનિયા સાથે વહેંચવો પડે છે !” એવું શાહરૂખખાને હમણાં કહેલું. મોટા ભાગે અંગત જીવનના ભોગે, એની કુરબાનીની લાશ પર જ તાલીમાર જાહેર જીવન ઘડાય છે. ગાંધીજી હોય કે નરેન્દ્ર મોદી.

ખરા સર્જકની જિંદગી પેઈનફૂલ જ હોવાની. બહાર ફૂલ વરસતા હોય ત્યારે અંદર લોહી ઝમતું હોય ! કારણ કે, સફળતા બલિ માંગે છે. સેક્રીફાઈસ વિના સકસેસ ના મળે એ તો મોટીવેટર્સ ઉછળી ઉછળીને કહે છે. પણ કઈ ક્ક્ષાના સેક્રીફાઈસ ? ખુલીને કોઈ કહેતું નથી કે સફળતાની વેદી પર એમણે પર્સનલી ક્યા સંબંધો અને કેવી શક્યતાઓ છોડી છે. પેશન લવમાં ય હોય અને કરિઅરમાં ય. પણ દરેક વખતે બે યનું બેલેન્સ થઇ શકતું નથી. એમાં ય હો, બંને પાત્રો કરિઅર ઓરીએન્ટેડ હોય તો ગમે એવી આધુનિક ફિલસુફીઓ કરીને ભલે જાતને છેતરે, ક્યાંક તો યુગલત્વનો લય ખોરવાય જ છે.

આ થયું સર્જકનું આંતરિક દુ:ખ. વળી પરફોર્મિંગ આર્ટીસ્ટનું જાહેર દુ:ખ એ કે, લોકો એની સમયસર કદર ન કરે. વિન્સેન્ટ વાન ગોહ જેવો મેધાવી ચિત્રકાર હોય કે મરીઝ જેવો શતાબ્દીવર્ષમાં ય શાનદાર રીતે ધારદાર લાગતો શાયર. એ ફેઈલ નહોતા ગયા, એમને સમજવામાં કે એમની કળાને આદર આપવામાં સમાજ ફેઈલ થયેલો. ‘લા લા લેન્ડ’ આ આરંભના દ્રશ્યમાં જ માત્ર રોટલા રળવા સામાન્ય હોટલમાં મહેમાનોના મનોરંજન માટે પણ હીરો જીવ રેડીને લાજવાબ સંગીત વગાડે છે. પણ ત્યારે કોઈનું ધ્યાન જ એના પર જતું નથી. બધા પોતપોતાનામાં મશગુલ છે. આ ચિત્ર છે આપણી સોસાયટીનું. બધા પોતપોતાનું ખાવામાં પડ્યા છે. કોઈને બીજાની ટેલન્ટ માટે ભાવ આપવો નથી. ખાસ કરીને, એ ગુમનામ હોય ત્યારે. માત્ર અચાનક એ સાંભળી ત્યાં આવેલી હીરોઈન જ મંત્રમુગ્ધ થઇ જાય છે. એને કદાચ આ દર્દ એટલે સમજાય છે કે, એ ખુદ બીજાના અપમાનો સહન કરી, કોફી શોપમાં વેઈટ્રેસનું કામ કરતા અભિનયના ઓડિશન્સ આપવા જાય છે. રિજેક્ટ થઈ કાયમ પાછી ફરે છે. હીરોઈન હીરોના પ્રેમમાં તો પછી પડે છે, પહેલા એની કળાના પ્રેમમાં પડે છે.

અને એ હીરો પણ એને સતત પ્રોત્સાહિત કરતો જ રહે છે, ઇન ફેક્ટ, ઝગડા પછી પણ ખાસ એને એક લાસ્ટ ચાન્સ ઝડપવા માટે આગ્રહ કરીને મનાવવા જાય છે. તો હીરોઈન હીરો પોતાની કળા સાથે કલદાર કમાવા સમાધાન કરે એનાથી અકળાય છે. આ એવા પ્રેમીઓ નથી, જે પ્રિયજનને પ્રેમના નામે બંધનમાં રાખે. એમનો પ્રેમ એકબીજાની ઉડાનનો પવન બને છે ! મિયા સેબાસ્ટીયનને પૂછે છે – હું મારી રીતે જે શો કરું એ લોકોને ન ગમે તો ? સતત બીજાઓને ગમાડવાના વેપારી દબાણથી અકળાયેલો સેબ જવાબમાં મીડિયોકર પબ્લિકને ગાળ આપે છે ! પણ સતત રિજેક્શન કોને ગમે ? જાતે કરેલો પ્રયાસ સુપરફ્લોપ થતા ભગ્નહ્રદય મિયા બધું સમેટીને સપનું છોડી વતન આવી જાય છે. ત્યારે દલીલોમાં એ સેબાસ્ટીયનને કહે છે : કોને ખબર ખરેખર મારામાં ઉંચી કક્ષાની પ્રતિભા ના પણ હોય. કાયમ ધક્કા ખાઈને અને જાકારો મેળવીને હવે થાકી ને કંટાળી છું. નથી જવું ફરી વાર મારું દિલ લઈને એને કચડવાની તક આપવા દુનિયા સામે હવે !

પ્રેમ હોય કે કારકિર્દી, ઉપરાછાપરી રિજેકશન ભલભલાને સેલ્ફ ડાઉટમાં મૂકી છે, નાસીપાસ થવાને લીધે નબળા બનાવી દે છે. હેડ અને હાર્ટ વચ્ચેનું કો-ઓર્ડીનેશન તૂટી જાય છે. આની સાથે જ સરસ રીતે ફિલ્મમાં એ વાત પણ મુકાઈ છે કે ભૂતકાળ, નોસ્ટાલ્જ્યા ગમે તેટલો સુંદર હોય. કાયમ માટે એની ભક્તિ કરી શકાતી નથી. જેમ ઓલ્ડ વર્લ્ડ મ્યુઝિકલ રોમાન્સની ફેન્ટેસીનું ડ્રીમ બહુ ગમે પણ આજે આવી ફિલ્મો ચાલે નહી. હવે આકરી ગંદી રિયાલિટી બતાવવાનું ફેશનમાં આવી ગયું ! ફિલ્મમાં જાઝ મ્યુઝિકનું મંદિર બનાવવાની હદે પૂજારી એવા હીરોને એનો મિત્ર પણ કહે છે કે જૂની ટ્રેડીશનમાં જ પડ્યો રહીશ તો ભવિષ્યમાં જવા અને જીવવા માંગતી નવી પેઢી સુધીં કેમ પહોંચવાની ક્રાંતિ કેવી રીતે કરીશ ? વીતેલા સમયની મધુર યાદો ગમે તેટલી ગમે, એમાં ઘર બનાવીને કાયમ રહી શકાતું નથી.

એટલે ફિલ્મના સેકન્ડ હાફમાં ગીતો ઓછા થાય છે. શોટ ટેકિંગમાં રેઈનબો મૂડ ડાર્ક થતો જાય છે. એન્ડ ધેર કમ્સ ક્લાઈમેક્સ. ઓલ્ટરનેટીવ રિયાલીટીવાળો અંત જ ફિલ્મને ફોરએવર ક્લાસિક બનાવે છે. અચાનક ફાસ્ટ ફોરવર્ડ થતી ફિલ્મ બતાવે છે કે સપનું અને સ્નેહ સાથે સાથે નહી ટકે, એમ માની અળગા પડેલા લવર્સમાં નાયિકા સફળ અભિનેત્રી બની છે, નાયકના આગ્રહથી ઝડપેલા કરિઅર ક્વેસ્ટના લાસ્ટ ચાન્સને લીધે. એની પાસે હવે પ્રસિદ્ધિ, સમૃદ્ધિ ઉપરાંત ફેમિલી છે. હાઈસોસાયટી હસબંડ અને એક ઢીંગલી જેવી દીકરી. અનાયાસ જ એ પતિ સાથે પુરાણા પ્રેમીએ શરુ કરેલી જાઝ ક્લબમાં જઈ ચડે છે. દિગ્દર્શક આપણને બતાવે છે કે નાયિકાની લાઈફ સેટ છે, જયારે એકલા રહેતા નાયકે એને જેની ઘેલછા હતી એ જુના સંગીતની ક્લબનું સપનું પૂરું કર્યું છે. પ્રેમિકાએ સૂચવેલું જ નામ પણ રાખ્યું છે. પણ એની પર્સનલ લાઈફ ખાલી છે. એકલા જ રહેવાનું, હાથે જ જમવાનું. એની બધી જાહોજલાલી એના પ્રોફેશનમાં છે.

એ બંને કે કદાચ આપણે ખોવાઈ જઈએ છીએ કે, જો એ બે સાથે હોત તો કેવું ફિલ્મી હેપી એન્ડિંગ થયું હોત ! પણ આજની જિંદગી એ બાળકોની પરીકથા નથી. સંવેદનશીલ ડાયરેક્ટર તમાચો મારી સચ્ચાઈમાં જગાડવાને બદલે હળવેકથી કડવી દવા ચાસણીમાં ઝબકોળીને આપે છે. બધું ક્યારે કોને મળ્યું છે ? દરેકનું આ જીવનમાં કશુને કશું તો છૂટ્યું જ છે. કાયમ માટે અધૂરું જ રહી ગયું છે ! ચાહ્યું એ બધું તો ના મળ્યું. બ્યુટીફૂલ મેસ વી મેઈડ. અને એ બેઉનો ઝળઝળિયાંભરી આંખે એકબીજાને સ્મિત આપતો, જૂના જખ્મો ખોતરવાને બદલે મૌન સંવાદ કરતો એ લાસ્ટ ગ્લાન્સ ! એમ્બિશનને લીધે હવે સાથે માણેલું અને કલ્પેલું લા લા લેન્ડ હવે માત્ર યાદો અને સપનાઓમાં જ છે !

ટ્રેનની સફરમાં જેમ સ્ટેશન આવે, એમ લાઈફની જર્નીમાં ઇન્સાન આવતા હોય છે. સ્ટેશનની જેમ જ એ થોડા સમય બાદ પસાર થઇ જતા હોય છે, આપણામાં એમની યાદો અને એમની હાજરી થાકી આવેલો બદલાવ મુકીને !  ડેમિયન શેઝ્લે ૧૯૨૭ની સાયલન્ટ ફિલ્મ ‘સેવન્થ હેવન’ની ચર્ચા કરી છે. જેમાં યુધ્ધમાં મરેલો સૈનિક એની ચાહતમાં ઝૂરતી પત્નીને છેલ્લે અચાનક દેખાય છે. મતલબ, કોઈ સાવ તો છૂટતું જ નથી. ઇન ડ્રીમ્સ, ઇન મેમરીઝ સેપરેટેડ લવર્સ આર ટુગેધર. અને માનો કે, સહિયારા સંગાથની ક્ષણ આવી જ નહી, તો ય લવ ઈમ્પોર્ટન્ટ નથી ? જેમ બજારમાં સકસેસ મળી જ નહી, તો શું પેશનનું મહત્વ ઓછું થઇ જાય ?

ફિલ્મ જેમ ઈમોશનમાં ખેંચીને આપણને થોડી કલાકો માટે જાત ભૂલાવી દે છે ,એમ લવલાઇફમાં ય ફીલિંગ અને ઈમોશન બાકી બધી જ વાસ્તવિકતા ઉપર છવાઇને એને ઢાંકી ન દે ? પછી એ લોસ્ટ લવના અધૂરપની વેદના અને પાસ્ટ મેમરીઝના આનંદની સંવેદના સાથે મળીને રચે છે, આપણું પોતાનું લા લા લેન્ડ. જ્યાં મૂનલાઈટ ઉપર આપણે લવરની સાથે ઉડી જઈએ છીએ. હકીકતને પેલે પાર… મનના મૃગજળમાં ! ( શીર્ષક : મરીઝ )

 ફાસ્ટ ફોરવર્ડ

“Take Your Broken Heart, Make It Into Art” (Meryl Streep)

ગુજરાત સમાચાર, ૫ માર્ચ, ૨૦૧૭.

* લા લા લેન્ડ ફિલ્મ પરનો આ પહેલાનો લેખ વાંચવા અહીં ક્લિક કરો : લા લા લેન્ડ ૧

 
8 ટિપ્પણીઓ

Posted by on માર્ચ 9, 2017 in cinema, feelings, personal, romance, youth

 

પ્રેમ અને ડ્રીમ : યૂં હોતા તો ક્યા હોતા…

lala-2
‘લા લા લેન્ડ’ માથે ઘાત તો ધારેલી જ હતી. ભારતીય લિબરલ્સના વન વે સેક્યુલરિઝમમાં જેમ એક પક્ષ તરફ અઢળક ઢળવામાં આવે છે. જેમાં આજની ૨૭ ફેબ્રુઆરીએ ગોધરાનો ડબ્બો ૫૯ કારસેવકોના જીવ લેતો બાળવામાં આવેલો એ ભૂલાઈ જાય પણ ગોધરાકાંડનાં હવાલે રાજકોટના યુવકોની  isis બ્રેઈનવોશિંગ કરી શકે, એમ એની આનુષંગિક રમખાણોની ઘટનાઓ યાદ રહી જાય…બાબરી ઢાંચાના ઉદાહરણો દેવાય પણ મલબો પાડવાના બદલામાં ડી કંપનીએ સેંકડો નિર્દોષોને ભૂંજી નાખેલા, ને પછી ય ક્સાબ કંપની હુમલો કરવા પહોંચી ગયેલી એ બધું વિસારે પાડી દેવાય. આવું જ અમેરિકન લિબરલ્સમાં ગે અને બ્લેક જેવી સામાજિક ઉપેક્ષાનો ભોગ બનેલાઓનું છે. ‘મૂનલાઈટ’ જેવી સારી ( એવોર્ડ તો ઠીક, ઓસ્કાર નોમિનેશનનું એક લેવલ તો હોય જ છે, સાવ લાલિયાવાડી એમાં હોતી નથી. માટે નોમીનેટ થયેલ લગભગ બધી ફિલ્મો સારી, જોવાલાયક તો હોય જ. ) ફિલ્મમાં વળી ગે ને બ્લેક બેઉ દુખતી રગ એકસાથે પકડવામાં આવી છે. એટલે જો વધુ મજબૂત હરીફો સામે પ્રમાણમાં નબળી એવી ‘૧૨ ઈયર્સ એ સ્લેવ’ અપસેટ સર્જી શકે તો એનાથી બેહતર મૂનલાઈટ ઘણો મોટો અપસેટ સર્જી શકે.

આ ભીતિ ઓસ્કાર અગાઉ મેં જ નહી, કેટલાય રસિયાઓએ અગાઉ વ્યક્ત કરેલી જ. આ મેરિટ ખાઈ જતી અનામતપ્રથા જેવું છે. બાકી ઓલમોસ્ટ ઇન્ડિયન એવી ‘લાયન’ પણ ખરેખર સરસ ફિલ્મ છે. પણ એમાં ગે અને બ્લેકના ધજાપતાકા નથી એ કેમ ચાલે ? 😉 રૂપાળો અને રૂપાળી છોકરી રોમાન્સ કરે એ ભલે નેચરલ હોય તો શું થયું , બે કાળા અને એય બે ય છોકરા જ પરસ્પર કરે એ પ્રેમ મહાન કહેવાય શું ? 😛 ચાંપલાઓ વાહ વાહ  કર્યા કરે. લુપીટા નિયોગી અને ફ્રેડા પિંટોને આમ જ બધા બ્યુટીફૂલ બ્યુટીફૂલ કહેતા ફરતા હતા. કેટલાએ આ ‘હોટ બ્યુટીઝ’ના વોલ પેપેર ડાઉનલોડ કર્યા ? એના કરતા અનેકગણી વધુ વખત સલમા હાયેક ખાનગીમાં સર્ચ થઇ હશે. ભલેને એવોર્ડ ના મળે એને ! ( એક્ટિંગની વાત નથી,પોલિટિકલ કરેક્ટનેસના નામે “સૃષ્ટિ વિરૂધ્ધના સત્યો” ની વાહવાહી કરવાના ડોળની વાત છે, વાસ્તવ એનાથી ઉલટું હોય છે એમાં તો મોદી કે ટ્રમ્પને ટોચ સુધી પહોંચવાનો ચાન્સ મળે છે !)

આજે તો શૂળીનો ઘા સોયથી ટળ્યો. છેલ્લે ‘પોપટિયા પડદો પાડ’ જેવો ટ્રેજીકોમિક ભગો સર્જાણો પછી બેલેન્સ કરવા ‘ટાઈ’નાં વિકલ્પે ટોસની જેમ બેસ્ટ ડાયરેક્ટર એકને અને બેસ્ટ પિક્ચર બીજાને આપી બે ય ને સાચવી લેવાનું ગઠબંધન આપણા નાયબ મુખ્યમંત્રીઓ જેવું જુનું ને જાણીતું છે. એટલે લા લા લેન્ડને બેસ્ટ ડાયરેક્ટર અને મૂનલાઈટને બેસ્ટ પિક્ચર આપવામાં આવ્યું, એમાં બલા ટળી. નહિ તો બીજી દરેક ડિઝર્વિંગ ફિલ્મો સામે મૂનલાઈટ ગે બ્લેક સાગા તરીકે છવાઈ જાત. ઓવરરેટેડ એરાઈવલ તો એટલું કન્ડમ હતું કે એનો ચાન્સ જ નહોતો. પણ મૂનલાઈટ તો પાછું સારું ય હશે જ એનાથી તો. એમ તો મેલ ગિબ્સનનું હોય એટલે ‘હેકસો રીજ’ ને ડેન્ઝ્લનું હોય એટલે ‘ફેન્સીઝ’ પણ કમ નહી હોય ને ‘માનચેસ્ટર બાય ધ સી’ પણ વખણાયેલું જ છે.

જો કે, આ બધા લાસ્ટ મોમેન્ટ ડ્રામામાં એ ભૂલાઈ ગયું કે ગોલ્ડન ગ્લોબ અને બાફટાની જેમ લા લા લેન્ડ  તો ઓસ્કારમાં ય મેઈન સ્ટ્રીમમાંઆ વર્ષે સૌથી વધુ એવોર્ડ લેનારી ફિલ્મ બનીને રેરેસ્ટ ઓફ રેર હેટ્રીક કરી ચૂકી છે. આજે છવાઈ જનાર ફિલ્મ તો લા લા લેન્ડ જ હતી. , છે અને રહેશે. વર્ષમાં દરેક ક્વોલીફાઈડ એવોર્ડ્સમાં સૌથી વધુ એને જ મળ્યા છે, અને આજના ઓસ્કારમાં ય હાઇએસ્ટ, બેસ્ટ ડાયરેક્ટર સહિત. એ ય આજના જમાનામાં એક મ્યુઝિકલ રોમેન્ટિક ફેરીટેલને ! સો, yes you guessed it right – અપુન ને તો પહેલે સે હી બોલ દિયા થા, ક્યા  😛

આ ફુલણજી કાગડો તો હમો જાણે હક્કથી થઇ શકીએ એમ છીએ તો બેશરમ થઈને થશું જ. 😀 પણ ઓન સિરિયસ નોટ, અમસ્તી જ લા લા લેન્ડ બધે ઝંડા નથી નાખતી. લૂક, ૧૧ ઓસ્કાર તો લોર્ડ ઓફ ધ રિંગ્સ -૩ ને મળ્યા હતા ને એ ય સુપરહિટ ને સારી હતી જ. પણ યાદ તો તમને મહાન ફિલ્મોની વાત નીકળે તો ગેરેન્ટીથી ‘ટાઈટેનિક’ જ આવશે. મૂનલાઈટ પાંચ વર્ષમાં ભૂલાઈ જશે. પણ લા લા લેન્ડ ટાઈમલેસ ક્લાસિક છે. ‘સાઉન્ડ ઓફ મ્યુઝિક’ કે ‘કાસાબ્લાન્કા’ની જેમ. કોઈ એવોર્ડ નહોતા ને ફિલ્મ હજુ રિલીઝ થઇ હતી ત્યારે જ એના પર માત્ર જોઇને જ હમો કોઈ ફિલ્મમેકિંગના અનુભવ વિના માત્ર ઓડિયન્સના અનુભવે ફિદા થઇ ગયેલા એ હવે જગ જાહેર છે. એક લેખ લખ્યો છે ને હજુ કમ સે કમ બે-ચાર લખી શકું એટલી અનુભૂતિ તો મારી પાસે છે. આજે જે થયું એ જ તો એક્ચ્યુઅલી ફિલ્મનો ક્લાઈમેક્સ પણ છે જ ને ! ઓલ્ટરનેટ રિયાલીટીમાં હેપી હાર્ટ ને એક્ચ્યુઅલ એન્ડ પોઈન્ટ પર અચાનક જ હેવી હાર્ટ ! આથી મોટી ઐતિહાસિક અંજલિ ડાયરેક્ટર ડેમિયનને બીજી કઈ હોય ?  જરાક વાર માટે, થઇ ગયું ને બધા ઓસ્કાર  જોનાર ને ને લેનાર ને ય કે….યૂં હોતા તો ક્યા હોતા ! ધેટ્સ લવ, ધેટ્સ લાઈફ. આ માટે ય લા લા લેન્ડ કાયમ માટે યાદ તો રહેશે જ  નવી પેઢીઓને !

તો વાંચો  ‘લા લા લેન્ડ’ જોઇને ૧૭ ડિસેમ્બરની મધરાતે ચાચા ગાલિબનાં આ જ ટાઈટલ સાથે લખેલો આ લેખ, જે ૨૧ ડિસેમ્બર ૨૦૧૬ના રોજ ગુજરાત સંચારના અનાવૃતમાં છપાયો હતો.  એ ય વિચારજો કે ફિલ્મ ભલે અંગ્રેજી હોય, એના વિષે લખવાનો ઠેકો અંગ્રેજીનો જ નથી. અંગ્રેજીમાં લખાયા એની પહેલા ગુજરાતીમાં ય બંદાએ આવો લેખ  માતૃભાષામાં ઓરિજીનલ લખેલો છે. રસિયા હો તો આ તારીખ પછીના કે આસપાસના અંગ્રેજી લેખ સાથે એની ક્વોલીટી પણ સરખાવી લેજો  🙂 ફિલ્મના તો રાજકોટ ગેલેક્સી સિનેમાંના સહકારથી સ્પેશ્યલ શો કર્યા , અને આ લેખકડાના ભરોસે રીડરબિરાદરો એ એ હાઉસફુલ કર્યા…એ દાસ્તાન બહુ  જાણીતી છે. પણ  હજુ ય મેળ પડે તો એના શો કરવા છે, ને  વધુ લેખ પણ લખવા છે !

lala-1

બિના પંખો કા એક પરિન્દા, દુનિયા જીસ કો દિલ કહેતી હૈ, તેરી પાક હંસી કી આહટ સુન કે ઉડ જાતા હૈ (ઈરશાદ કામિલ)

la-la-land-featured-2

લવના મોસ્ટ મીનિંગફૂલ કોન્વર્સેશન્સ ક્યારે થાય? સ્વીત્ઝર્લેન્ડના પહાડો પર? કાશ્મીરના બગીચામાં? ફાઈવસ્ટાર હોટલની લોન્જમાં? એરબસ એ-૩૮૦ના બિઝનેસ ક્લાસમાં? ઝાકઝમાળ ક્રિસમસ પાર્ટીમાં? લક્ઝુરિયસ હવેલીના ભવ્ય બેડરૃમમાં? ઓવર ધ ડ્રિન્ક ઈન બાર?

ના. એ થાય રાત્રે કે ઢળતી સાંજે ચાલતાં ચાલતાં! પ્રિફરેબલી, આસ્ફાલ્ટની કાળી સડકો પર. બહુ બધા અવાજો અને અવરજવર ન હોય, દિવસની રોજીંદી ઘટમાળના કામ સૂરજ સાથે ઢળી ચૂક્યા હોય, મોબાઈલમાં વાગતી રિંગોમાં ઓટ આવે, થાકેલું ડીલ અને જરા ભરાયેલું દિલ હળવા થવા માટે ઝંખતું હોય, અને મનગમતી કંપની સંગાથમાં હોય, કોઈપણ રેન્ડમ ટૉપિક પર નોર્મલ વાતો બંધ જ ન થાય… વાટ (રસ્તો) ખૂટે, પણ વાતો ન ખૂટે!

હળવે હળવે ચમકતા તારા શીતળ પવનની ધીમી લહેરોમાં ગૂંથીને રૃપેરી ચાંદની આસપાસ રેલાવતા હોય કે ઢળતી સંધ્યાની કેસરી રતુમડી ઝાંય વૃક્ષોના પાંદડામાંથી ચળાતી આવતી હોય, કાં પંખીના ડહૂકા કાં ખળખળ વહેતા પાણીનું બેકગ્રાઉન્ડ મ્યુઝિક હોય… ને આવું કશું ન હોય, તો ય બે ધડકતા દિલ હોય, બસ!

આમાં શબ્દોનું બહુ મહત્વ નથી. આવા રોમેન્ટિક કોન્વર્સેશન્સમાં મૌન પણ બોલતું હોય છે. ઈનફેક્ટ, આંખો અને જીભ જુગલબંધી કરીને જાણે ઓટોમેટિકલી કોરિયોગ્રાફ થતું નૃત્ય રચતા હોય ત્યારે!

આ એવી મોમેન્ટસ છે, જે પૂરી થઈ ગયા પછી પણ પસાર થતી નથી! ઈનફેક્ટ, નાની નાની આડીઅવળી વાતો ભૂલાઈ જાય તો ય એ વખતે જે આનંદનો અહેસાસ થયો હોય છે, એ ભૂલાતો નથી! આ ફિલીંગ તો ધીરે-ધીરે સંવાદ અને સંગાથના સમાપન પછી પણ ‘ગ્રો’ થયા કરે છે. બીજમાંથી ફૂટતા ફૂલના છોડની જેમ એ મોસમ બદલાય એમ ખીલતી જાય છે!

સિનેમાઘરના અંધકારમાં કોઈ સભર ફિલ્મ જોયા પછી પણ આવી જ તૃપ્તિના ઓડકાર લાંબા સમય સુધી આવ્યા કરે છે. શૉ પૂરો થયા પછી પણ રીલ દિલોદિમાગમાં ફર્યા કરે છે. ફરી ફરી, ફરી ફરી એ રિ-વિઝિટ થયા કરે છે.

અને એક સીટ પર બેઠાં-બેઠાં એક અનોખા વિશ્વની સફર ખેડાયેલી એની યાદની મોસમ ઝરતાં-ઝરતાં પારિજાતની માફક કોમળ કોમળ સુગંધ પ્રસરાવ્યા કરે છે, ભીતરમાં!

***

આપણે બધા એકલા જ આવ્યા છીએ આ ધરતી પર. સ્વજનો મોટા કરે છે. મોટા થયા બાદ એ જ સ્વજનો બંધન લાગે છે, કારણ કે પોતાની પાંખ ફૂટે એની ઉંચી ઉડાન ભરવી હોય છે. ત્યારે જ મળી જાય છે, કોઈ સ્ટ્રેન્જર.

આપણાથી અલગ રીતે, અલગ પરિવારમાં, અલગ વાતાવરણમાં, અલગ વ્યક્તિત્વ સાથે ઉછરેલી કોઈ વ્યક્તિ… જે મળ્યા બાદ અજાણી નથી રહેતી. મજાની બની જાય છે.

શરૃ શરૃમાં હોય છે, સિમિલારિટિઝનું શેરિંગ. સરખા શોખ, સરખી વેદના, સરખી મંઝિલના હમસફર. અને થોડું અલગ પણ હોય છે કશુંક. જે રહસ્ય પેદા કરીને ખેંચે છે, ચૂંબકની જેમ!

પછી બે અજાણ્યાઓ આવે છે એકબીજાની કરીબ. મહેસૂસ કરે છે આત્માનું સંગીત અને આત્મીય બની જાય છે, એના અદ્રશ્ય તાલ પર! ખુદ સાથે વીતાવેલો જે સમય કંટાળો આપે છે, એ જ સમય કોઈ પ્રિયજનના સથવારે રૃપાળો થઈ જાય છે.

નાની નાની ઈંટોથી આખી ઈમારત ચણાય, અને એક આકાર બની જાય, એમ જ સેંકડો નગણ્ય લાગતી ક્ષણોની પાંદડીઓ બાજુબાજુમાં જોડાઈને એક પુષ્પ રચી દે છે, ધીરેથી ઉઘડીને મહેકતું! જેટલી સ્મોલ લિટલ મોમેન્ટ્સ વધુ, એટલો ફીલિંગનો સિમેન્ટ પાક્કો!

એવું થાય ત્યારે રચાય છે, સંગીત. ડુ યુ નો? મ્યુઝિક ઈન એન ઓલ્ડેસ્ટ આર્ટ! ચિત્રો ય માણસે પછી દોર્યા હશે. પણ પહેલાં તો સાંભળ્યું હશે સંગીત! પ્રકૃતિ પાસેથી, પોતાનાઓ પાસેથી. સૂર અને સ્વર. એમાંથી પ્રગટયું હશે નૃત્ય. તબલાં હોય કે બાંસુરી, વાયોલીન કે સિતાર, ગિટાર કે પિયાનો, ઢોલ કે સંતૂર… મ્યુઝિક એક મેજીક છે. મ્યુઝિક ઈઝ શેડો ઓફ લવ. જ્યાં પ્રેમ છે, ત્યાં ગીત છે, સંગીત છે.

એની તાન છાતીમાં રહેલા હૃદયને જેમ કઢાઈમાં મોહનથાળ તવેથાથી હલાવવાનો હોય એમ વલોવે છે. લાગણીઓની સરવાણીઓ સંગીતના સથવારે એકરસ થાય છે! જ્યાં શબ્દની સરહદ પૂરી થાય છે, ત્યાં સંગીતનું ભાવજગત શરૃ થાય છે.

મ્યુઝિકનું મેજીક લવ ફ્યુઅલ છે. પ્રેમની વસંત હોય કે બ્રેકઅપની પાનખર, આપણી વ્યક્ત થઈ ન શકતી લાગણીઓને સંગીતની લાઈફ સપોર્ટ સીસ્ટમ મળે છે! એમાં ય ફિલ્મો ન હોત, તો સંગીતના સાઉન્ડનું વિઝ્યુઅલ કોમ્બિનેશન સાથેનું અમરત્વ ન હોત!

ખાલી વાદ્યો વાગે તો ઘોંઘાટ થાય. રાગ અને રાગડા વચ્ચે પણ તફાવત હોય છે. મ્યુઝિકનું ય રિલેશનશીપ જેવું છે. બેઉમાં સુખ ત્યારે જ મળે જ્યારે ‘રિઝોનન્સ’ હોય. રિઝોનન્સ એટલે બે વેવલેન્થ મેચ થઈ જાય, એકબીજામાં બધા સૂર, અને સ્વર ભળી જાય, જેમ ગરબામાં ડ્રમની બીટ સાથે પગના ઠેકા આપોઆપ જુદા-જુદા હોવા છતાં મેચ થઈ જાય, એવું કંઈક. ફ્રીકન્વન્સીની ફાઈન ટયુન્ડ હાર્મની.

અને આવું સંગીત જ્યારે ફિલ્મી પડદે રણઝણે ત્યારે જો અભિનય અને કહાનીનો સ્ટ્રોન્ગ સપોર્ટ હોય, તો વગર ધ્યાનશિબિરે સમાધિ લાગી જાય!

પણ હા, એ માટે પ્રેમભીનું દિલ જોઈએ. મ્યુઝિકનું વાવેતર એ વિના ઉગી શકતું નથી. પ્રેમભીનું નહિ, તો પ્રેમભગ્ન હૃદય પણ ચાલે. જે પુરું થાય એ તો ભૂલાઈ જાય. પણ જે અધૂરું હોય એની તડપ શેરડીના મીઠા રસ ચૂસાઈ ગયા પછી ફાંસ જીભમાં ભોંકાઈને ધીમે ધીમે લાલ લોહીની ટશર કાઢે, એમ ભોંકાયા કરે!

પછી ગીત પડઘા બની જાય, સ્પર્શ પ્રેત બની જાય! ક્યારેક બે જણ મળે, ત્યારે એકબીજામાં ઠંડીમાં ટૂંટિયુ વાળી ધાબળાં નીચે ઢબૂરાઈને સૂતી હોય એવી પોતાની પ્રતિભા તણી શક્યતાઓ મનમીતના સહવાસમાં સફાળી ઠેકડો મારીને જાગી જાય. આપણી અંદરની રોશનીની અચાનક આપણને ઓળખાણ થાય.

પણ એલિઝાબેથ ગિલ્બર્ટ ‘ઈટ, પ્રે, લવ’માં લખે છે તેમ એવું ઢાંકણું ઉઘાડવા પૂરતું, છાલ ઉતારી ગર બહાર કાઢવા પૂરતું જ સોલમેટનું અવતારકૃત્ય હોય, એમ ક્યારેક એ વિખૂટા પડીને એવા દૂર ફંગોળાઈ જાય કે એમને મિસ કરીને રાહ જોવી કે ભૂલીને આગળ વધવું એ સમજાય નહિ.

એક સમયે જે ગીત મિલનના મહોત્સવનું હતું, એ પછી વિરહની વેદનાનું બની જાય. સંગીત એ જ છે, સંગ એ રહ્યો નહિ!

***

ફૈઝ અહમદ ફૈઝની મશહૂર એવી ટચૂકડી રચના છે : _વો લોગ બહુત ખુશકિસ્મત થે, જો ઈશ્ક કો કામ સમજતે થે… યા કામ સે આશિકી કરતે થે… હમ જીતે જી મસરૃફ (વ્યસ્ત) રહે, કુછ ઈશ્ક કિયા… કુછ કામ કિયા! કામ ઈશ્ક કે આડે આતા રહા, ઔર ઈશ્ક કામ સે ઉલઝતા રહા… ફિર આખર તંગ આકર હમને દોનોં કો અધૂરા છોડ દિયા!_

સાહિત્ય કે સિનેમાની કહાનીઓમાં ઈશ્ક હોય છે, પણ એના પાત્રો દેખાવ પુરતું કશુંક કામ કરતા હોય છે. રિયલ લાઈફમાં કામ મોટે ભાગે પ્રેમને ખાઈ જાય છે. બધાના સપના મોટાં થઈને, આગળ વધીને નામ કે દામ કમાવાના હોય છે. કોઈ કહેતું નથી કે મેચ્યોર થઇને પ્રેમ કરીશું!

એટલે તો કવિતા કરતાં સફળતાના પુસ્તકો વધુ વેચાય છે. પૈસા જોઈએ છે, પ્રાઈવસી જોઈએ છે, ગાડીબંગલા ને દોલતશોહરત જોઈએ છે. લાઈફનું સેટલમેન્ટ જોઈએ છે. અને એ બધા પાછળ દોડવામાં મોહબ્બત ડ્રાઈવિંગ સીટમાંથી કારની ડિકીમાં ફંગોળાઈ જાય છે, હપ્તે હપ્તે!

કોમ્પ્રોમાઈઝ એન્ડ કોન્ફલિક્ટ્સ લવનું ભક્ષણ કરી જાય છે. પ્રેમની મોસમ વાસંતી હોય ત્યારે ગુલાબી ધુમ્મસનું સૌંદર્ય હોય છે. પણ સમયના તાપમાં એ શબનમ, એ બાષ્પ ઊડી જાય છે. ને રહી જાય છે, બળેલા બાવળિયાના કાંટાળા ઠૂંઠા અને ચીરાઇ ગયેલી કડવી વાસવાળી ડામરની સડકો !

લવ ઈઝ એ ડ્રીમ. મેઘધનુષી સપનું હોય છે પ્રેમ. એક એવી દુનિયા જ્યાં સિતારાઓની સફર પરીઓની પાંખે ઊડીને કરી શકાય, એવી સૃષ્ટિ જ્યાં ફૂલો ગાય અને પતંગિયા નાચે, એવું વિશ્વ જ્યાં ચોકલેટની ખૂશ્બુ હોય અને વાઇનનો કેફ. જે મસ્ત મધુર જગત બહાર કશે ન હોય, પણ આપણે પ્રેમમાં હોઇએ કોઇના તો આપણી અંદર રચાવા ને ઉઘડવા લાગે ! જ્યાં કાંટા વિનાના લાલચટ્ટક ગુલાબો હોય અને આંખોમાં મોરપીંછ આંજેલા હોય ! જ્યાં સ્મિત એ ગીત બની જાય, અને વાતોમાં મ્યુઝિક સંભળાવા લાગે. જ્યાં કોઇ વૃધ્ધ કે જૂના થાય જ નહિ, હંમેશા યુવા અને તરોતાજા રહે ! જ્યાં પ્રકાશસંશ્લેષણની જેમ સનશાઇનના ઘૂંટડા પીવાતા હોય અને મૂનલાઇટના ચોસલાં ચવાતા હોય ! જ્યાં મેજીક કાર્પેટ પર વગર વિઝાએ પૃથ્વીની સફર થતી હોય અને રોમાંચના ઘૂઘવતા મોજાં અંદર સમંદર ડોલાવતા હોય !

આવો માયાવી કલ્પનાલોક એટલે લા લા લેન્ડ. કલરફૂલ મ્યુઝિકલ ડાન્સિંગ એવો પ્રેમનો પ્રદેશ, પરીલોક. આપણે જ્યારે ઉંધેકાંધ પ્રેમમાં પડયા હોઇએ ત્યારે આ વન્ડરવર્લ્ડના દરવાજા ખૂલે છે, અને એની સોહામણી રળિયામણી ઝલકનો આપણને રોમ રોમ સ્પર્શ થાય છે. એક અર્થમાં દરેક કળા, સિનેમા, સર્જન અને લા લા લેન્ડ છે. વાસ્તવ ભૂલાવી દેતી રંગબેરંગી દુનિયા !

પણ રોમાન્સના ડ્રીમલેન્ડથી આગળ ડ્રીમ્સ હોય છે લોકોને. પોતાની ઈનબિલ્ટ પેશનના, હિડન ટેલન્ટના, મહત્વાકાંક્ષાના. જેમ બહુ ચમકતું ગિફ્ટ રેપર પાતળું હોય પણ ખરબચડું લાકડું એનાથી લાંબુ ટકે, એમ જ લવનું લા લા લેન્ડ બ્યુટીફુલ છતાં ઓછી આવરદાનું તકલાદી નીવડે છે. પોતાની જાતને દુનિયાના રિજેક્શન સામે કમિયાબીના રેકગ્નિશન તરીકે મૂકવાનું ડ્રીમ લોંગ લાસ્ટિંગ છે.

રાજકારણીઓ કે ઉદ્યોગપતિઓ મોટી ઉંમરે પણ એમાં એક્ટિવ હોય છે. અને એમ્બિશનના ડ્રીમ સેક્રિફાઇસ માંગે છે. ભોગ માંગે છે, બલિ માંગે છે. તમારી ફીલિંગ્સનો, તમારી માસૂમિયતનો, તમારી ફુરસદનો.

પ્રેમમાં હોવું ને રહેવું તો નવરા માણસોનું કામ છે. એટલે જ પ્રેમ એકધારો એવો ને એવો હંમેશા રહી શકતો નથી. સ્વભાવ બદલાય છે, પ્રાયોરિટી ચેન્જ થાય છે. ઓપ્શન વધી જાય છે સુખી થવાના ! અને પ્રેમની કિંમત ચૂકવીને પોતપોતાના સપના પર ચોકથી અલગ-અલગ દિશામાં ફંટાઇ જતા એક રસ્તાની જેમ રિયલ લાઇફમાં મોટા ભાગના પ્રેમીઓ જુદા થઇ જતા હોય છે.

બાયોડેટામાં સ્પાઉઝના નામ લખાય છે, મ્યુઝના યાને આશિક-માશૂકના નહિ. સારા હોય એ વિશ કરીને ગુડ ફ્રેન્ડસ રહે, ને બાકી જેમ કોલેજના બડી ક્લાસમેટ્સ ધીરે ધીરે વૉટ્સએપ ગ્રુપ સિવાય મળતાં જ ન હોય, અને એકબીજાથી દૂર પોતપોતાના સંસારમાં ખોવાઇ જાય એવી ઘટનાઓ બની જાય છે.

પણ રહી જાય છે, દિલના ખૂણે પીપરમિન્ટ જેવી પેલી લા લા લેન્ડમાં વીતાવેલી ઉડનખટોલા જેવી મેજીક મોમેન્ટ્સની ખટમીઠી યાદ !

સ્વ. રાવજી પટેલની કવિતા છે : “એકલતામાં પણ ભીડ જામી કેટલી ? આ કો’ક મીઠી છોકરી જેવી હવા… મુજને ઘસાતી જાય. કાંટા બેઉ છલકાતાં, વધી અંધારાની હેલી. ડગલું ભરાતું માંડ ત્યાં, રોમ પણ જરી ઊંચુ ન થાય એવો હવાનો પાશ ! આ પુલની પેલે તરફના લોકમાં થોડું ફરી આવું. ડગલું ભરાતું માંડ…. રે, એક જણની ભીડનો મને ન્હોતો જરીએ ખ્યાલ !”

આ વૉટ્સએપમાં ટૂચકા ફેંકતો કવિ નથી. એટલે અહીં પારદર્શક, વજનહીન એવી હવા કવિને સ્પર્શે છે, એમાં દબાણ લાગે છે. હવા દેખાય નહિ, અનુભવાય. એમ કવિને છૂટી ગયેલા / રહી ગયેલા પ્રેમની અદ્રશ્ય યાદ ઘેરી વળે છે, જે સતત એમની સાથે જ ચાલે છે. પણ એમના સિવાય બીજા કોઇને દેખાતી નથી !

સૂસવાટા મારતા પવનમાં પર્વતશિખરે ફોટો પાડો, તો ફોટામાં એ આપણને ધસમસતો મહેસૂસ થતો પવન કોઇને દેખાય નહિ, પણ એનું પ્રેશર આપણને તો ખબર હોય !

પોએટ્રી હોય કે પિકચર, એનો ક્વોલિટી ટેસ્ટ એ જ છે કે, એમાં ખોવાઇ ગયા પછી આપણને એવી વાતો યાદ આવી જાય છે કે, જે હજુ સુધી યાદ છે કે કેમ, એની આપણને ય ખબર નથી હોતી !

પ્રેમ એટલે જ પરમનો મારગ છે, જ્ઞાન નહિ. ઈર્શાદ કામિલ એટલે જ કહે છે કે સમજદાર લોગ પ્યાર નહિ કર સકતે, સિર્ફ કારોબાર કર સકતે હે ! માઇકલ ફોકસડે લખે છે, એમ ‘લોસ્ટ ઈઝ એ પ્લેસ વ્હેન યુ એન્ડ આઈ મીટ !’ ક્યાંક ખોવાઇ જશો, તો પ્રેમને જડશો કે પ્રેમ તમને મળશે ! જસ્ટ લાઈક લા લા લેન્ડ. લિજેન્ડરી મૂવી !

***

માત્ર ૩૧ વર્ષના ડેમિયન શેઝલે ત્રીજી જ ફિલ્મ તરીકે બનાવેલી ‘લા લા લેન્ડ” ખામોશીમાં કોઇ થિએટરમાં જુઓ તો રૃંવે રૃંવે ઈશ્ક રાસડા લેવા લાગે ! ઑસ્કાર માટે હોટ ફેવરિટ ફ્રન્ટરનર ગણાતી આ ફિલ્મ ટાઇટેનિક ક્લાસનું દિલની આરપાર નીકળી જતું, ના કાયમ દિલમાં જ ડેરાતંબુ તાણીને રહી જતું અમર સર્જન છે.

વૉટ એ મૂવી ! જાણે સરોવર પર વરસાદ પડતો હોય કમળો અને ગુલાબોની સાક્ષીએ એવું લાગે જોતી, ના ના અનુભવતી વખતે ! લા લા લેન્ડ ઓલ્ડ રોમેન્ટિક મ્યુઝિકલ ચાર્મનો રિમાઇન્ડર છે. જરાય ડ્રામેટિક નહિ. છતાં ભારોભાર ડ્રામા ઊભો કરતા વાતચીતના સંવાદ, દેવતાઇ અસર ઊભી કરતા એના ચિરસ્મરણીય અને શબ્દોમાં ય ઊંડાણ ધરાવતા ગીતો, અને ફેન્ટેસીના માધ્યમે કહેવાતી રિયાલિટીની દાસ્તાન ! ઈટ્સ ફેસ્ટિવલ ઓફ કલર્સ.

આંખો, ભાવ, સ્પર્શથી વાત કરતા બે પાત્રોની કહાની લા લા લેન્ડ છે. મિયા (એમા સ્ટોન) એક વેઇટ્રેસ છે, પણ ‘રંગીલા’ની મિલીની જેમ સપના જુએ છે. એને એક્ટ્રેસ બનવું છે, પણ પારાવાર રિજેક્શન જ મળ્યા છે. ચાન્સ એન્કાઉન્ટરમાં એની પાસેથી પોતાની પર્સનાલિટી જેવી વિન્ટેજ ખખડધજ કાર લઇ પસાર થઇજતો સેબસ્ટીયન (રાયન ગૉસલિંગ) જાઝ મ્યુઝિકનો દીવાનો જુવાનિયો છે. ફિલ્મની જેમ જ એનો નાયક રેબેલિયસ ટ્રેડિશનલીસ્ટ છે. જૂની ભૂલાતી ભૂંસાતી જતી ખૂબસુરતીને નવા રૃપે રજુ કરીને બચાવી લેવાના સપના જુએ છે.

વાસ્તવની ઝીણી ઝીણી કતરણો પરોવીને કલ્પનાનો ચંદરવો ફિલ્મમાં રચાય છે. સિનેમેટાગ્રાફી અને લાઇટિંગ વિન્ટેજ છતાં બ્રાઇટ ટેક્નિકલર ટેક્સ્ટચર ઊભું કરે છે. બીજી મુલાકાત બંનેની થાય છે, એમાં કશુંક કનેકશન છે, એવું દર્શકને દેખાય છે પણ પાત્રોને થતું નથી.

પછીની મુલાકાતમાં અંતે એકબીજા નજીક આવે છે. નજીક પાર્ક થઇ હોવા છતાં પોતાની ગાડી દૂર છે, એવો દેખાવ કરી છોકરીની સાથે ચાલવા જતો હીરો, એમાં લિટરલી સિન્ડ્રેલાના ગ્લાસ સ્લીપર્સની જેમ શૂઝ બદલાવી થતું નૃત્ય અને સમીસાંજે રચાતી ફેરી ટેલ જેવી દોસ્તી… અને નિર્દોષ યુવા હૈયાઓનું થિએટરના અંધકારમાં જરાક નજીક સરકવું અને શરીરથી નહિ મનથી ઓગળવું અને ‘સિટી ઓફ ડ્રીમ્સ’ એવા લોસ એન્જલ્સમાં ભટકવું, પોતાની નવરાશના ખાલીપાને પ્રિયજનની સોબતથી ભરવી…

બેઉ નજીક આવે છે, સપનાના માધ્યમે. કારણ કે, બેયને કોઇ ઓળખતું ન હોય એવી ભીડમાંથી બહાર નીકળી ઉપર ઊઠવાના ઓરતાં છે. ફિલ્મની શરૃઆતમાં જ (અગેઇન, રંગીલાના ટાઇટલ સોંગ જેવી જ ભાવના ધરાવતા) ટ્રાફિક જામમાં ફસાયેલી કારના છાપરે કૂદકા મારતા યંગસ્ટર્સની દિલફેંક મસ્તી, એનર્જી અને સપનાની તાકાત બતાવાઇ છે. શરૃ શરૃમાં બેઉ એકબીજાની મદદ કરે છે. એકબીજાની અંદર પડેલી શક્યતાઓને પ્રેરણા આપી ઢંઢોળે છે. પણ ડ્રીમ્સ અધૂરાં હોય, ત્યારે પ્રેમ મધૂરો લાગે છે !

મીટિંગ ટુ મેટિંગની યાત્રામાં મીનિંગ ત્યારે બદલાય જ્યારે બેઉના કે બેમાંથી કોઇનું ડ્રીમ પુરું થાય, અને ત્યાંથી એ નજીકમાંથી દૂર સરકતું દેખાય કે બીજાને એના જજમેન્ટ્સમાં અસલામતી લાગે કે ફીલિંગ હોય પણ ટાઇમ બચે નહિ, એકબીજા માટે એ ટાંકણી પરપોટાંને ફોડી નાખે !

પાર્ટનર અને કરિઅર વચ્ચેની કશ્મકશ વાળી ટિપિકલ લાગતી વાતને એકદમ ફ્રેશ નોવેલ્ટી સાથે રજૂ કરાઇ છે. પિકચર પરફેક્ટ લાગતો રોમાન્સ કોઇના ય વાંક વિના ક્યારેક કેવી રીતે દીવાલ પરના રંગો કુદરતી ઝાંખા પડે એમ ફેડેડ થતો જાય… અને (સ્પોઇલર એલર્ટ) પારો-દેવદાસની જે એક ક્ષણ એવી સર્જાય જ્યાં પ્રેમની મુલાકાત સિમ્બોલિક રીતે બતાવાયેલા કેકના ધુમાડાનીજેમ મીઠાશને બદલે આંખો બાળી ગૂંગળાવે…

ફિલ્મના જ ગીતમાં ગવાય છે એમ… સિટી ઓફ સ્ટાર્સ, હુ નૉઝ ઈઝ ધિસ ધ સ્ટાર્ટ ઓફ વન્ડરફૂલ એન્ડ ન્યુ, ઑર વન મોર ડ્રીમ આઈ કેન નૉટ મેઇક ટ્રુ ! અને લા લા લેન્ડ ફિલ્મની સાથે આપણે પણ ફીલ કરતાં થઇ જઇએ છીએ.

આ ફિલ્મ ઓર્ગેઝ્મિક કુંડલિની જાગરણ જેવી છે. ગમે તેટલું લખો, એની અનુભૂતિને શબ્દોમાં ઢાળવી શક્ય નથી. એમાં લેયર્સ પણ એટલા બધા છે ! ગ્રીફિથ ઓબ્ઝરવેટરીના પ્લેનેટોરિયમમાં ‘રેબેલ વિઘાઉટ કૉઝ’ ફિલ્મમાં લોકેશન જોઇ ધસી જતા પ્રેમીઓ ગળાબૂડ પ્રેમમાં છે. ત્યારે હીરોઇનનો ડ્રેસ વાયબ્રન્ટ ગ્રીન છે. પણ પહેલું કન્ફ્રન્ટેશન બે વચ્ચે તડ પાડતું થાય ત્યારે દીવાલોનો રંગ ઉદાસ એવો ડલ ગ્રીન છે !

ફિલ્મનું સિમ્પલ સ્ટોરીટેલિંગ પણ બદલાતી સીઝન મુજબ ચેપ્ટર પાડીને કરાયું છે. બંને પાત્રોની રિલેશનશિપના ચેન્જ થતાં ગીઅર દેખાડવા ! એક જગ્યાએ ‘કાસબ્લાન્કા’ ની બારી પાછળ પેરાપ્યુલી લખેલું દેખાય છે, એ લા લા લેન્ડ જેવી કહાની ધરાવતી ૧૯૬૪ની ફ્રેન્ચ ફિલ્મને અંજલિ છે. ફૂટપાથ પરની દીવાલો પરના વિન્ટેજ પોસ્ટર્સ હોય કે કળાને અવગણી પોતાનામાં જ ખોવાયેલો રહેતો સમાજ બતાવતા દર્દીલા છતાં રમૂજી દ્રશ્યો હોય…

કરિઅરમાં રિજેક્શનનું દર્દ ઈમોશનલ આઉટબર્સ્ટ જેવા સીનમાં હીરોઇન કહે છે, એ આપણો ય અનુભવ હોય એમ લાગે. હીરો જેઝ મ્યુઝિક માટે જે પેશન ફીલ કરે એ આપણા ય જોશેઝનુનનું પ્રતિબિંબ લાગે. સામાન્ય માણસને ય સમજાય અને એક્સપર્ટસ પણ જેના લેયર્સ ઉકેલી શકે એવી ફિલ્મો રેર હોય છે.

લા લા લેન્ડ યાદ દેવડાવે છે કે ફિલ્મો કેવી હોય ને શા માટે બને. એના જ સંવાદ મુજબ પેશોનેટલી જે કરો, એ બીજાનું ધ્યાન ખેંચે જ. અને એ ય બતાવે છે કે કરણ જોહરો તથા આદિત્ય ચોપરાઓ કેવા કન્ફયુઝ્ડ છે, નવી જનરેશનને બતાવવામાં !

જે સપના આપણને ભેગાં કરે, એ જ ધીરે ધીરે વિખૂટાં ય પાડી શકે. અને પછી રહી જાય, અંદરોઅંદર જ ઘૂંટાતી એક અફસોસની વાત.. એક પળ માટે વીતેલી જીંદગીનું કામ છે કહીને ઈશ્કના ‘મરીઝો’ ખુદાને ગમે તેટલી વીનવણી કરે… જીંદગી કે સફર મેં ગુઝર જાતે હૈ જો મકામ, ફિર નહીં આતે !

પોતપોતાની કરિઅર તરફ જતાં બેઉ પાર્ટનર વિચારે તો છે કે, ‘આપણું’ ( સાથે ) ભવિષ્ય શું, લેકિન… આપણે જે ચોઇસ કરીએ છીએ, એના ટપકાંઓનો ગ્રાફ જોડાઇને આપણી કિસ્મતના વિધિલેખ લખી નાખે છે.

પછી ફરી જવું હોય છે, ફુર્સત કે રાતદિનમાં પણ જઇ શકાય છે ખરું ? અને ગાલિબે લેખન શીર્ષકની એક લીટીમાં કહી એવી ઑલ્ટરનેટિવ રિયાલિટી લા લા લેન્ડનો માસ્ટર ક્લાઇમેકસ છે. કાશ, આમ જો થયું હોત તો… તો આપણી જિંદગી કેવા અલગ માર્ગે ત્યાંથી ફંટાઇ હોત !

ફિલ્મના કેરેક્ટર્સ અને સ્ક્રીપ્ટ રિમાઇન્ડર આપે છે : બધા આખી જીંદગી ખજાનો ભેગો કરતાં કરતાં એક જ ખજાનો શોધે છે : પ્રેમનો ! ટુ લવ, એન્ડ ટુ બી લવ્ડ ! આંખોથી કામ લેતા અભિનેતાઓ અને સંગીતકાર તથા સર્જકને સલામ.

*ઝિંગ થિંગ*

‘લવ ઈઝ એન્સર ઓફ ઓલ વ્હાયઝ…’ (અદ્ભુત ફિલ્મ કોલોટરલ બ્યુટીનો સંવાદ)
la-la-land-festival-poster

 
16 ટિપ્પણીઓ

Posted by on ફેબ્રુવારી 27, 2017 in cinema, feelings, romance

 

ચિહ્નો કોઈ વિરામના એમાં મળ્યાં નહિ, કોણે લખી આ જિંદગીને વ્યાકરણ વિના !

spkl1

આખું આયખું એવા કામમાં વીતાવવાનું  ?- જે કરવું ગમતું ન હોય, પણ જેની જરૃર ન હોય એવી ચીજો ખરીદવા કરવું પડતું હોય !

—————

કયામત સે કયામત તક.

યાદ છે, હિન્દી સિનેમાની ફોર્મ્યુલા મસાલા ઢિશૂમ ઢિશૂમ ફિલ્મોથી તાસીર બદલાવી દેનારી આ ફિલ્મ? બ્લોકબસ્ટર હતી – ‘પાપા કહેતે હૈ બડા નામ કરેગા’ થી ‘અકેલે હૈ તો ક્યા ગમ હૈ’ વાળા ગીતો ધરાવતી આ રોમિયો-જુલિયેટ બ્રાન્ડ લવસ્ટોરી.

એ ફિલ્મનું દિગ્દર્શન કરેલું આમીરના કઝીન મન્સૂર ખાને. સગા કાકાનો યુવાન દીકરો. મન્સૂર ખાનના બાપ હિન્દી ફિલ્મ ઈન્ડસ્ટ્રી પર દાયકાઓ રાજ કરનારા દિગ્ગજોમાં એક નાસિર હુસેન. ‘તુમસા નહીં દેખા’થી ‘જબ પ્યાર કીસીસે હોતા હૈ’ બનાવનારા. ‘તીસરી મંઝિલ’ના પ્રોડયુસર. ‘યાદોં કી બારાત’ અને ‘હમ કિસીસે કમ નહીં’ના ડાયરેક્ટર. મન્સૂરને પૈસાની કમી હતી નહિ. અને અનલાઈક ફિલ્મી કિડ્સ, એ અમેરિકામાં કોર્નેલ યુનિ. અને પછી ટેકનોલોજીમાં અલ્ટીમેટ ગણાતી એમ.આઈ.ટી.માં સાયન્સ ભણેલો! દિગ્દર્શક તરીકે ભરજુવાનીમાં પહેલી જ ફિલ્મમાં કેટલાયની તકદીર બદલાવી નાખી : આમીર ખાન, જૂહી ચાવલા, આનંદ મિલિંદ, ઉદિત નારાયણ, અલકા યાજ્ઞિાક, સિનેમેટોગ્રાફર કિરણ દેવહંસ વગેરે વગેરે.

પછી પણ સેન્સિબલ ફિલ્મ્સ બનાવી  ‘જો જીતા વહી સિકંદર’, ‘અકેલે હમ અકેલે તુમ’, શાહરૃખ-ઐશ્વર્યાવાળી ‘જોશ’. ત્યારે ય સિક્કો ચલણી હતો. અને આજે તો હિન્દી ફિલ્મોમાં ટિકિટબારી પર સૌથી વધુ પૈસા ઉસેડી શકતો મેગાસ્ટાર કઝીન આમીર સાવ ઘરનો છે જ. અને પબ્લિક તો આજકાલ વોટ્સએપનું ગ્રુપ નથી છોડી શકતી!  માલમિલકત તો દૂરની વાત છે. ફિલ્મસ્ટારોની ઝલક મેળવવા ધાર્મિક દર્શન જેવી ધક્કામુક્કી કરે છે.

પણ વર્ષો પહેલા મન્સૂર ખાને ફિલ્મ ઈન્ડસ્ટ્રી જ નહિ, મુંબઈ શહેર પણ છોડી દીધું! આજે તો આમીરની જૂની ઓળખાણો વટાવવા લોકો કોમર્શિયલ ફાયદો જોઈને દોડી જાય, ત્યારે મન્સૂર વર્ષોથી તામિલનાડુના હિલ સ્ટેશન કૂનૂરમાં એના બેકગ્રાઉન્ડના પ્રમાણમાં નાનકડા રળિયામણા મકાનમાં પરિવાર સાથે રહે છે, અને ખેતી કરે છે!

spkl2પત્ની ટીના અને ટીનએજર સંતાનો પાબ્લો અને ઝયાન પણ જોડે છે. નીલગિરિની પર્વતમાળા પાસે ચીઝ બનાવે છે. થોડા વખત પહેલા પરિવાર સાથે બે વર્ષ માટે આખા ભારતની યાત્રા કરી હતી. એક આજે અપ્રાપ્ય એવું નાનકડું પુસ્તક ‘થર્ડ કર્વ’ બનાવીને વિદ્યાર્થીઓમાં વહેંચ્યું હતું. જેમાં ચમકદમક અને માત્ર આર્થિક વિકાસ પાછળની આંધળી દોટ સામે સાયન્ટિફીક સમીક્ષા સાથે લાલબત્તી હતી.

મન્સૂર કહે છે કે ”ફિલ્મોમાં ક્યાંક મને લાગ્યું હતું કે હું સેકન્ડહેન્ડ બની ગયો છું. કોઈના આઇડિયાથી ઈન્સ્પાયર થાઉં છું કે પછી અન્ય કોઈ (પ્રેક્ષકો-વિતરકો-સ્ટાર્સ)ને કેવું લાગશે એ વિચાર્યા કરું છું. પણ પ્રકૃતિ સાથે ખેતી કરવી એ ફર્સ્ટહેન્ડ એક્ટિવિટી છે. ઓરિજીનલ ક્રિએટીવિટી. બધો આનંદ મૂકીને ઉતરેલી કઢી જેવા મોં રાખી ફકીર બની જવું એમ નહિ. પણ સુખસગવડોથી જીવતાં જીવતાં એટલું ધ્યાન જાગૃત બનીને ગાંધીજીની જેમ રાખવું કે આપણી તૃષ્ણા બેહિસાબ, બેસુમાર છે. પણ આ ધરતી, પર્યાવરણ જે આપે છે એ મર્યાદિત છે!”

વાતો કરવી સહેલી છે ત્યાગની. અને ખિસ્સા ખાલી હોય ત્યારે તો બધા કરતાં જ હોય છે, પણ લક્ષ્મીથી લાઈમલાઈટ બધું જ હાથવગું હોય ત્યો એ છોડીને ફિલ્મી રોમેન્ટિક યંગથીંગ્સની જેમ દુનિયાથી દૂર શાંત સુંદર કુદરતના ખોળે એક કોટેજ બનાવી સ્વર્ગની સાધના કરવી એ અઘરું છે. ઈમ્તિયાઝ અલી શહેરમાં રહીને એ સૂફી જીંદગી વીતાવે ને પડદા પર દર્શાવે છે. મન્સૂર ખાને તો કોઈ હલ્લાગુલ્લા મીડિયા એટેન્શન વિના જ એનો અમલ વર્ષોથી કરે છે.

એકચ્યુઅલી મહાવીર સ્વામીએ આવી જ વાત કરેલી કંઈક.

***

બે ઘડી બહુ અટપટી ધાર્મિક ફિલસૂફીઓ અને હથોડાછાપ ઉપદેશના ભયભીત કરી દેતા વ્યાખ્યાનો ભૂલી જાવ. એક ડિફરન્ટ મોડર્ન પરસ્પેક્ટિવથી વિચારો. મહેલોમાં રહેતા કસાયેલા શરીરવાળા યોદ્ધા રાજપુત્ર મહાવીર ‘બી વન વિથ નેચર’ થવા માટે ચૂપચાપ બધું રજવાડું છોડી એક્ઝિટ લઈ ગયા. નેચરલ મીન્સ નેચરલ, એટલે વસ્ત્રો પણ નહિ, આભૂષણોનો ઠાઠઠઠારો નહિ. જીવદયા અને અહિંસા એટલે કે ઓછામાં ઓછું મેળવવાનું. કશુંક છીનવી લેવું કે – જરૃરથી વધુ ભોગવવું એ ય હિંસા છે.

કુદરતના કાનૂનમાં ક્યાંય પરિગ્રહ એટલે કબજો, સંગ્રહ, માલિકીભાવનું પઝેશન પ્લસ ગ્રીડ નથી. માટે અપરિગ્રહમાં રહેવાનું. કોઈ જીવજંતુને પણ નડવાનું નહિ. કોઈ યંત્રના ઉપયોગ વિના (જેમ કે પૈડાંવાળો રથ) કે પશુની એનર્જી (જેમ કે, ઘોડો-બળદ) ચૂસ્યા વિના માત્ર ચાલીને જ જેટલો થાય એટલો વિહાર કરવાનો. સૂર્યાસ્ત ઢળે ને પંખીઓ જેમ માળામાં આવીને સૂઈ જ જાય એમ અંધારું થાય એટલે ભોજન એ પહેલાં જ કરીને જંપી જવાનું. અજવાળાં સમયે ઉઠી જવા માટે! એન્વાયર્નમેન્ટ કન્સર્નની રીતે કહો તો મિનિમમ રિસોર્સીઝ એટલે મિનિમમ ફૂટપ્રિન્ટસ. સ્પિરિચ્યુઅલ એંગલથી કહો તો ઓછામાં ઓછું કર્મબંધન.

હિન્દુ ઋષિઓ આ લાઈફ સ્ટાઈલને બ્રહ્મચર્ય કહેતા. જી ના. આ શબ્દને કમરની નીચે આવેલા પ્રજનનઅંગની તાળાબંધી સાથે કોઈ સંબંધ નથી. મહાભારતમાં એકથી વધુ સ્ત્રીઓના પ્રિયતમ કૃષ્ણ પણ પોતાને બ્રહ્મચારી ગણાવે છે. ઉપનિષદ મુજબ બ્રહ્મચર્ય એટલે નેચરલ ઈકો ફ્રેન્ડલી લાઈફ સ્ટાઈલ. ખપ પૂરતું જ લેવાનું. સહજભાવે જીવવાનું. જે મનમાં હોય એ પારદર્શકતાથી પ્રગટ કરવાનું. વધુ પડતા પ્રતિકારનો સ્ટ્રેસ ભોગવ્યા વિના સમય-સંજોગો સાથે પાણીની જેમ રંગ-ગંધ-આકારહીન બનીને વહેતા જવાનું. ઉમળકો થાય અને પરસ્પરની સંમતિ હોય તો પ્રેમ-સમાગમ પણ બ્રહ્મચર્ય બ્રહ્મ (અદ્રશ્ય ચૈતન્ય / પ્રાકૃતિક પ્રાણઊર્જા)ના ઈશારે એને અનુકૂળ થઈ જીવવું તે! સહજ મૈથુનનો આનંદ પણ પ્રાકૃતિક અને ઈશ્વરીય છે. સૌંદર્યનું સુખ પણ. પણ બળજબરી કરવી કે છેતરપિંડી કરવી એ વિકૃતિ છે. પ્રકૃતિ નથી.

ભારતીય સાધુ જીવનમાં એટલે જ એક જગ્યાએ જ પડયા પાથર્યા રહેવાની ના હતી. સાધુ તો ચલતા ભલા. એને ભિક્ષા માંગવાનો અધિકાર હતો. કારણ કે, પેટની રોટી તો જીવન ટકાવવા જોઈએ. પણ એમાં વધુ પડતો રસ કે મનગમતી પસંદની ફરમાઈશ ભળવા લાગે તો એ ભોગવવા કોઈની ગુલામી કરવી પડે. અને એમાં આત્માની સ્વતંત્રતા રહે નહિ. ચમત્કારિક સાધનાસિદ્ધિ તો ઠીક છે છોકરાં રમાડવાના જાદૂઈ ખેલતમાશા છે. પણ જો સતત બીજા પર આધારિત જ રહેવાનું થાય, તો લાલસા વધતી જાય. એને સારું લગાડવા માટે આપણે ખોટું કરતાં શીખવું પડે. તો ચિત્ત નિર્ભયપણે મૌલિક વિચારો કરી ન શકે. તો અંદરની સંવેદનશીલતા ગૂંગળાઈ જાય. ફીલિંગ શુદ્ધ ન રહે. શિશુસુલભ યાને ચાઈલ્ડલાઈક વિસ્મય ખોવાઈ જાય.

અને તો નેચર સાથેની, પરમ સાથેની મૌન કનેક્ટિવિટીના સિગ્નલ ખોરવાઈ જાય. માટે અપેક્ષા વિના અજાણ્યા પાસેથી રેન્ડમ ભિક્ષા લેવાની. એમાં વાસી બાજરાનો રોટલો ય મળે અને તાજી મીઠાઈના ચોસલાં. જે મળે તે હરિ ઈચ્છા કરી જીવન કૃષ્ણાર્પણ કરતાં રહેવાનું. ભોગવવાનું ખરું, પણ માંગવાનું નહિ. ઈશ્વરના ઈશારે જીવન છોડી દેવાનું. એ આંગળી પકડીને ચલાવે કે વ્હાલથી તેડીને ખભે બેસાડે. જે ગમે જગદ્ગુરુદેવ જગદીશને…

ગાંધીયુગના રતન જેવા સ્વામી આનંદે એ જમાનાની બહુ દુર્ગમ ગણાતી ગંગોત્રી-કેદારનાથની યાત્રાના અનુભવો લખ્યા છે. એ વખતે બાબા કાલીકમલીવાલાનું સુખ્યાત સદાવ્રત. મોટાભાગના સંસારત્યાગી સાધુઓ પણ ત્યાંથી સીધુંસામાન ભરી લે. એક અજાણ્યો અલગારી સાધુ ત્યાં જાડા રોટલા એટલે ટીક્કડ ખાવા આવ્યો. લોટ સદાવ્રતમાંથી લઈ જાતે જ શેકીને ખાધા. ચાલતો થયો કે કોઈ પરગજુએ બૂમ પાડી. ‘બાબા, આગળ કશું મળશે નહિ. મોસમ ખરાબ છે. અહીંથી બે ટંકનો લોટ/રોટી લઈ જાવ.’

સાધુ થોભ્યો. પાછું વળીને કહે ”પ્યારે, સાધુ શામ કી ફિકર નહીં કરતા!”

આ થઈ સાધુતા. જેને ટીવી કેમેરાની મોહતાજી નથી. શિબિરો ભરીને સમાજમાં દેખાડો કરવો નથી. સંસાર છોડવાના બહાને નવો સંસાર વસાવવો નથી. પોતાની વિચારધારાના ચેલાચેલી શોધવા નથી. વૈભવી આશ્રમો માટે જમીનસંપાદન કરવું નથી. પોતાના કેલેન્ડર-ડાયરી છપાવી પ્રચાર કરવો નથી. લોકો આવે ને ફોટા છપાય તો સારું, ન થાય તો વધુ સારું એકાંતનો આરામ મળ્યો – એ પ્રકારની સંતુલિત સ્થિરતા સાહજિક છે. ને નવી નવી યાત્રાનો રસિક રોમાંચ છે. આવું નથી એટલે આપણે ત્યાં સંન્યાસીઓ બહુ છે, પણ સત્ય-સાત્વિકતા-સદાચાર નથી. મંદિરો વધે છે, પણ માણસાઈ વધતી નથી!

lotus_by_mattthesamuraiઆવતીકાલની ફિકર કરવાવાળો ભગવાન છે. નદીના જળમાં ડૂબકી મારીને ન્હાવ, બાલટી ભરીને ઘેર લઈ જાવ, ખોબો ભરીને પીવો – પણ આખી નદી ઘરની તિજોરીમાં સમાશે? બધું જ પાણી કોઈ રોકેટોક નહિ તો ય પી શકાશે? એમ આ અનંત વિરાટમાં જે મળ્યું એની મોજ માણતા માણતા બાકીની લીલા મુગ્ધભાવે નિહાળ્યા કરવાની. આ વૃત્તિ કેળવાય તો કપડાના રંગ બદલાવી દીક્ષા લેવાની જરૃર નથી. પોતાનું કર્મ હસતાં હસતાં કરતાં જવાનું. ફિકર કરશે નરસિંહનો શામળિયો, મોરારિબાપુનો રામ, કબીરનો માલિક, સેઈન્ટ વેલેન્ટાઈનનો જીસસ, જલાલુદ્દીન રૃમીનો અલ્લાહ, સમ્રાટ અશોકનો બુદ્ધ!

પ્રેક્ટિકલી, તદ્દન સૂફી-સાધુ ન થઈ શકાય એ ય સ્વાભાવિક છે. પણ થોડા હોશમાં તો જીવી શકાય ને. બહારના કોલાહલને મ્યૂટ કરીને નિરાંતની નવીનતા માણવાનો સમય તો કાઢી શકાય ને ? ભક્તિ- બંદગીના નામે વૈભવી ઉત્સવો કરવાને બદલે થોડુંક પ્રભુના પયગંબર બાળકોની નવી પેઢી માટે, આસપાસની સૃષ્ટિ માટે તો કરી શકાય ને !

પણ એ માટે ઘેટાંની જેમ જ્ઞાાતિ, ધર્મ, રાજકીય પક્ષો કે પૈસાપાત્ર કંપનીઓને ત્યાં ગીરવે મૂકેલું ચાપલૂસ મગજ છોડાવવું પડે. ડેવિડ ફિન્ચરની ‘ફાઇટ ક્લબ’ ફિલ્મમાં આ આંધળી બહેરી અને લાઉડ બોલકી એવી રેસમાં ઘૂટન અનુભવતા સેન્સિટીવ થિકિંગ સોલની કાળઝાળ વેદના હતી. પુનરપિ જન્મમ્, પુનરપિ મરણમ્ જેવો આ ચકરાવો ફર્યા જ કરે છે. આખી જિંદગી શું પેટ્રોલ પંપે ફ્યુઅલ પુરાવવામાં અને રેસ્ટોરાંના ટેબલ પર આપેલા ઓર્ડરની વેઇટ કરવામાં જ પૂરી કરવાની છે ? નવી કાર, નવો બંગલો, નવો મોબાઇલ, નવી પાર્ટી, નવો ડ્રેસ, નવા ઘરેણાં…. બસ, એના સપનાની પાછળ હાંફળી ખુલ્લી જીભમાંથી લાળ ટપકાવતા દોડયા કરવું એ જ લાઇફ છે ?

સ્ટોપ. એન્ડ થિંક. બધા વ્હાઇટ કોલર જોબ/ પ્રેસ્ટિજની કઠપૂતળીઓ થતા જાય છે. આપણે કોઈ મહાન લડાઈ નથી લડી. ધર્મ- જ્ઞાાતિ, સંસ્કૃતિને પરંપરાના છૂટકિયા અહંકાર માટે ટોળામાં ભેગા થઈ નારાબાજી કે ભાંગફોડ કરવી એને આપણે વીરતા માનીએ છીએ. આપણે કોઈ ભયાનક મંદી નથી જોઈ. આપણી લાઇફમાં ઢળતી સાંજની એકલતા જોડે રૃટિન બોરિંગનેસને લીધે આવતા ડિપ્રેશનનો કંટાળો આપણે મહારોગની કંગાળ પીડા માનીએ છીએ. બકૌલ ફાઇટ ક્લબ, વી આર મિડલ ચિલ્ડ્ર્ન ઓફ હિસ્ટ્રી. નો પર્પઝ ઓર પ્લેસ !

આપણે ઉછરીએ છીએ બસ ટી.વી. મોબાઇલના હાથમાં. બધા સામુહિક સપના જોયા કરે છે, ટિકિટના પૈસા વસૂલતા બિઝનેસ મોટીવેટર્સે ઉધાર આપેલા કે એક દિવસે આપણે બધાં કરોડપતિ થઈ જઈશું, બધા ફેમસ રોકસ્ટાર થઈ જઈશું, બધાની લાઇફમાં ફિલ્મી હીરો- હીરોઇન જેવા પાર્ટનર્સ આવશે, આપણા બાળકો સુપર સેલિબ્રિટી જ બની જશે.

પણ આવું થવાનું નથી. સ્કૂલોથી પોલિટિક્સનો કોર્પોરેટ પ્રોફિટ વધ્યા કરશે. પણ તમામેતમામ ભૌતિક સંપત્તિમાં ગરીબથી અમીર, ગુમનામથી નામંકિત થઈ શકવાના નથી. કારણ કે, બધા એકસરખા શ્રીમંત હોય એને શ્રીમંતાઈ જ ન કહેવાય. બધા જ ફેમસ થઈ જાય તો ફેન કોણ થાય? એ ફિલ્મમાં તો વાસ્તવના આવા વિરાટદર્શનથી હતાશ નાયક ડલ લાઇફને એક્સાઇટિંગ બનાવવા પહેલા લોહી રેડતી મારામારીના ખાનગી દંગલ યોજે છે.

ઉપરઉપરથી સિવિલાઇઝ્ડ દેખાતી સોસાયટીમાં અંદરથી તો બધા ભૂખ્યા રાની પશુ છે. હિંસામાંથી એમને કિક લાગે છે ! ગાંધી એમને ડલ લાગે છે અને જેવો આ વિષચક્ર સામે વિપ્લવ કરવા જાવ, એટલે વિદ્રોહને ઉપરવાળા તો ઠીક, નીચેવાળા જ ખતમ કરી નાખશે. કારણ કે, એમનું મૃગજળિયું ઘેન સચ્ચાઈના તાપમાં વીખેરાઈ જાય, એ એમને ગમતું નથી ! એટલે ‘મારે સામો પ્રહાર કરી મળતા બદલાનો આનંદ નથી જોતો, પણ સામાને બદલવાના પરિવર્તનનો સંતોષ જોઈએ છે.’ એવું માની જીવતા ગાંધીએ મરવું પડે છે, હડધૂત થવું પડે છે.

જસ્ટ થિંક, એવી કેવી ઘેલછા કે એકદમ અંગત પોતીકાઓ સિવાય કોઈ નથી જોવાનું, એવા અંદર પહેરવાના બ્રા અને જાંગીયા પણ કોઈકના નામના બ્રાન્ડેડ હોય?! નિજી જીંદગીની- પસંદગી પર એડવર્ટાઇઝીંગની આવી તરાપ? ફ્રી વિલની ચોઇસ પર?

***

૧૯૯૯માં એક ફિલ્મ આવેલી ‘ઇન્સ્ટિન્ક્ટ’ બહુ વખણાઈ કે જોવાઈ નહિ. પણ લાજવાબ, અદ્ભુત ફિલ્મ હતી. ફિલ્મ પૂરી થાય ને વિચારો શરૃ થાય એવી!

ટોકેટિવ છતાં ઇન્ટરેસ્ટિંગ ફિલ્મનું પ્રિમાઇસ કંઈક આવું છે. એક અમેરિકન નૃવંશશાસ્ત્રી જંગલોનો અભ્યાસ કરવા આફ્રિકા જાય છે. વર્ષો સુધી ગાયબ થઈ જાય છે. મળે છે ત્યારે એક ગોરિલ્લાના જૂથ સાથે રહેતો હોય છે અને માણસોના ખૂન કરી નાખે છે (પછીથી પ્રગટ થાય છે રહસ્ય કે જેમના ખૂન થયા એ ગેરકાનૂની શિકારીઓ હતા) બાદમાં એ તદ્દન મૌન થઈ જાય છે. એ માનસિક અસ્થિર અને હિંસક ગણાયેલા વૃદ્ધને જાલિમ અમેરિકન જેલમાં ટ્રાન્સફર કરાય છે, જ્યાં એક કરિયર બનાવવા માટે ઉત્સાહી એવો મનોવિજ્ઞાાની એમનો લીગલ રિસર્ચ કરી ફેમસ થઈ જવાની ઝંખનાથી પરમિશન લઈને આવે છે…

skpl5અને ઉત્તમ કળાની જેમ એ ફ્રેમની બહાર જઈને સવાલો ઉઠાવે છે. એન્થની હોપકિન્સે જેનું પાત્ર બેનમૂન રીતે ભજવેલું એવો જંગલી પાગલ ગણાયેલો વૃદ્ધ પ્રોફેસર કહે છે કે, ‘આ દુનિયા ટેકર્સે ભ્રષ્ટ કરી છે. યુગો પહેલાં પૃથ્વી પર જીવન શરૃ થયું ત્યારે માણસ જંગલી જોડે રહેતો હતો, એટેલ આટલી પ્રગતિ કરી શક્યો. એ મૂળિયાના જોરે! આજે તો મહાનગરમાં લૂંટ, બળાત્કાર, ઈજાનું જોખમ જંગલ કરતા વધુ છે!’ (બાપડા પ્રાણીઓને લાગણી તો હોય છે, પણ બેવકૂફ બદમાશ ઇન્સાનોની જેમ એ દુભાતી નથી!)

હજારો વર્ષો પહેલાં હન્ટર્સને પ્લાન્ટર્સ હતા. એ ખતરારૃપ નહોતા. કારણ કે એ જરૃર પૂરતો જ શિકાર કરતા કે વાવેતર કરતા. પોતાની જરૃરિયાતથી આગળ આવેલી એમની કોઈ મહત્ત્વકાંક્ષા નહોતી. માટે એ લડતા, પણ કોઈ (રાજ્ય કે ધર્મ ખાતર) યુદ્ધ કરી બીજાને લડાવતા નહિ. એમની હિંસા પોતાના સર્વાઇવલ, ડિફેન્સ પૂરતી હતી. શિકાર કે ખેતી પણ પોતાની ભૂખ મિટાવવા માટે.

પણ પછી આવ્યા ટેકર્સ. જે માનવજાતના બની બેઠેલા ભગવાનો થઈ ગયા, ધરતીની માલિકી એમણે બથાવી પાડી. એ ટેકર્સ એટલે વેપારી વૃત્તિવાળા. ઓથોરિટી જમાવવામાં આનંદ આવે તેવા. એમણે બધું બગાડી નાખ્યું. હું કેમેરા લઈને ગોરિલાઓ પાસે જતો તો એ ભડકતા. કારણ કે એમને મશીન સામે વાંધો હતો. પછી એમણે મને એમનો ગણી લીધો. માણસોએ નુકસાન પહોંચાડયું ને પોતાના ચુકાદા આપી એને ગુનેગાર ઠેરવ્યો પણ પ્રાણીઓએ સાચવીને રાખ્યો.

એ આક્રમણ કરતા, પણ સ્વરક્ષણ અને ભક્ષણ પૂરતું. એમની ઇચ્છાઓ અસંખ્ય નહોતી, જીંદગી સિમ્પલ હતી. પ્રકૃતિ એમનું ઘર હતું પ્રોપર્ટી નહોતી,  એટલે એ મારું ધ્યાન રાખતા એમાં ફેમિલીનો મીનિંગ સમજાયો. કોઈ કશું બોલે નહિ, પણ આપણી સામે કાળજીથી જોવે એ એમની હાજરીનો ખામોશ અહેસાસ છે… એ સ્વજન હોવાનું સુખ!”

રોમાંચક ઘટનાઓ વચ્ચે મિસ્ટર નેચર જેવા પ્રોફેસર પેલા યુવા સાઇકિયાટ્રિસ્ટને સમજાવે છે કે, માણસની મૂળભત નબળાઈ છે : કન્ટ્રોલ. દરેકને બીજા પર કાબૂ મેળવીને ગ્રેટ કે રિચ બની જવું છે. એમાંથી ખટપટ, જૂઠ, ઇર્ષા, અપરાધ જન્મે છે. ફ્રીડમના ડ્રીમ જોતો માણસ પણ બીજાને કન્ટ્રોલ કરવા મથતો રહે છે! કારની સ્પીડ કે એસીનુ ટેમ્પરેચર કે ટીવીનું વોલ્યુમ- બધા કંટ્રોલ આંગળીના ટેરવે રાખી એ પોતાને ‘બોસ’ સમજે છે. પછી એના આ લોભને થોભ નથી એટલે એને ‘ડ્રીમ ઓફ ફ્રીડમ’ ગમતું નથી.

ડાયરેક્ટર ‘ઇન્સ્ટિંક્ટ’માં બે-ત્રણ અગત્યની વાતો વાર્તામાં ગૂંથીને આપણને કહે છે. એક, આઝાદી અસંભવ નથી પણ સામે દેખાતી વાડને ઓળંગીને વાઇલ્ડ કૂદકો મારવાની આગ અંદર ભભૂકવી જોઈએ. અને એ પોતાની અંદરથી ઉઠાવી જોઈએ. પારકી સલાહને લીધે ખુદનું જીવન જીવી ન શકાય. બે, આપણે બધા જ કોઈને કોઈ ઇલ્યુઝન (ભ્રમણા)ના ગુલામ છીએ. બહાર જે મહોરું પહેરીએ તે, અંદરથી ચાલાક, ગણત્રીબાજ છીએ. કોઈને કેવું લાગશે એ વિચારીને જાતને અને સામેવાળાને છેતરીએ છીએ. બધું પ્રોગ્રામ્ડ કેલ્ક્યુલેશન છે. સફળતા માટે જીહજૂરી, ઘૂસણખોરી, પંચાત, કૂથલી, કોને શું સારું લાગશે જેનાથી આપણને કશોક ફાયદો થાય એમ માનીને સતત જીવવાના નામે માત્ર જીવવાનું નાટક જ કરતા રહીએ છીએ!

યસ, આપણી અંદરના અસલી અવાજને ઘોંટીને આપણે સમાજ, ધર્મ, પરંપરા, દેશના ચોકઠામાં જાતને ફિટ કરીએ છીએ. માનો કે થોડે અંશે એ અનિવાર્ય ગણો તો ય – એટલિસ્ટ, એવું થાય છે એનું અંદરથી ભાન તો હોવું જોઈએ ને? તો થોડુંક ટોલરન્સ આવશે. બીજાનો સ્વીકાર થશે. પણ આર્ટિસ્ટ કે રેશનાલીસ્ટ કે કવિ થઈને ફરતા લોકો, જરાક ખોતરો અને વાત એમની ગમતી માન્યતા કે આસ્થાની આવે એ પછી ખાનદાન હોય- કોમ હોય- ધર્મ હોય- વોટએવર એટલે તરત જ જડસુ, હિંસક, રેઝીસ્ટન્સ ડેવલપ કરી લે છે. લાજવાને બદલે ગાજવા લાગે છે. એન્ડ ધેટ્સ ધ પિટી, ધેટ્સ ધ ડેન્જર.

રીડર બિરાદરોને થશે કે, તો શું મન્સૂર કે મહાવીરને જેમ બધું છોડી જંગલમાં કે પહાડો પર જતા રહીએ? વેલ, એ ય ત્યારે થાય, જ્યારે એ બંનેની જેમ સુખસગવડોથી પહેલા પૂરા ધરાઈ ગયા હો. (બંને સંપન્ન પરિવારના ફરજંદ હતા !) અંદર અધૂરપ હશે, તો આવું પલાયન બનાવટી ને તકલાદી નીવડશે.

બુદ્ધના મધ્યમ માર્ગે એવું કહી શકાય કે ‘ફેક નીડ્સ’થી દૂર રહો. કન્ટ્રોલ ફ્રીક ન થાવ. જીવન મસ્તીથી રસભરપૂર માણો, પણ કોઈના માર્કેટિંગ રોબોટ બનીને નહિ. ખુદની મરજીથી. મોંઘી કાર લો, તો ય જરૃર વગર એ વાપર્યા ન કરો. પગે ચાલવાની કે કોઈકના બાઇકની પાછળ બેસી જવાની સાહજિકતા કેળવો. ફોર્માલિટી ઘટાડશો, તો નોબિલીટી વધશે! બહુ બધો સંગ્રહ- પરિગ્રહ ન કરો. તબીબી- શૈક્ષણિક- પારિવારિક જરૃરિયાતોથી વધુ પ્લાનિંગ ન કરો. સેક્સ, ડાન્સ, મ્યુઝિક, એન્ટરટેઇનમેન્ટ, ટ્રાવેલિંગ બધું જ માણો, પણ જરા ડિટેચ્ડ રહીને. ગીતામાં કહ્યું છે, એમ મમત્વના એટેચમેન્ટને ઘટાડીને. સાક્ષીભાવે. 

આપણી પહેલાં ય આ ભોગવિલાસ હતા, ને આપણા પછી ય રહેશે. માટે મુગ્ધતાથી આનંદ માણો, પણ એના માલિક બનવામાં જીવન બરબાદ ન કરો. વસ્તુઓ કે વ્યક્તિઓને બદલે અનુભૂતિઓ અને આત્મનિરીક્ષણ બાબતે ક્રેઝી બનીએ. એક્ચ્યુઅલી, ફ્રીડમ બાબતે આપણે કોન્ફિડન્ટ નથી – ડરપોક છીએ. લિવ ધેટ સેફ્ટી મોડ.

રિમેમ્બર, પૈસો કમાવો પડશે આવું લખવા- વિચારવા- ફિલ્મ બનાવવા- બૂક છપાવવા- જીવવા માટે ય. પણ પૈસો જેટલો વાપર્યો એટલો જ આપણો છે. સાચવ્યો એ તો પારકો છે. આપણે ખોટા કેરટેકર તરીકે એના લોહીઉકાળા કરતા રહ્યા ! તમને અંદરથી અફસોસ છે કે કશુંક ખરેખર ગમતું હતું એ કરવાનું રહી ગયું ! મરતા પહેલા એ કરવું છે? તો ક્યારે મરવાનું થશે, એની ગેરન્ટી નથી. સ્ટાર્ટ ઇટ ટુડે.  (શીર્ષક પંક્તિ: ઉદયન ઠક્કર)

ફાસ્ટ ફોરવર્ડ

‘પ્રેમનો વિરુદ્ધાર્થી શબ્દ શું?’- નફરત? ઉપેક્ષા? ક્રોધ? વેર? હિંસા?… ના. ઓપોઝિટ ઓફ લવ ઇઝ ફીઅર. પ્રેમનો વિરુદ્ધાર્થી શબ્દ છે ભય!

(ગાંધીજીના ગ્રાન્ડ ડોટર, તારા ગાંધી ભટ્ટાચાર્યજી)

spkl3

————-

સ્પેક્ટ્રોમીટર * જય વસાવડા
ગુજરાત સમાચાર ૫ ફેબ્રુઆરી, ૨૦૧૭

 
24 ટિપ્પણીઓ

Posted by on ફેબ્રુવારી 10, 2017 in cinema, feelings, inspiration, philosophy, Uncategorized

 

બ્રહ્મ અને બ્રહ્માંડ : ઘૂંઘટ કે પટ ખોલ, તોહે પિયા મિલેંગે !

‘ડિવાઇન લોજીક હ્યુમન લોજીકથી અલગ છે. એમાં એક વત્તા એક બે નથી એક છે, શૂન્ય છે, અનંત છે!’ (સ્વ. નાથાભાઈ જોશી)

મોઢેરા જેવા આપણા પ્રાચીન મંદિરોનાં કુંડની ડિઝાઈનમાં પિરામીડ જેવું રહસ્ય હશે એક્બીજાના અનંત મિરર યુનિવર્સની જ્યોમેટ્રી સિમેટ્રી રચવાનું ?


“દુનિયાભરમાં એક હિન્દુ ધર્મ જ છે, જે એવું માને છે કે સ્વયં બ્રહ્માંડ પણ પ્રલય અને નિર્માણના અનંત ચક્રોમાંથી પસાર થાય છે. યાનિ કી, બ્રહ્માંડ જન્મે છે, મરે છે, ફરી જન્મે છે, ફરી મરે છે.  આવી સાઇકલ સનાતન ચાલ્યા જ કરે છે અને હિન્દુ ધર્મ જ એક અજોડ પુરાતન ધારા છે, જે માને છે કે બ્રહ્માંડ એક નથી, અનેક કે યુનિવર્સ નથી, મલ્ટીવર્સ છે.

એટલે કે પ્રાચીન હિંદુ પરંપરામાં અનેક ઇશ્વર છે. એક જ દેવ-દેવીના મલ્ટીપલ રૃપ છે (વિષ્ણુનો અવતાર રામ પણ હોય અને પરશુરામ પણ! અને બંને પાછા એકબીજાને મળે પણ ખરા! વળી પદ્મનાભ પણ હોય અને બાલાજી પણ!) બધાના પોતપોતાના બ્રહ્માંડ છે. જે એકબીજાને સમાંતર ચાલે છે. આ વાર્તાઓમાં વિજ્ઞાન છે.

મોટા ભાગના ધર્મોએ સૃષ્ટિની ઉત્પત્તિ અને અંતની કલ્પના કરી છે, પણ એમની નજર હજારો વર્ષોથી આગળ પાછળ જતી નથી. પણ મોડર્ન કોસ્મોલોજી, ખગોળવિજ્ઞાાનની ખણખોદ સાથે મેળ પડે એવો બ્રહ્માંડની ઉત્પત્તિને કરોડો અબજો વર્ષો થાય, એવો પ્રચંડ આંકડો હિન્દુ ધર્મએ વિચાર્યો છે.

જેને વિજ્ઞાાનીઓ ‘બિગ બેન્ગ’ યાને મહાવિસ્ફોટ કહે છે, બ્રહ્માંડના આરંભ કાળને નક્કી કરવાનો, એમાં પૃથ્વીની ઉત્પતિને  સાડા ચાર અબજ વર્ષ થયા હોવાનું માનવામાં આવે છે અને આગામી એટલા જ વર્ષોમાં સતત વિસ્તરતા જતા બ્રહ્માંડનો એક ક્ષણ પછી ‘બિગ ક્રન્ચ’ મહાસંકોચન થતા નાશ થશે એવા તારણો કઢાય છે.

હિન્દુ ધર્મમાં એવું (વિષ્ણુ પુરાણ મુજબ) કહેવાયું છે કે સૂર્યમાળાનું આયુષ્ય આશરે ૮.૬૪ અબજ વર્ષ છે ( મતલબ બ્રહ્માના એક દિવસ પ્લસ રાત જેટલું જેમાંથી અડધી મજલ કપાઈ છે )! હિન્દુ ધર્મની સૌથી પ્રાચીન પ્રતિમા નટરાજ શિવની છે. (શિવની પૂજા ઊર્જા અને પ્રજનનના પ્રતીક, મેટર એન્ડ ડાર્ક મેટરના ફ્યુઝન જેવા લિંગ- યોનિના રૃપે થતી રહે છે !) જેમ એક હાથમાં ડમરૂ  છે જેના નાદથી સૃષ્ટિનું વિસર્જન કરી એને ભસ્મીભૂત કરે છે. ( રીડરબિરાદર, ડમરુનો આકાર વર્મ હોલ અને ટાઈમ સ્પેસની ગરણી જેવા બ્રહ્માંડ અને એની પ્રતિરચના – મિરર ઈમેજના સંગમની આધુનિક કલ્પનાને મળતો આવે છે !)  એક હાથ અભય મુદ્રામાં છે. નટરાજ નાચી રહ્યા છે, અર્થાત્ સૃષ્ટિમાં મૃત્યુ અને જીવન, પ્રલય અને નિર્માણનું નૃત્ય સતત હંમેશા ચાલુ જ રહે છે. અટકતું નથી!”

કૌંસની કોમેન્ટ તો આ લખવૈયાની છે, પણ બાકીનું કોણે લખ્યું છે આવું ? હિન્દુત્વવાદી સંસ્કૃતિ કાર્યકરે? એ બધા તો પારકી સંસ્કૃતિ બાબતે કે પ્રેમ- અશ્લીલતા સામે ઝેર ઓકવા સિવાય કશો સાચો અભ્યાસ કરે છે, ખરા? કોઈ મહાન ધર્મધુરંધરે ? એ બધા તો અહંકાર અને આશ્રમમાંથી ઉંચા આવે તો વિજ્ઞાાનને સમજે ને ? આ ક્વોટ તો એક વેસ્ટર્નરનું છે, ના, ઋષિકેશમાં ઝભ્ભો ચડાવી માળા પહેરતા ફિરંગી ટુરિસ્ટનું નહિ. પણ કાર્લ સેગાનનું !

કાર્લ સેગાન વિશ્વભરના સાયન્સ રિસર્ચર- રિપોર્ટમાં આજે મૃત્યુ પછી પણ આદરથી લેવાતું લીજન્ડરી નામ છે. દૂરદર્શનના સુવર્ણયુગમાં એમની સિરિયલ ‘કોસ્મોસ’ દર રવિવારે સવારે આવતી. જગતભરની જનરેશન્સને કોસ્મોસ અને બ્રહ્માંડના આધુનિક વૈજ્ઞાાનિક રહસ્યોનો પરિચય એમણે કરાવેલો.

સેગાનસાહેબે જેનો ઉલ્લેખ કર્યો છે તે ભારતીય કાળગણનાની રોમાંચક કહાણીઓ અને પ્રતીકો વિશેની વાત ફરી ફુરસદે માંડીશું. પણ એક ઝલક ઝીલીએ માઇક્રો સેકન્ડથી પણ નાની ‘ત્રૂટિ’ અને અબજોથી પણ ઘણા વધારે એવા ‘કલ્પ’ જેવા એકમમાં સમયને ભારતીય મહર્ષિ મનીષીઓએ માપ્યો હતો.

એવું કહેવાય છે કે, સતયુગથી કળિયુગ સુધીના ચાર યુગોની સાયકલ્સ સતત ચાલતી જ રહે છે જેમાં (હિન્દુ શાસ્ત્રો મુજબ) ઓલ્ટરનેટ રિયાલિટીના પેરેલલ યુનિવર્સ છે. મિરર કોસ્મોસ છે યાને આ લેખ લખાઈ રહ્યો છે અને પછી વંચાઈ રહ્યો છે, એ ઘટના પહેલીવાર બની નથી! છેલ્લી વારની પણ નથી! બીજે ક્યાંક પણ એ જ ક્ષણે લેખ લખાઈ રહ્યો હશે! એમાં વળી અનેક શક્યતામાંથી ઓલ્ટરનેટ રિયાલીટીએ જુદો ફાંટો લીધો હોય તો લેખ લખનારો લેખક જ નહિ બન્યો હોય અને છતાં એનું અસ્તિત્વ ત્યાં જુદી રીતે હશે ! નોલાનની ફિલ્મો જેવી ભેજાઘુમાઉ ચર્ચા પર હાલ પૂરતો પડદો પાડી દઈએ. ચાર અલગ અલગ વર્ષોનું માપ ધરાવતા સત્ય, દ્વાપર, ત્રેતા, કલિ યુગોનું ચક્ર એટલે ૪૩,૨૦,૦૦૦ વર્ષો પૃથ્વી પર માનવ જાતના. જેને એક મહાયુગ કહેવાય. આવા હજાર મહાયુગે એક કલ્પ થયો.

કલ્પ એટલે બ્રહ્માનો દિવસ. કેવળ દિવસ, રાત્રિ નહિ, આવા બે કલ્પ એટલે બ્રહ્માના ૧ દિવસ- રાત (આપણા ૨૪ કલાકના એ.એમ. પી.એમ.ની જેમ) યાને કે ૮.૬૪ અબજ વર્ષ યાને કે બિગ બેન્ગથી બિગક્રન્ચ સુધીનાં ક્રમમાં પૃથ્વીના આયુષ્યના કુલ સમયનું સાયન્ટિફીક અનુમાન! પૃથ્વી કે સૂર્યના અસ્તિત્વનો તો સવાલ જ નથી, પણ એ જેનો હિસ્સો છે, એ સૂર્યમાળાનું કુલ આયુષ્ય એટલે બ્રહ્માનો એક દિન જ ફક્ત! અને બ્રહ્માંડનું આયુષ્ય અબજો વર્ષોમાં થાય તો એની સાથે મેળ બેસે એવા આંકડા હિંદુ ગ્રંથોમાં જ જોવા મળે એમ છે ! બધા પ્રાચીન આંકડા સાચા નથી પણ આમાં વિજ્ઞાન પણ અનુમાનની રમત રમે છે ને !

doorsઆઇન્સ્ટાઇનની ટાઇમ- સ્પેસની રિલેટિવિટી અને ઇવેન્ટ હોરાઇઝનની ઓલ્ટરનેટ રિયાલિટી સાથે સીધો સંબંધ ધરાવતી આ પુરાણકથા મુજબ આવા ૧૦૦ વર્ષનું આયુષ્ય બ્રહ્માનું છે અને આપણે જેને દુનિયા, જગત, સંસાર, સૃષ્ટિ કહીએ છીએ એ પણ વિષ્ણુની નાભિમાંથી નીકળી કમળમુખ પર બિરાજેલા બ્રહ્માનું સપનું છે. બ્રહ્માના સપનાના આપણે બધા બેહદ અત્યંત નાનકડા પાત્રો છીએ. બ્રહ્મા પોતાના ૧૦૦ વર્ષ અને માનવની ગણનાના અબજો વર્ષ પછી મહાપ્રલયમાં બધો સંકેતો કરશે, અને ફરી સપનું જોઈને પુન : શ્ચ હરિ ઓમ કરી, નવું નિર્માણ કરશે ! આનો કોઈ આદિ નથી, અંત નથી. એ જ સ્યંભૂ શિવત્વ! નો બિગિનિંગ, નો એન્ડ!

એટલે જ નટરાજ જેના પર પગ મૂકીને નાચે છે, સર્જન અને વિસર્જનના રૃપક ઉર્ફે મેટાફોર તરીકે, એ અપસ્માર પુરુષ છે. યાને ‘અજ્ઞાાન’નું પ્રતીક. પણ અજ્ઞાનને આસુરી ગણી એનો નાશ કરવામાં આવતો નથી, એને બસ ‘બ્રહ્મજ્ઞાન’ નીચે દબાવીને રાખવામાં આવે છે.

જો અજ્ઞાાનનો નાશ થાય, તો દરેક માનવી ‘જાગીને જોઉં તો જગત દીસે નહિ, ઉંઘમાં અટપટા ભોગ ભાસે’ વાળા આત્મજ્ઞાાનને પ્રાપ્ત થઈ જાય ! ને તો આ માયાની મજા જેવું કશું રહે જ નહિ ! જે ફિલ્મનું સોશ્યલ ઇફેક્ટસ સહિતનું આખું શુટિંગ તમે જોયું હોય, એ ફિલ્મમાં પ્રેક્ષક તરીકે બેસીને તમે હસી, રડી કે આશ્ચર્યચક્તિ થઈને ઇન્વોલ્વ ન થઈ શકો! કારણ કે, પછી તમે એમાં મુગ્ધતાથી ખોવાઈ શકતા નથી. સાક્ષીભાવે પડદા પર કનેક્ટ થયા વિના જ જોઈ શકો છો!

એમાં બહુ આનંદ કે થ્રિલ- રોમાંચ રહેતો નથી. પણ- આ માયા તો અસ્તિત્વ કે ચૈતન્યની વિડિયો ગેઇમ છે, અને એને કદાચ મંજૂર નથી કે બધાને એમાં સોફ્ટવેર ડિકોડ કરવા મળે ! તો પછી એમાં કોઈ પ્લેયર જ રહે નહીં ને સૃષ્ટિ જ થંભી જાય ! એટલે આરબીઆઇ નોટોનું છાપકામ ગુપ્ત અને નિયંત્રિત રાખે છે, એમ જ અદ્રશ્ય નિયંતા આ ‘કેવળ જ્ઞાાન’ની પ્રાપ્તિના અધિકારો લિમિટેડ રાખી, બહુ ઓછાને એના સોર્સ કોડ સુધી પહોંચવા દે છે !

અને જેમ મોબાઇલમાં ટપકતો ફોટો અનેક રંગબેરંગી દાણાદાર ટપકાં (પિકસેલ્સ)થી રચાય છે.  એને ‘રિએરેન્જ’ કરવાના કમાન્ડ મુજબ હેન્ડસેટ અને સ્ક્રીન એનો એ જ રહે, પણ જે ક્લિક કે ડાઉનલોડ કરો એ ડિફરન્ટ પિક્સ એમાં જ રચાઈને (ફિઝિકલી પ્રિન્ટ કરાવી મોકલ્યા ન હોય, તો ય સ્ક્રીન પર) દેખાતા રહે, એમ આપણી આસપાસ દેખાતા જગતના પિક્સેલરૃપી પરમાણુઓનો સોર્સ કમાન્ડ જેના હાથમાં આવે એ એને બદલાવી ન શકે ? અને આવું થાય એ જાદૂ કે ચમત્કાર ન લાગે ? એપ્લાઇડ સાયન્સ હોવા છતાં ! ( લાઇવ ફોટોગ્રાફી એ ન સમજતાં ભૂલકાં માટે તો એક મેજીક જ છે ને !)

એવી જ રીતે ઝીરો- વનના ‘ડિજીટલ’ (ડિજીટ એટલે આંકડા) પ્રોગ્રામથી કેશલેશ ઇકોનોમીનું ટ્રાન્ઝેક્શન થાય છે. નેટબેન્કિંગમાં પાસવર્ડ નાખી યોગ્ય પ્રોસેસ કરો એટલે ‘આરટીજીએસ’ ઉર્ફે ઓનલાઇન વાયર ટ્રાન્સમિશનથી નોટ ખિસ્સામાં રાખ્યા વિના જ એકાઉન્ટમાંથી મની ટ્રાન્સફર થઈ જાય છે પણ યુઝરનેમ, પાસવર્ડ, સિક્યોરિટી કોડ માટે રજીસ્ટર્ડ લોગઇન જોઈએ.

તો આમ એકે એક માણસ, જીવજંતુ, વૃક્ષ, મકાન, નદી, પહાડ, રણ બધું જ મરે છે, નવું રૃપ બદલે છે પણ બધાં એકસાથે ખતમ નથી થતા, એટલે સચરાચર (હોલ એન્વાયર્નમેન્ટ) સદાકાળ જીવંત લાગે છે – એવી આ સૃષ્ટિમાં અમુક લોક ખોલીને ટ્રાન્ઝેક્શન કરવા માટે લોગ ઈન પાસવર્ડ હોય તો? અને એ ટાઈપિંગને બદલે સાઉન્ડ વેવ્ઝમાં (અમુક સિક્યુરિટી એજન્સી સહીને બદલે ફિંગરપ્રિન્ટ કે ફોટાને બદલે આંખના રેટીના સ્કેન નથી કરતી?) કોડેડ હોય – તો એને મંત્ર ન કહેવાય? જૂનવાણી અંધશ્રદ્ધાને બદલે જરાક કૂતુહલનો એંગલ રાખીએ તો!

તો સમજાય કે, એક વખત ઓશો રજનીશે એવું શા માટે કહેલું કે – ‘ઉપવાસ રાખવાથી ધ્યાન લાગે’ એ સાવ અવળો દાખલો છે, એટલે આટલા બધા ઉપવાસ છતાં ભારતમાં ધ્યાન તો શું, ધન-ધાન્યના પણ ફાંફા છે. મહાપંડિતો પણ સમજ્યા વિના પોપટપાઠ કર્યા કરે છે. બાકી, વાસ્તવમાં જો બેહોશીમાંથી આત્મતત્વની જાગૃતિ આવી જાય, તો ઉપવાસ આપોઆપ થઈ જાય!’ લગ્નમાં દાંડિયારાસ લેવામાં ડિનર આપમેળે ભૂલાઈ જાય છે, મનને ભૂખ લાગવાનો અહેસાસ જ ન થાય એમ એ બીજે પરોવાઈ ગયું છે એટલે!

પૂર્વના પ્રાચીન ચિકિત્સાશાસ્ત્રો એટલે જ માઈન્ડ-બોડી-બેલેન્સની વાતો ભારપૂર્વક કરે છે. ઈન્ડિયન-ચાઈનીઝ મેડિસીનમાં ખાસ. વાત-પિત્ત-કફના ત્રિદોષથી રોગ થાય, એવું આયુર્વેદ કહે, એમાં અધ્યાત્મ દર્શન છે. સત્વ-રજસ-તમસના સંતુલનથી ચિત્ત શુદ્ધ થાય, એવું તો ગીતામાં કૃષ્ણે અર્જુનને કહ્યું છે. શરીરમાં કાલ્પનિક ચક્રો છે. મોસ્ટ ઈન્પોર્ટન્ટ મગજમાં, છાતીમાં, મૂલાધાર અને દેહના મધ્યબિંદુઓ જનનેન્દ્રિયમાં આવેલા છે. જેને રિસેટ કરો તો કોમ્પ્યુટરની જેમ સીસ્ટમ ફોર્મેટ થઈ જાય, વાઈરસ નીકળી જાય!

તાત્વિક રીતે જેમ જેમ આત્માનું પ્રાણતત્વ મજબૂત થાય એમ, શરીર એની ઊર્જાને લીધે નિર્મળ રહે. જો કે, પ્રેક્ટિકલી ઘણા સિદ્ધ ગણાતા સેવાભાવી મહાત્માઓ પણ રોગનો ભોગ બની, હોસ્પિટલમાં સર્જરી કરાવી વિદાય થાય છે. એનો વળી ખુલાસો એવો ય અપાય છે કે આત્મા તેજસ્વી થાય એમ દેહથી આગળ ગતિ કરે અને શરીરને ઘસારો કે પીડા છે, આત્માને અને આત્માની પ્રેરણાથી શરીર પાસે જે ક્રિયાઓ કરાવે છે, એ એનર્જી ઉર્ફે ‘પ્રાણ’ને એ કશું લાગુ પડતું નથી. નૈનં છિન્દન્તિ શસ્ત્રાણિ, નૈનં દહતિં પાવક : !

અને એ આત્મા અનેક ગતિમાં ભટકે છે કે સદગતિ પામે છે, એ વિવાદાસ્પદ વિષયને ય જૂની પાંચસોની નોટની જેમ આઘો રાખીએ. પણ આત્મા છે કે નહિ એ ચર્ચા યા કાળા નાણાની ગણત્રી જેવી ગૂઢ અને અનંત છે. હમણાં લંડનમાં એક એક્સપેરિમેન્ટમાં નીઅર ડેથ એક્સપિરિયન્સથી વળી આત્માની સાબિતી આપવામાં આવી. સીધી વાત છે. ઈલેક્ટ્રિકના તારમાં વીજળી વહેતી હોય ત્યારે (ઈન્સ્યુલેશન વિના) અડો, અને ન વહેતી હોય ત્યારે અડો. બહારથી તાર સરખો દેખાશે. પણ ફરક ઝાટકાનો હશે. યાને અનુભૂતિનો.

એટલે જ ભારતીય દર્શન (વેદ, વેદાંત, સાંખ્ય, પુરાણ વગેરે)માં પરમાત્માના સાકાર સગુણ સ્વરૃપ (મંદિર, મૂર્તિ વગેરે)ને ‘લીલા’ (યાને ઈલ્યુઝન) કહીને અંતે અદૈતની ચર્ચા કરી ઈશ્વરને નામ, જાતિ, દેખાવ, રંગ, રૃપ જેવું દુન્યવી સ્વરૃપ આપવાને બદલે ‘અવ્યક્ત’ કહેવાય છે. પશ્ચિમનું વિજ્ઞાાન આત્મા અને શરીર જુદા કેમ છે? ચિત્ત એ બ્રેઈનના ન્યુરોન્સ નથી? એવા બેઝિક સવાલો પૂછે ત્યારે કન્ફ્યુઝન ટાળવા સિવાય સોલ્યુશન અપાયું  :  તત્ ત્વમ અસિ.

the_doorsછાંદોગ્ય ઉપનિષદનું આ તત્વમસિ એ ધ્રુવવાક્ય/કી-પોઈન્ટ છે. તું એ જ છો. બધું બહારથી અલગ લાગે છે, બાકી ઈન્ટરકનેક્ટેડ છે. એક જ દૂધમાંથી પનીર, રસગુલ્લા, શિખંડ, ચીઝ, બરફી, કલાકંદ, પેંડા, મિલ્ક ચોકલેટ, કોફી, ચા, ખીર, દૂધપાક, બાસુંદી, રબડી, માવો, દહીં, છાશ, મલાઈ બને એવું કંઈક! આકાર-પ્રકાર-સ્વાદ અલગ પણ મૂળ ઈન્ગ્રેડિયન્ટસ એક!

પણ આ જ્ઞાાન આપમેળે ભાગ્યે જ મળે, અને કોઈ માસ્ટર શીખવાડે તો ય અંદરની લાયકાત જોઈએ. મેથ્સનો દાખલો બોર્ડ પર ગણાતો બધા વિદ્યાર્થી નિહાળે છે. પણ જેને અંદરથી એના સમીકરણ ‘આત્મસાત’ થઈ બેસી જાય છે, એ જ એમાં આગળ વધી શકે છે. આત્મસાત, યુ નો ? ‘ઇનર’ ટેલન્ટ !

શંકરાચાર્યે વેદ-ઉપનિષદના સારાંશ જેવો ‘વિવેક ચૂડામણિ’ ગ્રંથ લખ્યો એમાં સ્પષ્ટ લખ્યું છે કે, શબ્દજાલં મહારણ્યં ચિત્તભ્રમણકારકમ્! શબ્દજાળ તો ચિત્તને ભટકાવનારું જંગલ છે! એમણે તો યોગ, સાંખ્ય, કર્મ, વિદ્યા બધાને ઝાટકીને કહ્યું છે કે પરમબ્રહ્મ (અવ્યક્ત અસ્તિત્વ) અને આત્મા (એની ચેતનાનો આપણામાં રહેલો અંશ) એ બે વચ્ચે નેટવર્ક કનેક્શનથી ફોરજી સિગ્નલમાં ડેટા ટ્રાન્સફર થાય નહિ ત્યાં સુધી કેવળ મોટી પંડિતાઈની ફિલસૂફીથી અબૂધોને આંજી દેવાથી કશું થાય નહિ! સેઈમ નરસિંહે કહ્યું જ્યાં લગી આત્મા તત્વ ચીન્યો નહિ, ત્યાં લગી સાધના સર્વ જૂઠી! માવઠાંની જેમ વૃષ્ટિ (વર્ષા) જૂઠી!

મૃત્યુના દેવ યમે જીજ્ઞાાસુ નચિકેતાને કહ્યું એવા ‘કઠોપનિષદ’માં શબ્દ છે  :  આવૃત્તચક્ષુ:  સમજૂતી એવી છે કે ઈન્દ્રિયો ‘એકસ્ટ્રોવર્ટ’ બર્હિમુખ છે. એટલે માણસ ઈન્ટ્રોસ્પેક્શન કરી ભીતર જોતો નથી. પોતાની આંખો બહારને બદલે અંદર વાળે, એ આવૃતચક્ષુ.

ઈશાવાસ્યમ્ ઉપનિષદમાં ‘અસૂર્યા નામ તે લોકા, અન્ધેન તમસાવૃત્તા :’ની વાત છે. એવું નથી કે મિસ્ટિકમાં બધું વ્હાઈટ છે. ગુડ છે. એમાં ડાર્ક સાઈડ પણ છે. સૂર્ય વિનાની જગ્યા. અસૂર્યલોક. મતલબ જ્ઞાાન, અનુભૂતિ, સાચી દ્રષ્ટિના પ્રકાશ વિનાની ખલનાયકોની દુનિયા! જ્યાં કેવળ બેઝિક ઈન્સ્ટિંક્ટ છે.

પશુ અને માનવીના ઘણા તફાવતોની વાત થઈ, પણ એક સંસ્કૃત શ્લોક સુપરહીરોને સ્પષ્ટ રીતે ડિફાઈન કરે છે  :  જ્ઞાાનાય, દાનાય ચ રક્ષણાય. બધા પશુ પોતાના પૂરતું ખાય, પીવે, જીવે, રમે. પરંતુ, માનવનું લક્ષણ એ કે એ બીજાને જ્ઞાાન આપે, બીજાને દાન આપે, બીજાનું રક્ષણ કરે. પોતાના સેલ્ફથી ઉપર ઉઠીને વિચારે.

સૂફીઓએ એટલે જ કહ્યું  :  રિદાય લાલા-ઓ ગુલ, પર્દ એ મહો અંજુમ, જહાં જહાં વો છિપે હૈ, અજીબ આલમ હૈ! લાલ ગુલાબની ચાદર પાછળ કે ચાંદતારાના પડદા પાછળ, જ્યાં જ્યાં એ છૂપાયેલા છે, ત્યાં બસ કમાલ કરે છે! અને એને ઓળખવા માટે? ‘નિગાહેં ઈશ્ક’ તો બેપર્દા દેખતી હૈ ઉસે!

પ્રેમ એ જ આરાધના. બીજાનું સુખ પોતાનું સુખ બની જાય એટલી હદે સ્વને ઓગાળી નાખવા જેટલું સમર્પણ/ભક્તિ થાય તો દિવ્યચક્ષુને વિરાટદર્શન થઈ શકે! તો મોરને નચાવતા, ફૂલને ખીલવતા, રોટલીનું લોહી બનાવતા, શ્વાસોને અટકાવતા કેન્સરને જન્માવતા અજ્ઞાાતની ઓળખ થાય! બ્રહ્મતત્વને ઉપલબ્ધ થવાનું નથી. બ્રહ્મ આપણે જ છીએ, એ અનુભવ કરવા માટે આવરણ હટાવવાના છે, અહંકાર, મોહ અને ભયના! એક વાર વાવેલું બી જો ભીનું થઈને તૂટે, તો એમાંથી અનેક બી ધરાવતા ફળનો છોડ પ્રકાશનું પોષણ મેળવીને ખીલે! અને એમાંથી ખરેલ એક બી ફરી રોપાય, અને ફરી એમાંથી…..

***

doors_

આ કયા સબ્જેક્ટ પરનો લેખ આખો દેશ પૈસાની પરેશાનીમાં પડયો છે, ત્યારે લખવા બેઠા છો એવો સવાલ થાય તો જવાબ છે  :  કોમિક્સ પરથી બનેલી અને ભારતીય દર્શનના મૂળ ભાવને આબાદ પચાવીને રસપ્રદ રીતે રજૂ કરતી અમેરિકન ફિલ્મ ‘ડોક્ટર સ્ટ્રેન્જ’ જોયા પછી ઉઠેલી ભરતીની આ જરા છાલક છે!

અંગ્રેજી અને હિન્દીમાં ૪૮ કલાકમાં બે વાર થિયેટરમાં જઈ જોયેલી આ ફિલ્મ વેસ્ટર્ન કરતાં ઈસ્ટર્ન ઓડિયન્સને વધુ સમજાવાની છે. વિવાદો ટાળવા હિન્દુ કે સાધુ જેવા નામ લીધા વિના કાલ્પનિક જાદૂગરીનું ધામ (હિન્દુ રાષ્ટ્ર) નેપાળમાં બતાવી અનેક ઉપનિષદોની ચર્ચા વૈજ્ઞાાનિક સાયન્સ ફિક્શનમાં ઘૂંટીને એમાં મસ્ત મનોરંજક વાર્તા સાથે એકરસ કરાઈ છે. આપણા બોરિંગ બાવાઓ આવી રસિક રજુઆત જ નથી કરી શકતા આપણા વારસાની!

બીજું કંઈ નહિ તો ડીપ મેડિટેશન પછીની અવર્ણનીય અનુભૂતિ માટે ડ્રગ-માદક દ્રવ્યો લઈને ‘એઝોટેરિક એક્સપિરિયન્સ’ કરનાર આલ્ડસ હરક્સલીની વિશ્વવિખ્યાત કિતાબ ‘ડોર્સ ઓફ પરસેપ્શન’માં વર્ણવાયેલા ગેબી વિઝ્યુઅલ્સને ડચ પેઈન્ટર ઈશરના ચિત્રોની જેમ પડદા પર સાકાર થતાં જોવા એ ય ‘ડોક્ટર સ્ટ્રેન્જ’નો લ્હાવો છે! (હકસલીની બૂકને એન્ડ ટાઈટલમાં ક્રેડિટ પણ અપાઈ છે! એટલે શિવપૂજામાં ભાંગનો નશો આવ્યો હશે ? બ્રહ્માંડનું ફિલ્મમાં બતાવેલું  ટ્રેલર ઝીલવા ? )

અને ફેન્ટેસી એક્શન પ્લસ મેડિકલ સાયન્સના બેકગ્રાઉન્ડમાં શિરમોર ચર્ચા એ છે કે ‘સમય સૌથી મોટો ખલનાયક છે. જે માસૂમિયત, જવાની છીનવી લે છે, બૂઢાપો-રોગ-મરણ લઈ આવે છે. માટે અમરત્વ જોઈએ!’ અને શુભ તત્વનો જવાબ છે  :  ‘મૃત્યુથી જ જીવન અર્થપૂર્ણ બને છે. બધું અનંતકાળ સુધી ચાલતું હોત તો કંટાળાનું નરક બને છે. કશુંક અધુરું છે, માટે એને માણવાની મજા છે. સમાપ્તિ છે, એટલે ક્ષણ જીવવાની રોમાંચક તાલાવેલી અને કિંમત  છે!’

માટે જ કાયમ માટે અધૂરી ચર્ચાએ લેખ પૂરો કરીએ!

ફાસ્ટ ફોરવર્ડ:

‘શ્રદ્ધા સત્યં તદિયુત્તમ્ મિથુનમ્’  શ્રદ્ધા (ધર્મ) અને સત્ય (વિજ્ઞાન)ના સંભોગ/મૈથુનથી જ દિવ્ય સ્વર્ગ મળે! (ઐતરીય બ્રાહ્મણ)

the_doors_of_perception_by_25percent-d31f6ho

બ્લોગબોનસ :

અહીં પહેલા બે વિડીયો વારાફરતી જોશો તો ડો. સ્ટ્રેન્જ ફિલ્મમાં આ વાતો કેવી રીતે અદ્ભુત વિઝ્યુઅલ્સથી ગૂંથાઈ એની ઝલક મળશે. ત્રીજો વિડીયો ફિલ્મના ટ્રેલર્સનું સન્કલન છે અને ચોથામાં કાર્લ સેગાનના કોસમોસના ભારત પરના એપિસોડની ઝલક !

ગઈ કાલ, તા. ૨૦ નવેમ્બર, ૨૦૧૬નાં ‘સ્પેક્ટ્રોમીટર’નો મારો આ લેખ સુજ્ઞજનો માટેનું જ તપ હતું. પણ એમાં વિઘ્ન પ્રિન્ટ મિસ્ટેકનું આવ્યું. આખા લેખમાં જ ‘આત્મા’ની જગ્યાએ ‘આભા’ છપાયેલું જોઈને હું તો આભો જ બની ગયો ! 😉 પણ મોટા મોટા બ્રહ્માંડોમાં આવી નાની ઘટનાઓ તો બનતી રહે. માટે જરૂરી સુધારા અને અમુક ખાસ વધારા સાથે જ આખો લેખ અહીં એક્સ્ટ્રા ફોટોગ્રાફ્સ અને વિડીયો સાથે મુક્યો છે. ‘ભારતીય સંસ્કૃતિનું તમે કશું લખતા નથી’ એવા ઘોંચપરોણા કરતા ઘોઘાઓ આવું અનેક વખત લખ્યું છે, એ વાંચતા જ નથી કે સમજવાની એમની શક્તિ નથી. એમને મન સંસ્કૃતિ એટલે પોલિટિકલ બ્રેઈનવોશિંગથી થતી છાતી કૂટવાની સંકુચિત ધાર્મિક ગુલબાંગો. ભારતની અસલી સુગંધથી આ બધા વંચિત રહે એવી શરદીથી પીડાય છે, ત્યાં સુધી ભારતનો ઉધ્ધાર નથી. સારું છે, આપણા જ્ઞાનાભ્યાસમાં ભીડ કમ ! 😛

 
17 ટિપ્પણીઓ

Posted by on નવેમ્બર 21, 2016 in cinema, india, religion, science

 

એકલી બહાર નીકળતી યુવતી……પીછો કરતી હજાર નજર!

malena 1

૨૧મી સદીના ૧૫ વર્ષે ય આપણે ત્યાં એકલી રૃપાળી જવાન સ્ત્રી હોવું એ શ્રાપ છે?

અકેલી ઔરત કા હંસના
નહીં સુહાતા લોગોં કો.
કિતની બેહયા હૈ યે ઔરત
સિર પર મર્દ કે સાયે
કે બિના ભી,
તપતા નહીં સિર ઈસ કા!
મૂંહ ફાડકર હંસતી
અકેલી ઔરત
કિસી કો અચ્છી નહીં લગતી.
જો ખુલકર લુટાને આયે હમદર્દી,
વાપસ લેતે હૈ!
જબ ઉસકે ચેહરે પર
એસા શૂન્ય પસરા હોતા હૈ
પૂરી કી પૂરી
આપ કે સામને ખડી હોતી હૈ
ઔર આધી પૌની હી દિખતી હૈ!

*

અકેલી ઔરત
અકેલે સિનેમા દેખને જાતી હૈ
ઔર કિસી દ્રશ્ય પર
જબ હોલ મેં હંસી ગૂંજતી હૈ,
વહ અપને વહાં ન હોને પર
શર્મિંદા હો જાતી હૈ.
બગલ કી ખાલી કુર્સી મેં
અપને કો ઢૂંઢતી હૈ,
જૈસે પાની કી બોતલ
રખકર ભૂલ ગઈ હો!
અકેલી ઔરત
કિતાબ કા બાંઈસવા પન્ના
પઢતી હૈ, ઔર ભૂલ જાતી હૈ
કિ પિછલે ઈક્કીસ પન્નોં પર
ક્યા પઢા થા?
અકેલી ઔરત
ખુલે મૈદાનમેં ભી ખુલકર
સાંસ નહિ લે પાતી,
રોના એક ગુબાર કી તરહ
ગલે મેં અટક જાતા હૈ.

કવિયત્રી સુધા અરોડાની બે કવિતાઓ ‘અકેલી ઔરત કા હંસના’ અને ‘અકેલી ઔરતકા રોના’ના ચૂંટેલા અંશો અહીં સંપાદિત કરી મૂક્યા છે.

આ એકલી સ્ત્રી કોઈ યંગ સ્ટુડન્ટ પણ હોઈ શકે, અને ગામડામાં કુટુંબ હોય એનું- શહેરમાં નોકરી કરી ભરણપોષણ કરતી દીકરી પણ. એ કોર્પોરેટ ઓફિસની સોફિસ્ટિકેટેડ એમ્પલોયી હોઈ શકે, અને જેનું ઘર ડામાડોળ હોય, એની સ્થિરતાનો બોજ પોતાના કૂમળા ખભા પર ખેંચતી ગૃહિણી પણ. એ બળવો કરીને, સંબંધોમાં ખત્તા ખાઈને એકલી રહેતી સ્વતંત્ર યુવતી હોઈ શકે, અને તરછોડાયેલી- તિરસ્કૃત ત્યક્તા એવી સંઘર્ષશીલ નારી પણ હોઈ શકે. બની શકે કે, એના ઘરના કુટુંબી નાના ભાઈભાંડુ કે વૃધ્ધ મા-બાપ, નાનકડા બાળકો કે મજૂરીકામ કરતો કે બીમાર અશક્ત પતિ બધા અંધકારના બેકડ્રોપમાં ઢંકાઈ જતા હોય… અને અજવાળામાં દેખાતી હોય બધાને બસ બહાર નીકળતી એ એકલી સ્ત્રી. કે પછી એનો કોઈ ફ્રેન્ડ હોય, કમ્પેનિયન હોય- જે દૂર હોય, બીજે કામ કરતો હોય…માટે એ એકલી લાગતી હોય…

અને એકલી સ્ત્રી જો જુવાન અને કમસીન હોય, ખૂબસુરત અને તૈયાર થઈને બહાર જનારી હોય, તો સમાજ એને ગૂગલ પર પડેલા પોસ્ટરની માફક ડાઉનલોડેબલ માની લે છે! પુરૃષ નામનું કવર સાથે નથી, તો આ સ્ત્રી ઓપન લેટર બની જાય છે. જાણે હસ્તાક્ષર પાડવાની ઉઘાડી છૂટ હોય એમ પેનમાંથી બૂંદ બૂંદ ટપકતી શાહીની જેમ આસપાસના પુરૃષોની આંખોમાંથી લાળ ટપકે છે, અને આસપાસની સ્ત્રીની આંખોમાંથી ઝેરીલી લીલી ઈર્ષા!

જી હા, એકલી બહાર નીકળતી યુવતી સનાતન અપરાધી છે. અને એનો ગુનો છેઃ એનું સૌંદર્ય. હર બ્યુટી ઈઝ હર ક્રાઈમ ફોર હિપોક્રિટ પર્વર્ટ સોસાયટી!

આંતરરાષ્ટ્રીય મહિલા દિને એટલે યાદ આવી જાય છે, એક આંતરરાષ્ટ્રીય ફિલ્મ! ‘મલેના.’ પૃથ્વી પર હયાત સુંદરીઓમાં સર્વશ્રેષ્ઠ એવી મોનિકા બેલૂચીના શ્વાસ થંભાવી દે એવા બેનમૂન રૃપજોબનથી છલોછલ ઈરોટિક દ્રશ્યોને લીધે મલેના લસ્ટી ભારતમાં એમ તો જોવાયેલી ફિલ્મ છે. પણ એ જોનારાઓ કદાચ જાણતા નહિ હોય કે – ‘સિનેમા પેરેડાઈસો’ જેવી કલ્ટ ક્લાસિક ફિલ્મ આપનાર ઈટાલીયન ફિલ્મમેકર જીયુસ્પી ટોર્નાટોરની ૨૦૦૦ની સાલમાં બનેલી મલેના બેસુમાર ફિલ્મી એવોર્ડસ મેળવી ચૂકેલી ઈટાલીયન ફિલ્મ છે. જેમાં એકલી સુંદર નારી અને લોલુપ લંપટ સમાજની કાતિલ કટાક્ષમય કરૃણકથા કાળજું કોતરી લે, એમ રજૂ થઈ છે.

આવો, જરાક મલેનાના કથાસારમાં ડૂબકી મારીને થોડાક પાપ ધોવાનો પ્રયત્ન કરીએ.

***

malena 5

બીજા વિશ્વયુધ્ધ સમયના ઈટાલીના એક રમણીય ગામમાંથી ફિલ્મ શરૃ થાય છે. યુધ્ધ જેવી રીતે પ્રકૃતિને ધમરોળી રહ્યું છે, એમ લોકો સ્ત્રીની કાયા ઉપર આંખોથી આક્રમણ કરતા હોય છે. તક મળે તો રમત રમતમાં કીડીને ભોળવી ટટળાવીને પછી ચૂંથીચગદીને મારવામાં પાશવી તાકાતનો સડેલો વિકૃત આનંદ આવતો હોય છે.

આખી ફિલ્મ, આખી વાર્તા લાજવાબ રીતે એક તરૃણની આંખોથી જોવાઈ અને કહેવાઈ છે. મોં પર મૂછનો દોરો ન ફૂટયો હોય, પણ ભીતર મધ્યબિંદુએ મર્દાનગી ફૂટી ગઈ હોય એવી એક કિશોરાવસ્થા બધાની હોય છે. ૧૩-૧૪ વર્ષની કૂંવારા સપનાઓ ભૂરાં ભૂરાં જોવાની ઋતુ. (કર્ટસીઃ કવિ જગદીશ જોશી). એટલે મલેનાની કથા બોઝિલ કે ઉપદેશાત્મક નહિ, પણ રસિક અને નિર્દોષ રહે છે. પેલો સાઈકલ લઈ સ્કૂલે જતો કાચી ઉંમરનો કિશોર બાકીના ગામની જેમ એક સ્ત્રીથી ખેંચાયેલો ખોવાયેલો રહે છે. એ સ્ત્રીને મનોમન વસ્ત્રવિહીન કરી ઝંખે છે.

અને એ સ્ત્રી છે મલેના. રૃપરૃપના અંબાર જેવી પણ એક સામાન્ય પરિવારની છોકરી. વૃધ્ધ બાપ કાને બહેરો એવો ભાષાનો શિક્ષક છે. ગામમાં પેટિયું રળવા આવ્યો છે. પણ આ જુવાન દીકરી બાપની ઘેર નથી રહેતી, પોતાના આ ગામના વતની એવા સૈનિક પતિના ઘેર રહે છે. એનો પિયુ, એનો ભરથાર, એના તન-મનનો રણીધણી એવો કંથ તો પરદેશ યુધ્ધ લડી રહ્યો છે. મલેના એ રીતે તો ગામની વહુ છે. પરદેશ યુધ્ધ લડતા પ્રેમીની મૌન પ્રતીક્ષા કરે છે.

પણ ગામની હાલત તો રમેશ પારેખના શબ્દોમાં એક છોકરીના હાથમાંથી રૃમાલ પડે ને આખું ય ગામ એ લેવા નીચે ઝૂકે- એવી છે. મલેના ગામ માટેનું મફત મનોરંજન છે, જોણું છે. એ બિચારી ચૂપચાપ કોઈ વધારાના શણગાર પણ કર્યા વિના, આસપાસની ભૂખાળવી શિકારી નજરોથી સભાન થઈને પોતાની નજર નીચી ઢાળીને, મુલાયમ હોંઠ મક્કમતાથી ભીડેલા રાખીને જ હંમેશા ઉતાવળા કદમે બજારમાં નીકળે છે. પણ એમાં ય લોકો તો એની લહેરાતી મતવાલી ચાલના વળાંકોથી ઘાયલ થઈને કોમેન્ટસ કરતા ફરે છે. પુરૃષોના ડોળા ફાટેલા રહે છે, એ અપ્સરા પાસેથી પસાર થાય ત્યારે! સ્ત્રીઓ તમતમીને બળી મરે છે, અને લાજશરમ પર ચોવટકૂથલી કરવા લાગે છે.

malena-2000-01-gપેલો ઘેલો બનેલો કિશોર રેનેટો સતત એની પાછળ પાછળ ઘૂમ્યા કરે છે, અને એની ચોકીદારી ગુપચુપ કરે છે. રાતમધરાત ડોકિયાં કરી એના ઘરમાં ફાટી આંખે એના રૃપનું રસપાન કરવાની કૂમળી લાલચે પણ તાકયા કરે છે, અને એમ મલેનાનું અંગત વિશ્વ આપણી સામે એના શરીરથી વધુ રસપ્રદ રીતે ઉઘડતું જાય છે.

મલેના રોજ સહજ શણગાર કરીને બહાર નીકળે, એ જ ગામ માટે ડેઈલી શો છે. ભણવાના નામે ઘર બહાર રખડવા નીકળી જતા આવારા વિદ્યાર્થીઓથી ઓટલાં ભાંગતા ખૂસટ બૂઢાઓ સુધી બધા મલેનાની સામે ટીકી ટીકીને જોયા કરે, અને હાથને બદલે આંખોથી એનું વસ્ત્રહરણ કરી મનોમન સ્ટ્રીપટિઝની રંગત માણે! (લોચન યાને આંખો પરથી જ લુચ્ચો શબ્દ આવ્યો છે!) શરૃશરૃમાં તો બહુબધી કૂથલી ચાલે છે કે મલેના રોજ કયાં ‘કયા યાર’ને મળવા જાય છે? એકલી રહેતી સ્ત્રીનું કોઈ છિદ્ર સાંપડે, તો આંગળી નાખી એને પહોળું કરી શકાય ને!

પણ એ તો વૃધ્ધ બીમાર બાપની સેવા માટે જાય છે, એ જાણકારી પછી ઘણાનો હરિરસ ખારો થઈ જાય છે. મલેના બાપ માટે રસોઈ કરે, કપડાં ધોઈ દે અને પોતાના ઘર માટે ખાવાપીવાની સામગ્રી લઈ પાછી ફરે. એ ‘ડાકણ’ પોતાના ઘર પર ડોળા ના નાખે, માટે એને સીધુંસામાન દેવા પર ગામની મહિલાઓએ વણલખ્યો પ્રતિબંધ ફરમાવ્યો છે. આમ પણ લડવા ગયેલા પતિની પ્રતીક્ષામાં જીવતી મલેના પાસે થોડા પેન્શનની બચત સિવાય પૈસા નથી.

એવામાં સમાચાર આવે છે કે એનો પતિ તો યુધ્ધમાં કયાંક મરાઈ ગયો હશે. કોઈ ખરાઈ થતી નથી. પણ મલેના શોકના કાળા વસ્ત્રો પહેરી લે છે. એના ઘરમાં પીપિંગ ટોમની જેમ જોતો પેલો કિશોર જાણે છે કે, એકલી એકલી મલેના પતિને યાદ કરી ગીતો ગાય છે. કયારેક એને ગમતો ડ્રેસ પહેરી, એની અને પોતાની લગ્નની છબી હાથમાં લઈ અરીસા સામે ઉભી રહે છે. કોઈ કરૃણ રોમેન્ટિક ગીત ગ્રામોફોન પર મૂકી એકલી એકલી નાચે છે, અને થાકીને એના પત્રો, એની તસવીરો પોતાની ઉપસેલી ઉત્તુંગ છાતી પર દબાવી હીબકાં ભરી એના વિરહમાં તડપે છે!

કિશોર જાણી જાય છે કે, ગામ ભલે મલેનાના પ્રેમમાં પાગલ થાય, મલેનાના દિલ પર તો એક જ પુરૃષ – એના પ્રિયતમ પતિનો કબજો છે. પણ હવે તો મલેના શહીદની વિધવા છે. ગામના ખાટસવાદિયાઓની હિંમત ખુલે છે. પેલા છૂપા થતા ઈશારા હવે ખુલ્લી ગંદી કોમેન્ટસ બનતા જાય છે. ‘માય ડીપ કોન્ડોલન્સીઝ’ કહીને જૂઠો શોક જતાવતા ઉભા રહેનારાઓ એ પીઠ ફેરવે એટલે ‘નાઈસ એસ’ બબડીને હોંઠ પર સાપ જેવી જીભ ફેરવે છે. મલેના વધુ ખુલતા, વળાંકો ઢંકાય એવા વસ્ત્રો પહેરે છે, પણ પુરૃષની નજરો સ્ત્રીના અંગો એકસરે વિઝનથી માપી લેતી હોય છે. ગામના પુરૃષો નથી મળી, એવી મલેના વિષે એ મળી હોવાની અફવા ફેલાવી એને સ્પર્શ્યાનો સંતોષ લે છે.

એમાં એક દહાડો આર્મીમાં રહેલો એનો જૂનો મિત્ર મળવા આવે છે રાતનાં. બેઉ સુખદુઃખની વાતો કરે છે. પણ ગામમાં કેટલાય તાકીને અને ટાંપીને બેઠા હોય છે, એમનો ગરાસ લૂંટાઈ જાય છે. એક મલેનાને ભોગવવા તલપાપડ ડેન્ટીસ્ટ ત્યાં જ આંટાફેરા કરતો રહે છે, અને એ પેલા આર્મીમેન સાથે બથ્થંબંથ્થા આવી જાય છે. ગિન્નાયેલો પ્રૌઢ ડેન્ટીસ્ટ અને એની આબરૃ સાચવવા ઈચ્છતી એની પત્ની મલેના પર ગામનું ચારિત્ર્ય બગાડવાના, દેહવ્યાપાર કરવાના, માસૂમ બાળકો પર કુસંસ્કારના કૂચડા મારવાના એવા આરોપસર કોર્ટકેસ ઠોકી દે છે. પાકી કેરી હાથમાં ન આવે તો શિયાળ માટે ખાટી!

કોર્ટમાં તો ગભરાયેલી અને ખામોશ મલેનાને દલીલો કરી એક આધેડ વકીલ છોડાવે છે. પેલો મળવા આવેલો આર્મીમેન તો ઓળખતો જ નથી કહી નામુકર જાય છે અને મલેનામાં રસ ધરાવતો એનો ઉપરી એની બદલી કરી નાખે છે. પણ એ ગંદોગોબરો ઠીંગણો આધેડ વકીલ રાતના મલેનાને ઘેર જાય છે. મલેના રહીસહી બચતના પૈસા એને ફી પેઠે આપે છે, પણ વકીલ તો છોડાવવાની ફી વસૂલ કરવા એની સાથે નિયમિત રાત ગુજારવાની માંગણી કરે છે. મલેનાની ચીસો અને પ્રતિકારના પ્રયત્નો છતાં એના પર બળાત્કાર કરે છે! કિશોર ફાટી આંખે એ ઝાડની ડાળીએ ચડી જુએ છે. ગમતી મલેનાને પીંખાતી જોઈ તરફડે છે. એને રોવું આવે છે, ગુસ્સો આવે છે. પણ મલેનાની જેમ એ ય લાચાર છે. મલેના ફરિયાદ કોને કરે? પોલિસ અધિકારી તો પહેલેથી જ એની પાસે ભૂંડી માંગણી ગલીચ શબ્દોમાં કરી જ ચૂકયો છે, અને ગામના નગરપતિની કૂડી નજર તો એના પર પહેલેથી જ છે!

એમાં એક એરસ્ટ્રાઈકમાં મલેનાનો બુઝુર્ગ બાપ મરી જાય છે. વિધવા મલેનાનું હવે કહેવા પૂરતું કોઈ સ્વજન રહ્યું નથી. પણ સગા અને વ્હાલા થવા માટે હોડ ફાટી નીકળે છે. એકલી હોવાના રેશમી અપરાધને લીધે મલેનાના આડાસંબંધોની મરીમસાલેદાર કથાઓ ફેલાવા લાગે છે. મલેના પાસે પૈસા ખૂટી જાય છે. બ્રેડ લેવા જાય તો વેંચનારો એનો સ્પર્શ કરવાનો ગેરલાભ ચૂકતો નથી. એ વાળ વેંચી ગુજરાન ચલાવવાની કોશિશ કરે છે. જાણી જોઈ કદરૃપી દેખાવા પ્રયત્ન કરે છે. પણ કુદરતી ભેટ જેવું એનું સૌદર્ય એમ છૂપાતું નથી, અને શ્રાપ બનીને એને કનડે છે.

ધીરે ધીરે મલેનાની મજબૂરીમાં મોજ માણવાવાળાઓ વધતા જાય છે. પરદેશી લશ્કરી થાણાવાળા, જાહેરમાં આવી કુલટા સ્ત્રીની ટીકા કરનારા ધર્મૌપદેશક, ગામના ઉતાર જેવા એક હજામત કરનારાથી લઈ શહેરના પ્રતિષ્ઠિત ગણાતા જૈફ આગેવાન – બધા જ મલેનાને રગદોળતા રહે છે. એ ચૂપચાપ પીસાતી, હીબકતી રહે છે.

malena-1પછી યુધ્ધ હળવું થતાં જોરમાં આવેલા ગામના બધા બૈરાંઓ પોતાના ઘરના ‘માસૂમ’ છોકરાઓને ભોળવનારી અને પોતાના ધણીઓને છેતરીને એની જાળમાં સપડાવનારી શિકારી સાપણ જેવી મલેનાને વખોડે છે. એની પાપી કામણટુમણને ગાળો દે છે. મલેના તો રોજીંદા શોષણથી નિસ્પૃહ થઈ, હવે ચોક વચ્ચે બિન્દાસ નીકળતી હોય છે, અને એની સિગારેટ પેટાવી દેવા ય પુરૃષો લળીલળીને સેવા કરવા ઢગલો થઈ જતા હોય છે. પણ ‘લોકોનો ચુકાદો એટલે ઈશ્વરની આજ્ઞાા’ એવું કહેતું સ્ત્રીઓનું ટોળું આ એક આગવું વ્યક્તિત્વ ધરાવતી સ્ત્રીને સહન નથી કરી શકતું. પોતાના પુરૃષો પર જે રોષ નથી નીકળતો, એ મલેના પર બધી બાઈઓ ઠાલવે છે.

વ્યક્તિમાંથી વાસનાની વસ્તુ બનાવી દેવાયેલી ‘પબ્લિક પ્રોસ્ટીટયુટ’ મલેનાને બધી સ્ત્રીઓ ગામ વચ્ચે ઢોરમાર મારે છે. ચીસો પાડી મદદ માટે વિનવતી મલેનાની વહારે રાતના એની સોડમાં લપાઈ જતો કોઈ પુરૃષ ધોળે દહાડે આવતો નથી. એના બધા વાળ ગામની સ્ત્રીઓ કાપી નાખે છે, એના કપડાં ફાડી એને જાહેર ચોકમાં સાવ નગ્ન હાલતમાં ફટકારે છે. પેલા વગર વાંકે પીંખાઇ અને પછી વગર વાંકે પીટાઈ ! પાગલ ભિખારણની જેમ મલેના ચીસો પાડતી, આંસુડા સારતી, આક્રંદ કરતી, આ સ્ત્રીત્વના અપમાન પછી જેમ તેમ ચીંથરા ભેગા કરી ઢસડાતી ઘરભેગી થાય છે. ખળભળી ઉઠેલો પેલો કિશોર જુએ છે કે બીજો દિવસે મોં છૂપાવી, ઘરને તાળું મારી મલેના બીજે ગામ જતી ટ્રેનમાં ચડી જાય છે.

અને બલા ટળીનો ‘પવિત્ર’ સંતોષ ગામની મહિલાઓ લે છે, એના કેટલાક મહીનાઓ પછી મલેનાનો સોલ્જર પતિ જેને યુધ્ધનો શહીદ મનાતો હતો, એ કપાયેલા હાથે ગામમાં પાછો ફરે છે! પોતાના ઘર, પોતાની પત્ની વિશે પૂછપરછ કરે છે. કોઈને કશી ખબર નથી, એમ ખભા ઉલાળે છે. બધા ઘટનાક્રમને મુગ્ધ પ્રેમીની તરસથી નિહાળનાર પેલો કિશોર રેનેટો એ પત્ની શોધવા રઘવાયા બનેલા સૈનિકને ગુમનામ પત્ર લખે છે:  ભલે એના શરીર પર બધાના દુરાચારીના હાથ અને નજર ફર્યા, એનું હૈયું તારૃં જ છે. એ ફલાણી ટ્રેનમાં આ ગામ ગઈ એ મેં જોયું છે!

એક દિવસ ગામના ચોકમાં રોજીંદી ચહલપહલ છે, ત્યારે બજાર જાણે પૂતળાંની જેમ સ્થિર થઈ જાય છે. પુરૃષોના મોં ફાટયા રહી જાય છે. સ્ત્રીઓનો અવાજ ગળામાં દબાઈ જાય છે. ગામમાં પૂરા કોન્ફિડન્સથી, સાદા વસ્ત્રો પણ ટટ્ટાર ચહેરે, પતિના હાથમાં હાથ નાખીને વટભેર બેગ ઉંચકી મલેના પ્રવેશ કરે છે! કશું બોલતી નથી. ઠંડી નજર નાખી પ્રિય પતિને વધુ નજીક પડખામાં ખેંચી ચાલી જાય છે. જૂના મકાનમાં સજોડે રહેવા. સૈનિકે એને શોધી કાઢી, અને એનો સ્વીકાર કરવા જેટલો ખરો મર્દ પ્રેમી નીવડ્યો – એ જોઈ કિશોર મલકાય છે. બીજે દિવસે મલેના શાક લેવા નીકળે છે. બાઈઓ કાનાફૂસી કરે છે. ”જો ને આંખે કૂંડાળા છે, જાડી થઈ ગઈ છે” હવે જાણે એ પતિ સાથે રહેતી પરણીતા હોઈને ખતરો નથી. અચકાતા અચકાતા એ મલેનાને બોલાવે છે. મલેના મંદ સ્મિત કરી, કોઈ જૂની ચર્ચા ઉખેળ્યા વિના ગુડ મોર્નિંગ કહી, ફટાફટ ખરીદી કરે છે. હાથ પકડીને બધા વેપારી ફળો એને બતાવે છે. પેલો કિશોર જીવનમાં પહેલી અને છેલ્લી વાર એની સાથે જરાક વાત કરી એને શુભેચ્છાઓ આપે છે, એની સામે મલેના સ્મિત કરે છે. ફલેશબેકમાં ચાલતી કથા સમાપ્ત થાય છે. શાકની થેલીઓ લઈ લોકો વચ્ચેથી પસાર થતી લાવણ્યમયી સુંદરી મલેના પર કેમેરો ફોકસ થઈ જાય છે!

***

malena 4

મલેના મૂળ તો એ મેરી મેગ્ડોલીન નામની વેશ્યાનું નામ છે, જેને લોકોના પથ્થરમારાથી “જેણે પાપ ના કર્યું એકે, એ પહેલો પથ્થર ફેંકે” કહીને ઈસુ ખ્રિસ્તે બચાવી હતી. અને યાદ રહે, બીજા વિશ્વયુધ્ધના સમયનું ઇટાલી આજે ઘણું બદલાયું છે ( ઇટાલીનું કુટુંબજીવન ભારત જેવું જ છે), પણ ભારતને તો હજુ ય આ વાર્તા યથાતથ લાગુ પડે છે, જાણે ગલી ગલી, ગામે ગામની વાસ્તવિકતા હોય !

આજે ય સિંગલ રહેતી ન હોય, પણ દેખાવડી, જુવાન અને સ્વતંત્ર રીતે ભણવા કે કામ કરવા બહાર નીકળતી હોય એવી કરોડો મલેનાઓને આ પવિત્ર ભારતવર્ષ સીતાની જેમ પહેલા લક્ષ્મણરેખા, પછી અગ્નિપરીક્ષામાં મૂકે છે ! અહલ્યાની જેમ વગર વાંકે શંકાથી પથ્થર બનાવી દે છે. ઉર્મિલાની જેમ અસ્તિત્વ ઓગાળી નજરકેદ કરવા મજબૂર કરે છે. શૂપર્ણખાની જેમ જરાક એડવાન્સ્ડ થાય તો નાક – કાન કાપી નાખે છે!

ટીનેજર કરતાં પણ ગરજાઉ બૂઢા વધુ શિકાર કરે છે, આવી ઔરતોનો! બહાર નીકળી સ્વતંત્ર કામ કરે કે જરા શણગાર કરે એટલે સ્માર્ટ સ્ત્રી ‘અવેલેબલ’ જ હોય? એ હાથ ન આવી હોય તો, કલ્પનામાં મળી જ ગઈ હોવાની જૂઠી વાર્તાઓ મસાલો નાખીને ફેલાવવાની અને હાથ આવી હોય તો એની તસવીરો પબ્લિક કરી વિજેતાનો આનંદ લેવાનો! અને બીજી સ્ત્રીઓને તો પોતાને ન મળેલ સૌંદર્ય કે સ્વતંત્રતા કે સગવડતા ભોગવનાર આવી નારીને નીચે પાડવામાં વધુ લુત્ફ આવે. એ એના બચાવને બદલે એની ગંદકીથી સમાજ શુધ્ધ કરવાની સૂફિયાણી શાહૂકારી જ કરે.

મહિલા દિને આપણી આસપાસની મલેનાઓ તરફ મેલ વિના જોવાની નજર કેળવીશું? વૈદિક સપ્તપદીના નામે પત્ની નામની ગુલામડી ઘરભેગી કરવાના નાટકો છોડીશું? સેકસ પ્રોસેસ કરતા ફર્નિચરને બદલે સ્ત્રીની પણ આ ધરતી પર મરજી અને મોજ મુજબ જીવવાની આઝાદી સ્વીકારીશું? વિચારોના વ્યભિચારોથી વામા વિશે વાર્તાઓ ફેલાવવાનું બંધ કરીશું?

ફાસ્ટ ફોરવર્ડ

સળગતી મીણબત્તીને
સ્થિર કરવા મથતો
સૂસવતો પવન…! (પન્ના નાયક)

malena 6

બોનસ :

આ વાંચીને “મલેના’ ફિલ્મ જોવાની ઈચ્છા થઇ હોય તો આ લિંક પર ક્લિક કરો, અંગ્રેજી સબટાઈટલ સાથે ડાઉનલોડ પણ કરી શકશો, અને રીઝોલ્યુશન વધારી એચડી ક્વોલિટીમાં એ પેજ પરના જ પ્લેયરને ફૂલ સ્ક્રીન મોડમાં મૂકી જોઈ શકશો.પણ હા, જેમની કુણી કુણી લાગણીઓ નેચરલ ન્યુડિટીથી દુભાઈ જતી હોય એવા સંકુચિત દિમાગના કે શારીરિક/માનસિક રીતે પુખ્ત ના હોય એવા લોકો આ લિંક પર ક્લિક ના જ કરે એ હિતાવહ છે.

http://www.solarmovie.ws/watch-malena-2000-online.html


( એક્સટેન્ડેડ સ્પેકટ્રોમીટર , વિમેન્સ ડે, ૨૦૧૫ )

 
16 ટિપ્પણીઓ

Posted by on માર્ચ 9, 2015 in cinema, feelings, india

 
લિંક

Interstellar_ALT_Artowrk

ગયા સપ્તાહના “અનાવૃત”માં લખેલું તેમ ક્રિસ્ટોફર નોલાનની વિચારોત્તેજક ફિલ્મ ‘ઇન્ટરસ્ટેલર’ ગુજરાતના મોટા ભાગના શહેરોમાં પણ રજૂ નથી થઇ. ( શેઇમ શેઇમ 😛 ) અને હિન્દીમાં ડબ પણ નથી થઇ. ( હાય હાય).

તો જેમને એ જોવા ખર્ચ/પ્રવાસ કરવા જેટલું પેશન નથી અને એના હવેના અનાવૃતના બીજા ભાગ સમા લેખમાં આવતા ફિલ્મના ક્રોસ રેફરન્સ ઉકેલવાની અધીરાઈ છે – એમના માટે આ રહ્યો જરાક સહેલો બનાવેલો કથાસાર. રિમેમ્બર, આમાં બધી ઘટનાઓ સમાવાઈ નથી અને જાણી જોઇને ઘટના પર ફોકસ રહે માટે પાત્રોના અંગ્રેજી નામો ટાળવામાં આવ્યા છે. આ સારાંશ બેઝિક છે અને બિગિનર્સ માટે છે. નેચરલી, ફિલ્મ જોવી હોય એ વાંચવાનું ટાળવું. હા, ઇટાલિક બ્લ્યુ પેરેગ્રાફ પછીનો હિસ્સો જરૂર વાંચજો 🙂  

***

બહુ દૂરના નહિ એવા ભવિષ્યની ધરતીમાં બ્લાઈટ નામના ભેદી પરિબળનાં આક્રમણના પગલે ધરતી ધૂળ ધૂળ થઇ રહી છે. પાક નિષ્ફળ જાય છે. ભૂખમરામાં બધી ટેકનોલોજીકલ સિધ્ધિઓ પાછળ છૂટી ગઈ છે. ઊર્જા છે નહિ. સૈન્યો વિખેરીને બધા ખેડૂત થવા લાગ્યા છે. પત્ની રોગમાં ગુમાવીને બે બાળકો ઉછેરતો સ્પેસ પાયલોટ કૂપર અકળાયેલો છે. એની નાની દીકરી બહુ હોશિયાર અને પપ્પાથી બહુ નજીક છે. એને એના લાયબ્રેરી રૂમમાં ધૂળની ઢગલીઓ કોઈ ગેબી સંકેતો આપતા હોય એવું લાગે છે. એમાં જ અવકાશવિજ્ઞાનની સંશોધક સંસ્થા “નાસા”નું વડું મથક મળી આવે છે. જેમાં વયોવૃદ્ધ પ્રોફેસર સિક્રેટ મિશનની તૈયારી કરે છે.

અગાઉ બ્રહ્માંડમાં મોકલેલા અવકાશયાત્રીઓની માહિતીને આધારે જ્યાં પૃથ્વી છોડી કૃત્રિમ ગ્રેવિટી સાથે સ્પેસ સ્ટેશનમાં મોકલી પછી માનવજાતને વસાવી શકાય એવા ગ્રહને શોધવાનો પ્લાન “એ” છે. જો એ ફેઈલ જાય તો માનવજાતના ભ્રૂણ વર્તમાન અવકાશયાનમાં થીજાવી રાખેલા છે, એનાથી કોઈ પ્રલય પામેલી પૃથ્વી સિવાયના ગ્રહ પર નવા જ માનવો પેદા કરી નવતર માનવ પ્રજાતિ સુરક્ષિત રાખવાનો પ્લાન “બી” છે. પ્રોફેસરની યુવાન દીકરી અને અન્ય સાથીઓ સાથે કૂપર એના મતે આકાશમાં કોઈ અજ્ઞાત શક્તિ (ધે) થકી બનેલા વર્મહોલની મદદથી બ્લેકહોલ નજીકનું બ્રહ્માંડ ઘમરોળવા નીકળે છે. આ પ્રવાસ કેટલા વર્ષો ચાલશે એની ખબર નથી. પણ જતાં પહેલા મક્કમ બાપ નાનકડી વ્હાલસોયી દીકરીને પ્રોમિસ કરે છે ખુદા ગવાહ સ્ટાઈલમાં : મૈં વાપસ આઉંગા, યે મેરા વાદા રહા.

પણ દીકરી તો જવાન સાયન્ટીસ્ટ થઈ જાય છે, વૃદ્ધ વિજ્ઞાની મરતા પહેલા એને કહે છે કે પ્લાન એ પહેલેથી જ શક્ય નહોતો કારણ કે પુરતી માહિતી નહોતી. દરમિયાન સ્પેસટ્રાવેલમાં સમય ધીમો પડતો હોઈને પૃથ્વી પર દાયકાઓ વીત્યા છતાં બાપ જવાન રહે છે. એના મિશનમાં એક ગ્રહ પર માત્ર પાણી અને એના દિવાલ જેટલા ઉછળતા મોજાં છે. બીજા પર ફક્ત બરફ છે અને પોતાનો જીવ બચાવવા સ્વાર્થથી જૂઠું બોલતો હિંસક વિજ્ઞાની છે. ત્રીજા સુધી પહોંચવાનું છે. એમાં અણધારી ઘટનાઓમાં યાન ગુમાવી એ પ્રોફેસરની દીકરીને બચાવી આગળ મોકલે છે.

પણ પોતે અને રોબો ટાર્સ ઇવેન્ટ હોરાઈઝન પાસે સરકીને અકસ્માતે એક પાંચ ડાયમેન્શનના “ટિઝરેકટ” ટાઈપના ફાઈવ-ડી ટ્રાન્સપેરન્ટ ક્યુબમાં ફસાઈ જાય છે. જ્યાંથી એને પોતાનો ભૂતકાળ અને દીકરી નાની હતી, ત્યારનો લાયબ્રેરી રૂમ દેખાય છે. જેમાં એ ગુરુત્વાકર્ષણની મદદથી બ્લેક હોલના કેન્દ્રમાંથી રોબોએ ભેગો કરેલો ડેટા ભૂતકાળમાં ટ્રાન્સફર કરે છે. જેના જોરે દીકરી અધૂરા સમીકરણો પુરા કરી માનવજાતને કૃત્રિમ ગ્રેવિટી ઉભી કરવા નળાકારરૂપે ગોળ ફરતા સ્પેસ સ્ટેશનોમાં વર્તમાન માનવજાતના વંશજોને બચાવે છે. અંતે વૃદ્ધ દીકરી મરણપથારીએ છે ત્યારે દેખાવમાં જવાન રહેલા બાપ સાથે એનું ટીઅરજર્કર બોલીવૂડીશ મિલન થાય છે.

***

ઇન્ટરસ્ટેલરમાં નોલાને ખાસ્સી વૈજ્ઞાનિક ઓથેન્ટીસીટી રાખી વાહવાહી મેળવી છે, પણ સાથોસાથ ફિલ્મને ડોક્યુમેન્ટ્રી બનતા અટકાવે એવી સિનેમેટિક લિબર્ટી પણ લીધી છે. જેમ કે, એક કલાક = ૭ વર્ષ જેવો જંગી ટાઈમ ડિફરન્સ ધરાવતો ગ્રહ બ્લેક હોલે વળ આપેલા સ્પેસટાઈમની અત્યંત નજીક હોય ને તો એ ગબડી પડે. (ગ્રહને પોતાની ગરમી કે પ્રકાશ ના હોય – એ બધું તારાને હોય) એવું નાં થાય તો ય બ્લેક હોલને લીધે ગૃરુત્વાકર્ષણ પહાડ જેવા મોજાં તો ઉભા કરે, પણ અંતર વધે એમ ગ્રેવિટીનું જોર ઘટે. એટલે બ્લેક હોલ તરફના મોજાં અને દૂરની સપાટી વચ્ચે મોજાની ઈમ્પેક્ટમાં એટલો ફેર પડે કે પ્લેનેટ પર ચિક્કાર ધુમ્મસ-વેપર પેદા થાય એને એના દબાણમાં પ્લેનેટ વીખેરાઈ જાય ! માટે પહેલો વોટર પ્લેનેટ સાયન્ટીફિકલી ટકે નહિ.એવું હું જેટલું વિજ્ઞાન જાણું છું, એના આધારે લાગે છે.

બીજી એક આડવાત, ઇન્ટરસ્ટેલર માટે નોલાનના જરૂરી વખાણ બંને લેખમાં છુટ્ટી કલમે  કર્યા જ છે. ( અને અગાઉ ઇન્સેપ્શન પર લખેલી ટ્રાયોલોજી તથા ડાર્ક નાઈટ પરના લેખોમાં ય !)  પણ આ ફિલ્મ વધુ એક વખત અઠંગ સિનેરસિયાઓ માટે નોલાનની એક ફિલ્મમેકર તરીકે મર્યાદાઓ પણ છતી કરે છે. નોલાનની બધી જ ફિલ્મો જુઓ તો રાકેશ રોશનની માફક પ્લોટલાઈન સેઈમ લાગે. હીરો અમેરિકન ગોરો હોય. આયુષ્યની ત્રીસી વટાવી ચુક્યો હોય…એને ક્રેઝી કહી શકાય એવા જરા હટ કે શોખ હોય અને કોઈ એક બાબતમાં અપાર પ્રતિભાશાળી અને બુદ્ધિમાન હોય. કોઈ ખાસ બાબતનું એને પાગલ જેવું વળગણ હોય. અને ભૂતકાળની કોઈ ગમખ્વાર ઘટનાના આઘાત સામે એનો આંતરિક સંઘર્ષ ચાલતો હોય. આમાં એવો જ કોઈ વિલન કે સિચ્યુએશનના ટ્વિસ્ટસ મૂકો – અને એના લાજવાબ માનવમનના નિરીક્ષણો તથા સમાજ-આસપાસનું જગતનાં પરની વ્યાખ્યાઓ અને કોમેન્ટ્સ ભભરાવો એટલે નોલાન ફિલ્મ ઈઝ રેડી. હા, એનું આ પ્લોટ વારંવાર કહેવા માટે સતત બદલતું પ્રિમાઈસ મૌલિક અને અનોખું હોય છે. ઇન્સેપ્શનમાં સપનું કે પ્રેસ્ટીજમાં જાદૂ કે ઇન્ટરસ્ટેલરમાં સ્પેસસાયન્સ અને બેટમેન, મેમેન્ટો કે ઇન્સોમેનિયામાં થ્રીલિંગ બેકગ્રાઉન્ડ…અને સ્ટ્રોંગ આઈડિયાઝ માટે તો એ સ્લામીનો અધિકારી છે.

ઉપરાંત, નોલાન ઈઝ ક્લીઅરલી નોટ રોમેન્ટિક. એના લગભગ પાત્રો સેક્સલેસ લાગે. જાણે આવેગોને બદલે દિમાગી તરંગોથી ઉત્તેજિત થતાં હોય તેવા ! ઠંડા અને કેમિસ્ટ્રીમાં કૃત્રિમ. એક જીવંત ધબકતું નોર્મલ વિશ્વ એ આપણા સંજય ભણસાલીની જેમ જ બનાવી શકતો નથી. એને વાત કહેવા માટે એબ્નોર્મલ / અનરિયલ કે ડાર્ક નોઈર પ્રકારનું વાતાવરણ જોઈએ. ફિન્ચર કે સ્કોરસીસ કે સ્કોટ કે કુબ્રિક કે ઝેમેક્સસ કે કુરોન કે કેમેરૂન વગેરે વૈવિધ્યમાં ખાસ્સો ઉંચો સ્કોર કરી જાય. આ ટીકા નથી. પણ સ્પષ્ટ વિશ્લેષણ છે. સ્પીલબર્ગ એટલે જ નોલાનથી જોજનો ઉંચે છે. અહીં ઇન્ટરસ્ટેલરની ટાઈમલાઈન સમજાવતા બે ચાર્ટ્સ નેટ રત્નાકરમાંથી વીણ્યા છે એ જુઓ પછી ઇન્ટરસ્ટેલર માટે એને પ્રેરણા મળેલી એ ફિલ્મોની યાદીનો ચાર્ટ છે. એમાં સ્પીલબર્ગની ફિલ્મો છે જ. અને છેલ્લે બોનસમાં લિંકસ છે :નોલાનની આ ફિલ્મ બનાવવા માટે પ્રભાવિત કરનાર ૯ ફિલ્મોની ટ્રેલર સહિતની  રસપ્રદ વિગતો તથા સ્પીલબર્ગ માટે મૂળ લખાયેલી સ્ક્રિપ્ટ કેવી હતી એ બયાન કરતી એક લિંક.

interstellar
inter3
nolan1http://wallstcheatsheet.com/entertainment/9-films-that-inspired-christopher-nolans-interstellar.html/?a=viewall

http://www.slashfilm.com/interstellar-script-differences

 
23 ટિપ્પણીઓ

Posted by on નવેમ્બર 26, 2014 in cinema, science

 
 
%d bloggers like this: