RSS

Category Archives: india

प्यार के कागज़ पे, दिल की कलम से…. ख़त मैंने ‘ ए. बच्चन’ के नाम नाम लिखा…

 

20150606_184008

स्वजन श्री अमिताभ बच्चन,

जहां पे रोज सुबह मीडिया सेलिब्रिटियों का ‘मास प्रोड्क्शन’ करता है, वहां स्वाभाविक तौर से गार्बेज की डस्टबीन भी बड़ी होती है. उसमे एक ही सुखद अपवाद है, गगनचुंबी ऊंचाईयों को छूनेवाली अज्जीमोशान शख्सियत – एक परदे के आगे और परदे के पीछे दोनों जगह पे “सुपरहीरो’ – अनमोल, असामान्य, अभूतपूर्व, अविनाशी, अद्भूत इन्सान – अमिताभ बच्चन.

आप को जब व्यथा होती है, तो उसकी वेदना सारे देश में होती है. क्यूंकि जीवन की आपाधापीमें आप हमारा विश्राम है.

ये प्रेमपत्र नहीं, है पार्थना भी नहीं है. ये है – ‘थेंक्स गिविंग’ ! आभारप्रदर्शन. इस पत्र में आप को किया गया संबोधन केवल औपचारिक नहीं है. इस देश के और बहार के भी लाखों – करोडों एसे परिवार है, जिन के लिए आप उन के पारिवारिक सदस्य है. पुत्र, पिता, बंधु, सखा, आदर्श, गुरु कितने ही रूप में हमने आप को चाहा और सराहा है, अपने कुटुंब का एक स्वजन माना है. ये केवल कोई सुपरस्टार अभिनेता होने की वजह से नहीं है. ये है आप के वजूद की वजह से.

और आप ने भी हमारी कम कद्र नहीं की है. ‘केबीसी’ में मधुर मुस्कान और जोशीली जबान से आप जब सब का अभिवादन करते हो, तब आप की आंखोमें आप के ये “एक्सटेन्डेड फेमिली’ के लिए रुणस्वीकार का आदर और प्यार भरा स्नेह दिखाई देता है. ये अभिनय से नहीं आता. ये आता है आप के बड़े बुजुर्गो के संस्कार से.

आप हे, तो हम है. आप की फिल्मोंने एक बच्चे को गुजरात के छोटे से गाँव में दक्षिण ध्रुव के चुम्बकीय ध्रुव की  तरह छुआ. अपनी इकलौती संतान को घर पे पढाने कृतसंकल्प मेरे शिक्षक मातापिताने हर रोज एक किताब चोकलेट के बजाय बच्चे को देने का संकल्प किया. उस के खर्च के लिए मेरी स्वर्गस्थ माँ ने कभी गहने न पहन के पुस्तक लेने की प्रतिज्ञा की. मुझे आज भी याद है, उन की केंसर की बीमारीमें मै उन को मुंबई ले आया था और थोडा घुमा रहा था तो आप के घर को बहार से देख के उन की आंखोमे आई हुइ वो बिजली सी चमक. मेरे मितभाषी पिताजीने आप की वक्तृत्व कला की मिसाले मुझे दी.

लेकिन वो फिल्में कम देखते थे, मैंने तो थोडा बड़ा होने के बाद गाँव के एक मेले में “शोले” पहली बार देखी, और आप से सम्मोहित , वशीभूत हो गया. वहां से संसार की सब कलाओ का संगमतीर्थ सिनेमा मेरी मा हो गया, और मैंने पूज्य मोरारिबापूने जब मुजे ‘सिनेमा’ पर व्याख्यान देने के लिए अपने यहाँ बुलाया तब मंच से कहा “ मेरी कुंडलिनी हिमालय में नहीं, थिएटर में जागृत होती है !” इस का यश आप के जादू को है.

आप न होते तो मेरे जैसे कितनों को कभी सिनेमा से इश्क न होता. तो फिर फीलिंग को एक्सप्रेस करने की तमन्ना न होती. किसी की धडकन को छूने के लिए शब्द और विचारों की अभिव्यक्ति न मिलती. फिर बगैर कागज़ के नानाविध विषय पर बोलने और जिन्दगी की मधुशाला के बारे में लिखने की प्रेरणा इतनी न मिलती की प्रिन्सिपाल की नौकरी छोड़ के कलम के सहारे जीना २८ साल की उम्र से शरु कर दिया ! आप की मुलाकातें पढने के लिए अंग्रेजी पत्रिकाए पढ़ कर अंग्रेजी सीखी, आप से ही तो बिना हिन्दी की पढाई किये हुए फिल्में देख के ये हिन्दी सीखी.

आप मेरी प्रेरणा रहे, व्यक्तित्व में, अभिव्यक्ति में, एवं माता-पिता को अतुल्य रूप से सपर्पित प्रेम करने वाले अभिनव सन्तान के रूप में ! पुराने मित्र जब अलग हो जाये तो उनके विषैले द्वेष के प्रति संयमित मौन सीखाने के लिए. न जाने जीवन के कितने घंटो को आप के बारे में सोचते हुए, आप के स्वास्थ्य और सफलता की कामना में बीता दिया, और यहाँ पे ही सार्थकता का निर्वाण अनुभव किया.

इन्सान सब से सुखी, प्रसन्न कब होता है ? जब वो अपने अप को भूल इस प्रकृति की सर्जकता में खो जाए. खुद को भूलना ही परम मोक्ष, सत चित आनन्द है. क्रिकेट का मेच हो या महोब्बत के वो नजदीकी ( इन्टीमेट ) लम्हें – स्वव को जब भूल जाते है, तब वो अनुभव रुचिकर रहेता है. हमारा मन हर बार नया अनुभव तलाशता है, और हमारा तन हर बार पुराने अनुभव का पुनरावर्तन चाहता है.

आप ने वो दोनों दिए ! अपने करिश्माई अभिनय और सज्ज अनुशासन से : नये का रोमांच, पुराने की गरिमा. शांति और आनन्द के लिए लोग लास वेगास से रुषिकेश तक जाते है, पैसा और प्रतिष्ठा; सत्ता और सौन्दर्य सब कुछ मिलने के बाद उन को चाहिए कुछ इसे पल जिन में वो सब भूल के खो जाए.

और बच्चनजी, आप का सब से बड़ा स्थान इस लिए नहीं है, की आप को स्टार ऑफ़ ध मिलेनियम का खिताब मिला या मैडम तुसों का पुतला बना, या करोड़ो तालीयों के करतलध्वनि का गुंजारव हुआ या सुर्खियों की रौशनी आप पर अलौकिक रूप से ४५ साल से ज्यादा बनी रही.

वो इस लिए है की आप ने हमें अपने दर्द को भूल कर, मरते दम तक भूल न सके इतने बेसुमार पल दिए रंजन एवं सर्जन के ! आप परदे पे हसें, और हम मुस्कुराए, आप रोये और हमारी आंखोमे नमी सी छा गई. आप विचलित हुए और हम आहत हुए, आपने गाया और आप नाचे तो हम भी कदम-ब-कदम थिरकने लगे. आप की आंखोमे फौलाद को पीघालने वाला गुस्सा दिखाई दिया, और हमारी रीढ़ की हड्डीमें कंपन आ गया !

प्रतिभा और प्रभाव की जिन्दा व्याख्या क्या होती है, वो आप से ही पुरे देश की तीन पीढियोंने सीखा ! शिखर की चोटी पर पहुँच कर और सदैव वहां टिक कर भी आभिजात्य और अच्छाई को कम नहीं करना चाहिए, बल्कि बढ़ाना चाहिए वो आपने उपदेश नहीं, आचरण से सीखाया.

आप की चिंता हम जैसे करोडों चाहनेवालो को इस लिए है, की हमें अपनी चिंता है. आप के बिना जीना भी क्या जीना है ? हम फिल्मे देख के आप की प्रशंसा करते हुए मोबाइल की बटरी और बेलेंस खो देते है, क्योंकि हम ने आप को पाया है और आप से पाया है. और संसार उन्हें ही याद रखता है , जिन्होंने दुःख सहा, और सुख बांटा. कुछ लिया. मुंबई हजारो खरबपतियों के बड़े बड़े महल है, लेकिन आज भी सालों से से भीड़ आप के घर के सामने है, क्यूंकि आपने बहुत कुछ दिया है हम को. अभी भी दे रहे है.

इस लिए, अगर महात्मा गांधी ‘राष्ट्रपिता’ है, तो आप ‘राष्ट्रपुत्र’ है. आप का घर , आप का परिवार राष्ट्रीय एकता की अनोखी मिसाल है. आप के परिवार में तो चार लोगों के बीच छे पद्म सम्मान है. लेकिन ये सम्मान आप के लिए जागने वाली जनता के ह्रदय से आया है. हर धर्म , हर प्रान्त, हर जाति को आपने जोड़ के रखा हुआ है, उन का अटूट विश्वास जीता हुआ है.

आप चलते है, तो दिल दहलते है वो पर्सोना देख के, इतनी बुलंद आवाज़ के बावजूद आप खामोशी से वो बयां करते है , जो शब्दों से महेसूस नहीं होता. आपने लड़ना सीखाया, और आज आप ने उम्र को करा कर जीना भी सीखाया. आप से आधी उम्र के लोग आप उन से दुगनी उम्र में जितना काम करते हो, उसका आधा भी नहीं कर पाते ! वो भी इतनी परफेक्शन और पेशन से.

तेजोद्वेष से मुल्यांकन विवेचक करते है, क्योंकि प्रसिद्ध व्यक्तित्व की आलोचना कर के चाँद लम्हों की प्रसिध्धि मिल जाती है. लेकिन सिध्धि के लिए तो जीवन के यज्ञ में अपने आप की आहूति हर रोज देनी पड़ती है. जिन्दगी इम्तिहान लेती है. लेकिन मुकद्दर का सिकन्दर वाही है जो हर कदम पे आंसुओ की नई ज़ंजीर को अंदर छिपा के साजे गम पर ख़ुशी के गीत गाता फिरे हरदम.

आज भारत की युवा पीढ़ी सब से ज्यादा हताश हो के जरा सी विफलता में आत्महत्या की हताश सोच रखती है, तब आप का जीवनसंग्राम उन के लिए एक आदर्श है. जीवन के हर चक्रवात का, आपने हँसते हुए मुकाबला किया. संजोगो के प्रवाह के सामने मौन रह कर मेहनत से ललकार की, और पराक्रम दिखाया. आप हमेशा किस न किसी मुसीबात से लड़ते रहे, और जीतते रहे. और हमें जताते रहे – जीवन में हार कहाँ है ? या तो जीत है, या फिर नई कोई सीख है. ये है महानायक. प्रभुकृपा से आप का पर्दे पे ही नहीं, जीवन में भी दूसरा नाम ‘विजय’ है.

आप आज भी पारसमणि है, जो सिर्फ अपने होने से जीवन को कंचन बना देते है. आप ने बाबूजी वो कविता के अनुपम शब्दों को प्राण दिया है : मैंने जीवन देखा, जीवन का गान किया. मैं कभी, कहीं पर सफ़र खत्‍म कर देने को तैयार सदा था,  इसमें भी थी क्‍या मुश्किल; चलना ही जिका काम रहा हो – दुनिया में हर एक क़दम के ऊपर है उसकी मंजिल !

परमात्मा से पार्थना यही है, आप की रग रग में ऐसा ही “एवर-यंग” लावा उर्जा से सराबोर प्रकाशित रहे, आप की जुल्फों से प्यार रहा, आप की  तरह ज़ुर्रियो को भी नमस्कार है. जीवन को ज्यादा पहनने से आई सिलवटें आप की चिर परिचित स्मित और मक्कम मुखमुद्रामें आप को फिर छोरा गंगा किनारेवाला बना देती है. मौत को बहुत बार आपने जीने के अंदाज़ सीखाये है, इस लिए भी आप को लोग शंहशाह कहते है !

आप ने एक बार लिखा था, किस तरह आप की माताजी प्रभातमें ताजे शबनमी पुष्पों से आप का घर प्रसन्न रखती थी. आप को देख के, सुन के, पढ़ के, आप के बारे में सोच के, आप के कोई पोस्टर को भी देख के ऐसी ही मधुमय खुशबू गुजरात की ही तरह हमारा मन आंगन महेकाती रहे.

गुजराती अखबार में लिखने की वजह से आप के प्रति ये स्नेह और आप की फिल्में या ज्ञान की बाते लाखों पाठको तक बार बार पहुंचाई, एक लेखक को स्वप्नवत लगे इतने चाहकों का स्नेह पाया, आप की वजह से यार दोस्त मिले – लेकिन आप तक ये बाते पहुंचा न पाया…

एसा आप का एक फैन नहीं, एयरकंडीशन्र – वो भी टर्बो पावर और मेगाटन वाला.

जय.

( तसवीर : मेधा दीपक अंतानी )

DSCN4289

 
 

ચૂંટણીચકરાવો : મેક્સિકન સ્ટેન્ડઓફથી મોડર્ન મેનિફેસ્ટો !

ગુજરાત ચૂંટણી જીતવાના કપરા ચઢાણ ચડવા માટે ભાજપને હાર્દિક અભિનંદન. સારી ફાઈટથી સ્થિતિ સુધારવા માટે કોંગ્રેસને ય કોન્ગ્રેટ્સ. ગુજરાત ચૂંટણી પર આ લેખ ૬ ડિસેમ્બરે મારી કોલમમાં છપાયેલો. એ ન વાંચનારે દિલીપ પટેલનો સાવ વાહિયાત લેખ મારા નામે વોટ્સએપ પર વહેતો કર્યો કે -ભાજપને માત્ર ૫૦ સીટ્સ મળશે ને evm મશીનમાં ગોટાળા શક્ય છે. – આવી  મારા નામે ભાજપવિરોધનો ગપોડી એજેન્ડા ચલાવવાની કુચેષ્ટા સામે મેં તો ફોજદારી ફરિયાદ પણ સાઈબરક્રાઈમમાં લખાવી. ૮ ડિસેમ્બરે અંગત મિત્રો સાથેની વોટ્સએપ ચર્ચામાં મેં કહ્યું હતું કે ભાજપ ૧૦૦ આસપાસ રહેશે. હું રાજકીય લેખો લખું ત્યારે મારી ભૂમિકા પેથોલોજીસ્ટ જેવી પહેલા હોય, જે છે એનો એક્સ રે કાઢવાનો. કેટલાક હાડોહાડ મોદીવિરોધી પૂર્વગ્રહ ધરાવતા મિત્રોને મારું એક વાક્ય આમાં ખૂંચ્યું : આમ તો ગુજરાતી પ્રજામાં જન્મજાત વેપારી કોઠાસૂઝ છે. એટલે ઉપર મોસાળનું જમણ હોય ત્યારે ભાણિયાને ભાણા પરથી ઉઠાડવાની ભૂલ ન કરે.કેન્દ્ર ને રાજ્યમાં એક પક્ષની સરકાર હોય ત્યારે વિકાસના હીંચકાના સેલ્લારામાં કડાંના કીચૂડાટ ઓછા થાય, એ દિલ્હી ન સમજે પણ અમદાવાદ સમજે એટલું શાણું છે.  આ સાચું જ સાબિત થયું. ગુજરાતના મતદારે વડાપ્રધાનનું માન ને કેન્દ્ર રાજ્ય બેય માં એક પક્ષના ગુજરાતી રહે એનું ધ્યાન પણ રાખ્યું ને સાથે જે સ્થાનિક ભાજપનો અહંકાર ઉતારવાનો હતો એ ઉતારી પણ દીધો. આ વાક્યની આગળ જ લેખમાં જ લખેલું કે, આ વખતે આમ વન વે સાવ નહિ ચાલે ( જે અમુક લોકોએ વાંચતી વખતે ચાતરી ગયા હતા !)  ને રસાકસી થઇ. આ લેખ ધ્યાનથી ને બનાવટી નહિ પણ સાચા નાગરિકહિતમાં વાંચશો તો એમાં કોંગ્રેસ-ભાજપ બંને માટે ઈલેકશન પછીનું ય એનાલિસીસ દેખાશે. એમાં આગોતરા જ કારણો છે. શ માટે ભાજપની સીટ્સ ઘટશે ને કોંગ્રેસની વધશે એના. અને એ કેવળ જાતિવાદ પૂરતા નહી હોય. એમાં એ ય દેખાડેલું છે, કે આ સમસ્યા છતાં નરેન્દ્ર મોદી ભાજપનો જીત સુધી પહોંચાડી શકશે. અને જીતની ચાવી પાટીદારો પાસે રહેશે. આજે જોઈ શકો છો કે, સુરત-રાજકોટ-મહેસાણા વિસ્તારમાં પાટીદાર મતદારે ભાજપને નિર્ણાયક સરસાઈ અપાવી દીધી. અને કોંગ્રેસની સીટ પણ અમરેલી-જૂનાગઢ-ચરોતર વગેરેમાં એ જ કારણથી વધી.  એમાં એ ય લખેલું છે કે છેલ્લે જોરમાં આવેલી કોંગ્રેસ  ગુજરાતમાં લોકપ્રશ્નોની લડત આપવામાં  નિષ્ફળ ગઈ. કોંગ્રેસના મુખ્યમંત્રીપદના લગભગ બધા જ નામો હારી ગયા. એમાં આ જ કારણ છે. વિપક્ષ તરીકે પાંચ વર્ષમાં ઓછું હોમવર્ક. નહિ તો ચિત્ર હજુ જુદું હોત. પણ અહીં નવી સરકારે કરવા જેવા કામની જાતિવાદથી ઉપરની શુદ્ધ વિકાસલક્ષી એજેન્ડા પણ છે. અને આપણી બધાની ફરજ પણ. લો વાંચો એ લેખ :


ms 2

ગુજરાતમાં ચૂંટણી ચરમસીમાએ છે ત્યારે એક આપણા માટે નવો, પણ ફિલ્મોના શોખીનો માટે જાણીતો શબ્દ છે : મેક્સિકન સ્ટેન્ડઓફ. એક ઉપર બીજો બંદૂક તાકે, બીજા પર ત્રીજો કે ત્રીજી, એના પર ચોથો… અલગ અલગ દિશાએથી બધા એક બીજા પર પિસ્તોલનું નિશાન રાખીને બેઠા હોય. જેને એવું લાગતું હોય કે પોતે જંગ જીતી ગયેલો છે ત્યાં અચાનક ખબર પડે કે પાછળથી દુશ્મનના કોઇ સાગરીતે એની કાનપટ્ટી પર પિસ્તોલ તાકેલી છે. એ પિસ્તોલ તાક્વાવાલો હરખાતો હોય ત્યાં એને ખ્યાલ આવે કે એ તો વળી અન્ય કોઇ ટાર્ગેટ પર છે.

પ્રેક્ષકોના શ્વાસ અદ્ધર થઇ જાય એવી થ્રિલ. ઈશ્કિયા પાઈરેટ્સ ઓફ કેરેબિયન જેવી સેંકડો ફિલ્મોમાં આવી સીન્સ જોયા હશે. રિવોલ્વર, છરી, ગ્રેનેડ, રોકેટ લોન્ચર અલગ અલગ હથિયારથી ખેલતી શતરંજ જેવી ચેક આપવાની ચાલ ! ટૂંકમાં, એવી સ્થિતિ જેમાં રોજ નવા નવા વળાંક અલગ અલગ સામસામા મોરચા માંડી બેઠેલા લોકો દ્વારા આવ્યા કરે. અને કોણ જીતશે એ નક્કી ન થતું હોવાથી જીવ તાળવે ચોંટી જાય દર્શકોનો.

આ વખતે ગુજરાત ઈલેકશનમાં બરાબર આવી સિચ્યુએશન જ છે. હવે રિયાલીટીમાં એ આપણી અર્થાત ગુજરાતના નાગરિકો સામે ભજવાઇ રહ્યા છે. આમ તો ગુજરાતી પ્રજામાં જન્મજાત વેપારી કોઠાસૂઝ છે. એટલે ઉપર મોસાળનું જમણ હોય ત્યારે ભાણિયાને ભાણા પરથી ઉઠાડવાની ભૂલ ન કરે.

કેન્દ્ર ને રાજ્યમાં એક પક્ષની સરકાર હોય ત્યારે વિકાસના હીંચકાના સેલ્લારામાં કડાંના કીચૂડાટ ઓછા થાય, એ દિલ્હી ન સમજે પણ અમદાવાદ સમજે એટલું શાણું છે. પણ એમ વન વે પૂરી થઇ જાય તો ફિલ્મી ક્લાઇમેક્સની થ્રીલ શું આવે ? પાછળથી સરકારે જે તાબડતોબ સુધારા કરવા પડયા એવા જીએસટીના બ્યુરોક્રેટિક  એપ્રોચને લીધે વેપારીઓમાં જ ચણભણાટ થયો !

આઈઆઈટી અને આઈઆઈએમ, એમ સાયન્સ ને કોમર્સની ભારતમાં અલ્ટીમેટ એવી બે ડિગ્રી લઇને પછી રાઈટર તરીકે આર્ટસમાં નંબર વન કોમ્યુનિકેશન કરનાર વિશ્વપ્રવાસી ચેતન ભગતને પણ શરૃઆતની જીએસટી રીટર્ન ફાઈલ સીસ્ટમ જ પઝલ જેવી લાગી હતી ! વિકાસ આંતરપ્રાન્યોરશિપ ને ઔદ્યોગિક ઉત્પાદનમાં પ્રગતિ સિવાય થાય નહિ.

અને નેહરૃવિયન સમાજવાદી (વાસ્તવમાં અર્ધસામ્યવાદી !) મોડેલમાં બિઝનેસમેનને કોમનમેનનો દુશ્મન ચોર માનવાની નીતિરીતિ શરૃ થઇ એમાં જ રૃપિયો વિદ્યા બાલનને બદલે દીપિકા પાદુકોણે જેવો ઝીરો ફિગર થતો ગયો ! ચેતન ભગતે લખ્યું એમ જીએસટી રેટ્સ આર ટુ હાઈ એન્ડ ટુ મેની. સરળીકરણ થતાં થતાં કોમ્પ્લેક્સ થઇ ગયું માળખું !

જે બાબતથી મોટા ભાગના સરકારી શિક્ષકો પરેશાન હતા એ નાના મધ્યમ વેપારીઓની માથે પણ આવ્યું. મૂળ કામ છોડીને કિસમ કિસમના ફોર્મ ભર્યે રાખવાનું ! બેશક, હેતુ ઉમદા કે ભારતમાં ટેક્સ ચોરી થાય નહિ ને બધું એક જ ટેક્સમાં સ્ટ્રીમલાઈન થાય.

પણ અમલની ગૂંચ તો સતત સુધારા કરી સરકારે ઉકેલવી પડી છે. ચૂંટણીપર્વનો લોકશાહીમાં આ ફાયદો છે. પ્રશાસને પ્રજા માટે ઝૂકીને ફ્લેક્સિબલ થવું પડે. પણ વળી પબ્લિક પોપ્યુલર થવા જુના જમાનાની એ માનસિકતા દરેક પક્ષો ઘૂંટયા કરે છે : દરિદ્રનારાયણની આરતી ઉતારવાની. માટે દરેક લકઝરી પર ઊંચા ટેક્સ નાખવાના નાટકો ચાલે છે.

આમ તો, ઉલટું લોકો ખર્ચ ઓછો કરે, ટેક્સ વધુ ગુપચાવે અને દેશની ઇકોનોમીમાં પુરા પૈસા આવે નહિ. મહેનત કરીને મેળવેલા પૈસા સતત ઊંચા ટેક્સમાં જ ચૂકવવા પડે તો મહેનત જ શા માટે કરવી એ માનવસ્વભાવ છે. સેલ્ફ ફાઈનાન્સ સ્કૂલોની લૂંટ બંધ કરાવવી જ પડે, પણ સિલેબસના કે ફરજીયાત સ્પોર્ટસ ગ્રાઉન્ડના એકેડેમિક નિયમોના પાલન વિના દરેકને એક જ ફીના ધોરણે બાંધી દેવામાં પોલ્યુલારિટી મળે. ક્વોલિટી નહિ !

એટલે સરકાર પેટ્રોલ-ડિઝલના ભાવ ઘટાડે નહિ, એ ય ઇકોનોમિક એન્ગલથી યોગ્ય છે કે, રેગ્યુલર ઇન્કમ જેમાંથી થાય એવા સોર્સમાં આ બહાને ફરજીયાત બચત કરાવવી ! (સરકારે આ દૂઝતી ગાયને એટલે તો જીએસટીના ખૂંટે બાંધી નથી !) પણ સમસ્યા ટેક્સ કરતા વધુ ટેક્સના પૈસા એડવાન્સમાં વાહન પણ લેતી વખતે ચૂકવ્યા પછી ને ટોલ પણ ભર્યા પછી એક ચોમાસે ખાડા પડે એવા ધોવાઇ ગયેલા રસ્તા પ્રતિવર્ષ કોન્ટ્રાક્ટરોની મિલીભગતથી જોવા મળે એ છે !

સતત જીત છતાં નજર સામે રોડ પરથી રખડતા ઢોર, ભસતા કૂતરાં, નડતા ખાડા, કનડતા સ્પીડબ્રેકર્સ, ગંધાતા કચરાં, ઉભરાતા નાળા અને ખોદાતા કન્સ્ટ્રકશન પ્રોજેક્ટ્સ કરપ્શન પછી ય બંધ ન થયા.

ફિક્સ પગાર જેવી સમસ્યાઓ લંબાઇ ને કળા ને યૂથ ફ્રીડમ સામે સંકુચિતતાની તોડફોડ વધી એજ્યુકેશન ફિલ્ડમાં મોટા ભાગની યુનિવર્સિટીઝમાં મિડીયોકેર પોલિટિક્સ વધ્યું. ડિગ્રી વધવા લાગી ને એજ્યુકેશન  કથળવા લાગે એ  તો કયા જાગૃત નાગરિકને ગમે ? ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં ખેડૂતોના ટેકાના ભાવ ન મળ્યા ને બેરોજગારીમાં ઊછાળો આવ્યો. જ્ઞાાતિવાદી છમકલાં કે શોષણ વધ્યા.

યુવાનોને ગમતા મનોરંજન પર સેન્સરશીપ કે બેનનો કોલાહલ વધ્યો. પ્રેમીપંખીડા કે સ્ત્રીના મોડર્ન ડ્રેસ પર કડક બનતો કાયદો લુખ્ખાગુંડાઓ સામે ઢીલોપોચો પડયો, કારણ કે એમની સાંઠગાંઠ દરેક પક્ષના સ્થાનિક આગેવાનો સાથે હોય છે. લવ પર લગામ ને લુખ્ખાગીરી બેલગામ એટલે યૂથ અકળાયું. અનામતનીતિની નોટબંધી જેવી ક્રાંતિકારી સમીક્ષા કરીને એમાં કાકલૂદી નહીં, તો વૈજ્ઞાાનિક પદ્ધતિની તાતી જરૃર છે. જેથી એકને ન્યાય અપાવવામાં બીજાને અન્યાય ન થાય ને નવા ભારતવિભાજનની માનસિક સરહદો ન વધે.

તમામ વર્ગના ઘણા યુવાનોમાં એક ઘૂટન પણ છે. બેરોજગારી જગતભરમાં વધે છે. અને અમુક રાષ્ટ્રીય મુદ્દા પર ઉતાવળી પ્રજાની ધીરજ ખૂટી… એમાં સ્વયંભૂ વિકાસ ગાંડો વાળા મેસેજીઝ એ જ માધ્યમોથી ફેલાયા, જેમાંથી પ્રચારના મેસેજીઝ ફેલાતા. જે પોષતું એ મારતું જેવો ઘાટ હવે સમજાયો. એટલે જ પ્રબુદ્ધજનોએ પહેલેથી જ વોટ્સએપ વિશ્વવિદ્યાલયના ફોરવર્ડેડ ગપ્પા ચકાસણી વિના ન માનવા એ સ્ટેન્ડ રાખેલું છે.

પણ નોટબંધી પછી વિઝીબલી કોઇ મોટા બ્લેક માર્કેટીઅરને સજા થતી જોવા અને ઇન્કમટેક્સથી સરકારી કોન્ટ્રાક્ટ સુધી કેશલેસ ટ્રાન્સપરન્સી અનુભવવા તડપતી જનતાના નાગરિકોએ રિઝર્વ બેન્કના બધી નોટો જમા થયાના ખુલાસા બાદ પણ દ્રાવિડી પ્રાણાયમ કરીને કાળા નાણા પર ધોળી કોમેન્ટ આપનારા અમુક રીતસરના ચાપલૂસચક્રમો પર ગિન્નાઇને વિકાસના મેસેજીઝવાળી બંદૂક તાકી. એમાં વળી હાર્દિક પટેલ સામે ફોજદારી, તડીપારી જેવી બંદૂક તાકી ચુકેલા ભાજપ પર એણે તૂટયા વિના પાટીદાર અનામતની બંદૂક તાકી.

રાજ્યસભામાં કોંગ્રેસનો તેજોવધ કરવા એમાંથી જીતી શકે એવા ઉમેદવાર જ ખેડવવા ભાજપે વળી બંદૂક તાકી. એમાં શક્તિસિંહની ચાલાકીથી અહેમદ પટેલ વન ડે મેચ જેવા દિલધડક ડ્રામામાં જીતી જતા અચાનક ફોર્મમાં આવી ગયેલી, પણ વિપક્ષ તરીકે પ્રજાનો અવાજ બનવામાં સદંતર સુપરફ્લોપ રહેલી કોંગ્રેસે બંદૂક તાકી.

પાસના કાર્યકરોને જ અમિત શાહની ચાણક્યયુક્તિથી ભાજપમાં જ લેતા જવાનું નિશાન, સામે વળી આ બાબતે રોકડનો વિડીયો રિલીઝ થવાનું નિશાન, અલ્પેશ ઠાકોર ને જીગ્નેશ મેવાણી માધ્યમે અન્યાયના મુદ્દે સામાજિક ધુ્રવીકરણના કોંગ્રેસી દાવાનું નિશાન, હાર્દિકની સેક્સ સીડીનું બિલો ધ બેલ્ટ ટાર્ગેટ, એ સામે ઓઝપાયા વિનાનો હાર્દિકનો પાટીદાર મિજાજનો પડકારો એ વળતું નિશાન, ઇન્દ્રનીલ રાજ્યગુરૃનું મુખ્યમંત્રી પર ટાર્ગેટ, રાહુલ ગાંધીની અચાનક વધેલી હિંદુ મંદિરોની આસ્થાનું નિશાન, એ સામે મોકો જોઇ ટેક્ટફૂલી ઉડાવાયેલા બિનહિંદુવાળા પણ બિનજરૃરી વિવાદનું નિશાન, સરદાર ને ઇન્દિરા અને હજારો કરોડના  અસામાન્ય આંકડાબાજીનું નિશાન…

સત્તાપક્ષ ને વિપક્ષ બેઉ આખું વર્ષ વાંચવા કરતા પરીક્ષા વખતે ઉજાગરા કરતા વિદ્યાર્થીઓના મોડમાં દોડોદોડ કરી હોર્ડિંગથી સભાઓ ઝગમગાવી – ગજાવી રહ્યા છે… વિધાનસભામાં શોભે એવા ભાજપના જયનારાયણ વ્યાસ કે કોંગ્રેસના શ્વેતા બ્રહ્મભટ્ટ જેવા આધુનિક શિક્ષણમાં ટોચ પર રહે એવા યુવાચિત્ત ધરાવતા ઉમેદવારો ઓછા છે, પણ જ્ઞાાતિવાદી કે બાહુબલી સમીકરણોથી ટિકિટ આપવી પડે એવા વધુ છે. કાશ, નવી ટેલન્ટ્સને વધુ તક મળતી હોત ! સ્વચ્છ પ્રતિભાઓની જ કેબિનેટ બનતી હોત ! પણ સપના કરતા વાસ્તવિકતા  જુદી હોય છે !

‘જાને ભી દો યારો’ના ટ્રેજીકોમિક ક્લાઈમેક્સ જેવો આ ડ્રામા ચાલુ છે. એટલે ચૂંટણી એક્સાઈટિંગ થઇ છે. એટલે એક જમાનામાં આપણી બેટિંગ લાઈનઅપ જેમ સચિન પર આધારિત હતી અને ફિલ્મ ઈન્ડસ્ટ્રી અમિતાભ ફરતે રાસ રમતી હતી એમ ભાજપના ય ઘણા સમર્થકો-કાર્યકરો વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી તરફ મીટ માંડીને ભજન ગાઇ રહ્યા છે : ઓ પાલનહારે, નિર્ગુણ ઔર ન્યારે… તુમ્હરે બિન હમરા કોઇ નહીં ! અને મોદીસાહેબ પણ એકલપંડે પોતે જ વર્ષો સુધી ખીલવેલી હોમ પીચ પર મેચવિનર બનવા તમામ શક્તિ સાથે ઝઝૂમી રહ્યા છે.

એકચ્યુઅલી, મોદી દિલ્હી ગયા એમાં ગુજરાત ભાજપની ચા મોળી પડી. એમ તો, ડોકલામ જેવી ફોરેન પોલિસીમાં મળેલી દેખીતી સફળતા કે દેશની આઝાદી ટકાવવા જનરલ બિપીન રાવતની સેનાને મળેલી ફ્રીડમ નેશનલ લેવલ પર ચગી નહિ, ને મેઇક ઇન ઇન્ડિયા માટે અનિવાર્ય ફોરેન ઇન્વેસ્ટમેન્ટ આવતા ખચકાય એવા રાષ્ટ્રવાદના ઓઠા નીચે થતા મૂળ મોકળા સર્વસમાવેશક હિન્દુત્વની ઈમેજ ખરડતા અભણ વ્યક્તિના અભણ તોફાનો-નિવેદનો ગાજ્યા એ ખાળવા પણ મોદીસાહેબની મન કી બાતનું વોલ્યુમ પણ વધારવા જેવું છે.

ખરેખર જે ડિજીટલાઇઝેશન, અર્બનાઈઝેશન, ગેસલાઈન-વીજળી-સડક કે અમુક જેન્યુઈન રિફોર્મ્સ ને ડેવલપમેન્ટના વિકાસના કામો થયા અને ગુજરાતને એનો ફાયદો ય થયો. આનંદીબહેને પણ ટોલટેક્સ જેવા અમુક નિર્ણયોમાં યોગદાન આપેલું અને વિજયભાઇએ અમુક પગારપંચ જેવા નિર્ણયોમાં પ્રદાન કર્યું.

પણ નરેન્દ્ર મોદી જે રીતે વિકાસનું કોમ્યુનિકેશન સામાન્યજનને જાદૂઇ સ્પેલમાં લઇને કરી શકતા હતા, એમાં એમનો કરિશ્મા તો ભારતના ઇતિહાસમાં લખાય એવો બેજોડ છે. એટલે મોદીસાહેબની હાજરીમાં જે જીતનો સાવ ઇઝી કેચ થઇ જતી હતી, એ ગુજરાતની ચૂંટણી એમના ગયા પછી રસપ્રદ મેચ બની છે. કોંગ્રેસ આકડે મધ જોઇને જૂથવાદ પડતો મૂકી ૨૨ વર્ષની એન્ટીઇન્કમ્બન્સીનો લાભ લેવા આર યા પારના રિફ્રેશિંગ જોરમાં છે. સામે કેન્દ્રમાં  ગયા પણ મોદીસાહેબનો  જ વનમેન શો ભાજપ પાસે છે.

અને એટલે મેક્સિકન સ્ટેન્ડઓફની ટાઈટ પોઝિશનમાં ધડાકો ક્યાંથી થશે ને ગોળીબાર પછી કોણ ટપકશે ને કોણ બચશે એની આતુરતા એમાં ય પ્લેયર બનેલા મીડિયામાં વધી ગઇ છે ! કારણ કે, ગુજરાતની તાસીર સમજતા લોકોને લોકોને ખબર જ છે કે, ભલે અનેક મુદ્દા ગાજતા. આખરે ગુજરાતમાં વાત હિંદુ સંસ્કૃતિ  પર જ આવીને ટકરાવા, ટકવા  કે  અટકવાની છે.

અસ્મિતા કે અપેક્ષાભંગ બેઉ સારી નરસી અસરોના કેન્દ્રમાં તો સનાતન કાળની જેમ સોમનાથ જ રહેવાનું છે. અને નિર્ણાયક ફાયરની સરદારી આ આખા સ્ટેન્ડઓફમાં અત્યારે પાટીદાર મતદારના હાથમાં હોય એવું લાગે છે.

***

ms1
    
આતો વર્તમાનનો નિષ્પક્ષભાવે કાઢેલો ઈલેકશન એક્સ રે કે સ્કેન રિપોર્ટ થયો. પણ આ ચૂંટણીમાં જે સાઈડ ટ્રેક થઈ ગયો એ મેનિફેસ્ટોનું શું ? સોશ્યલ નેટવર્ક પર રીડરબિરાદર દર્શિત ગોસ્વામીએ એક પ્રામાણિક ને મૌલિક વિચારશીલ મતદાતાની માંગ જેવો વિકાસનો લોકલ એજેન્ડા સેટ મેનિફેસ્ટો આપ્યો છે. જરા એના સહેજ એડિટેડ વર્ઝન પર પહેલા નજર નાખો :

જ્યારે નાનકડા શહેરમાં ડહોળા પાણીનું વિતરણ ન થાય, પાણી માટે ફરજિયાત અંડરગ્રાઉન્ડ ટાંકા ના બનાવવા પડે. જ્યારે કોઈ પણ ઋતુમાં સ્ટ્રીટ લાઈટના અજવાળે ખાડા વિના ઘરે પડયા આખડયા વગર પહોંચી શકાય.

જ્યારે નગરજનો માટે દર થોડા થોડા અંતરે બાળકો મોજથી રમી શકે, યુગલો આનંદથી બેસી શકે તેવા સલામત ગાર્ડન બને. જ્યારે બાળકને ભણવા માટે સારી શાળામાં વ્યાજબી ભાવે ભલામણ વગર એડમિશન મળે અને ઉપદેશ વિના ખરેખર ઘડતર કરતું સારું શિક્ષણ મળે. જ્યારે કુટુંબના કોઈ પણ વ્યક્તિને બીમારી જેવા સંજોગોમાં વ્યાજબી ભાવે સારી મેડિકલ ફેસિલિટી મળે.

જ્યારે પરિવારને ઈચ્છા થાય ત્યારે સારા પુસ્તકો વાંચવા મળી રહે એવી એકાદ લાઈબ્રેરી દરેક ગામમાં જીમ્નેશિયમ સાથે હોય. જ્યારે શ્રીમતી ખરીદી કરવા જાય ત્યારે શાકભાજી કે કરિયાણાની ખરીદીમાં ભાવ વાંચી ક્વોન્ટિટી ઘટાડવી ના પડે. ને મોંઘવારી પછી ય ભેળસેળવાળી કેમિકલયુક્ત ગુણવત્તા ન મળે.

કુટુંબની કોઈ પણ મહિલા નિર્ભિક રીતે મનગમતા કપડાં પહેરીને મરજી પડે ત્યારે ને ત્યાં હરીફરી શકે. ગાડીમાં પેટ્રોલ/ડીઝલ પુરવતી વખતે ક્વોન્ટિટી મુજબ ભરાવી શકાય ના કે ઈન્ટરનેશનલથી પણ વધુ ભાવ મુજબ ! અને પછી રસ્તા સારા હોય જ પણ સ્પીડ બ્રેકર પર સફેદ પટ્ટા ય હોય, ને ટોલ હોય ત્યાં રોડ ફરતે ફેન્સિંગ પણ હોય.

જ્યારે બહાર જવાનું થાય ત્યારે ઘરની ગાડીને બદલે પબ્લિક ટ્રાન્સપોર્ટ વાપરવાનું સામેથી મન થાય એ વિકાસ. નોકરી ને જતાં રસ્તામાં મળતા અબ્દુલ પંચરવાળા કે પુંજાભાઈ ચા વાળા કે આઉટસોર્સમાં કામ કરતાં સિક્યોરિટી વાળાઓના મોઢા પર સાચુકલી મુસ્કાન હોય !

નોકરી દરમ્યાન રોજ મંગાતી અવનવી માહિતીઓને સમયસર તૈયાર કરવાના દબાણ વગર ખુશી ખુશીથી પોતાનું કર્મ કરી શકાય, અને સ્ટાફ સહિતના ઉપરી અધિકારીઓને પણ રોજ દબાણ વગર નોકરીએ આવવાનું મન થાય, તમામ સરકારી પોર્ટલો સારા સર્વર પર હોય તો કામ આરામથી થાય ને ઈ ગવર્નન્સથી નાના નાના કામોના ધક્કા બચે, ડિજીટલ સેટ અપ થતા ભ્રષ્ટાચારની શક્યતા ઘટે.

ઉપરાંત, ઉમેરવા જેવું એ ય લાગે કે આહારશુદ્ધિ સાથે વિહારશુદ્ધિ ને આરામશુદ્ધિ ય થાય. પ્રવાસનનો વિકાસ થાય. દારૃબંધી કે ગુટકાબંધી જેવા દંભી નાટકો સાવ દૂર ન થાય તો હળવા કરી એની એક કરપ્શન કે ક્રાઈમ વિનાની સીસ્ટમ બને. પોલીસતંત્ર નવી ભરતીથી વધુ મજબૂત બનીને ખુલીને લુખ્ખા ગુંડાઓ સામે કામ કરતું થાય. ધાર્મિક કે સામાજિક લાગણી દુભાવવાના નામે પોલિટીકલ સ્ટંટ કરી ટ્રાફિક ખોરવી નાખતી ને મન પ્રદૂષિત કરતી રેલીઓ પર અંકુશ આવે. કાયદાને ખિસ્સામાં લઈ ફરતા તત્ત્વો તળે રેલો આવે.

કોર્ટમાં માત્ર વકીલોને બદલે જજ પણ સેલિબ્રિટી મળે એવો ઝડપી ન્યાય તોળાય. સ્કોલર વિદ્વાનોના હાથમાં શિક્ષણનો જીર્ણોદ્ધાર થાય. મનોરંજનના નવા માધ્યમોને અવનવા હોબી એન્ડ કન્વેન્શન સેન્ટર્સ કે સાયન્સ મ્યુઝિયમ કે પાર્ક કે આઈમેક્સ થીએટર પણ ગુજરાતના વિકાસને ઈન્ટરનેશનલ કરે. સ્વચ્છતા સાથે ટ્રાફિકની શિસ્ત પણ આવે.

નવા વિચારો કે સર્જકતા કે સાહસ કે સ્પોર્ટસનું પણ સ્વાગત થાય. અવનવા પ્રોજેક્ટ માત્ર શરૃ જ ન થાય પણ યોગ્ય રીતે પૂરા ય થાય. કોસ્મેટિક ફેરફારોને બદલે રિયલ ચેન્જ આવે. કારણ કે ત્વચા મેક અપથી સુંદર લાગે છે, પણ સાચે સુંદર બનતી નથી.એ તો ખોરાક ને સારસંભાળથી જ ચમકે.

ટ્રાન્સપોર્ટેશન સ્પીડી બને, યુવાઓને વધુ મુક્તિ મળે ને બિઝનેસને વધુ રાહત સાથે મોટીવેશન. નેતા-અધિકારીઓના સંતાનો જ પરદેશ જાય એને બદલે પરદેશથી વધુ આધુનિક એવું જ આપણું ગુજરાત ગાંધીની કર્મઠતા અને નરસિંહના વૈષ્ણવજનના ભજન જેવી નાગરિકતા કેળવીને બને.

જેમાં સૌરાષ્ટ્રની રસધાર, ચરોતરના ખેતર, ઉત્તર ગુજરાતનો સનેડો ને દક્ષિણ ગુજરાતની વાનગીઓ સાથે મળીને ગિરનાર ને દાતાર જેવી સૂફીને સાત્વિક આધ્યાત્મિકતાનો સંગમ કરે. સાગર પર સ્પીડબોટને નર્મદા પર આંતરખોજ થતી રહે. મેળાના પીપુડાને મોલના પપુડા રંગત જમાવે. ગોંડલ સ્ટેટના મહારાજા ભગવદસિંહજીના નકશેકદમ પર ચાલે એવી નવી ધારાસભા ગુજરાતને મળે, એ દિલ બહેલાવતો ખ્યાલ હોય તો ય એ સપનાનું વાવેતર કોઈ પક્ષ કેમ ન કરે ?

નાગરિકોને ટેકન ફોર ગ્રાન્ટેડ લેવાનો અહમ ભારતમાં ભલભલી સલ્તનતનો ય કાયમ ટક્યો નથી. આપણા દેશની આ વિશિષ્ટતા છે. ગરવ કિયો સોઈ નર હાર્યો. માટે ચૂંટણી લોકશાહીમાં મહત્વની છે. તગડા નેતાઓએ ત્યારે ધ્યાન દઈને પ્રજાના આક્રોશ કે આક્રંદનો તીણો સૂર સાંભળવો પડે છે. સાંઈરામ દવે કહે છે એમ, મત તો આપણો કિંમતી ને પવિત્ર છે. પણ ઉમેદવારો જ સસ્તા ને અપવિત્ર હોય ત્યાં શું કરવું ?

વેલ, મતદાન તો કરવું જ. તો જ ડર બની રહેને લોકોનો શાસકો પર ! અને અનિવાર્ય અનિષ્ટ જેવું ય લાગે તો ય બધા નોટા દબાવી સચ્ચાઈનો સખત મેસેજ આપી શકે એવી પુખ્ત આપણી લોકશાહી થઈ નથી. લોકશાહી તો અરીસો છે, નાગરિકો જેવી ડિઝર્વ કરે એવી જ ગર્વમેન્ટ એમને મળે ! બસ પ્રેમની ફોર્મ્યુલા અજમાવવી.

આંખ મીંચી બધા કોલાહલ પડતા મૂકી, બે મિનીટ મૌન ધ્યાન કરવું. આપણી આવતીકાલ કેવી હોય ને કોના હાથમાં વધુ સલામત લાગે કે શોભે ? કોનામાં લીડરશિપના બધા નહિ તો મહત્તમ ગુણ દેખાય છે ? કોણ અમુક કામ કરી શકે એમ છે ? કોણ આપણા પ્રશ્નોને કામચલાઉ નહિ પણ કાયમ કાન દઈ સાંભળે ને પછી દિલ દઈ ઉકેલવા પ્રયાસ કરે છે ? આપોઆપ પેટ ભરેલા હોય ત્યારે મન શાંત રહે છે. સદ્ભાવ ને સ્મિત વધે છે.

એવો સર્વાંગી વિકાસ ગુજરાત ને ભારતનો કરવામાં સહયોગી થાય એ નેતા/ઉમેદવારને મત આપવો. પણ હા, ચૂંટયા પછી કોઈ બેફામ ન થાય માટે સતત સોશ્યલ નેટવર્ક પર પોતપોતાની મનપસંદ રાજકીય વિચારધારાની આરતી ઉતારવાને બદલે સચોટ સવાલો પૂછવાનું કામ પાંચ વર્ષ માટે મતદારોએ પણ કરતા રહેવું !

ઝિંગ થિંગ

એક તમારા મતને ખાતર ખોટો ના ચુંટાઈ એ જો જો.
એક તમારા મતને ખાતર સાચો ના રહી જાય એ જો જો.
એક તમારા મતમાં અસલી જંતુનાશક દવા ભરી છે.
ઝીણા ઝેરી જંતુઓથી સભા ના ઉભરાય એ જો જો.
એક તમારા મુંગા મતને કારણ મહાભારત સર્જાયુ,
મહાન આ ભારતનો પાછો ચહેરો ના ખરડાય એ જો જો.
એક તમારા મતની કિંમત નથી જાણતા, તો જાણી લ્યો,
સોનાની વસ્તુ છે એ લોઢામાં ના ખર્ચાય એ જો જો.
એક તમારા મતથી ખાટુમોળું શું થાશે જાણો છો ?
એક ટીપાંથી આખ્ખે આખ્ખે આખ્ખુ દૂધ ન ફાટી જાય એ જો જો.
એક તમારો મત મેળવવા કહેશે તારા તોડી લાવું ?
રાહ જુઓ પણ ધોળે દાડે તારા ન દેખાય એ જો જો.
એક તમારા મતથી ધાર્યું નિશાન વીંધી નાખો છો પણ –
એ જ તમારી ઓળખનો અંગુઠો ના છિનવાય એ જો જો.
એક તમારા મતની પળને સમજીને સાચવજો અથવા
પાંચ વરસ માટે છાતીમાં ડૂમો ના અટવાય એ જો જો.
(કૃષ્ણ દવે)

 

 
14 ટિપ્પણીઓ

Posted by on ડિસેમ્બર 18, 2017 in gujarat, india

 

આપણા સુવર્ણયુગના સપ્ત સિક્રેટ્સ : ઓલ્ડ ભારત “ગોલ્ડ” કેવી રીતે બન્યું હતું ?

india_in

 

કાં તો સામ્યવાદીઓની માફક આપણને સપના જોવા ગમે છે. વો સુબહ કભી તો આયેગી. ડ્રીમ મર્ચન્ટ્સ ઉર્ફે સપનાના સોદાગરોનો સુવર્ણયુગ હંમેશા ભવિષ્યમાં હોય છે. એ બધા ઉસ્તાદો પબ્લિકને ફોસલાવે છે. એક દિન હમ હોંગે કામિયાબ….પછી સૌ સારા વાના થઇ જશે અને એ…યને બધા હેપિલી એવર આફ્ટર રહેતા હશે. સમાજકલ્યાણના ચિબાવલા ચિંતાચતુરોનો સુવર્ણયુગ હંમેશા ભવિષ્યમાં જ હોય છે. અવાસ્તવિક આશાઅરમાનોના વેંત છેટા ગાજર પાછળ એ દોડતા રહે છે, ને બીજાને દોડતા રાખે છે.

તો ધાર્મિક કટ્ટરવાદીઓનો સુવર્ણયુગ ભૂતકાળમાં હોય છે. કોઈને ઇસ્લામનો પહેલા જેવો ચૌદ ભુવનમાં ડંકો ફરી વગાડવો છે, તો કોઈને વૈદિક સનાતન ધર્મ તરફ પાછા વળવું છે. વન્સ અપોન એ ટાઈમની મોટે ભાગે તો વાર્તા કે ગપ્પાની સેળભેળવાળી ફેરીટેલથી એ બધા ફેસિનેટ થઈને આજે નાઝીઓની જેમ ફાસીસ્ટ થઇ જાય છે ! વો દિન ભી ક્યા દિન થે એવી કહાનીઓથી અર્ધદગ્ધ-અર્ધમુગ્ધ જનતાનું આ પાસ્ટપ્રેમીઓ બ્રેઈનવોશિંગ કર્યા કરે છે. એ પૂર્વજોની માની લીધેલી ગોલ્ડન ગ્લોરી ચેઝ કરવા માટે ફેનેટિક ફંડામેન્ટલિસ્ટ બનવામાં કોઈને શરમ નથી આવતી, બલ્કે ગૌરવ થાય છે. ક્યારે પહેલા જેવો આપણો ભવ્ય ભૂતકાળ સજીવન થશે એની રાહમાં એમને અકળામણની કીડીઓ ચટકા ભરે છે.

એક્ચ્યુઅલી, ડાલ ડાલ પે સોને કી ચિડિયાની ફેન્ટેસીનાં ભાવતાં ભોજન ચાટતાં મોટા ભાગના ભારતીયો પુરાતન ભારતનાં સુવર્ણયુગની આભામાં જ પોતાનું આયખું વીતાવી દે છે. અને બાકીના ફરીથી એ જ સુવર્ણયુગમાં પોતાને જીવવા મળશે એની વાંઝણી આશામાં ! આપણને આ સુવર્ણયુગની ઝગમગતી ઝાંખી ફક્ત ધાર્મિક વ્યાખ્યાનોમાં જ મળતી રહે છે. અને બાકીની ઠોકમઠોકથી છલોછલ વેવલી વાહવાહી હિન્દુત્વવાદી સંસ્થાઓના પ્રચારસાહિત્યમાં !

જેની વાતો કરવામાં આપણે ગેલમાં આવી ગલોટિયાં ખાતા હોઈએ છીએ, એ મહાન પ્રાચીન ભારતનો એ યાદગાર સુવર્ણયુગ આખરે કઈ બાબતો પર આધારિત હતો ? એ કયા પરિબળો હતા જેણે આ સુવર્ણયુગને સોને મઢ્યો હતો ? જે ભારતીય વારસાનાં પ્રતિનીધિ તરીકે આપણે જાણવા-સમજવા બેહદ જરૂરી છે. ચાલો, ભારતનો ભૂતકાળ ભવ્ય બનાવનારા એ રમ્ય એલીમેન્ટ્સના ઉત્ખનનમાં !

***            

(૧) પડકારથી પરાક્રમ :


જરાક જુના ભારતના ઈશ્વરોના વર્ણનો કે ચિત્રો પર નજર ફેરવો. દરેકનો દેહ સ્નાયુબદ્ધ હશે અને પ્રત્યેકના હાથમાં કોઈ હથિયાર દેખાશે ! ત્રિશૂળ, તલવાર, તીરકમાન, ગદા, ખડગ, ફરસી ( પરશુ ), ભાલો , અંકુશ, સુદર્શનચક્ર, વજ્ર એટ સેટરા. મતલબ ? સંસાર અસાર છેની સુફિયાણી વાતો વધુ મિથ્યા છે. સંસારમાં રહેવું હોય તો ટકવું અને જીતવું પડે. અને એ માટે વીરતાથી ડોબાઓ ડરે એવો ડારો ય રાખવો પડે ! આપણા મોટા ભાગના પૌરાણિક ગ્રંથોમાં યુદ્ધ આવે છે. ફક્ત શાંતિપાઠ નથી. હા, આ સંગ્રામ કોઈ નિર્દોષને નડવા માટે કે નબળાને દબાવવાની લબાડ લુખ્ખાગીરી માટે નથી. બીજાની દેશભક્તિના ઘેર બેઠાં સત્ય જાણ્યા વિના પ્રમાણપત્ર આપી, જૂઠા આક્ષેપો કરવા માટે કે ગંદી નફરત ફેલાવવાની હિંસક મનોવૃત્તિને એમાં સ્થાન નથી. એ તો કાયરતા છે.

પણ ન્યાય, નીતિ અને નિયમનાં ખાતર પ્રચંડ પરાક્રમ દેખાડવામાં પ્રાચીન ભારત ગભરાતું નહોતું. અને બહાદૂરીનો અભય કેવળ ફેસબુક કોમેન્ટ્સ જેવી વાતોને બદલે જીવનનાં અભિગમમાં હતો. રાજાઓ શૂરવીર શિકારીઓ હતા, અને ડુંગળી-લસણ ખાવામાં ય ગભરાઈને ફફડી ઉઠે એવા પોપલાં પોચટ નહોતા. માંસાહાર અને સુરાપાનની સૂગ પણ આજ જેટલી વ્યાપક નહોતી, એટલે લોહી રેડાતું જોઈ શકતા હતા અને ગમે ત્યાં જંગલી રખડપટ્ટીમાં ય દાલ-ચાવલ શોધ્યા કરવાને બદલે ખડતલ કસરતી  શરીરો અને લડાયક મન બનાવી ટકી શકતા હતા.

(૨) અભિવ્યક્તિની આઝાદી :

આજે જે ફ્રીડમ ઓફ એક્સપ્રેશન ડેવલપ્ડ વેસ્ટર્ન વર્લ્ડમાં લોકશાહીનું હૃદય ગણાય છે, એ ગોલ્ડન ઇન્ડિયાનું પ્રાણતત્વ હતું. આજે કોઈ પોતાની રીતે કોઈ ધાર્મિક ઘટના કે ચરિત્રનું આધુનિક મિજાજમાં ચિત્ર દોરે તો સંસ્કૃતિનાં સિપાઈઓ એના પર ગોકીરો મચાવી દે છે. જ્યારે ત્યારે કવિઓ કે કળાકારોને અદભૂત સ્વતંત્રતા હતી એટલે તો શિલ્પ કે સાહિત્યમાં અભિવ્યક્ત થયેલી એમની આઝાદી આજનાં ભારત સુધી પહોંચી શકી જળવાઈને ! ભારતના પ્રાચીન પુસ્તકોમાં દેવતાઓ કે ઈશ્વરોની ટીકા કે મજાકના પણ પ્રસંગો આલેખાયા છે. એમના સૌન્દર્ય, વાસના, નિષ્ફળતા, પ્રેમ, લફરાં, વન નાઈટ સ્ટેન્ડ, મોજમજા, સુહાગરાત સઘળાના બિન્દાસ વર્ણનો છે.

એ હદ સુધીની છૂટ હતી કે મહાભારત જેવા ગ્રંથનાં પ્લોટમાં પણ ફેરફાર કરી કોઈ ભાસ “ઉરુભંગમ” જેવું સંસ્કૃત નાટક રચે ને દુર્યોધનને વિલનને બદલે હીરો બતાવી, પાંડવોને એના પુત્રનાં હાથે મરતા દર્શાવીને આખી કુરુક્ષેત્રની કહાની જ ટ્વિસ્ટ કરી નાખે ! આજે આવું કોઈ કરે તો એના સન્માનને બદલે એનો સંહાર થાય એટલી સંકુચિતતા છે ! એટલે જ કેટલીક હાસ્યાસ્પદ કે અયોગ્ય બાબતો પણ વ્યક્ત થઈ, કારણ કે મત રજુ આઝાદી દરેકને સરખી જ મળે ! કળાનાં ક્ષેત્રમાં કશું પણ મૂકી શકાય એ ક્રાઈમ ન ગણાય, માફ થાય. જે ફીલ કરો એ એક્સપ્રેસ કરી શકાતું. ભૂંડાબોલી ગાળો પણ અને ઉન્માદક પ્રણય પણ, સત્તાધીશોની ટીકા પણ અને ચાર્વાક જેવા નાસ્તિક રેશનલ થોટ્સ પણ. ઇન ફેક્ટ, ભારતમાં બહુ બધા ફિરકા-સંપ્રદાય-અવતાર છે એ ડાઈવર્સિટી પાછળ પણ આસ્થા બાબતે મનગમતી મોકળાશ આપવાની પુરાતન સ્વતંત્રતા છે !

 (૩) સર્જકતાનું સન્માન :

ક્રિએટિવિટી વિના કોઈ સમાજ પ્રગતિ કરી શકે નહિ. સુખ ફક્ત પાવર કે પૈસામાં જ નથી, કશુંક નવું કરી બતાવવાના રોમાંચમાં પણ છે. ફ્રીડમ ઓફ એક્સપ્રેશનની લિબરલ વેલ્યુ એટલે જ બેહદ જરૂરી છે, કે એના વિના ક્યારેય સર્જનાત્મકતા ખીલી ના શકે. આપણા ગુરુકુળો કે તપોવનોનાં સમજ્યા વિના જ ભીના ભીના થઈને વખાણ કરનારા માત્ર મોરાલિટી કે ગુરુ-શિષ્યનાં આદરની વાતો કર્યા કરે છે. પણ ક્રિએટિવિટીની વાત તો સમજતા જ નથી તો શું કરે ? એ સમયે ક્રિએટિવ બ્રેઈન્સ પાસે જેમણે કશુંક શીખવું હોય એમણે ઘર કે સુખ મૂકી જવું પડતું,  નેચરલ એક્સ્પેરિમેન્ટસ તથા ઓપન ડિસ્કશન થતા . (ઈગોઈસ્ટીક ડિબેટ નહિ, જે જાણકાર ગુરુ હોય એ શિષ્યને ખખડાવે તો બેવકૂફ શિષ્યે ડિનાયલની ‘અહંકારી પગતાઈ’ કર્યા વિના એ ઠપકો સાંભળીને જાત સુધારવી પડે ! ) નચિકેતાઓ સગા બાપને પણ સવાલ પૂછી શકતા ને યમદ્વારની સજાથી ડર્યા વિના નવું જ્ઞાન મેળવતા.

કોઈ પણ સંશોધક વિદ્વાન કે કળાકાર-સંગીતકાર-ચિત્રકાર-શિલ્પકાર-કવિ-ચિંતકને રાજ્યસત્તા અને સમાજ ભરપૂર આદર આપતા અને ફક્ત કોરી પ્રશંસા જ નહિ, ધન અને સુવિધાઓ આપતા. આવા લોકો રોજેરોજ કમાવાની ચિંતામાં કમાઈને પોતાની ગોડગિફ્ટનાં કિમતી યુવાવર્ષો વેડફી નાખે એ પહેલા એમને રાજ્યાશ્રય અપાતો – જેમાં એમને ઉત્તમ સુખસગવડો આપી શાસન સાચવી લેતું અને દૈનિક જવાબદારીઓમાંથી મુક્ત જિંદગી જીવવા દેતું. અને લોકાશ્રય પણ મળતો જ્યાં લોકો ખબર ના પડે તો ય એમની સર્જકતાને સલામી આપી એમનો ઉત્સાહ વધારતા. ઋષિ અગત્સ્યને કુંવરી લોપામુદ્રા આપી દેવાની હોય પાર્ટનર તરીકે કે ઋષિ વસિષ્ઠ પાસે કામધેનુ ગાય યાને જે ચાહો તે મફતમાં હાજર થાય એવી સગવડ હોય – એ ધાર્મિકતા કરતા સર્જકતાનાં સન્માનના સિમ્બોલ છે. એટલે નવા નવા આઈડિયાઝ ફ્લોટ થતા અને અવનવું મૌલિક મનોરંજન ફોરેનથી કોન્સેપ્ટ કોપી કર્યા વિના પણ મળતું અને નવી પેઢી માટે કળા-સાહિત્ય-સંશોધનનું ક્ષેત્ર મેઈનસ્ટ્રીમ આકર્ષણ ગણાતા એની આગળ ચેઈન ચાલતી. રિમેમ્બર, ભારતમાં આ બધું થતું હતું ત્યારે આજના પ્રગતિશીલ દેશોમાં અક્ષરજ્ઞાનના પણ ફાંકા હતા ! જ્યારે અહીં રિદ્ધિ અને સિદ્ધિ મતલબ ક્રિએટિવિટી અને કમ્ફર્ટસ શુભનાં આઇકોન ગણેશની પત્ની ગણાતી હતી !

(૪) સંશોધનાત્મક સાહસવૃત્તિ :

ઋષિઓ મોટા રિસર્ચર હતા એ તો બધા પોતાની આજની નિષ્ફળતાઓ ઢાંકવા કહ્યા કરે છે, પણ રિસર્ચ શું એ ખબર સુધ્ધાં હોતી નથી. સંશોધનમાં અંગત પૂર્વગ્રહો અને ગપ્પાની માન્યતાઓ ના ચાલે. વર્ષો સુધી મનગમતા ફિલ્ડમાં ભૂખ કે આરામ છોડીને જાત ઘસી નાખવી પડે ઘડતર અને જ્ઞાન-ઉપાર્જન માટે. સલામતીનું કોચલું તોડી અજાણ્યા પ્રદેશોમાં સતત હાડમારી ભોગવીને પણ પ્રવાસ કરવો પડે, જોખમી જીવન જીવવું પડે. અહં રાખ્યા વિના ગમે તેવા ક્રોધી આચાર્ય કે હોશિયાર મજૂરની પાસે પણ નવું શીખવું પડે. બધી ગણત્રીઓ તારણ-કારણ સહિતના વિચારો કરી એનું સંપાદન કરવું પડે અને રસાળ ભાષામાં રજૂઆત કરી આવનારી પેઢીઓ માટે એ વધુ આગળ સંશોધન કરે એનું પ્લેટફોર્મ બનાવવું પડે. એ માટે દુનિયાદારીથી અલગારી બનવું પડે. જરૂર પડે નકામો સમય કોઈ વેડફી ના નાખે સોશ્યાલાઇઝિંગમાં, એટલે પરિવાર-પ્રિયતમા સહીત જગલમાં એકાંત મેળવવા જતું રહેવું પડે. અને કોઈ ફેંસલો કે પરિણામ આખરી માનવાને બદલે પોતાને જડેલું સત્ય પણ ઓપન એન્ડેડ રાખવાની ઉદારતા જોઈએ.

એટલે ભારતમાં કોઈ એક જ ઈશ્વર કે ગ્રંથ કે આદેશ-ઉપદેશ-ફિલસુફીને અલ્ટીમેટ માની એના ચીલે ચાલવાનો જડબેસલાક ઇન્કાર થયો. જે સાયન્સનો મૂળ મંત્ર છે કે કોઈ એક સિદ્ધિને ફાઈનલ ટ્રુથ માની બેઠાં ના રહેવું પણ “ચરૈવેતિ”નાં સિધ્ધાંત મુજબ એમાં પરિવર્તન અને વૈવિધ્યની નવી નવી શક્યતાઓ શોધતી રહેવી. એ માટે કમ્ફર્ટ ઝોન જેવા વતન કે જન્મસ્થળ છોડીને બહાર વિહાર કરવો. અને હા, બધી દિશાઓથી સારા વિચારો પ્રાપ્ત કરવાના પોઝીટિવ ગ્લોબલાઇઝેશન સાથે, સંસારત્યાગીઓનાં મઠોને બદલે નાલંદા કે તક્ષશીલા જેવી સંસાર સમજાવતા  શિક્ષણની સંસ્થાઓ ઉભી કરવી !

(૫) ઉત્પાદકતાનો ઉદ્યમ :

ભારતમાં ધર્મ કેવો દુનિયાને દિશા બતાવનારો હતો એની ગળચટ્ટી વાતો સહુ કરે છે પણ એ તો દરેકને પોતપોતાનો ધર્મ અદભુત અજોડ લાગે ( અલબત્ત, તત્વદર્શનની રીતે ભારતીય અધ્યાત્મ ખરેખર અલ્ટીમેટ છે, પણ એની વાતોમાં તો ભોટ ભારતપ્રેમીઓને ભાન સુધ્ધાં પડતું નથી – ચેનલિયા કે નવીનતાવિરોધી ભાષણીયા બાવાઓને તો બિલકુલ નહિ ! ). પણ ભારત સોને કી ચીડિયા જગતમાં ગણાયું હોય ને વિશ્વનું ધ્યાન એ વખતે ખેંચાયું હોય તો એ પરલોકની વાર્તાઓને લીધે નહિ, પણ આ લોકમાં મેળવેલી ભૌતિક – જી હા, મટીરીયલિસ્ટીક સફળતાને લીધે ! ( લક્ષ્મીને સંસારપાલક વિષ્ણુની પત્ની ગણી એના પૂજનને સૌથી મોટો સાંસ્કૃતિક ઉત્સવ ગણનાર દેશ કઈ રીતે સંપત્તિ અને સુવિધાનો વિરોધી બની શકે ?)

૨૧મી સદીના ભારત માટે આ મોસ્ટ ઇમ્પોર્ટન્ટ વારસો છે. જ્યાં સુધી પ્રોડ્કટીવિટી નાં હોય, ત્યાં સુધી પ્રોફિટ પણ ના હોય. અને એના વિના મહાસત્તા બનવાના ખયાલી પુલાવ ના પકાવાય. આજની સબસીડીપસંદ આળસુ જનતાને કામ કર્યા વિના કમાણીનો શોર્ટકટ ગમે છે. પણ ગોલ્ડન ઇન્ડિયા ગ્લોબલ બ્રાન્ડ એના ઉત્પાદનોથી બનેલું. કૃષિ અને કિસાનની ભારતીય સંસ્કૃતિની વાતોના વડા તળનારા એ ભૂલી જ જાય છે, કે ભારત એની ક્રાફ્ટસમેનશિપ યાને હુન્નર-ઉદ્યોગને લીધે જગપ્રસિદ્ધ અને સમૃદ્ધ હતું. સિકંદર અહીં આવ્યો ત્યારે શેરડીમાંથી ખાંડ બનતી જોઈ ચક્કર કાઈ કયો એમાં તો સંસ્કૃત શબ્દ શર્કરા ખાંડ બનાવવાની વિદ્યા સાથે યુરોપ પહોંચતા સ્યુગર શબ્દ આવ્યો. આંગેજો ડાઈ કરવાની ગળી જોઇને દિગ્મૂઢ થઇ ગયા એમાં તો એ માટેનો અંગ્રેજી શબ્દ ઈન્ડીગો મશહૂર થયો. આપણી ધાતુની તલવારોથી પર્શિયનોએ ગ્રીકોને હરાવ્યા. અહીં મરીમસાલાતેજાનાથી ખોરાક સ્વાદિષ્ટ બનાવી પ્રિઝર્વેશન કરવાની તરકીબથી આકર્ષાઈ કોલંબસો કે વાસ્કો ડી ગામાઓ અહીં આવ્યા અને ઈસ્ટ ઇન્ડિયા કંપનીની સ્થાપના થઇ. હુન્નરને લીધે દોલતથી છલોછલ ખજાના લૂંટવા તો નાદિરશાહો કે ગઝનવીઓ આવી ચડેલા ! ત્યારના સમય મુજબ આધુનિક કહેવાય એવા રસાયણથી હર્બલ મેડિસિન સુધીના ઇનોવેશન અને વ્યાપારની સોદાગીરીની સૂઝબૂઝને લીધે ઇન્ડિયન ઈકોનોમી ટોપ ગીઅરમાં હતી.

(૬) રંગીલી રસિકતા :

સેક્સની બાબતમાં પશ્ચિમ ખુલ્લું ને ઉઘાડું એ નર્યો ( વર્તમાન ) ભારતીય ભ્રમ છે. એમાં લસ્ટફૂલી લિબરલ ભારતવર્ષનો મુકાબલો કોઈ કરી શકે એમ જ નથી. આપણા તો ધાર્મિક ગ્રંથોમાં પણ શૃંગારપ્રચૂર વર્ણનો જરૂર ના હોય ત્યાં ફૂટી નીકળે છે અને પરમ તત્વને લિંગ માનીને એની જાહેર પૂજા કરવાનો આટલો પ્રચલિત રિવાજ પૃથ્વીના પટ પર શોધ્યો જડે એમ નથી ! દરેક પ્રાચીન હેરિટેજ સાઈટ પર પોર્નોગ્રાફીને ભૂ પીવડાવે એવા યૌન-મૈથુન શિલ્પો મળે, અધ્યાત્મનો સર્વોચ્ચ બોધ ગણાતો ગીતા એકથી વધુ સ્ત્રીઓ સાથે રોમેન્ટિક સંબધો ધરાવતા બે સંસારીઓ વચ્ચેના સંવાદ રૂપે યુદ્ધકથામાં મુકાય ! ધાર્મિક ગણાતા તહેવારોમાં ઉન્માદક નૃત્યો અને ગીતો લોકપરંપરાથી ભળી જાય અને સેક્સ એજ્યુકેશન તો શું એના પ્લેઝર મેક્સિમાઈઝેશનનો બેનમૂન ગ્રંથ લખનાર વાત્સ્યાયન ઋષિ ગણાય અને ચોસઠ કળાઓમાં કામકળાને સ્થાન મળે. વસંતથી વર્ષાની કામુકતાનો આનંદમય ઉત્સવ મનાવાય. આપણા મોટાભાગના પર્વો શાસ્ત્રોક્ત નથી, લોકજીવનમાં થી આવેલા છે. લાઈફ ઈઝ સેલિબ્રેશન – એ રોમેન્ટિક સ્પિરિટ ત્યારે ઇન્ડિયન ફિલોસોફીનો હતો અને પંચતંત્ર જેવા ગ્રંથોમાં પણ આડા સંબંધો કે વિલાસોની કથાઓ મુકાતી. સારું છે, બધા સંસ્કૃત શ્લોકોના અર્થ આજે ઘણાને સમજાતા નથી, નહિ તો કુમળા બાળકોની અસર ખાતર  સેન્સરશિપ એને નાબૂદ કરી નાખત !

આજે પણ સ્પોર્ટ્સ, બુદ્ધિ કે યુદ્ધનો ઈતિહાસ જોશો તો જે પ્રજાની કામઊર્જા વધુ તીવ્ર અને મુક્ત હોય એ જ એમાં અવ્વલ રહે છે. વસ્ત્રો કે આભૂષણોનાં શૃંગારમાં સ્ત્રીઓને ઉદારતા હતી, અને નારી એકથી વધુ પતિ ધરાવે એવી નાયિકા હોય કે સ્વયંવરથી જાતે મનગમતો માણીગર ચૂંટે એવી ! લિવ ઇન કે જસ્ટ ફોર ટાઈમપાસ ફન કેઝ્યુઅલ રિલેશનનો છોછ નહોતો. લગ્ન વિનાના પ્રેમના પ્રતીક રાધા-કૃષ્ણ આજે ય સહજતાથી પૂજાય છે. સ્ત્રી પોતાના શરીરની સ્વામિની તરીકે ઇચ્છે ત્યારે ભોગ માણે, પણ નામરજી હોય તો શ્રાપ પણ આપે ! ‘મનુસ્મૃતિ’ જેવા પછાતપણામાં જડસુ અન્ય ધર્મોની પંગતમાં બેસતા ગ્રંથને બદલે સાચું ભારત ઓળખવું હોય તો ઈશાવાસ્ય ઉપનિષદ જેવા પુસ્તકો વાંચવા જોઈએ. જેમાં તો મોક્ષની વાત પણ કવિતા તરીકે લખાઈ છે. ભાષાના ઉપમા-અલંકારો હોય કે વાનગીઓનાં સ્વાદનો ચસ્કો, સંગીતના રાગ-રાગિણી કે અવકાશના ગ્રહ-નક્ષત્રો બધી જ વાતમાં ભારતમાં જીવનરસનાં ફુવારા ઉડતા જોવા મળતા !

(૭) ચૈતન્યનું ચિંતન :

શ્રદ્ધા અને વિજ્ઞાન પરસ્પર સાવ વિરોધી વાત લાગે પણ ખરેખર તો સત્યશોધનનાં એક સિક્કાની બે બાજુ છે. એકમાં સાધન ઉપાસનાપદ્ધતિઓ અને વીધિવિધાનોનાં છે, અને બીજામાં ટેકનોલોજીનાં. અંતે તો બંને આસપાસની સૃષ્ટિને દૂરના બ્રહ્માંડનો તાગ લેવાના રહસ્યમય વિસ્મયની ભૂખ છે. વૈજ્ઞાનિક અભિગમ એટલે દરેક વિષયને તટસ્થભાવે ઊંડાણમાં જઈ તપાસવો અને આદર્શને બદલે વાસ્તવવાદી તથા પ્રકૃતિસહજ રીતે સમજવો. એ માટે ડરપોક રિચ્યુઅલ્સની આદતોથી ફ્રી એવું ઈન્ડીપેન્ડન્ટ બ્રેઈન જોઈએ. પાવર ઓફ થોટથી વિકસતું અને નિરંતર વિસ્તરતું વિશ્વ જોઈએ. ભારતે એટલે બુદ્ધિમાન અને વિચારશીલ ચરિત્રોને અને પ્રકૃતિના પ્રત્યેક તત્વોને ઈશ્વર માનીને પૂજ્યા. બ્રાહ્મણ શબ્દનું મહત્વ જ્ઞાતિ કરતા વધુ બ્રહ્મથી નજીક પહોંચનાર જ્ઞાની તરીકે વધતું ગયેલું.

તત્વ દર્શન અને આંતરિક “બ્રહ્મજીજ્ઞાસા” ખાતર લોકોએ ઘરબાર છોડી દીધા એટલા એ શિખર સર કરવા ઉત્સાહી હતા. તપસ્યા માટેની અતૂટ એકાગ્રતા અને કોઈ પણ કામના ધ્યાનમાં તલ્લીન થઇ જવાનું ફોકસ જીવનશૈલીમાં વણાયેલું હતું. આસ્થા સંઘર્ષની દ્રઢતા અને ભવિષ્યની આશાને પોષે એવી સકારાત્મક હતી. તેજસ્વી પ્રમાણિક સાત્વિકતા અને પારદર્શક માનવીય મૂલ્યોને લીધે જાહેર અનુશાસન અને નિષ્ઠાનું ધોરણ ઊંચું રહેતું ને ગેબી મદદની કૃપા મળતી રહે એવું હતું, કારણ કે લોકો આત્માને પરમાત્મા માનતા. બધા વિરોધાભાસોનો એક અનંતની લીલા તરીકે દેશ-કાળનાં ભેદ વિના સ્વીકાર અને સ્વાગત કરવાની આધ્યાત્મિકતા રાખતા. ખોટું કરવા બદલ નારાજ થતા કે ડરતા. સ્વચ્છતા, શાંતિ, સેવા અને ક્ષમા જેવા સદગુણો અને બીજાની કાળજી લેવાના સંસ્કારોનો વિનયવિવેક આમ આદમીમાં ય રહેતો. વિદ્યાનું મૂળ તત્વ જ્ઞાનનો આનંદ અને આત્મખોજનાં જજમેન્ટનું ઘડતર રહેતું, ફક્ત કારકિર્દીલક્ષી આર્થિક કમાણી કે સામાજિક પ્રતિષ્ઠા નહિ.

***

રીડરબિરાદર, આ સાત સિક્રેટ્સની સરગમ જ્યારે જ્યારે જે ભૂમિ કે પ્રજામાં વાગી ત્યારે ત્યારે એનો સુવર્ણયુગ આવ્યો છે. પછી એ ગ્રીસ હોય કે ઈજીપ્ત, જાપાન હોય કે બ્રિટન. દ. કોરિયા હોય કે અમેરિકા. ડેન્માર્ક હોય કે ફ્રાન્સ. આ ડહાપણના મેઘધનુષનું સંતુલન જયારે જયારે વીખાયું ત્યારે જે-તે રાષ્ટ્ર કે જનસમૂહ નિષ્ફળતાથી પીંખાયો છે. ભારતની લાંબા સમયથી ચાલી આવતી હાર અને અગાઉ મળતી રહેલી જીત પાછળના આ અસલી રિઝન છે. પણ એ વિઝનનું મિશન બનાવવાની તૈયારી આજે સુતેલા ભારતની છે ખરી ?

ફાસ્ટ ફોરવર્ડ

‘ક્ષણે ક્ષણે યદ નવતાં ઉપૈતી તદેવ રૂપં રમણીયતાયા :’
અર્થ : જે પ્રત્યેક ક્ષણે નવીન લાગે, એ જ રમણીયતાનું રૂપ છે ( માઘ, શિશુપાલવધ )

[મારો બે વર્ષ જુનો લેખ, પણ કાયમ માટે શાશ્વત ! મહાસત્તા જ બનવાની ફોર્મ્યુલા એમાં છે, સુખી સ્વસ્થ સમાજ અને ઉત્તમ માનવનિર્માણની રેસિપી આ લેખમાં છે. એની આ બ્લોગની લિંક મહત્તમ શેર કરવા વિનંતી – જય વસાવડા]

 
19 ટિપ્પણીઓ

Posted by on જાન્યુઆરી 26, 2017 in history, india, inspiration

 

બ્રહ્મ અને બ્રહ્માંડ : ઘૂંઘટ કે પટ ખોલ, તોહે પિયા મિલેંગે !

‘ડિવાઇન લોજીક હ્યુમન લોજીકથી અલગ છે. એમાં એક વત્તા એક બે નથી એક છે, શૂન્ય છે, અનંત છે!’ (સ્વ. નાથાભાઈ જોશી)

મોઢેરા જેવા આપણા પ્રાચીન મંદિરોનાં કુંડની ડિઝાઈનમાં પિરામીડ જેવું રહસ્ય હશે એક્બીજાના અનંત મિરર યુનિવર્સની જ્યોમેટ્રી સિમેટ્રી રચવાનું ?


“દુનિયાભરમાં એક હિન્દુ ધર્મ જ છે, જે એવું માને છે કે સ્વયં બ્રહ્માંડ પણ પ્રલય અને નિર્માણના અનંત ચક્રોમાંથી પસાર થાય છે. યાનિ કી, બ્રહ્માંડ જન્મે છે, મરે છે, ફરી જન્મે છે, ફરી મરે છે.  આવી સાઇકલ સનાતન ચાલ્યા જ કરે છે અને હિન્દુ ધર્મ જ એક અજોડ પુરાતન ધારા છે, જે માને છે કે બ્રહ્માંડ એક નથી, અનેક કે યુનિવર્સ નથી, મલ્ટીવર્સ છે.

એટલે કે પ્રાચીન હિંદુ પરંપરામાં અનેક ઇશ્વર છે. એક જ દેવ-દેવીના મલ્ટીપલ રૃપ છે (વિષ્ણુનો અવતાર રામ પણ હોય અને પરશુરામ પણ! અને બંને પાછા એકબીજાને મળે પણ ખરા! વળી પદ્મનાભ પણ હોય અને બાલાજી પણ!) બધાના પોતપોતાના બ્રહ્માંડ છે. જે એકબીજાને સમાંતર ચાલે છે. આ વાર્તાઓમાં વિજ્ઞાન છે.

મોટા ભાગના ધર્મોએ સૃષ્ટિની ઉત્પત્તિ અને અંતની કલ્પના કરી છે, પણ એમની નજર હજારો વર્ષોથી આગળ પાછળ જતી નથી. પણ મોડર્ન કોસ્મોલોજી, ખગોળવિજ્ઞાાનની ખણખોદ સાથે મેળ પડે એવો બ્રહ્માંડની ઉત્પત્તિને કરોડો અબજો વર્ષો થાય, એવો પ્રચંડ આંકડો હિન્દુ ધર્મએ વિચાર્યો છે.

જેને વિજ્ઞાાનીઓ ‘બિગ બેન્ગ’ યાને મહાવિસ્ફોટ કહે છે, બ્રહ્માંડના આરંભ કાળને નક્કી કરવાનો, એમાં પૃથ્વીની ઉત્પતિને  સાડા ચાર અબજ વર્ષ થયા હોવાનું માનવામાં આવે છે અને આગામી એટલા જ વર્ષોમાં સતત વિસ્તરતા જતા બ્રહ્માંડનો એક ક્ષણ પછી ‘બિગ ક્રન્ચ’ મહાસંકોચન થતા નાશ થશે એવા તારણો કઢાય છે.

હિન્દુ ધર્મમાં એવું (વિષ્ણુ પુરાણ મુજબ) કહેવાયું છે કે સૂર્યમાળાનું આયુષ્ય આશરે ૮.૬૪ અબજ વર્ષ છે ( મતલબ બ્રહ્માના એક દિવસ પ્લસ રાત જેટલું જેમાંથી અડધી મજલ કપાઈ છે )! હિન્દુ ધર્મની સૌથી પ્રાચીન પ્રતિમા નટરાજ શિવની છે. (શિવની પૂજા ઊર્જા અને પ્રજનનના પ્રતીક, મેટર એન્ડ ડાર્ક મેટરના ફ્યુઝન જેવા લિંગ- યોનિના રૃપે થતી રહે છે !) જેમ એક હાથમાં ડમરૂ  છે જેના નાદથી સૃષ્ટિનું વિસર્જન કરી એને ભસ્મીભૂત કરે છે. ( રીડરબિરાદર, ડમરુનો આકાર વર્મ હોલ અને ટાઈમ સ્પેસની ગરણી જેવા બ્રહ્માંડ અને એની પ્રતિરચના – મિરર ઈમેજના સંગમની આધુનિક કલ્પનાને મળતો આવે છે !)  એક હાથ અભય મુદ્રામાં છે. નટરાજ નાચી રહ્યા છે, અર્થાત્ સૃષ્ટિમાં મૃત્યુ અને જીવન, પ્રલય અને નિર્માણનું નૃત્ય સતત હંમેશા ચાલુ જ રહે છે. અટકતું નથી!”

કૌંસની કોમેન્ટ તો આ લખવૈયાની છે, પણ બાકીનું કોણે લખ્યું છે આવું ? હિન્દુત્વવાદી સંસ્કૃતિ કાર્યકરે? એ બધા તો પારકી સંસ્કૃતિ બાબતે કે પ્રેમ- અશ્લીલતા સામે ઝેર ઓકવા સિવાય કશો સાચો અભ્યાસ કરે છે, ખરા? કોઈ મહાન ધર્મધુરંધરે ? એ બધા તો અહંકાર અને આશ્રમમાંથી ઉંચા આવે તો વિજ્ઞાાનને સમજે ને ? આ ક્વોટ તો એક વેસ્ટર્નરનું છે, ના, ઋષિકેશમાં ઝભ્ભો ચડાવી માળા પહેરતા ફિરંગી ટુરિસ્ટનું નહિ. પણ કાર્લ સેગાનનું !

કાર્લ સેગાન વિશ્વભરના સાયન્સ રિસર્ચર- રિપોર્ટમાં આજે મૃત્યુ પછી પણ આદરથી લેવાતું લીજન્ડરી નામ છે. દૂરદર્શનના સુવર્ણયુગમાં એમની સિરિયલ ‘કોસ્મોસ’ દર રવિવારે સવારે આવતી. જગતભરની જનરેશન્સને કોસ્મોસ અને બ્રહ્માંડના આધુનિક વૈજ્ઞાાનિક રહસ્યોનો પરિચય એમણે કરાવેલો.

સેગાનસાહેબે જેનો ઉલ્લેખ કર્યો છે તે ભારતીય કાળગણનાની રોમાંચક કહાણીઓ અને પ્રતીકો વિશેની વાત ફરી ફુરસદે માંડીશું. પણ એક ઝલક ઝીલીએ માઇક્રો સેકન્ડથી પણ નાની ‘ત્રૂટિ’ અને અબજોથી પણ ઘણા વધારે એવા ‘કલ્પ’ જેવા એકમમાં સમયને ભારતીય મહર્ષિ મનીષીઓએ માપ્યો હતો.

એવું કહેવાય છે કે, સતયુગથી કળિયુગ સુધીના ચાર યુગોની સાયકલ્સ સતત ચાલતી જ રહે છે જેમાં (હિન્દુ શાસ્ત્રો મુજબ) ઓલ્ટરનેટ રિયાલિટીના પેરેલલ યુનિવર્સ છે. મિરર કોસ્મોસ છે યાને આ લેખ લખાઈ રહ્યો છે અને પછી વંચાઈ રહ્યો છે, એ ઘટના પહેલીવાર બની નથી! છેલ્લી વારની પણ નથી! બીજે ક્યાંક પણ એ જ ક્ષણે લેખ લખાઈ રહ્યો હશે! એમાં વળી અનેક શક્યતામાંથી ઓલ્ટરનેટ રિયાલીટીએ જુદો ફાંટો લીધો હોય તો લેખ લખનારો લેખક જ નહિ બન્યો હોય અને છતાં એનું અસ્તિત્વ ત્યાં જુદી રીતે હશે ! નોલાનની ફિલ્મો જેવી ભેજાઘુમાઉ ચર્ચા પર હાલ પૂરતો પડદો પાડી દઈએ. ચાર અલગ અલગ વર્ષોનું માપ ધરાવતા સત્ય, દ્વાપર, ત્રેતા, કલિ યુગોનું ચક્ર એટલે ૪૩,૨૦,૦૦૦ વર્ષો પૃથ્વી પર માનવ જાતના. જેને એક મહાયુગ કહેવાય. આવા હજાર મહાયુગે એક કલ્પ થયો.

કલ્પ એટલે બ્રહ્માનો દિવસ. કેવળ દિવસ, રાત્રિ નહિ, આવા બે કલ્પ એટલે બ્રહ્માના ૧ દિવસ- રાત (આપણા ૨૪ કલાકના એ.એમ. પી.એમ.ની જેમ) યાને કે ૮.૬૪ અબજ વર્ષ યાને કે બિગ બેન્ગથી બિગક્રન્ચ સુધીનાં ક્રમમાં પૃથ્વીના આયુષ્યના કુલ સમયનું સાયન્ટિફીક અનુમાન! પૃથ્વી કે સૂર્યના અસ્તિત્વનો તો સવાલ જ નથી, પણ એ જેનો હિસ્સો છે, એ સૂર્યમાળાનું કુલ આયુષ્ય એટલે બ્રહ્માનો એક દિન જ ફક્ત! અને બ્રહ્માંડનું આયુષ્ય અબજો વર્ષોમાં થાય તો એની સાથે મેળ બેસે એવા આંકડા હિંદુ ગ્રંથોમાં જ જોવા મળે એમ છે ! બધા પ્રાચીન આંકડા સાચા નથી પણ આમાં વિજ્ઞાન પણ અનુમાનની રમત રમે છે ને !

doorsઆઇન્સ્ટાઇનની ટાઇમ- સ્પેસની રિલેટિવિટી અને ઇવેન્ટ હોરાઇઝનની ઓલ્ટરનેટ રિયાલિટી સાથે સીધો સંબંધ ધરાવતી આ પુરાણકથા મુજબ આવા ૧૦૦ વર્ષનું આયુષ્ય બ્રહ્માનું છે અને આપણે જેને દુનિયા, જગત, સંસાર, સૃષ્ટિ કહીએ છીએ એ પણ વિષ્ણુની નાભિમાંથી નીકળી કમળમુખ પર બિરાજેલા બ્રહ્માનું સપનું છે. બ્રહ્માના સપનાના આપણે બધા બેહદ અત્યંત નાનકડા પાત્રો છીએ. બ્રહ્મા પોતાના ૧૦૦ વર્ષ અને માનવની ગણનાના અબજો વર્ષ પછી મહાપ્રલયમાં બધો સંકેતો કરશે, અને ફરી સપનું જોઈને પુન : શ્ચ હરિ ઓમ કરી, નવું નિર્માણ કરશે ! આનો કોઈ આદિ નથી, અંત નથી. એ જ સ્યંભૂ શિવત્વ! નો બિગિનિંગ, નો એન્ડ!

એટલે જ નટરાજ જેના પર પગ મૂકીને નાચે છે, સર્જન અને વિસર્જનના રૃપક ઉર્ફે મેટાફોર તરીકે, એ અપસ્માર પુરુષ છે. યાને ‘અજ્ઞાાન’નું પ્રતીક. પણ અજ્ઞાનને આસુરી ગણી એનો નાશ કરવામાં આવતો નથી, એને બસ ‘બ્રહ્મજ્ઞાન’ નીચે દબાવીને રાખવામાં આવે છે.

જો અજ્ઞાાનનો નાશ થાય, તો દરેક માનવી ‘જાગીને જોઉં તો જગત દીસે નહિ, ઉંઘમાં અટપટા ભોગ ભાસે’ વાળા આત્મજ્ઞાાનને પ્રાપ્ત થઈ જાય ! ને તો આ માયાની મજા જેવું કશું રહે જ નહિ ! જે ફિલ્મનું સોશ્યલ ઇફેક્ટસ સહિતનું આખું શુટિંગ તમે જોયું હોય, એ ફિલ્મમાં પ્રેક્ષક તરીકે બેસીને તમે હસી, રડી કે આશ્ચર્યચક્તિ થઈને ઇન્વોલ્વ ન થઈ શકો! કારણ કે, પછી તમે એમાં મુગ્ધતાથી ખોવાઈ શકતા નથી. સાક્ષીભાવે પડદા પર કનેક્ટ થયા વિના જ જોઈ શકો છો!

એમાં બહુ આનંદ કે થ્રિલ- રોમાંચ રહેતો નથી. પણ- આ માયા તો અસ્તિત્વ કે ચૈતન્યની વિડિયો ગેઇમ છે, અને એને કદાચ મંજૂર નથી કે બધાને એમાં સોફ્ટવેર ડિકોડ કરવા મળે ! તો પછી એમાં કોઈ પ્લેયર જ રહે નહીં ને સૃષ્ટિ જ થંભી જાય ! એટલે આરબીઆઇ નોટોનું છાપકામ ગુપ્ત અને નિયંત્રિત રાખે છે, એમ જ અદ્રશ્ય નિયંતા આ ‘કેવળ જ્ઞાાન’ની પ્રાપ્તિના અધિકારો લિમિટેડ રાખી, બહુ ઓછાને એના સોર્સ કોડ સુધી પહોંચવા દે છે !

અને જેમ મોબાઇલમાં ટપકતો ફોટો અનેક રંગબેરંગી દાણાદાર ટપકાં (પિકસેલ્સ)થી રચાય છે.  એને ‘રિએરેન્જ’ કરવાના કમાન્ડ મુજબ હેન્ડસેટ અને સ્ક્રીન એનો એ જ રહે, પણ જે ક્લિક કે ડાઉનલોડ કરો એ ડિફરન્ટ પિક્સ એમાં જ રચાઈને (ફિઝિકલી પ્રિન્ટ કરાવી મોકલ્યા ન હોય, તો ય સ્ક્રીન પર) દેખાતા રહે, એમ આપણી આસપાસ દેખાતા જગતના પિક્સેલરૃપી પરમાણુઓનો સોર્સ કમાન્ડ જેના હાથમાં આવે એ એને બદલાવી ન શકે ? અને આવું થાય એ જાદૂ કે ચમત્કાર ન લાગે ? એપ્લાઇડ સાયન્સ હોવા છતાં ! ( લાઇવ ફોટોગ્રાફી એ ન સમજતાં ભૂલકાં માટે તો એક મેજીક જ છે ને !)

એવી જ રીતે ઝીરો- વનના ‘ડિજીટલ’ (ડિજીટ એટલે આંકડા) પ્રોગ્રામથી કેશલેશ ઇકોનોમીનું ટ્રાન્ઝેક્શન થાય છે. નેટબેન્કિંગમાં પાસવર્ડ નાખી યોગ્ય પ્રોસેસ કરો એટલે ‘આરટીજીએસ’ ઉર્ફે ઓનલાઇન વાયર ટ્રાન્સમિશનથી નોટ ખિસ્સામાં રાખ્યા વિના જ એકાઉન્ટમાંથી મની ટ્રાન્સફર થઈ જાય છે પણ યુઝરનેમ, પાસવર્ડ, સિક્યોરિટી કોડ માટે રજીસ્ટર્ડ લોગઇન જોઈએ.

તો આમ એકે એક માણસ, જીવજંતુ, વૃક્ષ, મકાન, નદી, પહાડ, રણ બધું જ મરે છે, નવું રૃપ બદલે છે પણ બધાં એકસાથે ખતમ નથી થતા, એટલે સચરાચર (હોલ એન્વાયર્નમેન્ટ) સદાકાળ જીવંત લાગે છે – એવી આ સૃષ્ટિમાં અમુક લોક ખોલીને ટ્રાન્ઝેક્શન કરવા માટે લોગ ઈન પાસવર્ડ હોય તો? અને એ ટાઈપિંગને બદલે સાઉન્ડ વેવ્ઝમાં (અમુક સિક્યુરિટી એજન્સી સહીને બદલે ફિંગરપ્રિન્ટ કે ફોટાને બદલે આંખના રેટીના સ્કેન નથી કરતી?) કોડેડ હોય – તો એને મંત્ર ન કહેવાય? જૂનવાણી અંધશ્રદ્ધાને બદલે જરાક કૂતુહલનો એંગલ રાખીએ તો!

તો સમજાય કે, એક વખત ઓશો રજનીશે એવું શા માટે કહેલું કે – ‘ઉપવાસ રાખવાથી ધ્યાન લાગે’ એ સાવ અવળો દાખલો છે, એટલે આટલા બધા ઉપવાસ છતાં ભારતમાં ધ્યાન તો શું, ધન-ધાન્યના પણ ફાંફા છે. મહાપંડિતો પણ સમજ્યા વિના પોપટપાઠ કર્યા કરે છે. બાકી, વાસ્તવમાં જો બેહોશીમાંથી આત્મતત્વની જાગૃતિ આવી જાય, તો ઉપવાસ આપોઆપ થઈ જાય!’ લગ્નમાં દાંડિયારાસ લેવામાં ડિનર આપમેળે ભૂલાઈ જાય છે, મનને ભૂખ લાગવાનો અહેસાસ જ ન થાય એમ એ બીજે પરોવાઈ ગયું છે એટલે!

પૂર્વના પ્રાચીન ચિકિત્સાશાસ્ત્રો એટલે જ માઈન્ડ-બોડી-બેલેન્સની વાતો ભારપૂર્વક કરે છે. ઈન્ડિયન-ચાઈનીઝ મેડિસીનમાં ખાસ. વાત-પિત્ત-કફના ત્રિદોષથી રોગ થાય, એવું આયુર્વેદ કહે, એમાં અધ્યાત્મ દર્શન છે. સત્વ-રજસ-તમસના સંતુલનથી ચિત્ત શુદ્ધ થાય, એવું તો ગીતામાં કૃષ્ણે અર્જુનને કહ્યું છે. શરીરમાં કાલ્પનિક ચક્રો છે. મોસ્ટ ઈન્પોર્ટન્ટ મગજમાં, છાતીમાં, મૂલાધાર અને દેહના મધ્યબિંદુઓ જનનેન્દ્રિયમાં આવેલા છે. જેને રિસેટ કરો તો કોમ્પ્યુટરની જેમ સીસ્ટમ ફોર્મેટ થઈ જાય, વાઈરસ નીકળી જાય!

તાત્વિક રીતે જેમ જેમ આત્માનું પ્રાણતત્વ મજબૂત થાય એમ, શરીર એની ઊર્જાને લીધે નિર્મળ રહે. જો કે, પ્રેક્ટિકલી ઘણા સિદ્ધ ગણાતા સેવાભાવી મહાત્માઓ પણ રોગનો ભોગ બની, હોસ્પિટલમાં સર્જરી કરાવી વિદાય થાય છે. એનો વળી ખુલાસો એવો ય અપાય છે કે આત્મા તેજસ્વી થાય એમ દેહથી આગળ ગતિ કરે અને શરીરને ઘસારો કે પીડા છે, આત્માને અને આત્માની પ્રેરણાથી શરીર પાસે જે ક્રિયાઓ કરાવે છે, એ એનર્જી ઉર્ફે ‘પ્રાણ’ને એ કશું લાગુ પડતું નથી. નૈનં છિન્દન્તિ શસ્ત્રાણિ, નૈનં દહતિં પાવક : !

અને એ આત્મા અનેક ગતિમાં ભટકે છે કે સદગતિ પામે છે, એ વિવાદાસ્પદ વિષયને ય જૂની પાંચસોની નોટની જેમ આઘો રાખીએ. પણ આત્મા છે કે નહિ એ ચર્ચા યા કાળા નાણાની ગણત્રી જેવી ગૂઢ અને અનંત છે. હમણાં લંડનમાં એક એક્સપેરિમેન્ટમાં નીઅર ડેથ એક્સપિરિયન્સથી વળી આત્માની સાબિતી આપવામાં આવી. સીધી વાત છે. ઈલેક્ટ્રિકના તારમાં વીજળી વહેતી હોય ત્યારે (ઈન્સ્યુલેશન વિના) અડો, અને ન વહેતી હોય ત્યારે અડો. બહારથી તાર સરખો દેખાશે. પણ ફરક ઝાટકાનો હશે. યાને અનુભૂતિનો.

એટલે જ ભારતીય દર્શન (વેદ, વેદાંત, સાંખ્ય, પુરાણ વગેરે)માં પરમાત્માના સાકાર સગુણ સ્વરૃપ (મંદિર, મૂર્તિ વગેરે)ને ‘લીલા’ (યાને ઈલ્યુઝન) કહીને અંતે અદૈતની ચર્ચા કરી ઈશ્વરને નામ, જાતિ, દેખાવ, રંગ, રૃપ જેવું દુન્યવી સ્વરૃપ આપવાને બદલે ‘અવ્યક્ત’ કહેવાય છે. પશ્ચિમનું વિજ્ઞાાન આત્મા અને શરીર જુદા કેમ છે? ચિત્ત એ બ્રેઈનના ન્યુરોન્સ નથી? એવા બેઝિક સવાલો પૂછે ત્યારે કન્ફ્યુઝન ટાળવા સિવાય સોલ્યુશન અપાયું  :  તત્ ત્વમ અસિ.

the_doorsછાંદોગ્ય ઉપનિષદનું આ તત્વમસિ એ ધ્રુવવાક્ય/કી-પોઈન્ટ છે. તું એ જ છો. બધું બહારથી અલગ લાગે છે, બાકી ઈન્ટરકનેક્ટેડ છે. એક જ દૂધમાંથી પનીર, રસગુલ્લા, શિખંડ, ચીઝ, બરફી, કલાકંદ, પેંડા, મિલ્ક ચોકલેટ, કોફી, ચા, ખીર, દૂધપાક, બાસુંદી, રબડી, માવો, દહીં, છાશ, મલાઈ બને એવું કંઈક! આકાર-પ્રકાર-સ્વાદ અલગ પણ મૂળ ઈન્ગ્રેડિયન્ટસ એક!

પણ આ જ્ઞાાન આપમેળે ભાગ્યે જ મળે, અને કોઈ માસ્ટર શીખવાડે તો ય અંદરની લાયકાત જોઈએ. મેથ્સનો દાખલો બોર્ડ પર ગણાતો બધા વિદ્યાર્થી નિહાળે છે. પણ જેને અંદરથી એના સમીકરણ ‘આત્મસાત’ થઈ બેસી જાય છે, એ જ એમાં આગળ વધી શકે છે. આત્મસાત, યુ નો ? ‘ઇનર’ ટેલન્ટ !

શંકરાચાર્યે વેદ-ઉપનિષદના સારાંશ જેવો ‘વિવેક ચૂડામણિ’ ગ્રંથ લખ્યો એમાં સ્પષ્ટ લખ્યું છે કે, શબ્દજાલં મહારણ્યં ચિત્તભ્રમણકારકમ્! શબ્દજાળ તો ચિત્તને ભટકાવનારું જંગલ છે! એમણે તો યોગ, સાંખ્ય, કર્મ, વિદ્યા બધાને ઝાટકીને કહ્યું છે કે પરમબ્રહ્મ (અવ્યક્ત અસ્તિત્વ) અને આત્મા (એની ચેતનાનો આપણામાં રહેલો અંશ) એ બે વચ્ચે નેટવર્ક કનેક્શનથી ફોરજી સિગ્નલમાં ડેટા ટ્રાન્સફર થાય નહિ ત્યાં સુધી કેવળ મોટી પંડિતાઈની ફિલસૂફીથી અબૂધોને આંજી દેવાથી કશું થાય નહિ! સેઈમ નરસિંહે કહ્યું જ્યાં લગી આત્મા તત્વ ચીન્યો નહિ, ત્યાં લગી સાધના સર્વ જૂઠી! માવઠાંની જેમ વૃષ્ટિ (વર્ષા) જૂઠી!

મૃત્યુના દેવ યમે જીજ્ઞાાસુ નચિકેતાને કહ્યું એવા ‘કઠોપનિષદ’માં શબ્દ છે  :  આવૃત્તચક્ષુ:  સમજૂતી એવી છે કે ઈન્દ્રિયો ‘એકસ્ટ્રોવર્ટ’ બર્હિમુખ છે. એટલે માણસ ઈન્ટ્રોસ્પેક્શન કરી ભીતર જોતો નથી. પોતાની આંખો બહારને બદલે અંદર વાળે, એ આવૃતચક્ષુ.

ઈશાવાસ્યમ્ ઉપનિષદમાં ‘અસૂર્યા નામ તે લોકા, અન્ધેન તમસાવૃત્તા :’ની વાત છે. એવું નથી કે મિસ્ટિકમાં બધું વ્હાઈટ છે. ગુડ છે. એમાં ડાર્ક સાઈડ પણ છે. સૂર્ય વિનાની જગ્યા. અસૂર્યલોક. મતલબ જ્ઞાાન, અનુભૂતિ, સાચી દ્રષ્ટિના પ્રકાશ વિનાની ખલનાયકોની દુનિયા! જ્યાં કેવળ બેઝિક ઈન્સ્ટિંક્ટ છે.

પશુ અને માનવીના ઘણા તફાવતોની વાત થઈ, પણ એક સંસ્કૃત શ્લોક સુપરહીરોને સ્પષ્ટ રીતે ડિફાઈન કરે છે  :  જ્ઞાાનાય, દાનાય ચ રક્ષણાય. બધા પશુ પોતાના પૂરતું ખાય, પીવે, જીવે, રમે. પરંતુ, માનવનું લક્ષણ એ કે એ બીજાને જ્ઞાાન આપે, બીજાને દાન આપે, બીજાનું રક્ષણ કરે. પોતાના સેલ્ફથી ઉપર ઉઠીને વિચારે.

સૂફીઓએ એટલે જ કહ્યું  :  રિદાય લાલા-ઓ ગુલ, પર્દ એ મહો અંજુમ, જહાં જહાં વો છિપે હૈ, અજીબ આલમ હૈ! લાલ ગુલાબની ચાદર પાછળ કે ચાંદતારાના પડદા પાછળ, જ્યાં જ્યાં એ છૂપાયેલા છે, ત્યાં બસ કમાલ કરે છે! અને એને ઓળખવા માટે? ‘નિગાહેં ઈશ્ક’ તો બેપર્દા દેખતી હૈ ઉસે!

પ્રેમ એ જ આરાધના. બીજાનું સુખ પોતાનું સુખ બની જાય એટલી હદે સ્વને ઓગાળી નાખવા જેટલું સમર્પણ/ભક્તિ થાય તો દિવ્યચક્ષુને વિરાટદર્શન થઈ શકે! તો મોરને નચાવતા, ફૂલને ખીલવતા, રોટલીનું લોહી બનાવતા, શ્વાસોને અટકાવતા કેન્સરને જન્માવતા અજ્ઞાાતની ઓળખ થાય! બ્રહ્મતત્વને ઉપલબ્ધ થવાનું નથી. બ્રહ્મ આપણે જ છીએ, એ અનુભવ કરવા માટે આવરણ હટાવવાના છે, અહંકાર, મોહ અને ભયના! એક વાર વાવેલું બી જો ભીનું થઈને તૂટે, તો એમાંથી અનેક બી ધરાવતા ફળનો છોડ પ્રકાશનું પોષણ મેળવીને ખીલે! અને એમાંથી ખરેલ એક બી ફરી રોપાય, અને ફરી એમાંથી…..

***

doors_

આ કયા સબ્જેક્ટ પરનો લેખ આખો દેશ પૈસાની પરેશાનીમાં પડયો છે, ત્યારે લખવા બેઠા છો એવો સવાલ થાય તો જવાબ છે  :  કોમિક્સ પરથી બનેલી અને ભારતીય દર્શનના મૂળ ભાવને આબાદ પચાવીને રસપ્રદ રીતે રજૂ કરતી અમેરિકન ફિલ્મ ‘ડોક્ટર સ્ટ્રેન્જ’ જોયા પછી ઉઠેલી ભરતીની આ જરા છાલક છે!

અંગ્રેજી અને હિન્દીમાં ૪૮ કલાકમાં બે વાર થિયેટરમાં જઈ જોયેલી આ ફિલ્મ વેસ્ટર્ન કરતાં ઈસ્ટર્ન ઓડિયન્સને વધુ સમજાવાની છે. વિવાદો ટાળવા હિન્દુ કે સાધુ જેવા નામ લીધા વિના કાલ્પનિક જાદૂગરીનું ધામ (હિન્દુ રાષ્ટ્ર) નેપાળમાં બતાવી અનેક ઉપનિષદોની ચર્ચા વૈજ્ઞાાનિક સાયન્સ ફિક્શનમાં ઘૂંટીને એમાં મસ્ત મનોરંજક વાર્તા સાથે એકરસ કરાઈ છે. આપણા બોરિંગ બાવાઓ આવી રસિક રજુઆત જ નથી કરી શકતા આપણા વારસાની!

બીજું કંઈ નહિ તો ડીપ મેડિટેશન પછીની અવર્ણનીય અનુભૂતિ માટે ડ્રગ-માદક દ્રવ્યો લઈને ‘એઝોટેરિક એક્સપિરિયન્સ’ કરનાર આલ્ડસ હરક્સલીની વિશ્વવિખ્યાત કિતાબ ‘ડોર્સ ઓફ પરસેપ્શન’માં વર્ણવાયેલા ગેબી વિઝ્યુઅલ્સને ડચ પેઈન્ટર ઈશરના ચિત્રોની જેમ પડદા પર સાકાર થતાં જોવા એ ય ‘ડોક્ટર સ્ટ્રેન્જ’નો લ્હાવો છે! (હકસલીની બૂકને એન્ડ ટાઈટલમાં ક્રેડિટ પણ અપાઈ છે! એટલે શિવપૂજામાં ભાંગનો નશો આવ્યો હશે ? બ્રહ્માંડનું ફિલ્મમાં બતાવેલું  ટ્રેલર ઝીલવા ? )

અને ફેન્ટેસી એક્શન પ્લસ મેડિકલ સાયન્સના બેકગ્રાઉન્ડમાં શિરમોર ચર્ચા એ છે કે ‘સમય સૌથી મોટો ખલનાયક છે. જે માસૂમિયત, જવાની છીનવી લે છે, બૂઢાપો-રોગ-મરણ લઈ આવે છે. માટે અમરત્વ જોઈએ!’ અને શુભ તત્વનો જવાબ છે  :  ‘મૃત્યુથી જ જીવન અર્થપૂર્ણ બને છે. બધું અનંતકાળ સુધી ચાલતું હોત તો કંટાળાનું નરક બને છે. કશુંક અધુરું છે, માટે એને માણવાની મજા છે. સમાપ્તિ છે, એટલે ક્ષણ જીવવાની રોમાંચક તાલાવેલી અને કિંમત  છે!’

માટે જ કાયમ માટે અધૂરી ચર્ચાએ લેખ પૂરો કરીએ!

ફાસ્ટ ફોરવર્ડ:

‘શ્રદ્ધા સત્યં તદિયુત્તમ્ મિથુનમ્’  શ્રદ્ધા (ધર્મ) અને સત્ય (વિજ્ઞાન)ના સંભોગ/મૈથુનથી જ દિવ્ય સ્વર્ગ મળે! (ઐતરીય બ્રાહ્મણ)

the_doors_of_perception_by_25percent-d31f6ho

બ્લોગબોનસ :

અહીં પહેલા બે વિડીયો વારાફરતી જોશો તો ડો. સ્ટ્રેન્જ ફિલ્મમાં આ વાતો કેવી રીતે અદ્ભુત વિઝ્યુઅલ્સથી ગૂંથાઈ એની ઝલક મળશે. ત્રીજો વિડીયો ફિલ્મના ટ્રેલર્સનું સન્કલન છે અને ચોથામાં કાર્લ સેગાનના કોસમોસના ભારત પરના એપિસોડની ઝલક !

ગઈ કાલ, તા. ૨૦ નવેમ્બર, ૨૦૧૬નાં ‘સ્પેક્ટ્રોમીટર’નો મારો આ લેખ સુજ્ઞજનો માટેનું જ તપ હતું. પણ એમાં વિઘ્ન પ્રિન્ટ મિસ્ટેકનું આવ્યું. આખા લેખમાં જ ‘આત્મા’ની જગ્યાએ ‘આભા’ છપાયેલું જોઈને હું તો આભો જ બની ગયો ! 😉 પણ મોટા મોટા બ્રહ્માંડોમાં આવી નાની ઘટનાઓ તો બનતી રહે. માટે જરૂરી સુધારા અને અમુક ખાસ વધારા સાથે જ આખો લેખ અહીં એક્સ્ટ્રા ફોટોગ્રાફ્સ અને વિડીયો સાથે મુક્યો છે. ‘ભારતીય સંસ્કૃતિનું તમે કશું લખતા નથી’ એવા ઘોંચપરોણા કરતા ઘોઘાઓ આવું અનેક વખત લખ્યું છે, એ વાંચતા જ નથી કે સમજવાની એમની શક્તિ નથી. એમને મન સંસ્કૃતિ એટલે પોલિટિકલ બ્રેઈનવોશિંગથી થતી છાતી કૂટવાની સંકુચિત ધાર્મિક ગુલબાંગો. ભારતની અસલી સુગંધથી આ બધા વંચિત રહે એવી શરદીથી પીડાય છે, ત્યાં સુધી ભારતનો ઉધ્ધાર નથી. સારું છે, આપણા જ્ઞાનાભ્યાસમાં ભીડ કમ ! 😛

 
17 ટિપ્પણીઓ

Posted by on નવેમ્બર 21, 2016 in cinema, india, religion, science

 

ભારતની વાસ્તવિક વ્યથાકથાઃ આ દેશની ખાજો દયા!

20130921_122747

દોસ્તો, સફરના સાથીઓ, એ દેશની ખાજો દયા
જ્યાં ધરમનો છાંટો નહીં, ફિરકા છતાં ફાલી રહ્યા.

સૂત સફરાં અંગ પે-પોતે ન પણ કાંતે-વણે,
જયાફતો માણે-ન ભૂમિપાક પોતાનો લણે,
લોક જે દારૃ વિદેશી રોજ ઢીંચે ખંતથી,
વતન કેરું મધ પરંતુ જેમણે ચાખ્યું નથી !

રંગ છે બહાદૂર ! બિરદાવી ફુલેકે ફેરવે,
જે પ્રજા નાચી રહે ગુંડા, ટણકના ટેરવે.
ને દમામેં જીતનારાને ગણે દાનેશરી
હાય, એવા દેશના જાણો ગયા છે દી’ ફરી !

ભાવનામાં વાસના કેરાં વછોડે આંગળા,
જીંદગીમાં એ પિશાચીના પછી ચાટે તળાં
મરશિયા વિણ મોકળું ક્યાંયે ગળું ના મૂક્તાં,
એકલી ડંફાસ ખંડેરો મહીં જઈ ફૂંકતાં,

માંચડે ફાંસી તણે ચડતાં, કપાતાં ખંજરે,
એ વિના જે હરફ હોઠે કાઢતાં યે થરથરે !
જાણજો એ લોકને કાજે રહ્યા છે છાજિયાં-
દોસ્તો, સફરના સાથીઓ, એ દેશની ખાજો દયા.

લોકનેતા લોંકડી શા જ્યાં કપટના કાંધિયા
ભૂર ભાષાના મદારી હોય પંડિત વેદિયા,
નામ કૂટીને કળાનું થીગડાં મારી ફરે,
જ્યાં જુવાનો નકલ નખરામાંય ફિસિયારી કરે !

નવા રાજાને કહે વાજાં વગાડીને: જિયો !
જાય તો પાછળ ઉડાડી ધૂળ બોલે: હૂડિયો !
ને છતાં એ કોઈ બીજાને ફરી સત્કારવા,
એ જ નેજા ! એ જ વાજાં ! એ જ ખમ્મા, વાહ વા !

જાણજો એવી પ્રજાના ખીલડા ખૂટલ થયા,
દોસ્તો, સફરના સાથીઓ, એ દેશની ખાજો દયા.
મૂક જર્જર જ્યાં મહર્ષિઓ અવસ્થા કારણે,
જેમના શૂરા જનો પોઢ્યા હજી છે પારણે,
ભાગલા પાડી ઉડાડે નોખનોખી જે ધજા,
ને બધા એ ભાગ પોતાને ગણે આખી પ્રજા !

જાણજો, એવી પ્રજાના પુણ્ય પરવારી ગયાં,
દોસ્તો, સફરના સાથીઓ એ દેશની ખાજો દયા !

જો આળસમાં આ ઉપર લખાયેલું કાવ્ય કૂદાવી સીધો જ લેખ વાંચવાનું શરૃ કર્યું હોય, તો પ્લીઝ… પહેલા એ કાવ્ય વાંચી જાવ- નહિ તો તમને રજાના સોગન છે ! તળપદા શબ્દોના કારણે આજે કઠિન લાગે તો યે આ કાવ્ય ફરી ફરીને એક-એક શબ્દ ગોખીને પણ વાંચવા જેવું છે. જો એ સમજાશે, તો એ વિચારતા કરી મૂકશે જ, એમાં બેમત થી. પહેલાં તો આટલું જ વિચારજો કે મૂળ તો ભારતથી અનેક કિલોમીટર છેટેના બીજા જ દેશમાં, આજથી સેંકડો વર્ષ અગાઉ વિશ્વવિખ્યાત દાર્શનિક ખલીલ જીબ્રાને લખેલી આ ‘પિટી ધાય નેશન’ નામની રચના છે, જેનો મૂળ કરતાંય ચડિયાતો એવો આગવો ગુજરાતી ભાવાનુવાદ અહીં રજુ કર્યો છે, જે મરમી ઋષિકવિ મકરંદ દવેએ વર્ષો પહેલાં કર્યો છે. નવાઈ લાગે છે ને ?

જે કંઇ ઇન્ડિયા ધેટ ઈઝ ભારતમાં ચાલી રહ્યું છે, એને આ કવિતાનો એક એક અક્ષર ચ્યૂઇંગ ગમની જેમ ચોંટી જાય છે. ભલે આજે ‘મેરા ભારત મહાન’ના બણગા છાપરે ચડીને ફૂંકવામાં આવે… હિન્દુસ્તાનના રૃપાળા મહોરા નાચે જે કદરૃપો ચહેરો છે, તેનું પ્રતિબિંબ નિહાળવાની આપણી તૈયારી નથી, કારણ કે, એ બિહામણુ દ્રશ્ય આપણું પોતાનું છે !
રાષ્ટ્રવાદીઓ, સંસ્કૃતિરક્ષકો, ધર્મપૂજકો, દંભી દેશપ્રેમીઓ… આ દેશની દયા કેમ આવે છે, એ સમજાય છે ? આ દયા દર્દમાંથી નીકળી છે. ઘણા હાઈ-ટેક હિન્દુસ્તાનથી અંજાયેલા હરખવદૂડાઓ ચકચકિત મહાલયો અને ઝગમગતી મોટરોના ખડકલા બતાવી પ્રગતિનો વટ મારશે. પાર્ટી, ડાન્સ અને સૂટબૂટના જલસા કરશે. વાંધો આ જલસા સામે નથી. પણ પ્રશ્ન એ પૂછવાનો કે એમાં ભારતનું પોતીકું શું છે ? ભારતે સોફ્ટવેરમાં હરણફાળ ભરી-પણ શું સોફ્ટવેરની શોધ કે ક્રાંતિ જગતને ભારતે બતાવી ? ના. ભારત ચાલતી ગાડીએ ચડીને આગળ નીકળ્યું.

પેલા ચકચકિત મહાલયો અને ચકમકતી મોટરોની ટેકનોલોજી શું ભારતની છે ? ના, એ પરદેશમાં શોધાઈને અહીં આવી છે ! ઉજાણીઓ અને મિજબાનીઓ ચાલે છે – પણ દુનિયામાં ડંકો વગાડે એવું કયું પરાક્રમ દેશ અને દેશવાસીઓએ કરી બતાવ્યું છે ? પહેલી અવકાશયાત્રા કરી ? મોબાઈલ ફોન કે ટેલિવિઝન કે કોમ્પ્યુટર જેવી માનવજાતની જીંદગી પલટાવી દેતી કોઈ શોધ કરી ? ઉત્તમ જીવનના ઉપદેશો ઘણાય આપ્યા, પણ દુનિયા દંગ થઇ જાય એવું કોઈ ઉદાહરણ અમલમાં મૂક્યું ? આ જે પેનથી લખાય છે એ બોલપેન અને જે પ્રિન્ટિંગ ટેકનોલોજીમાં એ છપાય છે, એ છાપું ખુદ એક વિદેશી ભેટ છે !

વાતવાતમાં પશ્ચિમની અસરની ટીકા કરવાથી ઠાલું થૂંક ઉડે છે. વિદેશને વખોડવાને બદલે પહેલા દેશને તો વિદેશોમાં ગાજતો કરો ! આપણને સ્વાવલંબન કેટલું પસંદ છે ? આપણે પહેરવાના કપડાં કે ખાવાનું અનાજ આપણી જાતે ઘરમાં કાંતીએ કે ઉગાડીએ છીએ ? આ તો એક સિમ્બોલ છે. આપણે આપણું કામ જાતે કરતા નથી. અને બીજાની મહેનતના જોર પર નાચીએ છીએ – તેનો કટાક્ષ છે ! રોજ સવારે ઉઠીને પાશ્ચાત્ય સંસ્કૃતિની આલોચન કરવી, અને વ્યવહારમાં શુધ્ધપણે પાશ્ચાત્ય સંસ્કૃતિની દેન જેવા પેન્ટ, શર્ટ, ટેલિફોન, કેલેન્ડર ઈત્યાદિને સ્વીકારતા જવા-આ ક્રિયાને કંઇ ‘જાગૃતિ’ નહિ, પણ ‘ઢોંગ’ કહેવાય !

પશ્ચિમમાંથી તો ટ્રેનથી લઇને ટી-શર્ટ સુધીનું અપનાવ્યું, હવે કંઇક પશ્ચિમને પણ આપો. ગુરૃકુળો કે આયુર્વેદના કેવળ ફડાકા ન મારો, ખરા અર્થમાં એલોપથીની જેમ દુનિયાના ખૂણે ખૂણે પરિણામ બતાડવા પહોંચી જાવ. વિશ્વને કંઇ વેસ્ટર્ન કલ્ચર અપનાવવાની ફરજ નથી પડતી કે શોખ નથી થતો… વધુ આકર્ષક, આરામદાયક અને અસરકારક હોઇને એ ફેલાતું જાય છે. આનો અર્થ એવો પણ નથી કે પશ્ચિમમાં બધું સારૃ અને ભારતમાં બધું નઠારૃં છે. પણ ભારતનું જે કંઇ ઉત્કૃષ્ટ છે, એના વખાણ કરવાને બદલે એમાં ઉંડા ઉતરવામાં કેટલાને રસ છે ? વિદેશના દારૃ પ્રત્યે પણ અહોભાવથી અડધા અડધા થઇ જવાય અને દેશની શુધ્ધ છાશ પીવામાં આબરૃ જાય !

સિંગાપોરના મરીન પાર્ક જોનારાઓમાંના કેટલા સૌરાષ્ટ્રના સાગરકાંઠે સહેલગાહ કરે છે ? ભારતીય નાગરિકો વાતો ભારતીય સંસ્કારવારસાની છે, વ્યવહારમાં કેટલા ભારતીય સ્થાપત્યની અણમોલ વિરાસત જેવા ખંડેરો, કિલ્લાઓ કે મ્યુઝિયમોની મુલાકાત લે છે ? પ્રવાસની પેકેજ ટૂર્સમાં મંદિરો કે શોપિંગ માટે અડધો દિવસ હોય છે, અને સંગ્રહાલય માટે અડધો કલાક ! ભારતીય સંગીતની રાગ રાગિણી કે ભારતીય સાહિત્યના રત્નોનો કોણ અભ્યાસ કરે છે ? અંગ્રેજી કવિતાઓ બાળકોને ગોખાવનાર મા-બાપોમાંના કેટલાએ સંસ્કૃત સુભાષિતોના ગુજરાતી અનુવાદો પણ વાંચ્યા ? માત્ર ‘ધન્ય ધન્ય’ કહેવાથી જ ધન્યતા નથી આવી જતી.વારતહેવારે ભારતપ્રેમનો ઝંડો ફરકાવતા નીકળી પડનારાઓ શુધ્ધ ગુજરાતી (હિન્દીની તો વાત જ રહેવા દઇએ !) બોલી કે લખી પણ નથી શક્તા !

ચાઈનીઝ મંચુરિયન ખાતાં ખાતાં હિન્દુત્વની અસ્મિતાની વાતો કરનારા હિન્દુસ્તાનમાં વધતા જાય છે ! બીજી વાતો જવા દો, રાષ્ટ્ર ગૌરવ ને સેલેબલ કોમોડિટી બનાવી દેનાર રાજકીય સંસ્થાઓ કે ધાર્મિક આશ્રમોના કેટલા સભ્યો કે ભક્તજનોએ પોતે જેમના જમના વખાણ કરતા ધરાતા નથી – એવા પ્રાચીન ભારતીય શાસ્ત્રોના અભ્યાસ જાતે કર્યો ? ‘જયહિન્દ જયભારત’ બોલવું સહેલું છે. પણ વેદ, ઉપનિષદ, પુરાણ સાંખ્ય, તંત્ર, યોગ, દર્શન આદિ પ્રાચીન ગ્રંથો કે પછી ભાગવત-રામાયણ-મહાભારત જેવી કાવ્યમય અને લોકપ્રિય કૃતિઓ પણ આખી વાંચવી પચાવવાં જરા અઘરૃં કામ છે. માટે મોટે ભાગે એ આપણે વિદેશીઓ પર જ છોડી દીધું છે ! હવે ભારતમાં ધર્મ એ ઉદ્યમ નથી, ઉદ્યોગ છે !
જો ભારતની ભૂતકાળથી વર્તમાન સુધીની આવી યાત્રા કરો તો સમજાય કે જે ‘મુક્ત જાતીયતા’ (ફ્રી સેક્સ) કે ‘સૌંદર્યવાદ’

(એપ્રિસિએશન ઓફ બ્યુટી/ફેશન)ને આપણે પાશ્ચાત્ય ભૌતિકતાનું ભારત પર આક્રમણ કહ્યું છે – એ વાસ્તવમાં તો ભારતની દેન છે ! ‘વી ધ પીપલ ઓફ ઇન્ડિયા’ને આવું ઝીણું કાંતવામાં રસ નથી. દેલવાડાના દહેરાથી દક્ષિણ ભારતના ગોપુરમ સુધી બધે જ અનાવૃત્ત સરસ્વતીદેવીના શિલ્પો છે, પણ એ જોયા વિના જ દિગંબર સરસ્વતીના ચિત્રો ફાડવામાં આપણને કોઈ અપૂર્વ પરાક્રમનો આનંદ આવે છે ! અને આપણી ‘પરાક્રમ’ની વ્યાખ્યા શી છે ? બે -ચાર ખૂન કરના મોહલ્લાનો ‘હિરો’ ગણાઈ જાય છે. ખલનાયકની વ્યાખ્યામાં આવનાર માણસ ચૂંટાયેલો લોકનાયક થઇ જાય છે ! ‘ફેશન ટી.વી. કે ‘એમટીવી.’ જેવી ચેનલોનો વિરોધ કરના ‘બહાદૂરો’ કદી પોતાના સ્થાનિક મવાલી કોર્પોરેટરને મોઢામોઢ સાચી વાત સંભળાવી શક્યા છે ?’

ફિલ્મોની સેન્સરશિપની ગુલબાંગો લગાડનાર પોતાની શેરીની ગંદકી સેન્સર કરી શક્યા છે ? લોકોના પૈસા ખાઈ ખાઈને બંગલા બંધાવનારાઓ પોતાની સાથે જરાક વાત કરે એ માટે હવાતિયા મારતા લોકોના દેશની દયા ન આવે ? ટપોરી કક્ષાના માણસો પૈસાના જોરે બુધ્ધિમાનોને પોતાની તહેનાતમાં કુરનીશ બજાવવા મજબૂર કરે, અને આડાઅવળા ધંધામાંથી ધાપ મારી ધનવાન બનેલા ધર્મરક્ષા, ગૌરક્ષા કે શિક્ષણરક્ષા માટે પૈસા ફેંકી-પોતાના નામની તકતીઓ લગાવી-પાછા દેશ માટે કંઇક કરી છૂટયાનું ગુમાન અનુભવે, એ દેશનું ભાગ્ય અવળું કરેલું ન લાગે ? ભાવ અને ભક્તિની સંવેદનાઓની વાતો કરવી અને વ્યવહારમાં જરાક ‘પ્રેકટિકલ’ બનાવાની શિખામણ આપવી – એમાં દેશ ભગવાનનું સ્વર્ગ બને કે શેતાનનું નરક ?

સ્વદેશી આર્થિક નીતિ અને સાદગીની વાતોથી તો છુટકુ ચુન્નુ -મુન્નુઆ પોતે પ્રસિધ્ધ થશે, પણ દેશનું અર્થતંત્ર સિધ્ધ નહિ થાય ! નાગરિક શિસ્ત અને ઉત્પાદન ક્ષમતા વધારી હોત, તો વૈશ્વકીકરણ કરવું જ ન પડયું હોત ! પહેલા આળસ કરવી પછી આત્મ પ્રશંસા કરવી અને છેલ્લે, અરેરાટીના મરશિયા ગાઈને પોક મુકવી એ આપણો નિત્યક્રમ છે. ‘ખાવું, પીવું, પરણવું’એમાજ આપણી સર્જકતા સમાય છે ? આપણી જ પ્રતિભાઓની પ્રશંસા આપણે કરી નથી ! આપણે મહાન હતા’નું મિથ્યાભિમાન આજે પણ આપણને શેખચલ્લી બનાવી દે છે. આપણી આ મહાનતાની પિપૂડી સાંભળીને કોણ તાળીઓ પાડે છે ? આપણે પોતે જ !

આ જૂની મહાનતા વાગોળવામાં કદી વિજ્ઞાાન અને વિચારની આધુનિકતાને ભારતે મહત્ત્વ ન આપ્યું – જ્યાં મૌલિક ટેકનોલોજી વિકસી ત્યાં જ આર્થિક સ્મૃધ્ધિ વિકસી – આ સરળ સત્ય જાપાનથી અમેરિકા સુધીના દ્રષ્ટાંતો નજર સામે હોવા છતાં હજુ ય આપણને સમજાયું નથી ! આપણે બીજાઓથી ઝટ ‘ઇમ્પ્રેસ’ થઇ જઇએ છીએ. પણ બીજાઓને ‘ઇમ્પ્રેસ’ કરવાના માર્કેટિંગ અને પેકેજીંગમાં કાચા છીએ. વિશ્વશાંતિના ગુણગાને આપણને ઠંડા બનાવવાને બદલે કાયર બનાવી દીધા છે. જગત જીતવાની વાત તો દૂર, અહીં તો ભારત જોવા આવનારા પ્રવાસીઓ પણ ખોબલા જેવડા ટાપુઓ કરતાં ય ઓછા થતા જાય છે !

ભારતના ગામે ગામ લશ્કરના જવાનોને બદલે રોજ ચોરી, બળાત્કાર, લૂંટફાટ, વેશ્યા વ્યવસાય ઇત્યાદિમાં અગ્રેસર ‘શૌર્યવાન’ નર-નારીઓ વધતા જાય છે. બેફામ વધતી જતી વસતિમાં કંઇક ગુનેગારો ગટરમાં સબડે છે. કંઇક ભાજીમૂળાની જેમ કપાઈ મૂએ છે. મુઠ્ઠીભર જુલમગારો લાખો બેવકૂફોને બૂટની એડી નીચે કચડીને રાખે છે. દર વર્ષે કોઈ શેરદલાલી કે મલ્ટીલેવલ માર્કેટિંગ કે ડેટા એન્ટ્રી કે મનની શક્તિ કે મની સ્કીમના નામે કરોડો લાલચુ મૂરખાઓને ઉલ્લૂ બનાવી જાય છે – છતાંય આપણે ઘાંટા પાડીએ છીએ કે ભારતમાં પૈસા કરતાં પ્રેમનું મહત્વ વધુ છે ! ચોમાસામાં ઉડતાં પાંખાળા જંતુઓ જેવી જીંદગી જીવીને ભારતના પવિત્ર નાગરિકો પોતાનો અવાજ પણ ઉઠાવ્યા વિના પારકા પ્રપંચનો ભોગ બની ડૂબી મરે છે ! પછી એમના નામના છાજીયા લઇ હાયવોય કરવાની જ બાકી રહે છે ને !

લુચ્ચા નેતાઓ રાજનીતિને બદલે કેવળ રાજ કરતા શીખી ગયા છે. પત્રકારો – લેખકો-સાહિત્યકારોનો ધર્મ જ જે કંઇ સ્થાપિત હિત છે, તેને પડકારવાનો હોય – પણ જાત – ભાતની શાબ્દિક ચાલાકીઓથી મોટા ભાગના સત્તાધારીનેતા કે ઉદ્યોગપતિની ચાપલૂસી કરે છે. અને પાછી કોઈ ચોક્કસ રાજકીય વિચારસરણીને તર્ક અને આંકડાબાજીથી ‘પરમ સત્ય’ રૃપે ઠસાવી દઇ, શ્રોતાઓ કે વાચકોને ફસાવી દે છે. મોહનલાલ કે. ગાંધી પછી આ ભૂમિમાં કોઈ સત્યનો ઉપાસક પાક્યો જ નથી. જો છે તે ‘મારૃં સત્ય, એ જ સારૃં સત્ય’ના નારાઓ લગાવવાવાળા છે. જીબ્રાને મૂળ અંગ્રેજી કાવ્યમાં તો ફિલોસોફરને ‘જગલર’ (એક સાથે બે ત્રણ વસ્તુઓ ઉછાળીને સંતુલન રાખનાર જાદૂગર) કહ્યા છે !

આજકાલ ટ્રસ્ટીઓના પાળીતા પ્રોફેસર અન રાજકીય પક્ષોના પાળીતા પત્રકારની ફેશન પાળેલા શ્વાન કે પાળેલા પોપટની જેમ ખીલી છે. અહીં-તહીંથી ઉઠાવીને કોપી કે રિ-ફિટિંગ કરનારા મહાન લેખકો કે લોકપ્રિય ફિલ્મી સંગીતકારો -સર્જકો બનીને એવોર્ડસ લઇ જાય છે. કમાલ છે ને, કે નેવું ટકા ભારતીય કળાકારોને હંમેશા પ્રેરણા અંદરને બદલે બહારથી જ થાય છે ! આ બધાની ઉઠાંતરીની ય વાનર નકલ કરવામાં નવી પેઢીને વળી નવીનતાનો અહેસાસ થાય, અને પહેરેલા કપડા-જેટલું ય એમનું મગજ મોર્ડન ન થાય… તો દેશદયાજનક સ્થિતિમાં ન કહેવાય ?

અજમેરી લોટા જેવા આપણે ભારતીયો છીએ. જે કોઈ અધિકારી, નેતા કે વેપારીનો સિક્કો ચાલતો હોય ત્યારે એને વ્હાલા થવા માટે ગલૂડિયાની જેમ આળોટિયે છીએ. એ જ વ્યક્તિ સત્તા કે સંપત્તિના કેન્દ્રમાંથી કિનારે જાય એટલે આ જ બિરદાવલીઓ ગાતું ધાડિયું હુડુડુડુ કરતું એને બે જૂતાં વધારે ફટકારશે ! વળી કોઈ નવો દરબાર ભરાશે એમાં ફરી એ જ કિલકારીઓ અને લટૂડા-પટૂડા કરતી એ જ પ્રજા પહોંચી જશે ! જાનારાને ખોળ, અને આવનારાને ગોળ ! નહિ ગુણવત્તાને માન, નહિ કામની કદર, નહિ લાયકાતની પ્રશિસ્ત ! હિન્દુસ્તાની અવામની કરોડરજ્જુ જ હોતી નથી. ટટ્ટાર ઉભા રહેતા એને આવડયું નથી ! કાઠિયાવાડીમાં આવી કામગીરી કરનારને ‘ખૂટલ’ યાને પીઠમાં ખંજર ભોંકનાર દગાખોર કહે છે. જ્યાં આખી જનતા મૂલ્યને બદલે માલની આરતી ઉતારવામાં પાટલી બદલૂ હોય, ત્યાં દેશનું ભવિષ્ય કેવું હોય ?

આવા કાળમાં જેમની દ્રષ્ટિથી સૃષ્ટિ બદલાય એવા યુગપુરૃષો હવે કાં તો વિદાય થયા છે અથવા હાંસિયામાં ધકેલાયા છે. નવી પ્રતિભાઓ હજુ કદાચ બાલમંદિરમાં રે છે, અને માહોલ આવો જ રહ્યો તો મહેકતા પહેલા જ મૂરઝાઈ જવાની છે. ત્યારે દિવસે દિવસે પોતાના રાજ્યના નામે, જિલ્લાના નામે, ભાષાના નામે, ધર્મના નામે, જ્ઞાાતિના નામે કે ગલીના નામે પણ અન્યાયનો અવાજ ઉઠાવી, આપણે વિશાળ બનતી જતી દુનિયામાં વધુ સંકુચિત બની ગયા છીએ. કદાચ પોતપોતાની ધજા ફરકાવવામાં જે મજા છે, એ રાષ્ટ્રધ્વજ લહેરાવવામાં નથી. પોતાની જ્ઞાાતિ પ્રત્યેનું ખેંચાણ આધુનિકતા સાથે ઘટે એ પ્રગતિ છે, પણ અહીં એ વધ એને પ્રગતિ કહેવાય છે ! અવળી મતિ, ઉલટી ગતિ !

બધાને સાચા હિન્દુ સાચા મુસલમાન, સાચા શીખ, સાચા ખ્રિસ્તી થઇ જવું છે. કોઇને આધુનિક આદર્શ માનવ નથી થવું પોતાનો ધર્મ બીજાથી ઊંચો છે એમ બતાવવા મહામહોત્સવોને ધાર્મિકતા કહેવાય છે અને જાહેરમાં ગાળો બોલવી અને પાછી મીની સ્કર્ટની ટીકા કરવી એને સંસ્કૃતિ કહેવાય છે ! જેની શરમ થવી જોઇએ, એનો ગર્વ થાય છે ! બંધારણ રચાયાના ૬૬ વર્ષે પણ હજુ કોમન સિવિલ કોડ રચાયો નથી ! બોલો !

આ પ્રજાસત્તાક દિનનો સૂરજ આથમે ત્યારે એમાં ભારત દેશના પુણ્ય, ગરિમા અને સ્વપ્નોને પણ અસ્ત થતા જોઇ લેજો. દોસ્તો, સફરના સાથીઓ, આ અંધારી રાતમાં જીવનારાની ખાજો દયા ! બીજું તો શું કરી શકશો ?

20130921_125604

# લેખ જૂનો થયો છે, આપણી પ્રજાની વાસ્તવિકતા અને વ્યથા નહિ  ! ( તસવીરો સિક્કિમ નાથુલા બોર્ડરની છે )

 
27 ટિપ્પણીઓ

Posted by on જાન્યુઆરી 26, 2016 in india

 

દિવાળીઃ કલ ભી, આજ ભી… યે યાદોં કા સફર રૂકે ના કભી !

diwali x

દિવાળી પર સુશોભન અને સજાવટને જેટલા ધ્યાનથી જુઓ છો, એટલા ધ્યાનથી દિવાળીના તહેવારના ઉખડતાં અને ઉમેરાતા રંગો જાણ્યા અને માણ્યા છે?

દિવાળી એટલે જાણે જીંદગીના દરેક મોરચે યુધ્ધવિરામ ! ફરી એક દિવાળી કમાડ પર ટકોરા મારે છે. ( સોરી, ડોરબેલ વગાડે છે!) વધુ એક વિક્રમ સંવત તારીખિયાના ફાટેલા પાનાની જેમ ‘ધ એન્ડ’ થવાનું છે. ‘નોસ્ટાલ્જયા’ યાને ભૂતકાળની સફર આમ તો વૃદ્ધત્વનું પ્રથમ લક્ષણ છે. ‘યાદયાત્રા’ માં બેંતાળીસ દિવાળી જોનાર આ લેખકડા પાસે જે નાનકડો સ્મૃતિસમુદ્ર છે … એમાં અવનવા રંગોના રત્નો બેસુમાર વેરાયેલા છે. લેટસ ડાઇવ !

સેવન્ટીઝ એન્ડ અર્લી એઇટીઝના આરંભકાળ સુધી દિવાળી પર બાળક તરીકે દિવાળીનું એક મોટું આકર્ષણ હતું- ‘ઝગમગ‘, ‘બુલબુલ’ વગેરે અઢળક ગુજરાતી બાળસામયિકોના દિવાળી અંકો! નાના શહેરોમાં વેકેશન પડયા પછી ટાબરિયાંવ કાગડોળે આવા અંકોની રાહ જોઇને બેસતાં. પાર્સલ આવે એટલે તાજ્જા ખુલેલા ઇસ્ત્રીબંધ દળદાર અંકો પર હાથ ફેરવીને એ છાતી સરસા ચાંપી ઘરભણી દોટ મૂકતાં! પપ્પાના પૈસે આ અંકો એકઠા કરી એના રંગીન પાનાઓ ફેરવવાનો એક રોમાંચ હતો. ટેલિવિઝન ત્યારે અજાયબી હતી. મોટેરાં પણ દિવાળીઅંકોના દીવાના હતા. અખબારી પૂર્તિઓ પણ દિવાળીની સામગ્રીથી છલકાય. થિયેટરો સૂના થઈ જાય!

બાળકો બસ બજારમાંથી આવેલા મમ્મી – પપ્પાની થેલીઓ ફંફોસીને નવા નવા બોકસ બહાર કાઢીને ઠેકડા મારતા જાય. ક્રિસમસના સાન્તાકલોઝની ‘મેઈક એ વિશ’ ની માફક દિવાળી પર જે માંગો તે હાજર! બચ્ચેલોગ માટે દિવાળી વોઝ જસ્ટ ફન, ફન એન્ડ ફન! તહેવારના દિવસોમાં છોકરાંઓને ખીજાવા પર પણ કર્ફયુ આવી જાય! લોઅર કે.જી.માં જ ટયુશન રખાવવું પડે અને વેકેશનમાં હોમવર્ક કરવું પડે… એવી ગળાકાપ હરિફાઇ હજુ આવી નહોતી. નવી પેઢીની પતિની જ રસોઇ માંડ કરતી આધુનિકા પુત્રવધૂઓ ત્યારે ખુદ બાળકીઓ હતી. અને જૂની પેઢીની કાકીઓ, મામીઓ, માસીઓ દૂર ગામેથી આવેલા ભત્રીજા- ભાણેજોને સાચવવા એ પોતાની સંયુકત કુટુંબની અણગમતી હોય તો ય અનિવાર્ય ફરજ ગણતી હતી. ધીંગામસ્તી અને ધાંધલ ધમાલનો ખુલ્લો પરવાનો એટલે દિવાળી ! લાલચટક ચાંદલા જેવા જ દેખાતા છૂટા ચાંદલિયાની ડબ્બી ખોલી ભટુરિયાઓ એને પથ્થર કે સાણસીથી ફોડીને હરખાતા.

કેટલાક પરાક્રમી કિશોરો તો પોટાશની લુગદીને લોખંડની લાંબા હાથાવાળી ‘ચાકી’માં ભરાવી, એને ટીપણી રાસની સ્ટાઇલમાં જમીન પર પછાડી- સસ્તો, સ્વદેશી અને ‘ઇકો-ફ્રેન્ડલી’ ધડાકો કરતાં! શેરીમાં ઉલાળીને લવિંગયા ફોડવાની છૂટ મેળવવા કોર્ટના ચૂકાદા વાંચવાની જરૂર નહોતી. નિર્દોષ બપોરિયા- સરપોલિયાનો દબદબો હતો. ફટાકડાની રોકેટ માટે પપ્પા પહેલાં ખાલી ડબ્બો કે બોટલ શોધતાં. મમ્મી હાથમાં ફૂલઝર લઇને હવામાં અક્ષરો બનાવતી!

બાળગોપાળો ફટાકડામાં મશગુલ હોય, ત્યારે મહિલા વર્ગ રસોડામાં ગુલતાન રહેતો. ફરસી પૂરી, તીખી સેવ, મઠિયા, ઘૂઘરા, મોહનથાળ, ઘારી, પૌંઆ-શીંગનો ચેવડો…. દિવાળીની મીઠાઇ જાતે જ બનાવવાની…. એમાં અડોશ-પડોશની મદદ લેવાય, બપોરે પાડોશણ આવીને આપણા ઘરની રાંધણક્રિયામાં શ્રમદાન આપે, અને સાંજે આપણે એના ઘરમાં!

દીવાલમાં પડેલું ગાબડું પાડોશી જોઇ ન જાય, એ માટે ત્યાં નવું કેલેન્ડર લગાડી દેવાતું. ખખડધજ ઇમારતનો રિનોવેશન અને વ્હાઇટવોશ દ્વારા ‘ફેસિયલ‘ મેકઅપ જરા સુખી કુટુંબો કરાવતા. અને સાફસફાઈનો એક મિલનમેળો ચાલતો. ઘરના બધા સભ્યો હોંશે હોંશે એમાં જોડાઈ જતાં. જૂની ચીજોમાં સંઘરાયેલી યાદોને પંપાળી એને દર વર્ષે વીમા પોલિસીની માફક રિન્યુ કરતા. એકને કચરો લાગે એ બીજાને ખજાનો લાગતો અને એમાં શું ફેંકવું અને શું રાખવું એની ન્યુઝઅવર જેવી ચીસાચીસીભરી ચર્ચાઓ થતી.

આ પ્રવૃત્તિ ચાલતી હોય ત્યારે પપ્પા લાલ બોલપેન લઇને શુભેચ્છાના પોસ્ટકાર્ડ લખવા બેસી જાય. કલરફૂલ પ્રિન્ટેડ દિવાળી કાર્ડસની કાળજીથી પસંદગી થાય. મોંઘા કાર્ડ્સ મોકલનારનો વટ પડે. ને સસ્તું ઓ ય સારું કાર્ડ લેનારા અક્ષર મંદિરના સુવાક્યો અને કુદરતી દ્રશ્યો વાળા કાર્ડસ જથ્થાબંધ અન્નકૂટની જેમ ખરીદી લાવતા ! કોઈ શોખીનો ચીવટથી કાર્ડની ડિઝાઈન – લખાણ જાતે તૈયાર કરે.

વેપારીઓ દુકાનના ઓટલે દિવાળીટાણે વસ્તુઓનો સજાવટવાળો ‘ડિસ્પ્લે’ કરીને બેસી જાય. કોર્પોરેટ બોનાન્ઝાની ઓનલાઈન સાઈટ્સ તો કોઈએ જોઈ નહોતી. એટલે બે આંખની શરમે મધ્યમ-દરિદ્ર વર્ગ થોડીઘણી ઝગમગતી દિવાળીની ખરીદી પેઢી દર પેઢી ખાતું ચાલવતા શેઠિયાઓ પાસેથી કરતો. અને સામાન્ય ગ્રાહકને પણ ત્યારે રાજાપાઠમાં શરબત પીવડાવાતું. એનો દરજ્જો ના વધતો પણ દિવાળીએ દુકાનદારનાં મનની મોટાઈ વધી જતી. વેપારી ન હોય એવા પરિવારો માટે વાઘબારસ દિવાળીનો ‘વોર્મ અપ ડે’ ગણાય.એ દિવસથી કથ્થાઇ રંગના માટીના કોડિયામાં સૂતરની વાટ તેલમાં ડૂબાડીને ઘરના ગોખલે, દરવાજે, બારસાખે, બારીએ દીવડા પ્રગટાવવાની શરૂઆત થાય, જે ‘ભાઇબીજ’ના ભોજન સુધી ચાલે. પછી લાભપાંચમ ને સીધી શેરડીવાળી દેવદિવાળી!

rangoli 3એ જ દિવસથી આંગણામાં રંગોળીની પહેલી ઇનિંગ શરૂ થાય. પહેલાં છાણના લીંપણથી એક ચોકઠું તૈયાર થાય. મમ્મી પાકા બાંધેલા ફળિયામાં ‘ગેરૂ’ને પલાળી એનો પટ્ટો મારે. એના પર પછી ‘ફ્રી હેન્ડ’થી સફેદ ચિરોડીની ડિઝાઇન કે દીવડાંનું ચિત્ર દોરે, કળા કરતો મોરલો ચીતરે… પપ્પા રંગની કૂલડીઓ તૈયાર કરે. રંગપૂરણી ચીવટથી થયા બાદ બધા રંગોને ભેળવી, અખબારની કિનારીથી પાથરીને બેકગ્રાઉન્ડ બનાવાય.

ધનતેરસે આસોપાલવના પાંદડા અને શ્રીફળવાળો કુંભ જ ફરજીયાત રંગોળીમાં ચીતરાય. જેને રોજે રોજ ખાલી કબાટમાં અડીને પણ સ્પર્શસુખ પામવાનું હોય એવા નવા નવા કપડાંનું સત્તાવાર ઉદ્ઘાટન ત્યારે થાય. ડિટ્ટો તાજી બનેલી રસઝરતી રંગબેરંગી મીઠાઈઓ. મોંઘી ખરીદી ત્યારે પૂરબહારમાં ખીલે. અગાઉથી ધનતેરસના શુકનનો ડિલીવરી ટાઈમ લખાવ્યો હોય. મોટાભાગની દિવાળી સ્પેશ્યલ સામગ્રી એ દિવસે બજારમાં રુમઝુમ પધરામણી કરે ! દિવાળી હજુ બે-ત્રણ દિવસ ચાલવાની છે, એનો હરખ ધનતેરસે તિજોરીમાં સોનું નાં ધરાવતા પરિવારોને પણ ધનવાન બનાવી દે ! મોટી સ્ટારકાસ્ટ અને બેનરવાળી કોઇ ને કોઇ જબ્બર ઉત્કંઠા જગાવનાર ફિલ્મ દિવાળી પર ટપકી પડે અને ધનતેરસે પહેલી કલાકમાં જ ત્રણ દિવસનું બુકિંગ હાઉસફૂલ થઇ જાય! સારા સિંગલ સ્ક્રીન સિનેમાઘરનો ડોરકીપર ડાયરેક્ટર એજવા તોરમાં રૂઆબ છાંટતો થઇ જાય.

કાળીચૌદશે સાત ધાન (જેમ કે ચણા, જુવાર, બાજરી, મગ વગેરે)ને કરકરા દળાવી એના લોટના વચ્ચે કાણાવાળા (‘મિન્ટ વિથ એ હોલ‘વાળી ‘પોલો‘ પીપરમીન્ટથી મોટું કાણું, હોંકે!) ઘેરા કથ્થાઈ રંગના વડાં તળાય. તાજાં તળેલા વડા સાથે પાણીનો લોટો લઇને ચાર રસ્તા પડે એ ચોકમાં ‘કકળાટ કાઢવા’ જવાનું. વડાં વચ્ચે મૂકી ફરતે પાણીનું ચકરડું કરી પાછું જોયા વિના આવતાં રહેવાનું. એ વખતે આ બધું રહસ્યમય દિલચસ્પી જગાડતું. હેલોવીનની તો ફિલ્મો ય જોઈ નહોતી, પણ દિવાળીના ચળકાટમાં રોમાંચનો રંગ જીવંત અનુભવે પુરાતો. વડાંનો હાર હનુમાનના મંદિરે અડદ સાથે ચડાવી, ઘેર નવા આવેલા ફ્રીઝમાં રાખેલા દહીંવડા ઝાપટવાના!

દિવાળીએ તો અચૂકપણે કેસરી, લાલ, લીલા રંગની સાડી કે નવી સીવડાવેલી ચળકતી જોડી પહેરી સહકુટુંબ મંદિરે દર્શન કરવા જવાનું જ! એ દિવસે પૂરણપોળી કે બટેટાવડાંનું ભાવતું ભોજન લઇને આડા પડખે થઇ થપ્પી કરેલા દિવાળી અંકો વાંચવાના… એ રાતની રંગોળીમાં કંકુથી નાનકડાં પગલાં અને સાથિયો તો ફિકસ! રાતના દરવાજો ઉઘાડો રાખવાનો, જેથી લક્ષ્મી પધારે!

દિવાળીએ બધાં જ નવા – નવા થઈને બની ઠનીને રોજ મંદિરે દર્શન કરવા જતાં. સવારે દાન કરતા અને સાંજે મોજ ખાતર પાના રમતાં! જૂના રાચરચીલાં (ફર્નીચર), પડદા, સોફાકવર, ટેબલકલોથ ચાદર વગેરે બદલાઈ જતા. બાળકો મમ્મી – પપ્પાની આંગળી પકડી બજારમાંથી થોડાક રૂપિયામાંથી ઝાઝા ફટાકડા હોંશભેર થઈ આવતા. રોજ રાત્રે મિત્રો ભેગા થઈ ફટાકડા ફોડે. ખૂટી જાય તો નવા લઈ આવે! અમે ભૂલકાંથી તરુણ થયેલા ત્યારે ઝાઝા ફટાકડા ફોડવાને બદલે ખુલ્લી અગાશી પર જઇને લ્હાવો માણીએ. ગગનચુંબી સ્કાયક્રેપર્સ નહિં એટલે નગર આખાના ફટાકડાની રોશની નોનસ્ટોપ દેખાય! સંધ્યાટાણે મમ્મી નવા કોડિયામાં તેલ પૂરી, તેમાં સૂતરની વણેલી વાટ રાખીને ઘરના ગોખલે, પાળીએ, બારીએ દીવડા પ્રગટાવે હાથે બનાવેલા વાંસ કે રંગીન કાગળના ફાનસ લટકાવે. કોઈ વળી રોશનીની ઈલેકટ્રિક સીરીઝ દરવાજે લટકાવતા.

મોંઘા સેલાં કે જરીભરતના વસ્ત્રો આમ પહેરો તો જોણું લાગે, પણ દિવાળીએ પહેરો તો જમાવટ લાગે! બહારગામ ભણતા કે રહેતા ઘરના સભ્યો દિવાળીએ ઘેર પાછા આવે. ઘરની બહાર ફરવાનો કાર્યક્રમ હંમેશા દિવાળી પછી જ ગોઠવાય.લાભપાંચમ સુધી દિવાળીનો ‘હેંગઓવર‘ રહે. જે વેપારી કુટુંબ હોય એમાં વડીલો કડકડતાં ધોતિયા અને સંતાનો સફાઇદાર સફારી ચડાવી, માથું ઓળી શકાય એવા ચકચકિત શુઝ ચડાવી ચોપડાપૂજનની તૈયારી આરંભે. દિવાળીની સાંજના મૂહુર્ત કઢાવાય. વિવિધ ફળો અને મીઠાઇઓનો ભોગ તૈયાર કરાય.

ભાગ્યે જ દુકાનના પગથિયાં ચડતો મહિલાવર્ગ સેલાં, પટોળાં કે ઘરચોળા પહેરીને વરસે બે-ચાર વાર બહાર કઢાતા દાગીના ધારણ કરીને બચ્ચાં-કચ્ચાં સાથે પધારી જાય. દુકાનમાં કામ કરનારાઓના ‘બોનસ‘ના શુભ્ર શ્વેત કવર્સ તૈયાર હોય. અંદર લક્ષ્મીપૂજન ચાલતું હોય ત્યારે બહાર લક્ષ્મીછાપ ટેટા અને ગણેશબ્રાન્ડ ભંભૂના ભડાકા-તિખારાની રમઝટ બોલી હોય! પૂજન પૂરૂં થયે શુભેચ્છકોને પ્રસાદના પડીકાં મોકલાવાય. લાલ પૂંઠા પર સફેદ દોરાથી ટાંકા લીધેલો કાપડમઢયો નવો ચોપડો ‘ગાદીનશીન’ થાય! બીજે દિવસે બેસતાં વરસની સવારે એમાં ‘મિત્તિ મારવા’ યાને લાલ કંકુથી ‘શ્રી સવા’ એકી સંખ્યામાં ચાંદલા કરી એનું ઉદ્દઘાટન કરવા આવવાનું હોય! દાયકાઓ અગાઉ સૌરાષ્ટ્રના નાના ગામોમાં મુસલમાન કે વ્હોરા વેપારીઓને પણ આ પૂજન કરી બોણી કરતાં- કરાવતાં સગી આંખે જોયા છે.

diwali__festival_of_lights_by_mohanirose-d2zjior દિવાળીની રાતના કોઈ સૂવે નહીં. નવા વરસની સવારે હરખાઈને સાલ મુબારક કરવા પહોંચી જાય. કોઈ ઘર ન રહી જાય તેવા વ્યવહારનું ખબરદારીથી પાલન થાય. દિવાળીની રાત એટલે કામનો ઢગલો.નવા લીધેલા પડદા લગાડાય. આસોપાલવના પાંદડાને સીંદરીની ગાંઠ મારી તોરણ બનાવાય. ઘીમાં કંકુ બોળીને મુખ્ય દ્વાર પર ‘લાભ’ અને ‘શુભ’ લખવામાં આવે.મજબૂતી એવી ઠસોઠસ કે ઘસો નહિં તો નવી દિવાળી સુધી એ અકબંધ રહે!

કબાટમાં સાચવી રાખેલા રેશમી ચાદરો- ગલેફ ગોઠવાય. મુખવાસની ડિશમાં સાકર મૂકાય.ઘરનો ખૂણેખૂણો ચોખ્ખો કરી લેવામાં આવે.આ બધું પરવારીને સૂવાની તૈયારી કરો ત્યાં વહેલી પરોઢે નમક વેંચવાવાળાનો ‘સ..બ..ર…સ’નો બુલંદ સાદ સંભળાય! શુકનની પહેલી ખરીદી થાય, પછી જ બીજે પૈસા ખર્ચી શકાય! નવા વરસનું ‘મેનુ’ ઉંધિયું જ હોય! બહેન ન હોય એટલે ભાઇબીજ ઘરમાં જ પૂરી થાય, પણ બહેન હોય તો ભાઇ ભોજન માટે ભાગે!

બેસતાં વરસે સૂરજનું પહેલું કિરણ નીકળે એ પહેલાં કેટલાક થનગનભૂષણો દોડતાં આવી ગળે વળગી પડે. નવા સીવડાવેલા કે તૈયાર લીધેલા કપડાં, નવી વસાવેલી ઘરવખરી, વીતેલા વર્ષે મળેલી કે ખરીદેલી ઉપલબ્ધિઓ અને નવી બનાવેલી વાનગીઓને વરસમાં એક વાર સમાજ સામે રજૂ કરીને અહોભાવ અને આશ્ચર્ય જગાવવાની એકમાત્ર તક એટલે નવવર્ષદિન! એ દિવસે જે થાય એ આખું દિવસ થાય એવી માન્યતાને લીધે !

એ સવારે દુકાન કે ઘેર રોજીંદો વ્યવહાર રાખનાર ઝાડૂવાળા કે ચોકિયાતો ‘બોણી‘ યાને શુકનની બક્ષિસ લેવા આવે, તો મિત્ર બનેલાં ગ્રાહકો કંઇક ખરીદી ‘બોણી‘ કરાવવા આવે! નાના ગામોમાં તો જે જૂઓ તે ગળે મળે! બજારમાં બેસો તો ઓળખતાં ન હોય એ પણ ઉમળકાથી હાથ ખડી જાય એટલી વાર હાથ મિલાવી જાય. જો ગામમાં જ વડીલ સગાઓ રહેતા હોય તો પહેલા બધા ‘મોટા ઘેર’ દોડે! એમાં નાનું કુટુંબ હોય અને ઘેર કોઇ ન હોય તો ‘ક્રોસ’ થાય – પછી ધોખા થાય – માઠું લાગે – માફામાફી થાય – બીજે દિવસે ફરી જવાના કોલ દેવાય. ઘેર એક સાથે બે – ત્રણ કુટુંબો ભેગા થઇ થઇ જાય અને આગ્રહની અંધાધૂંધી થાય! અને રાત પડી કે પેટ તરબતર અને દેહ લોથપોથ!

દિવાળી એ વૈવિધ્ય અને પરિવર્તનનો મલ્ટીકલર ફેસ્ટિવલ છે. કાળચક્ર ફરતું ગયું. એક સમયે ‘વેલ કમ’ લખેલા રેડીમેઇડ થ્રી – ડી – સ્ટિકર્સ જાદૂ જેવા લાગતા અને એ લગાવ્યાનો હરખ લાભ પાંચમ સુધી ટકતો. ગ્લોબલાઈઝેશન પછી શહેરી રાજમાર્ગો પર આખું વરસ એટલી બધી ચકમકતી નિયોન લાઇટસના સાઇનબોર્ડસ અને હોર્ડિંગ્સ જોયા કે સ્ટીકર લેવાનું ય મન ન થાય! કોઇ કાળે દૂરદર્શન પર ‘ચિત્રહાર‘માં હિન્દી ફિલ્મોમાં જરીપુરાણા દિવાળી ગીતો જોઇને રાજી થવાનું રહેતું. હવે ટીવી પર રોજ દિવાળી જેવા ઠઠારા પ્રોગ્રામ્સમાં હોય છે.

ટેલિવિઝન ખાલી થાળી જેવું હતું. પછી સેટેલાઇટ ચેનલ્સની સ્વાદ્દિષ્ટ વાનગીઓ પીરસાવા લાગી. દિવાળી ધીરે ધીરે એડવર્ટાઇઝિંગ એજન્સીઓનું રમકડું બની ગઇ. બિગ બોનાન્ઝા ઓફર્સનું પ્લેટફોર્મ બની ગઇ. ૨૧મી સદીના પહેલા દાયકાના અંતે ટીવીને પર્વો માટે વિલન બનેલા મોબાઈલ ફોને હરાવી દીધું. શુભેચ્છામાંથી અક્ષર અને અવાજ ગયા. રહ્યા ફોરવર્ડ થતા મેસેજીઝ !

ફટાકડાના ખરીદી લિસ્ટમાં ‘નામ બડે ઓર દર્શન છોટે’ જેવા મોંઘાદાટ નવા આતશબાજીનાં ફિલ્મી ફટાકડાઓ ઉમેરાયા. એપલ સ્માર્ટ ફોનની જેમ એનું ઓપરેટિંગ અલાયદું શીખવું પડે! ગજવું હળવું થાય ને ટેભાં તૂટે, પણ મોભો ભારે થાય! શું થાય? જમાના સાથે રહેવું પડે ને! દીવડાને બદલે રંગીન મીણબત્તીઓ આવી! રંગોળી ચીતરવા માટે ટપકાવાળી વાંસની ભૂંગળી જતી રહી ને પ્રિન્ટેડ પૂંઠા આવ્યા. છાંટવા માટે જરી જુનવાણી થઇ ગઈ.

Diwali_by_kitsuneyaoichanસરકારે બ્રિટિશ સીસ્ટમના અનુકરણમાં આર્થિક વર્ષ માર્ચથી એપ્રિલનું બનાવી દીધું ! કોઇ પણ તહેવારની તડાફડી પાછળ મૂળ તો નગદનારાયણની છમાછમ હોય છે. ધીરે ધીરે ચોપડાપૂજન એક ઉત્સવ મટીને ઔપચારિકતા બની ગઇ. વ્યવહાર વરાળ થઇ ગયો. ટેલી જેવા સોફ્ટવેર્સે રોજમેળના જમાઉધાર પર ચોકડા માર્યા. કેલેન્ડર અને કાર્ડમાંથી ટ્રેડલ પ્રિન્ટિંગ પર છપાયેલા દેવ – દેવીઓ કે ગામડાના અને નદીઓના કુદરતી દ્રશ્યો આઉટ થઇ ગયા. દટ્ટાને બદલે ડેટસ મોબાઈલમાં દેખાવા લાગી. મિનિપંચાંગવાળા વોલકેલેન્ડર આવી ગયા. ઝડપી જમાનાને પહોંચી વળવા જ્ઞાતિ કે સંસ્થાઓ આગોતરા ‘સ્નેહમિલન’ યોજવા લાગી! એ ય હવે તો વોટ્સએપ ગ્રુપમાં !

બાળકો માટેના દિવાળી અંકો અને શેરી રમતો ઠપ્પ થઇ ગયા, ફટાકડા ફેંકાફેકી ને ઘોંઘાટનો ત્રાસ બનતા ગયા. બાળકો મેગેઝીનને બદલે મોબાઈલ ગેઈમ્સમાં ખોવાઇ ગયા. એકબીજાની ઘેર ‘દિવાળી કરવા’ જવાનું મોંઘવારીમાં બંધ થઇ ગયું. ‘મીઠાં મોઢા’ની ડિશમાં સાકરે ખસીને સૂકામેવા માટે જગ્યા કરવી પડી. મુખવાસની ડિશમાં હવે તો ગળપણને બદલે ખાટી પીપરમિન્ટ, તીખા – લવિંગ, મસાલેદાર મુખવાસ ઔર ન જાને કયાં કયા ઉમેરાઇ ગયું છે. ડિશિઝ પણ ફેન્સી ક્રિસ્ટલની આવે છે. પહેલાં ઘેર બનાવેલ પકવાન ખવાતા, હવે ડિઝાઇનર પેકેટમાં ચોકલેટ મળે છે. ડ્રાય ફ્રુટસના બોક્સ ખો-ખોની જેમ એકથી બીજા સરનામે પાસ ઓન થાય છે.

ગૃહિણીઓ સ્વાધીન થતી જાય છે. હવે વાનગીઓ બનાવાતી નથી, સબ કુછ મિલતા હૈ રેડીમેઇડ! આયા, ખાયા, ખિલાયા, ઔર હો ગયા! કડક નોટોની બોણી પણ ક્રેડિટ કાર્ડમાં ખોવાતી જાય છે. રંગોળી કરવાની જગ્યા જ નથી. રંગોળીને ડેકોરેટિવ પેઇન્ટિંગ્સ કે શો પીસ ‘રિપ્લેસ’ કરી રહ્યા છે. સંબંધ ઉષ્માથી તાજા રાખવાને બદલે ઉધામાથી સાજા રાખવાના હવાતિયાં ચાલે છે. કઢેલાં દુધના સૂરસૂરિયાં થઇ ગયા… હવે કોલ્ડ ડ્રિન્કસની બોટલોના ક્રેટ ખડકાય છે. આખી દિવાળી ચાઈનીઝ પ્રોડકટસથી જ ભારત ઉજવે છે ! નવું વર્ષ તો ગુજરાત જેવા જૂજ રાજ્યોમાં ઉજવાય છે.

હરવર્ષે જૂના વિક્રમ સંવત સાથે દિવાળીની રોનકનો વધુ એક પોપડો ખરતો જાય છે. ઉમંગ અને ફુરસદ બે’યને ‘લૂણો’ લાગ્યો છે પરિવર્તનનો ! દિવાળી એ બદલાતા પંચાંગનું સાંસ્કૃતિક સમયપત્રક નથી. લક્ષ્મીનું પૂજન નથી. રૂટિનમાંથી એસ્કેપની ઉજવણીતણી મોસમ નથી. સંબંધોમાં હળીમળીને ઓઇલિંગ કરવાની વાર્ષિક સુવર્ણ તક નથી.

તો દિવાળી હવે શું છે?

સિર્ફ હોલિડેઝ એન્ડ પરચેઝિંગ પાવર ! સમર વેકેશન જેવી રજાની મજા ! દિવાળીએ બધા બહારથી ઘેર આવતા, હવે ઘરથી બહાર જાય છે. અને સાથે ઉત્સવનો ઉત્સાહ પણ ચાલ્યો જાય છે !

ફટાકડો ફુટયો : ધડામ… ધુમાડો રહ્યો! બાકી બધું કેવળ ભૂતકાળ. ભૂતકાળની મુલાકાત લઇ શકાય છે, પણ એમાં રહી શકાતું નથી! સ્વજનો ગયા, પરંપરાઓ ગઈ, ઉમળકો ગયો, કદીક આપણે જઇશું! પણ દિવાળીની ચમકદમક રહેશે?

કે એક પેઢી પછીનું ભારત દિવાળીને બદલે ૩૧મી ડિસેમ્બર પછી જ ‘હેપી ન્યુ ઈયર‘ કહેતું થઈ જશે ?

ફાસ્ટ ફોરવર્ડ

દીપાવલી કે દિન એક દિયે ને દૂસરે સે કહા :
તુમ આદમીમેં કબસે બદલને લગે?
મુજકો દેખ કે જલને લગે?!

(હાસ્ય કવિ સંમેલનમાં સાંભળેલું)

diwali_by_rikae-d68ho1t

સંવર્ધિત સ્પેક્ટ્રોમીટર , ગુજરાત સમાચાર, તા. ૦૮ / ૧૧ / ૨૦૧૫.

 
12 ટિપ્પણીઓ

Posted by on નવેમ્બર 11, 2015 in feelings, gujarat, heritage, india, personal, religion

 

એકલી બહાર નીકળતી યુવતી……પીછો કરતી હજાર નજર!

malena 1

૨૧મી સદીના ૧૫ વર્ષે ય આપણે ત્યાં એકલી રૃપાળી જવાન સ્ત્રી હોવું એ શ્રાપ છે?

અકેલી ઔરત કા હંસના
નહીં સુહાતા લોગોં કો.
કિતની બેહયા હૈ યે ઔરત
સિર પર મર્દ કે સાયે
કે બિના ભી,
તપતા નહીં સિર ઈસ કા!
મૂંહ ફાડકર હંસતી
અકેલી ઔરત
કિસી કો અચ્છી નહીં લગતી.
જો ખુલકર લુટાને આયે હમદર્દી,
વાપસ લેતે હૈ!
જબ ઉસકે ચેહરે પર
એસા શૂન્ય પસરા હોતા હૈ
પૂરી કી પૂરી
આપ કે સામને ખડી હોતી હૈ
ઔર આધી પૌની હી દિખતી હૈ!

*

અકેલી ઔરત
અકેલે સિનેમા દેખને જાતી હૈ
ઔર કિસી દ્રશ્ય પર
જબ હોલ મેં હંસી ગૂંજતી હૈ,
વહ અપને વહાં ન હોને પર
શર્મિંદા હો જાતી હૈ.
બગલ કી ખાલી કુર્સી મેં
અપને કો ઢૂંઢતી હૈ,
જૈસે પાની કી બોતલ
રખકર ભૂલ ગઈ હો!
અકેલી ઔરત
કિતાબ કા બાંઈસવા પન્ના
પઢતી હૈ, ઔર ભૂલ જાતી હૈ
કિ પિછલે ઈક્કીસ પન્નોં પર
ક્યા પઢા થા?
અકેલી ઔરત
ખુલે મૈદાનમેં ભી ખુલકર
સાંસ નહિ લે પાતી,
રોના એક ગુબાર કી તરહ
ગલે મેં અટક જાતા હૈ.

કવિયત્રી સુધા અરોડાની બે કવિતાઓ ‘અકેલી ઔરત કા હંસના’ અને ‘અકેલી ઔરતકા રોના’ના ચૂંટેલા અંશો અહીં સંપાદિત કરી મૂક્યા છે.

આ એકલી સ્ત્રી કોઈ યંગ સ્ટુડન્ટ પણ હોઈ શકે, અને ગામડામાં કુટુંબ હોય એનું- શહેરમાં નોકરી કરી ભરણપોષણ કરતી દીકરી પણ. એ કોર્પોરેટ ઓફિસની સોફિસ્ટિકેટેડ એમ્પલોયી હોઈ શકે, અને જેનું ઘર ડામાડોળ હોય, એની સ્થિરતાનો બોજ પોતાના કૂમળા ખભા પર ખેંચતી ગૃહિણી પણ. એ બળવો કરીને, સંબંધોમાં ખત્તા ખાઈને એકલી રહેતી સ્વતંત્ર યુવતી હોઈ શકે, અને તરછોડાયેલી- તિરસ્કૃત ત્યક્તા એવી સંઘર્ષશીલ નારી પણ હોઈ શકે. બની શકે કે, એના ઘરના કુટુંબી નાના ભાઈભાંડુ કે વૃધ્ધ મા-બાપ, નાનકડા બાળકો કે મજૂરીકામ કરતો કે બીમાર અશક્ત પતિ બધા અંધકારના બેકડ્રોપમાં ઢંકાઈ જતા હોય… અને અજવાળામાં દેખાતી હોય બધાને બસ બહાર નીકળતી એ એકલી સ્ત્રી. કે પછી એનો કોઈ ફ્રેન્ડ હોય, કમ્પેનિયન હોય- જે દૂર હોય, બીજે કામ કરતો હોય…માટે એ એકલી લાગતી હોય…

અને એકલી સ્ત્રી જો જુવાન અને કમસીન હોય, ખૂબસુરત અને તૈયાર થઈને બહાર જનારી હોય, તો સમાજ એને ગૂગલ પર પડેલા પોસ્ટરની માફક ડાઉનલોડેબલ માની લે છે! પુરૃષ નામનું કવર સાથે નથી, તો આ સ્ત્રી ઓપન લેટર બની જાય છે. જાણે હસ્તાક્ષર પાડવાની ઉઘાડી છૂટ હોય એમ પેનમાંથી બૂંદ બૂંદ ટપકતી શાહીની જેમ આસપાસના પુરૃષોની આંખોમાંથી લાળ ટપકે છે, અને આસપાસની સ્ત્રીની આંખોમાંથી ઝેરીલી લીલી ઈર્ષા!

જી હા, એકલી બહાર નીકળતી યુવતી સનાતન અપરાધી છે. અને એનો ગુનો છેઃ એનું સૌંદર્ય. હર બ્યુટી ઈઝ હર ક્રાઈમ ફોર હિપોક્રિટ પર્વર્ટ સોસાયટી!

આંતરરાષ્ટ્રીય મહિલા દિને એટલે યાદ આવી જાય છે, એક આંતરરાષ્ટ્રીય ફિલ્મ! ‘મલેના.’ પૃથ્વી પર હયાત સુંદરીઓમાં સર્વશ્રેષ્ઠ એવી મોનિકા બેલૂચીના શ્વાસ થંભાવી દે એવા બેનમૂન રૃપજોબનથી છલોછલ ઈરોટિક દ્રશ્યોને લીધે મલેના લસ્ટી ભારતમાં એમ તો જોવાયેલી ફિલ્મ છે. પણ એ જોનારાઓ કદાચ જાણતા નહિ હોય કે – ‘સિનેમા પેરેડાઈસો’ જેવી કલ્ટ ક્લાસિક ફિલ્મ આપનાર ઈટાલીયન ફિલ્મમેકર જીયુસ્પી ટોર્નાટોરની ૨૦૦૦ની સાલમાં બનેલી મલેના બેસુમાર ફિલ્મી એવોર્ડસ મેળવી ચૂકેલી ઈટાલીયન ફિલ્મ છે. જેમાં એકલી સુંદર નારી અને લોલુપ લંપટ સમાજની કાતિલ કટાક્ષમય કરૃણકથા કાળજું કોતરી લે, એમ રજૂ થઈ છે.

આવો, જરાક મલેનાના કથાસારમાં ડૂબકી મારીને થોડાક પાપ ધોવાનો પ્રયત્ન કરીએ.

***

malena 5

બીજા વિશ્વયુધ્ધ સમયના ઈટાલીના એક રમણીય ગામમાંથી ફિલ્મ શરૃ થાય છે. યુધ્ધ જેવી રીતે પ્રકૃતિને ધમરોળી રહ્યું છે, એમ લોકો સ્ત્રીની કાયા ઉપર આંખોથી આક્રમણ કરતા હોય છે. તક મળે તો રમત રમતમાં કીડીને ભોળવી ટટળાવીને પછી ચૂંથીચગદીને મારવામાં પાશવી તાકાતનો સડેલો વિકૃત આનંદ આવતો હોય છે.

આખી ફિલ્મ, આખી વાર્તા લાજવાબ રીતે એક તરૃણની આંખોથી જોવાઈ અને કહેવાઈ છે. મોં પર મૂછનો દોરો ન ફૂટયો હોય, પણ ભીતર મધ્યબિંદુએ મર્દાનગી ફૂટી ગઈ હોય એવી એક કિશોરાવસ્થા બધાની હોય છે. ૧૩-૧૪ વર્ષની કૂંવારા સપનાઓ ભૂરાં ભૂરાં જોવાની ઋતુ. (કર્ટસીઃ કવિ જગદીશ જોશી). એટલે મલેનાની કથા બોઝિલ કે ઉપદેશાત્મક નહિ, પણ રસિક અને નિર્દોષ રહે છે. પેલો સાઈકલ લઈ સ્કૂલે જતો કાચી ઉંમરનો કિશોર બાકીના ગામની જેમ એક સ્ત્રીથી ખેંચાયેલો ખોવાયેલો રહે છે. એ સ્ત્રીને મનોમન વસ્ત્રવિહીન કરી ઝંખે છે.

અને એ સ્ત્રી છે મલેના. રૃપરૃપના અંબાર જેવી પણ એક સામાન્ય પરિવારની છોકરી. વૃધ્ધ બાપ કાને બહેરો એવો ભાષાનો શિક્ષક છે. ગામમાં પેટિયું રળવા આવ્યો છે. પણ આ જુવાન દીકરી બાપની ઘેર નથી રહેતી, પોતાના આ ગામના વતની એવા સૈનિક પતિના ઘેર રહે છે. એનો પિયુ, એનો ભરથાર, એના તન-મનનો રણીધણી એવો કંથ તો પરદેશ યુધ્ધ લડી રહ્યો છે. મલેના એ રીતે તો ગામની વહુ છે. પરદેશ યુધ્ધ લડતા પ્રેમીની મૌન પ્રતીક્ષા કરે છે.

પણ ગામની હાલત તો રમેશ પારેખના શબ્દોમાં એક છોકરીના હાથમાંથી રૃમાલ પડે ને આખું ય ગામ એ લેવા નીચે ઝૂકે- એવી છે. મલેના ગામ માટેનું મફત મનોરંજન છે, જોણું છે. એ બિચારી ચૂપચાપ કોઈ વધારાના શણગાર પણ કર્યા વિના, આસપાસની ભૂખાળવી શિકારી નજરોથી સભાન થઈને પોતાની નજર નીચી ઢાળીને, મુલાયમ હોંઠ મક્કમતાથી ભીડેલા રાખીને જ હંમેશા ઉતાવળા કદમે બજારમાં નીકળે છે. પણ એમાં ય લોકો તો એની લહેરાતી મતવાલી ચાલના વળાંકોથી ઘાયલ થઈને કોમેન્ટસ કરતા ફરે છે. પુરૃષોના ડોળા ફાટેલા રહે છે, એ અપ્સરા પાસેથી પસાર થાય ત્યારે! સ્ત્રીઓ તમતમીને બળી મરે છે, અને લાજશરમ પર ચોવટકૂથલી કરવા લાગે છે.

malena-2000-01-gપેલો ઘેલો બનેલો કિશોર રેનેટો સતત એની પાછળ પાછળ ઘૂમ્યા કરે છે, અને એની ચોકીદારી ગુપચુપ કરે છે. રાતમધરાત ડોકિયાં કરી એના ઘરમાં ફાટી આંખે એના રૃપનું રસપાન કરવાની કૂમળી લાલચે પણ તાકયા કરે છે, અને એમ મલેનાનું અંગત વિશ્વ આપણી સામે એના શરીરથી વધુ રસપ્રદ રીતે ઉઘડતું જાય છે.

મલેના રોજ સહજ શણગાર કરીને બહાર નીકળે, એ જ ગામ માટે ડેઈલી શો છે. ભણવાના નામે ઘર બહાર રખડવા નીકળી જતા આવારા વિદ્યાર્થીઓથી ઓટલાં ભાંગતા ખૂસટ બૂઢાઓ સુધી બધા મલેનાની સામે ટીકી ટીકીને જોયા કરે, અને હાથને બદલે આંખોથી એનું વસ્ત્રહરણ કરી મનોમન સ્ટ્રીપટિઝની રંગત માણે! (લોચન યાને આંખો પરથી જ લુચ્ચો શબ્દ આવ્યો છે!) શરૃશરૃમાં તો બહુબધી કૂથલી ચાલે છે કે મલેના રોજ કયાં ‘કયા યાર’ને મળવા જાય છે? એકલી રહેતી સ્ત્રીનું કોઈ છિદ્ર સાંપડે, તો આંગળી નાખી એને પહોળું કરી શકાય ને!

પણ એ તો વૃધ્ધ બીમાર બાપની સેવા માટે જાય છે, એ જાણકારી પછી ઘણાનો હરિરસ ખારો થઈ જાય છે. મલેના બાપ માટે રસોઈ કરે, કપડાં ધોઈ દે અને પોતાના ઘર માટે ખાવાપીવાની સામગ્રી લઈ પાછી ફરે. એ ‘ડાકણ’ પોતાના ઘર પર ડોળા ના નાખે, માટે એને સીધુંસામાન દેવા પર ગામની મહિલાઓએ વણલખ્યો પ્રતિબંધ ફરમાવ્યો છે. આમ પણ લડવા ગયેલા પતિની પ્રતીક્ષામાં જીવતી મલેના પાસે થોડા પેન્શનની બચત સિવાય પૈસા નથી.

એવામાં સમાચાર આવે છે કે એનો પતિ તો યુધ્ધમાં કયાંક મરાઈ ગયો હશે. કોઈ ખરાઈ થતી નથી. પણ મલેના શોકના કાળા વસ્ત્રો પહેરી લે છે. એના ઘરમાં પીપિંગ ટોમની જેમ જોતો પેલો કિશોર જાણે છે કે, એકલી એકલી મલેના પતિને યાદ કરી ગીતો ગાય છે. કયારેક એને ગમતો ડ્રેસ પહેરી, એની અને પોતાની લગ્નની છબી હાથમાં લઈ અરીસા સામે ઉભી રહે છે. કોઈ કરૃણ રોમેન્ટિક ગીત ગ્રામોફોન પર મૂકી એકલી એકલી નાચે છે, અને થાકીને એના પત્રો, એની તસવીરો પોતાની ઉપસેલી ઉત્તુંગ છાતી પર દબાવી હીબકાં ભરી એના વિરહમાં તડપે છે!

કિશોર જાણી જાય છે કે, ગામ ભલે મલેનાના પ્રેમમાં પાગલ થાય, મલેનાના દિલ પર તો એક જ પુરૃષ – એના પ્રિયતમ પતિનો કબજો છે. પણ હવે તો મલેના શહીદની વિધવા છે. ગામના ખાટસવાદિયાઓની હિંમત ખુલે છે. પેલા છૂપા થતા ઈશારા હવે ખુલ્લી ગંદી કોમેન્ટસ બનતા જાય છે. ‘માય ડીપ કોન્ડોલન્સીઝ’ કહીને જૂઠો શોક જતાવતા ઉભા રહેનારાઓ એ પીઠ ફેરવે એટલે ‘નાઈસ એસ’ બબડીને હોંઠ પર સાપ જેવી જીભ ફેરવે છે. મલેના વધુ ખુલતા, વળાંકો ઢંકાય એવા વસ્ત્રો પહેરે છે, પણ પુરૃષની નજરો સ્ત્રીના અંગો એકસરે વિઝનથી માપી લેતી હોય છે. ગામના પુરૃષો નથી મળી, એવી મલેના વિષે એ મળી હોવાની અફવા ફેલાવી એને સ્પર્શ્યાનો સંતોષ લે છે.

એમાં એક દહાડો આર્મીમાં રહેલો એનો જૂનો મિત્ર મળવા આવે છે રાતનાં. બેઉ સુખદુઃખની વાતો કરે છે. પણ ગામમાં કેટલાય તાકીને અને ટાંપીને બેઠા હોય છે, એમનો ગરાસ લૂંટાઈ જાય છે. એક મલેનાને ભોગવવા તલપાપડ ડેન્ટીસ્ટ ત્યાં જ આંટાફેરા કરતો રહે છે, અને એ પેલા આર્મીમેન સાથે બથ્થંબંથ્થા આવી જાય છે. ગિન્નાયેલો પ્રૌઢ ડેન્ટીસ્ટ અને એની આબરૃ સાચવવા ઈચ્છતી એની પત્ની મલેના પર ગામનું ચારિત્ર્ય બગાડવાના, દેહવ્યાપાર કરવાના, માસૂમ બાળકો પર કુસંસ્કારના કૂચડા મારવાના એવા આરોપસર કોર્ટકેસ ઠોકી દે છે. પાકી કેરી હાથમાં ન આવે તો શિયાળ માટે ખાટી!

કોર્ટમાં તો ગભરાયેલી અને ખામોશ મલેનાને દલીલો કરી એક આધેડ વકીલ છોડાવે છે. પેલો મળવા આવેલો આર્મીમેન તો ઓળખતો જ નથી કહી નામુકર જાય છે અને મલેનામાં રસ ધરાવતો એનો ઉપરી એની બદલી કરી નાખે છે. પણ એ ગંદોગોબરો ઠીંગણો આધેડ વકીલ રાતના મલેનાને ઘેર જાય છે. મલેના રહીસહી બચતના પૈસા એને ફી પેઠે આપે છે, પણ વકીલ તો છોડાવવાની ફી વસૂલ કરવા એની સાથે નિયમિત રાત ગુજારવાની માંગણી કરે છે. મલેનાની ચીસો અને પ્રતિકારના પ્રયત્નો છતાં એના પર બળાત્કાર કરે છે! કિશોર ફાટી આંખે એ ઝાડની ડાળીએ ચડી જુએ છે. ગમતી મલેનાને પીંખાતી જોઈ તરફડે છે. એને રોવું આવે છે, ગુસ્સો આવે છે. પણ મલેનાની જેમ એ ય લાચાર છે. મલેના ફરિયાદ કોને કરે? પોલિસ અધિકારી તો પહેલેથી જ એની પાસે ભૂંડી માંગણી ગલીચ શબ્દોમાં કરી જ ચૂકયો છે, અને ગામના નગરપતિની કૂડી નજર તો એના પર પહેલેથી જ છે!

એમાં એક એરસ્ટ્રાઈકમાં મલેનાનો બુઝુર્ગ બાપ મરી જાય છે. વિધવા મલેનાનું હવે કહેવા પૂરતું કોઈ સ્વજન રહ્યું નથી. પણ સગા અને વ્હાલા થવા માટે હોડ ફાટી નીકળે છે. એકલી હોવાના રેશમી અપરાધને લીધે મલેનાના આડાસંબંધોની મરીમસાલેદાર કથાઓ ફેલાવા લાગે છે. મલેના પાસે પૈસા ખૂટી જાય છે. બ્રેડ લેવા જાય તો વેંચનારો એનો સ્પર્શ કરવાનો ગેરલાભ ચૂકતો નથી. એ વાળ વેંચી ગુજરાન ચલાવવાની કોશિશ કરે છે. જાણી જોઈ કદરૃપી દેખાવા પ્રયત્ન કરે છે. પણ કુદરતી ભેટ જેવું એનું સૌદર્ય એમ છૂપાતું નથી, અને શ્રાપ બનીને એને કનડે છે.

ધીરે ધીરે મલેનાની મજબૂરીમાં મોજ માણવાવાળાઓ વધતા જાય છે. પરદેશી લશ્કરી થાણાવાળા, જાહેરમાં આવી કુલટા સ્ત્રીની ટીકા કરનારા ધર્મૌપદેશક, ગામના ઉતાર જેવા એક હજામત કરનારાથી લઈ શહેરના પ્રતિષ્ઠિત ગણાતા જૈફ આગેવાન – બધા જ મલેનાને રગદોળતા રહે છે. એ ચૂપચાપ પીસાતી, હીબકતી રહે છે.

malena-1પછી યુધ્ધ હળવું થતાં જોરમાં આવેલા ગામના બધા બૈરાંઓ પોતાના ઘરના ‘માસૂમ’ છોકરાઓને ભોળવનારી અને પોતાના ધણીઓને છેતરીને એની જાળમાં સપડાવનારી શિકારી સાપણ જેવી મલેનાને વખોડે છે. એની પાપી કામણટુમણને ગાળો દે છે. મલેના તો રોજીંદા શોષણથી નિસ્પૃહ થઈ, હવે ચોક વચ્ચે બિન્દાસ નીકળતી હોય છે, અને એની સિગારેટ પેટાવી દેવા ય પુરૃષો લળીલળીને સેવા કરવા ઢગલો થઈ જતા હોય છે. પણ ‘લોકોનો ચુકાદો એટલે ઈશ્વરની આજ્ઞાા’ એવું કહેતું સ્ત્રીઓનું ટોળું આ એક આગવું વ્યક્તિત્વ ધરાવતી સ્ત્રીને સહન નથી કરી શકતું. પોતાના પુરૃષો પર જે રોષ નથી નીકળતો, એ મલેના પર બધી બાઈઓ ઠાલવે છે.

વ્યક્તિમાંથી વાસનાની વસ્તુ બનાવી દેવાયેલી ‘પબ્લિક પ્રોસ્ટીટયુટ’ મલેનાને બધી સ્ત્રીઓ ગામ વચ્ચે ઢોરમાર મારે છે. ચીસો પાડી મદદ માટે વિનવતી મલેનાની વહારે રાતના એની સોડમાં લપાઈ જતો કોઈ પુરૃષ ધોળે દહાડે આવતો નથી. એના બધા વાળ ગામની સ્ત્રીઓ કાપી નાખે છે, એના કપડાં ફાડી એને જાહેર ચોકમાં સાવ નગ્ન હાલતમાં ફટકારે છે. પેલા વગર વાંકે પીંખાઇ અને પછી વગર વાંકે પીટાઈ ! પાગલ ભિખારણની જેમ મલેના ચીસો પાડતી, આંસુડા સારતી, આક્રંદ કરતી, આ સ્ત્રીત્વના અપમાન પછી જેમ તેમ ચીંથરા ભેગા કરી ઢસડાતી ઘરભેગી થાય છે. ખળભળી ઉઠેલો પેલો કિશોર જુએ છે કે બીજો દિવસે મોં છૂપાવી, ઘરને તાળું મારી મલેના બીજે ગામ જતી ટ્રેનમાં ચડી જાય છે.

અને બલા ટળીનો ‘પવિત્ર’ સંતોષ ગામની મહિલાઓ લે છે, એના કેટલાક મહીનાઓ પછી મલેનાનો સોલ્જર પતિ જેને યુધ્ધનો શહીદ મનાતો હતો, એ કપાયેલા હાથે ગામમાં પાછો ફરે છે! પોતાના ઘર, પોતાની પત્ની વિશે પૂછપરછ કરે છે. કોઈને કશી ખબર નથી, એમ ખભા ઉલાળે છે. બધા ઘટનાક્રમને મુગ્ધ પ્રેમીની તરસથી નિહાળનાર પેલો કિશોર રેનેટો એ પત્ની શોધવા રઘવાયા બનેલા સૈનિકને ગુમનામ પત્ર લખે છે:  ભલે એના શરીર પર બધાના દુરાચારીના હાથ અને નજર ફર્યા, એનું હૈયું તારૃં જ છે. એ ફલાણી ટ્રેનમાં આ ગામ ગઈ એ મેં જોયું છે!

એક દિવસ ગામના ચોકમાં રોજીંદી ચહલપહલ છે, ત્યારે બજાર જાણે પૂતળાંની જેમ સ્થિર થઈ જાય છે. પુરૃષોના મોં ફાટયા રહી જાય છે. સ્ત્રીઓનો અવાજ ગળામાં દબાઈ જાય છે. ગામમાં પૂરા કોન્ફિડન્સથી, સાદા વસ્ત્રો પણ ટટ્ટાર ચહેરે, પતિના હાથમાં હાથ નાખીને વટભેર બેગ ઉંચકી મલેના પ્રવેશ કરે છે! કશું બોલતી નથી. ઠંડી નજર નાખી પ્રિય પતિને વધુ નજીક પડખામાં ખેંચી ચાલી જાય છે. જૂના મકાનમાં સજોડે રહેવા. સૈનિકે એને શોધી કાઢી, અને એનો સ્વીકાર કરવા જેટલો ખરો મર્દ પ્રેમી નીવડ્યો – એ જોઈ કિશોર મલકાય છે. બીજે દિવસે મલેના શાક લેવા નીકળે છે. બાઈઓ કાનાફૂસી કરે છે. ”જો ને આંખે કૂંડાળા છે, જાડી થઈ ગઈ છે” હવે જાણે એ પતિ સાથે રહેતી પરણીતા હોઈને ખતરો નથી. અચકાતા અચકાતા એ મલેનાને બોલાવે છે. મલેના મંદ સ્મિત કરી, કોઈ જૂની ચર્ચા ઉખેળ્યા વિના ગુડ મોર્નિંગ કહી, ફટાફટ ખરીદી કરે છે. હાથ પકડીને બધા વેપારી ફળો એને બતાવે છે. પેલો કિશોર જીવનમાં પહેલી અને છેલ્લી વાર એની સાથે જરાક વાત કરી એને શુભેચ્છાઓ આપે છે, એની સામે મલેના સ્મિત કરે છે. ફલેશબેકમાં ચાલતી કથા સમાપ્ત થાય છે. શાકની થેલીઓ લઈ લોકો વચ્ચેથી પસાર થતી લાવણ્યમયી સુંદરી મલેના પર કેમેરો ફોકસ થઈ જાય છે!

***

malena 4

મલેના મૂળ તો એ મેરી મેગ્ડોલીન નામની વેશ્યાનું નામ છે, જેને લોકોના પથ્થરમારાથી “જેણે પાપ ના કર્યું એકે, એ પહેલો પથ્થર ફેંકે” કહીને ઈસુ ખ્રિસ્તે બચાવી હતી. અને યાદ રહે, બીજા વિશ્વયુધ્ધના સમયનું ઇટાલી આજે ઘણું બદલાયું છે ( ઇટાલીનું કુટુંબજીવન ભારત જેવું જ છે), પણ ભારતને તો હજુ ય આ વાર્તા યથાતથ લાગુ પડે છે, જાણે ગલી ગલી, ગામે ગામની વાસ્તવિકતા હોય !

આજે ય સિંગલ રહેતી ન હોય, પણ દેખાવડી, જુવાન અને સ્વતંત્ર રીતે ભણવા કે કામ કરવા બહાર નીકળતી હોય એવી કરોડો મલેનાઓને આ પવિત્ર ભારતવર્ષ સીતાની જેમ પહેલા લક્ષ્મણરેખા, પછી અગ્નિપરીક્ષામાં મૂકે છે ! અહલ્યાની જેમ વગર વાંકે શંકાથી પથ્થર બનાવી દે છે. ઉર્મિલાની જેમ અસ્તિત્વ ઓગાળી નજરકેદ કરવા મજબૂર કરે છે. શૂપર્ણખાની જેમ જરાક એડવાન્સ્ડ થાય તો નાક – કાન કાપી નાખે છે!

ટીનેજર કરતાં પણ ગરજાઉ બૂઢા વધુ શિકાર કરે છે, આવી ઔરતોનો! બહાર નીકળી સ્વતંત્ર કામ કરે કે જરા શણગાર કરે એટલે સ્માર્ટ સ્ત્રી ‘અવેલેબલ’ જ હોય? એ હાથ ન આવી હોય તો, કલ્પનામાં મળી જ ગઈ હોવાની જૂઠી વાર્તાઓ મસાલો નાખીને ફેલાવવાની અને હાથ આવી હોય તો એની તસવીરો પબ્લિક કરી વિજેતાનો આનંદ લેવાનો! અને બીજી સ્ત્રીઓને તો પોતાને ન મળેલ સૌંદર્ય કે સ્વતંત્રતા કે સગવડતા ભોગવનાર આવી નારીને નીચે પાડવામાં વધુ લુત્ફ આવે. એ એના બચાવને બદલે એની ગંદકીથી સમાજ શુધ્ધ કરવાની સૂફિયાણી શાહૂકારી જ કરે.

મહિલા દિને આપણી આસપાસની મલેનાઓ તરફ મેલ વિના જોવાની નજર કેળવીશું? વૈદિક સપ્તપદીના નામે પત્ની નામની ગુલામડી ઘરભેગી કરવાના નાટકો છોડીશું? સેકસ પ્રોસેસ કરતા ફર્નિચરને બદલે સ્ત્રીની પણ આ ધરતી પર મરજી અને મોજ મુજબ જીવવાની આઝાદી સ્વીકારીશું? વિચારોના વ્યભિચારોથી વામા વિશે વાર્તાઓ ફેલાવવાનું બંધ કરીશું?

ફાસ્ટ ફોરવર્ડ

સળગતી મીણબત્તીને
સ્થિર કરવા મથતો
સૂસવતો પવન…! (પન્ના નાયક)

malena 6

બોનસ :

આ વાંચીને “મલેના’ ફિલ્મ જોવાની ઈચ્છા થઇ હોય તો આ લિંક પર ક્લિક કરો, અંગ્રેજી સબટાઈટલ સાથે ડાઉનલોડ પણ કરી શકશો, અને રીઝોલ્યુશન વધારી એચડી ક્વોલિટીમાં એ પેજ પરના જ પ્લેયરને ફૂલ સ્ક્રીન મોડમાં મૂકી જોઈ શકશો.પણ હા, જેમની કુણી કુણી લાગણીઓ નેચરલ ન્યુડિટીથી દુભાઈ જતી હોય એવા સંકુચિત દિમાગના કે શારીરિક/માનસિક રીતે પુખ્ત ના હોય એવા લોકો આ લિંક પર ક્લિક ના જ કરે એ હિતાવહ છે.

http://www.solarmovie.ws/watch-malena-2000-online.html


( એક્સટેન્ડેડ સ્પેકટ્રોમીટર , વિમેન્સ ડે, ૨૦૧૫ )

 
16 ટિપ્પણીઓ

Posted by on માર્ચ 9, 2015 in cinema, feelings, india

 
 
%d bloggers like this: