RSS

Category Archives: management

JSK – વન બાય ટુ દિવાળી સ્પેશ્યલ

20131022_000945

જેએસકે – જય શ્રી કૃષ્ણ પુસ્તક વિષે આ ગ્રહ પર અહીં અને અહીં વાંચ્યું તમે.

પુસ્તક તો બહાર પડવાની સાથે જ એવી લોકચાહનાને પ્રાપ્ત થયું કે ફક્ત એક મહિનામાં જ હું તો મોટે ભાગે એમાં સિક્કિમ પ્રવાસે હોવા છતાં એની ૩૦૦૦ જેટલી નકલો હોંશે હોંશે ગુજરાતી વાચકોએ વધાવી લીધી અને અત્યારે તો એની બીજી આવૃત્તિ પણ થઇ ગઈ. એના ખુબ સરસ ફીડબેક મળ્યા. ગૃહિણીઓથી ટીનેજર્સ સુધી, એનઆરઆઈથી કંપની/સંસ્થાઓ સુધી. મુખ્ય વિક્રેતા નવભારતનો ય સહયોગ ભરપૂર. એવો જ રાજેશ બૂક સ્ટોર રાજકોટનો.

બધી કરામત કૃષ્ણની, આપણો તો લીમ્બડજશ 😛

એવી જ ચમત્કારિક રીતે આ પુસ્તકમાં અણધારી મૂળ દક્ષિણ ગુજરાતના એવા એક પટેલ મિત્રની મળી. એમનો ખુદનો જ આગ્રહ કે નામ નહિ આપવું, એટલે હાલ લખતો નથી. ક્યારેક આવી પ્રભુકૃપાની સર્જનકથા માંડીશ. એમની ભાવના અને કૃષ્ણપ્રીતિને ન્યાય મળે અને કેવળ લાયબ્રેરીના કબાટોમાં કેદ રહેવાને બદલે ખરેખર જેમને જરૂર છે અને પોસાતું નથી એવા સામાન્ય વાચકો સુધી પહોંચે એ માટે મર્યાદિત સમય પુરતી જ એક અભૂતપૂર્વ યોજના ઘડવામાં આવી. દિવાળી સુધી, ૫૦૦ રૂપિયાનું અણમોલ પુસ્તક ફક્ત ૨૫૦ રૂ. મળે એ માટે. અમુક જરૂરિયતમંદ વાચકોની, વિદ્યાર્થીઓની પોસાતું નથી વાળી ફરિયાદ દુર થાય એ માટે. મારો હેતુ પુસ્તક પ્રકાશનમાં કમાઈ લેવાનો નહિ, પણ કશુંક સાબિત કરવાનો અને વધુ લોકો સુધી વાંચન પહોચાડવાનો સર્જનાત્મક છે. એટલે મેં ય મંજુરી આપી. તો વળી એમાં કેટલીક ફરિયાદો ઉઠી કે વહેલું લેનારનો શું વાંક ? અરે, આવું પેટ્રોલ પુરાવતી બખ્તે ભાવફેર સરકાર અમુક સમય પુરતો કરે ત્યારે કહો છો ? શેર બજારથી બિગબાઝાર જેવા મોલમાં કહો છો ? હું તો એ અર્લી બર્ડ રીડરબિરાદરો પ્રત્યે નતમસ્તક છું , કે એમના પ્રતિસાદને લીધે જ વધુ લોકો સુધી કૃષ્ણ પહોંચાડવાનું આ કૃષ્ણકાર્ય થયું. આ યજ્ઞમાં એમની આહુતિ પહેલા જ ગણાશે.

જેએસકે વિષે “આજકાલ” દૈનિકમાં છપાયેલું :

“પુસ્તકમાં રેગ્યુલર કરતા મોટી સાઈઝના તમામ ૧૬૪ પૃષ્ઠો કલરફુલ છે. આ માત્ર પુસ્તક ના રહેતા એક આગવો અનુભવ છે, જે કૃષ્ણચરિત્રના અલગ અલગ પાસાઓમાંથી પસાર થયા બાદ વાચકનું નવું જ ઘડતર કરે છે.

૧૮ સ્પેશ્યલ લેખોમાં વહેંચાયેલું આ પુસ્તક શ્રીકૃષ્ણ પર અત્યાર સુધીમાં લખાયેલા અઢળક પુસ્તકો કરતા અલાયદું અને વિશિષ્ટ છે. જેમાં કૃષ્ણનાં સહારે આજનો માનવી કોઈ પણ પરિસ્થિતિ કે ઉંમરમાં પોતાની સમસ્યાઓ કેમ ઉકેલી શકે, માર્ગ કઈ રીતે કાઢી શકે અને કૃષ્ણ પાસેથી પ્રેરણા લઇ પોતાનું વર્તમાન જીવન વધુ બહેતર કેવી રીતે કરી શકે એની સુંદર છણાવટ છે. જે બોરિંગ જુનવાણી ઉપદેશને બદલે આજની પેઢીની ભાષા, અભિગમ અને દ્રષ્ટાંતો સાથે કરવામાં આવી છે. ભારત પરદેશી સુપરહીરોઝની પાચલ પાગલ બને છે ત્યારે ઇન્ટરનેશનલ સ્ટાન્ડર્ડની ક્વોલિટી સાથે મોડર્ન સ્ટાઈલમાં ઓરીજીનલ સુપરપાવર કૃષ્ણને પ્રજા સુધી સાચી સમાજથી પહોંચાડતું આ આકર્ષક સાહસ છે.

“જેએસકે” જેવું નિત્ય પરિવર્તનશીલ કનૈયાને ગમે એવું આધુનિક નામ ધરાવતા આ પુસ્તકમાં જય વસાવડાએ બાળ કૃષ્ણથી લઇ આકર્ષક પૂર્ણ પુરુષ કૃષ્ણ, લીડરથી લવર અને મેનેજરથી મોટીવેટર કૃષ્ણ, ફ્રેન્ડથી ફિલોસોફર અને યોદ્ધાથી લઇ યોગેશ્વર કૃષ્ણ જેવા કૃષ્ણનાં મેઘધનુષી સ્વરૂપની અદભૂત ઝાંખી કરાવી છે. આત્મવિશ્વાસ આપતું મોડર્ન ગીતાજ્ઞાન છે. ગીતા દ્વારા લાઈફ, કરિઅર અને બિઝનેસનું મેનેજમેન્ટ સમજાવ્યું છે. કૃષ્ણ જ આજના જમાનામાં સર્વશ્રેષ્ઠ ચેતના શા માટે એની રસપ્રદ દલીલો આપી છે. રાધા અને રાસનું રસિક વર્ણન કર્યું છે. વૈષ્ણવજન ભજનથી સારા નાગરિકનાં પાઠ ભણાવ્યા છે. રુક્મિણીનાં પ્રેમપત્ર અને સત્યભામાની ભેટની મનોહર કહાની લખી છે. દ્વારકાનો ઈતિહાસ અને કૃષ્ણની પીડા પણ અહી રજુ થઇ છે. યંગ જનરેશન સાથે કૃષ્ણની આજના યુગમાં નવી જ વાતો કહેતો ક્રાંતિકારી અભૂતપૂર્વ વાર્તાલાપ પણ છે. કૃષ્ણ વિષે અસંખ્ય ઓછી જાણીતી માહિતીનો અનેક પ્રાચીન ગ્રંથોમાંથી એકત્ર કરેલ ખજાનો છે.

કૃષ્ણ પરના મોબાઈલ યુગમાં બહુ જોવા મળતા ચીલાચાલુ ચિત્રોને બદલે તદ્દન નવા વિવિધ શૈલીઓના ફ્યુઝન જેવા નવા જમાનાને અનુરૂપ ચિત્રોનો છપ્પનભોગ જેએસકેમાં છે. નયનરમ્ય ટાઈટલ આંખથી હ્રદયમાં ઉતરે એવું છે. ચૂંટેલી કૃષ્ણકવિતાઓનો મઘમઘતો ગુલદસ્તો પણ છે. કન્ટેન્ટ અને આર્ટ, શબ્દ અને રંગ-રેખાનો એમાં બાંસુરી અને બાંકેબિહારી જેવો અજોડ સમન્વય થયો છે. ચળકતા કાગળમાં ઉત્તમ રીતે છપાયેલું આ પુસ્તક પ્રોડકશન ક્વોલિટીમાં દુનિયાનાં કોઈ પણ વિકસિત દેશના બેસ્ટ પ્રોડક્શનને ટક્કર આપી કિંમતનાં પ્રમાણમાં તો એનાથી આગળ નીકળી શકે તેવું છે.”

 જેએસકે તો શરુ થઇ ત્યારથી ‘બ્લેસ્ડ બૂક’ રહી છે. નરસિંહ મહેતાનાં કિસ્સા સાવ કાલ્પનિક નહિ હોય, એવો ભરોસો થાય એટલા તો અનુભવ અત્યાર સુધીમાં થઈ ગયા છે ! 

જેએસકેનાં પ્રીમિયમ કન્ટેન્ટ અને ક્વોલિટી અંગે તો જેમની પાંચે ય સેન્સિઝ સલામત છે એવો કોઈ શંકા ના કરી શકે એટલી ઉત્તમ એ દેખીતી જ બની છે. પણ એ કરવામાં એનો ભાવ વધુ રાખવો પડે એ લકઝરી કરતા લાચારી વધુ છે. મુકુન્દ પાધરા જેવા દોસ્તોએ ગાંઠનું ગોપીચંદન કરી એ લાગણીથી પહોચાડી એ માટે ય એમને વંદન.

આગળ કહ્યું એક કૃષ્ણપ્રેમી દાતાની સામે ચાલીને મળેલી સહાયથી મારા તરફથી પણ થોડું જોખમ લઇને ખાસ આ વર્ષની દિવાળી અને બુકની સક્સેસના સેલિબ્રેશનને ધ્યાનમાં લઇ કોઈ લલચામણી યોજનાઓને બદલે વાચકોને જ ફ્લેટ ૫૦% વળતર આપીને કૃષ્ણકાર્ય કરવાનો શુભ સંકલ્પ કર્યો છે. એક રોકેટ/ ભમ્ભૂનાં બોક્સ કે એક પેકેટ મીઠાઈ/ડ્રાયફ્રુટનાં ભાવમાં પુસ્તક ગ્રીટિંગ રૂપે લઇ અને આપી શકાય ! પહેલા ખરીદ્યું હોય તો ગિફ્ટમાં આપી શકાય. આજે તાતી જરૂર છે એ કૃષ્ણના આચાર- વિચારોનો આધુનિક જમાનાને જીવતી જીંદગીમાં ઉપયોગી બને એવો સ્પર્શ રંગબેરંગી આનંદ સાથે થાય, એ યજ્ઞમાં સ્વેચ્છાએ કોઈ અપેક્ષા વિના મિત્રો પણ જોડાયા. કાયમી મુખ્ય વિક્રેતા એવા નવભારતે પણ સ્નેહથી આ માટે ઉદારતા રાખી.

દિવાળીનાં દિન સુધી ફક્ત મર્યાદિત દિવસો માટે જ કૃષ્ણપ્રેમી દાતાની સહાયથી, ફક્ત એમના આયોજનથી પસંદગીની જગ્યાઓએ પુરા ૫૦% વળતરથી અડધી કિંમતે ફક્ત ૨૫૦ રૂપિયામાં ઉપલબ્ધ કરાવી રહ્યું છે. ખાસ ડિસ્કાઉન્ટની આ આકર્ષક ઓફર ફક્ત મર્યાદિત નકલોના સ્ટોક પુરતી અને માત્ર દશેરાથી દિવાળી યાને ૧૪ ઓક્ટોબરથી ૩ નવેમ્બર સુધી જ કામકાજના સમય પુરતી ખુલ્લી રહેશે. વધુ વિગતો માટે  ૯૫૩૭૫૩૭૩૭૩ નમ્બર પર સંપર્ક થઇ શકે છે. આ  કોઈ ન વેંચાતા પુસ્તકને ખપાવી દેવાનો કીમિયો નથી. ( જેએસકેનાં ઓનલાઈન પ્રતિભાવો જગજાહેર છે – અને મારા પ્રિય પુસ્તક “પ્રીત કિયે સુખ હોય”ની પાંચમી આવૃત્તિ બજારમાં આવી છે, અને એક વર્ષમાં ૮૦૦૦ નકલ વેંચાઈ ચુકેલા “જય હો”ની ચોથી સંવર્ધિત આવૃત્તિ દિવાળી બાદ આવી રહી છે, યુવાહવાની ત્રીજી આવૃત્તિ પણ પૂરી થવામાં છે. જેએસકેની  લોન્ચ સમયથી જ પડાપડી થાય છે.) માટે ફરી આ જ પુસ્તક દિવાળી બાદ મૂળ ૫૦૦ રૂપિયાની કિંમતે જ હમેશા બૂક સ્ટોરમાં ઉપલબ્ધ રહેશે ( નીચેની પ્રાપ્તિસ્થાનોની યાદી સિવાય અન્ય બૂક સ્ટોરમાં આજે ય એ મૂળ કિંમતે જ મળે છે જ ) અને આ ઓફર કોઈ પણ સંજોગોમાં લંબાશે નહિ. 

સહજભાવે આનાયાસ થયેલા આ આયોજનમાં પણ કમનસીબે અમુક વાચકોએ પહેલા ખરીદી હોવાનો વાંધોવચકો ઉઠાવ્યો. કોઈએ એ વળી બિચારા બૂક સ્ટોરના મિત્રોને આ અલગ પ્રાપ્તિસ્થાનો ફેસબુક પર મુક્યા હોવા છતાં વગર વાંકે ડિસ્કાઉન્ટ માટે પરેશાન કર્યા. બીજા કેટલાક ન ગમે એવા બનાવો ય બન્યા. અગાઉ કહ્યું એમ, આ કોઈ રાસ્તે કે માલ સસ્તે મેંની ઓફર નથી. માર્કેટિંગ સ્કીમ નથી. ફક્ત કૃષ્ણપ્રેમી દાતાઓની લાગણીની ભરતીમાં એવા જ હેતુથી લેખક / પ્રકાશક તરીકે જાતે ઘસાઈને મદદરૂપ થવા ઉજવેલો, વાચકનો તહેવાર સુધારવાનો ઉત્સવ છે. છતાં ય એનાથી કોઈને ઈરાદો ના હોવા છતાં ગેરસમજ કે મનદુઃખ થયું હોય તો ક્ષમસ્વ.

આ પુસ્તક હવે ગણત્રીનાં જ બાકી રહેલા દિવસોમાં આગળ ફોટામાં છે , એવા સ્ટીકર સાથે મળશે. જેથી અન્ય પુસ્તક કરતા આનું વિતરણ ખાસ સહાય અન્વયે જુદું છે, એ ખ્યાલ આવે અને એનો કોઈ વ્યવસાયિક બદઈરાદાથી ઉપયોગ કરી બૂક સેલર મિત્રોને મૂંઝવણમાં મુકે નહિ.

જે.એસ.કે. “વન બાય ટુ” દિવાળી ડિસ્કાઉન્ટ ઓફરના પ્રાપ્તિસ્થાનો ( ખાસ નોંધ આ ઓફરનો લાભ આ સ્થળો સિવાય બીજી કોઈ જગ્યાએ કે બૂક સ્ટોરમાં મળશે નહિ, આ સરનામાંઓમાં હવે કોઈ સ્થળ ઉમેરાશે નહી. પછી આ ડિસ્કાઉન્ટ પાછું જ ખેંચાઈ જશે તરત જ ) :

*રાજકોટ :

૧. ગાથા કોમ્યુનિકેશન, જીગર પાનની બાજુમાં, મોટી ટાંકી ચોક, રાજકોટ. ફોન : ૯૫૩૭૫૩૭૩૭૩

૨. ભારત ફ્રુટ કોર્નર, એસ્ટ્રોન ચોક, રાજકોટ.

*અમદાવાદ :

૧. પરમાર ટ્રેડલિંક, ભારત પેટ્રોલિયમનો પેટ્રોલ પંપ, માનવ મંદિર સામે, ડ્રાઈવ ઇન-ગુરુકુળ રોડ, મેમનગર, અમદાવાદ ફોન : ૯૮૨૫૧૨૨૩૦૫

*સુરત :

૧. જે. ડી. ગાબાણી લાયબ્રેરી, સરગમ કોમ્પ્લેક્સ અને સારથી ડોક્ટર હાઉસની સામેની ગલી, સારથી કોમ્પ્લેક્સ, હીરાબાગ, સુરત ફોન : ૨૫૫૮૮૧૪

૨. એલ. પી. સવાણી વિદ્યાલય, અડાજણ, પરેશ સવાણી ફોન : ૯૯૦૯૦૧૯૫૪૧

૩. પાર્થ નોલેજ ઇન્સ્ટીટયુટ, ૨૦૧ / ઈ – અંબિકા પાર્ક કોમ્પ્લેક્સ, સીતાનગર સર્કલ, બોમ્બે માર્કેટથી પુનાગામ રોડ, સુરત ફોન : ૬૯૯૮૦૫૯

૪. સમર્પણ ટેકનો સ્કુલ, વિક્રમનગર -૪, સીતાનગર સર્કલથી કેનાલ રોડ, પુનાગામ, સુરત ફોન : ૭૬૯૮૮૮૧૪૪

*ભૂજ :

૧. ઇન્સ્ટીટયુટ ફોર યુથ ડેવલપમેન્ટ, ૨૩, અંબિકા પાર્ક સોસાયટી, ભુજ, રસનિધિ અંતાણી ફોન : ૯૮૨૫૭૩૦૩૧૫

*જામનગર :

૧. સાંઈનાથ મેડિકલ, વિકાસ રોડ, ગાંધી સોડા શોપ પાસે, જામનગર, રવિ ફોન : ૦૯૪૨૮૪૧૫૦૧૪

*પોરબંદર :

૧. વૈદેહી કલેક્શન, લિબર્ટી રોડ, ઇન્દ્રલોક કોમ્પ્લેક્સ, ફોન : ૯૯૯૮૧૨૧૯૮૯

*વડોદરા :

૧. ચરોતર નમકીન, એસબી-૧૨, ઋતુરાજ કોમ્પ્લેક્સ, એચડીએફસી બેન્ક પાસે, વાસણા રોડ, વડોદરા , બિમલ પટેલ ફોન : ૯૯૨૫૦૮૯૩૪૧

*મુંબઈ :

Vipul Parekh 8655062649

*ભાવનગર :

વિશાલ ચશ્માવાળા, વોરા બજાર, નાગરપોલ ડેલા, ભાવનગર, ફોન : હકીમભાઈ : ૦૯૮૨૪૯૫૭૬૦૯

………..ફરી વાર, કેટલીક અગત્યની વાતોનું રિવિઝન >>>>>>>>

# ઉપરના સ્થળો સિવાય કોઈ પણ બૂક સ્ટોરમાં આ ઓફરનો લાભ મળશે નહિ એની ખાસ નોંધ લેવી.બૂક સ્ટોરમાં અત્યારે પુસ્તક ઓફર વિના ઉપલબ્ધ છે જ. ડિસ્કાઉન્ટ તત્કાલ અસરથી પાછું જ ખેંચાઈ જશે, સ્ટોક અને સેન્ટર્સ ક્લોઝ થઇ જશે. અને અત્યારે બીજે મળે છે એમ જ ફરી પુસ્તક મૂળ કિંમતે જ ખરીદવાનું રહેશે. JSK ઓનલાઈન પણ એમેઝોન.ઇન, બુક્સ ફોર યુ જેવી સાઈટ્સ પર મળે જ છે. પણ આ ઓફરનો લાભ તો ફક્ત પ્રાપ્તિસ્થાનો ઉપર છે ત્યાં જ મળશે. ઓનલાઈન આવી કોઈ સ્કીમ નથી. કોઈ મારફતે આ જગ્યાઓ પરથી મંગાવી લેવા બહારના મિત્રોને વિનંતી છે.

# આ ઉપરોક્ત સ્થળો બૂક સ્ટોર નથી. સહાય કરનાર કૃષ્ણપ્રેમી મિત્રોની મદદથી દાતાઓનો હેતુ પૂરો પાડવા ટૂંકા ગાળા માટે ગોઠવાયેલી વ્યવસ્થા છે. એ માટે પુસ્તકોની દુકાનમાં જઈ પરાણે માંગણી ના કરવા વિનંતી છે.

# ઓફર અંતર્ગત હવે પુસ્તક સ્ટીકર કે “સહાયથી”નાં લખાણ સાથે જ મળશે. એ પુન:વેંચાણ કે અદલાબદલી માટે નથી. કોઈને અંગત હેતુ માટે જથ્થાબંધ જોઈએ તો ૯૫૩૭૫૩૭૩૭૩ નંબર પર સંપર્ક કરવો. કાયમી ધોરણે વેંચાણ કે લાયબ્રેરી ઈત્યાદિમાં મંગાવવું હોય તો નવભારત સાહિત્ય મંદિરનો સંપર્ક કરવો.

# આ વન બાય ટુ ઓફર દિવાળીનાં તહેવારો બાદ પૂરી જ થઇ જશે. પછી કોઈ પણ સંજોગોમાં રિપીટ થશે નહિ. નવા આવનારા કોઈ રિમઝિમ / જય વસાવડાના પુસ્તકોમાં પણ (પ્રવચનોના સ્થળ પરની વ્યવસ્થા સિવાય ) હવે આવી કોઈ ઓફરની અપેક્ષા રાખવી નહિ. આ તો કૃષ્ણકાર્ય ,માટેનો ઉમદા હેતુ છે. વારંવાર આવે એવો કોઈ બિઝનેસ એજેન્ડા નથી. એટલે જ પુસ્તકની કવોલીટીમાં સહેજ પણ સમાધાન વિના કે કોઈ અન્ય શરતો / છેતરામણી સ્કીમો વિના આ યોજના એક અપવાદ તરીકે આ વખતે મૂકી છે, જે કાયમી નિયમ નથી.

# ઉપરના સ્થળો સિવાય પુસ્તક અન્ય જગ્યાએ આ ઓફરમાં ઉપલબ્ધ કરાવવું શક્ય નથી. મિત્રો-સ્નેહીજનો મારફતે આ જગ્યાઓથી મેળવી લેવું, જો આપના નિવાસ્થ / ગામમાં એ ના હોય તો. એક એક નકલ પોસ્ટથી પણ મોકલાવવી શક્ય નથી. વધુ નકલ હોય તો નીચેના ફોન નંબર પર વિનંતીથી વિચાર કરાશે.

# આ માટેની તમામ માહિતી / માર્ગદર્શન / મદદ અને કોઈ સુચન કે વધુ સ્પષ્ટ સમજણ – દરેક બાબત માટે નીચેના નંબર પર સંપર્ક કરવો : ૯૫૩૭૫૩૭૩૭૩

# આ જરૂરી સુચનાઓ શક્ય તેટલી ફેલાવી સહકાર આપવા વિનંતી. આભાર. જય શ્રી કૃષ્ણ. 🙂

 

ફર્સ્ટ લૂક – જય હો !

coming soon…

* પ્રચલિત રેગ્યુલર ફોર્મેટ કરતા મોટી સાઈઝના ડિઝાઈનર પાના….
* ૨૪૦ પૃષ્ઠોમાં પથરાયેલા ૫૦ લોકલાડીલા, ચુનંદા અને યાદગાર લેખો….
* નયનરમ્ય વિઝ્યુઅલ્સ, ગ્રાફિક્સ અને આકર્ષક લે આઉટથી સજ્જ…
*સેંકડો રસપ્રદ અને નેવરબિફોર કવિતાઓ, કિસ્સાઓ, ક્વોટ્સ…
*વાચકોના પ્રતિભાવોની પ્રસ્તાવનાનો એકદમ અનોખો -અજોડ પ્રયોગ…
*મોટિવેશન કે ઇન્સ્પિરેશનના કોઈ પણ ઇન્ટરનેશનલ બેસ્ટસેલરને ટક્કર મારે એવો અને આગવો ક્વોલિટી કન્ટેન્ટ
*હતાશાને બદલે હિંમત અને આત્મહત્યાને બદલે આત્મવિશ્વાસનો પ્રકાશ પ્રગટાવે તેવી, વિદ્યાર્થીથી વેપારી, અધિકારી થી કર્મચારી…હર કોઈ નર-નારીને જીવવાનું બળ આપતી, સંઘર્ષમાં સફળતા આપતી , કારકિર્દીની પ્રેરણા અને કસોટીઓની પૂર્વતૈયારી આપતી છતાં ય બિલકુલ બોરિંગ નહિ એવી  બુક !

 

માયાવી મોલ : માલામાલ સે કંગાલ તક

લેખ છપાયા કે તરત બ્લોગ પર ના મુકવા, એ મારી પોલીસી આ પ્લેનેટના નિયમિત પ્રવાસીઓ માટે અજાણી નથી. પરંતુ કોઈ ટેકનિકલ પ્રોબ્લેમને લીધે આ વખતનું સ્પેકટ્રોમીટર ગુજરાત સમાચારની સાઈટ પર વંચાતું ના હોવાની રીડરબિરાદરોએ એક્રોસ ધ ગ્લોબ ફરિયાદ કરી (આ છે ગ્લોબલાઇઝેશન !  😛 ) હું પણ બહારગામ હોઉં છું, મોટા ભાગે. તો હાજર છે એ લેખ. એ વાંચતા પહેલા એના ‘પ્રિક્વલ’ સમો આ બ્લોગ પરનો જ લેખ ના વાંચ્યો હોય તો જરૂરથી જોઈ જવો. અને ફેસબુક પર ચાલેલીચર્ચા પણ- અલબત્ત, જેમાં જીંજરા કરતા ફોતરાં વધુ છે 😀

૧૯૭૮ની એક હોરર ફિલ્મ હતી ‘ડોન ઓન ધ ડેડ’ (મૃતદેહોનું પ્રભાત) રાબેતા મુજબ દુનિયાનો કબ્જો માણસમાંથી માનવભક્ષી થઇ ગયેલા ઝોમ્બીઓએ લઇ લીધો હતો. જે થોડા નોર્મલ નર-નારીઓ બચ્યા હતા, એમને રાક્ષસોથી બચવા એવી જગ્યાએ સંતાવું પડે તેમ હતું જયાં પાણી, ખોરાક, જરૂરી સામાન, ઇંધણ વગેરે મળી રહે. શહેરની બહાર એ ન મળે, માટે એ લોકોએ એક મોલમાં છુપાવાનું નક્કી કર્યું.

એ લોકો વેરાન પડેલા મોલમાં આવ્યા, ત્યારે હોરર ફિલ્મની ગભરાયેલી હીરોઇને કહ્યું ‘તમે બધા આ જગ્યાથી હિપ્નોટાઇઝડ થઇ ગયા છો. એ એટલી ચોખ્ખી અને ઝગમગતી છે કે તમે જોઇ શકતા નથી કે એ એક જેલ છે!’

કમનસીબે, એનો ડર ત્યારે ફિલ્મમાં સાચો પડયો, અને પોતાના અગાઉના ઇન્સ્ટિન્કટથી દોરવાયેલા ઝોમ્બીઓ વ્યસનીની માફક મોલમાં લટાર મારતા થઇ ગયા!

* * *

બીજા વિશ્વયુદ્ધે દુનિયા પાસેથી જે છીનવ્યું છે, એનો અંદાજ તો ઘણાંને છે, પણ જે આપ્યું છે એ અજાણ રહી ગયું છે. એને લીધે ફાટી નીકળેલી સ્પેસ વોર સેટેલાઇટ સુધી પહોંચી. સંરક્ષણની વધતી ચોકસાઇમાં ઇન્ટરનેટ આવ્યું. મોડર્ન મેનેજમેન્ટ કે સ્ટોરકીપિંગની થિયરીઝ આવી. એવી બીજી ઘણી બાબતો સાથે પાછલા દરવાજેથી મોલ પણ આવ્યા.

અફ કોર્સ, ઇનડાયરેકટલી. હિટલરના નાઝીઓએ કબ્જે કરેલ વિએનામાંથી એક યહૂદી વિકટર ગ્રુએન રેફયુજી તરીકે અમેરિકામાં આવ્યો. એક માણસ ધારે તો દુનિયા પોતાની રચીને બહારની દુનિયા કેવી રીતે બદલાવી શકે, આઇડિયાના જોરે લાઇફને ટવીસ્ટ આપી શકે, એનો વઘુ એક પુરાવો એટલે વિકટર ગ્રુએન. જો આ માણસ ન હોત, તો દિવસોની રાડારાડ પછી અને ભવિષ્યમાં જનતાના પૈસા બચાવવાના નામે એના પૈસા વર્તમાનમાં જ બરબાદ કર્યા પછી ચાલતી એફડીઆઇ ઇન રિટેઇલિંગવાળી ડિબેટે આટલું જોર પણ ન પકડયું હોત. એઝ ઓલ્વેઝ, કન્ફર્મેશનને બદલે વેઇટિંગ બાસ્કેટમાં ફેંકાઇ ગયેલા આ મુદ્દા પછી પણ આપણે ત્યાં એક સીધોસાદો બેઝિક કવેશ્ચન ભલભલા પંડિતોને (થેન્કસ ટુ અવર અડિયલ એજયુકેશન સીસ્ટમ) થયો નહિ, કે મોલને બદલે ફકત વોલમાર્ટ પૂરતા હાયવોયમાં જ ફેરવાઇ ગયેલું આ મોલ કલ્ચર શરૂ કેવી રીતે થયું? કયારે થયું?

સો લેટ્‌સ ગેટ બેક ટુ સ્કવેર વન. વિકટર ગ્રુએન યુરોપથી અમેરિકા આવ્યો, ત્યારે એ છેલછોગાળો કહી શકાય એવો રંગીન તબિયતનો આદમી હતો. પહેલાં તો એણે એક કેબ્રે ડાન્સનું થિએટર શરૂ કરેલું, જે ધબ્બાય નમઃ થઇ ગયું. પછી એણે વળી ન્યુયોર્કમાં પોતાના જેવા વિદેશથી આવેલા વસાહતીઓ (ઇમિગ્રન્ટસ) માટે શોપ્સ ડિઝાઇન કરવાનું શરૂ કર્યું. ૧૯૩૦ની મંદી અને યુદ્ધમાંથી બેઠા થઇ રહેલા અમેરિકામાં શોપ ડિઝાઇનમાં ગ્રુએને એક સિમ્પલ માસ્ટર સ્ટ્રોકથી નવી ક્રાંતિ કરી. એ દુકાનોના ડિસ્પ્લે ‘આય લેવલ’ યાને ચાલતા ચાલતા આપોઆપ નજરમાં આવે એટલી જ હાઇટ પર રખાવતો હતો. એ જમાનાના એના ટીકાકારો એની દુકાનોને ‘માઉસટ્રેપ’ યાને ગ્રાહક નામના ઉંદરને ડિસ્પ્લેથી લલચાવીને પકડવાનું પિંજરૂં કહેતા હતાં!

એ જમાનો ડિપાર્ટમેન્ટલ સ્ટોર્સનો હતો. મહાકાય મોલ તો થિંક બિગમાં માનતા અમેરિકાના ય સપનામાં નહોતા. ૧૯૪૭માં કેલિફોર્નિયા એલ.એ.માં એક શોપિંગ સેન્ટર ખુલ્યું હતું. જેમાં બે મોટા સ્ટોર, કેટલીક નાની દુકાનો અને એક કાર પાર્ક હતો. પણ એ તો કેલિફોર્નિયાના ગરમ હવામાન મુજબ ઓપનએર હતો. (ત્યાં વરસાદ અને ઠંડી બંને ઓછી પડે.)

પણ ગ્રુએને ૧૯૫૬માં મિનેસોટા સ્ટેટમાં સાઉથડેલ ખાતે જે શોપિંગ કોમ્પ્લેકસ બનાવ્યું એમાં ઉપર છાપરૂં હતું. ગ્રાઉન્ડ ફલોર છોડીને સીધા જ ફર્સ્ટ ફલોર પર જવાય તેવો શોપિંગ રોડ હતો. નીચી બાલ્કનીમાંથી ચકડોળની પાલખીમાંથી મેળો દેખાય એમ વ્યુ બધી દુકાનોનો આવતો હતો. વિશાળ પાર્કિંગને અલગ-અલગ પ્રાણીઓના ચિત્રો મુકી ઝોનમાં વહેંચી દેવાયું હતું. યુરોપના સિટી સેન્ટરની ભૂગોળને ગ્રુએન અમેરિકાના કોમર્સમાં ભેળવી રહ્યો હતો. આ હતો દુનિયાનો પહલો શોપિંગ મોલ!

એ વખતે આપણા ગામડા અને મહાનગરો દેખીતી રીતે જ અલગ પડે છે, એવું જ અમેરિકામાં હતું. સબર્બ યાને પરાં / ઉપનગરોમાં ગુ્રએને મેટ્રો સિટીની લકઝરીનો અહેસાસ આપ્યો હતો. ગ્રુએને ચુસ્તપણે પોતાની ઇમારતોને ટ્રાફિકના ઘોંઘાટ અને ખીચોખચ પાર્ક થતી કાર્સથી મુક્ત રાખી હતી. આખા સ્ટ્રકચરને સેન્ટ્રલી એરકન્ડીશન્ડ બનાવી, ૨૪ ડિગ્રીના કૂલિંગ પર સેટ કરાયું હતું. ઇનફેકટ, એની જાહેરાતમાં જ લખવામાં આવેલું ‘ઇટર્નલ સ્પ્રિંગ’ (શાશ્વત વસંત) અંદર જળવાયેલી છે!

ગ્રુએનનો વિચાર જો કે શેરીઓની દુકાનોને ખત્મ કરવાનો નહોતો. રસ્તા પર ઉભા રહેતાં ફેરિયાઓ / રેંકડીઓ પાસે ખાવાપીવા કે વાપરવાની હલકી ગુણવત્તાની ચીજો મળે, તેની સામે એક જ જગ્યાએ વિશ્વાસપાત્ર વસ્તુઓ આપવાનો હતો. ગ્રુએનના મનમાં મોલ ફકત ખરીદ- વેંચાણને બદલે પરિવાર સાથે હરવા-ફરવા અને બેસવાનો ‘માહોલ’ બને, એવો બગીચાનુમા ઓપ્શન આપવાનો ખ્યાલ હતો. મિત્રો મોલ પર કોફી પીતા પીતા કોઇ બૂક કે ફિલ્મ પર ડિબેટ કરતા હોય, એ માટે જ તેણે એન્ટ્રી અને ખરીદી વિના પણ બેસવાનું મફત અને અનલિમિટેડ રાખ્યું હતું.

૧૯૭૦ના દાયકામાં તો ગ્રુએને આખા અમેરિકામાં પોતાના વિચારનો પ્રચાર કરી નાખ્યો હતો. એ વખતે વળી અમેરિકામાં બે ઘટના બની, નવા વિશાળ બિલ્ડીંગના ખર્ચને ટેકસમાં ખર્ચ બતાવીને બાદ કરાતો હતો. અને પ્રોપર્ટી ટેકસના સુધારાને લીધે ઘટેલી આવક સરભર કરવા રાજય સરકારો નવા નવા ધંધાઓને મખમલી જાજમ પાથરીને બોલાવવા ઉત્સુક હતી. મોલ ગુજરાતના હાઇવે પર આડેધડ ગાંડા બાવળ ફેલાયા છે, એમ વિસ્તરતા ગયા.

યુરોપીઅન આઈડિયા અમેરિકન પેકેજીંગમાં આવવાને લીધે મોલ્સ યુરોપમાં ય અમેરિકન જ ગણાયા, અને ફેલાયા જમાનો એવો આવ્યો કે મોલ અમેરિકન કલ્ચરનો ભાગ બની ગયા. મોલમાં જ ખુલતી ફૂડ ચેઈન માટે નવી વાનગીઓ બનવા લાગી. મોલમાં રોલરકોસ્ટરથી લઈને આઈસ્કીઈંગ સુધીની રમતો રમવા લાગી. મોલ પર પોપગીતો રચાયા. ફિલ્મોના શૂટિંગના એ બેકડ્રોપ લોકેશન બન્યા! વોલમાર્ટ જેવી ચેઈન એ ફકત ગ્રોસરી સ્ટોર યાને કરિયાણાની દુકાનનું / નવોલ્ટી સ્ટોરનું સુપરમાર્કેટ સ્વરૂપ છે. જેનાં એ પહોળા અને પથરાયેલી હોય, અને જથ્થાબંધ ખરીદીને લીધે ખેડૂતોને કસીને ગ્રાહકને ફાયદો કરાવતી હોય. જયારે મોલ એ કેવળ ગ્રોસરી સુપરમાર્કેટ નથી. બ્રાન્ડેડ શોટસ, અઢળક આઈટેમ્સનો એક સ્ટાઈલિશ, મોર્ડન, ઈન્ડોર લોકમેળો છે.

પણ પરિસ્થિતિ બદલાતી ગઈ. કંપનીઓએ ડાયરેકટ રિટેઈલ આઉટલેટસ શરૂ કર્યાં. અમુક ખાસ વસ્તુઓ (જૂનાં, રમકડાં, ફર્નિચર)ના જાયન્ટ સ્ટોર શરૂ થયા. ઓનલાઈન શોપિંગ આવ્યું. શોપિંગ એજેન્ડા વિનાના ટીનેજર્સ કસ્ટમર તરીકે આવ્યા. અને ભૂતકાળમાં અનેક વખત બન્યું છે, તેમ બહારની હરીફાઈ કરતાં મોલ પોતાના જ પાપે વઘુ ખતમ થતા ગયા – અતિરેકને લીધે!

ક્રિકેટનો કસ કાઢવાના નામે એનો રસ જ વઘુ ને વઘુ મેચો રમાડીને ખતમ કરવામાં આવે, એમ અમેરિકામાં મોલની સંખ્યામાં બેફામ વસતિવધારો થયો! (આ જ ભારતમાં થઈ રહ્યું છે, થવાનું છે!) ‘ગ્રીડ ઈઝ ગુડ’ના સિઘ્ધાંતે તેજીમાં તંદુરસ્તી મેળવવા બધા જ તૂટી પડયા એક મોલમાંથી બહાર નીકળી ગલીમાંથી વળો ત્યાં વળાંક પર બીજો મોલ હોય! મંદી આવે એ પહેલા જ મોલ એકબીજાને ફાડી ખાવા લાગ્યા. કોઈને ભવ્ય ઝાકળઝમાળ પછી પૂરતી આવક થાય જ નહિ! અને એસી/ લાઈટિંગનો ખર્ચ તો ચડે જ! થોડાક કમાયા. કેટલાક ટકયા. બાકીના વીંખાયા!

મોલના માહોલમાં આખી એક વેસ્ટર્ન જનરેશન એવી તો ઉછરી છે કે ડેડમોલ્સ ડોટકોમ જેવી સાઈટસ પર પોતાનો ગમતો મોલ બંધ થવાથી શ્રઘ્ધાંજલિઓ જોવા મળે! એ ફેવરિટ મોલમાં નાના હતા ત્યારે કેવા જતાં, કેમ ગમતી ગર્લ્ફેન્ડને પ્રપોઝ કરેલું, કેવું પહેલું વોલેટ કે પર્સ લીધેલું, કયારે ત્યાં પહેલી વેકેશન જોબ કરેલી એવા સંવેદનશીલ સ્મરણો લોકો લખવા લાગ્યા! ગમતા મોલમાટે અંદરોઅંદર ઝગડી પડે કોઈ વળી ફેવરિટ મોલ સ્વર્ગસ્થ થશે, એવી ખબર હોત તો બીજેથી ખરીદી ન કરતની પોક મૂકે!

જો કે, અમેરિકન મંદી વચ્ચે રિક કારૂસો નામનો એક આદમી ગ્રુએનની માફકમોલ – કલ્ચરમાં ક્રાંતિ કરવા મેદાન પડયો છે. એ જુદા પ્રકારના મોલ બનાવે છે, જેને એ લાઈફસ્ટાઈલ સેન્ટર્સ કહે છે. ગુ્રએને ‘ઓપન ટુ સ્કાય’ શોપીંગને ઈન્ડોર કર્યું. રિક એને ફરી ઓપન ટુ સ્કાય કરે છે. સ્ટ્રીટની ‘ડાઉનટાઉન’ ઈફેકટ આપે છે. ઉત્સવ જેવો માહોલ ઉભો કરી ખરીદી માટેનો હોલિડે મૂડ બનાવે છે. કયાંક એકથી બીજી દુકાને ઘોડાગાડીમાં બેસીને જવાનું, તો કયાંક સ્ટુડન્ટસ રીડિંગ કરી શકે એ માટેની બેઠકવ્યવસ્થા! રિક માને છે કે, ફકત પ્રોફિટ પોઈન્ટ નહિ, પણ આવા સેન્ટર સોશ્યલ મીટિંગ પોઈન્ટ બને, તો જ ટકી શકશે.

આમ પણ, કે મજૂરીના કોઈ કાયદાનું પાલન ન કરાવતું (અને છતાં મજૂરતરફી કોમ્યુનિસ્ટ કહેવાતું!) ચીન યુરોપ અમેરિકાની ઉત્પાદકતાને જોરજબરદસ્તીથી ઘરઆંગણે કરાવેલા મફતિયા ભાવના (ઘણી વાર તકલાદી) પ્રોડકશનથી ટાયનોસોરસ રેકસના જડબાની માફક ભચડી રહ્યું છે!

* * *

ભારતીય રિટેઈલ માર્કેટમાં એફડીઆઈ હવે આઉટડેટેડ ટોપિક બની ગઈ છે. પણ આંખો મીંચી મીંચી દેવાથી તોફાન અટકતું નથી. આપણી ટ્રેજેડી એ છે કે, આપણે નાની નાની બાબતોને દૂરંદેશીથી ‘મેનેજ’કરી શકતા નથી, એટલે મોટા મોટા ખંભાતી તાળા ઝીંકવાના ‘કંટ્રોલ’ને જ મેનેજમેન્ટ માનીએ છીએ! આ સુધારા નહિ, પ્લાયનવાદ છે. કેન્યા, ઝિમ્બાબ્વે, કેનેડા, બાંગ્લાદેશ સામે જ મેચો રમીને ચેમ્પીયન બનવા જેવી લુચ્ચાઈ છે. ત્રેવડ હોય તો રમોને બાઉન્સી, સ્પોર્ટિંગ, સ્વિંગિંગ વિકેટ પર!

એ ખરું કે આપણને ફોરેન ટેકનોલોજીની ખાસ રિટેઈલ સેકટરમાં જરૂર નથી. પણ જરૂર છે કોમ્પિટિશનને લીધે સુધરતી સર્વિસ એન્ડ કવોલિટીની ! આપણે મહાનતાના ગમે તેટલા ફાંકા મારીએ, અંદરથી આપણે ડરપોક છીએ. એનું શ્રેષ્ઠ ઉદાહરણ આપણી સલામતીની માનસિકતાના પ્રતિબિંબ જેવી અનામત, સબસિડી અને એરેન્જડ મેરેજની પ્રથા છે. વી ડોન્ટ લાઈક ન્યુ એડવેન્ચર, રિસ્ક. કોઈ પણ દેશ માટે ૬૦ વર્ષ આંતરિક તાકાતની ધાર કાઢવા માટે પૂરતો સમય ગણાય. એને આપણે કામચોરી, ગ્રાહકોના શોષણ, લુચ્ચાઇ, આળસ, ભ્રષ્ટાચારમાં રીતસર વેડફી નાખ્યો છે, અને હવે આપણી જાતની આત્મખોજ કરવાને બદલે વિદેશી કંપનીઓને રાક્ષસ ચીતરવામાં તૂટી પડીએ છીએ. એવું તે કેવું સ્વદેશી જે ફકત ૩૦ શહેરોમાં, ૧૦૦% નહિ  – એવી એફડીઆઇથી ડરીને ફાટી પડે? આ જ આપણો ડર બતાવે છે. પડકારને બદલે પલાયન બતાવે છે.

ભારત બનાવટી સમાજવાદમાંથી નકલી મૂડીવાદ તરફ જ ફેંકાયું છે. ખરા લિબરાઇઝડ રિફોર્મ્સ અહીં થયા જ નથી. કોક- પેપ્સીથી ડરીને થમ્સ અપ, કેમ્પા કોલા, સોસીયો લડયા વિના જ શરણે થઇ ગયા. પણ કેલોગ્સ અને મેકડોનાલ્ડસ સામે વડાપાઉં, ઇડલી, બટાકાપૌઆ, કચોરી, ફાફડા, ખાખરા, જલેબી છાતી કાઢીને ઉભા છે! હજુ ય લગ્ન સમારંભોમાં સ્વીટમાં બાસુંદી, મેસુબ, અડદિયા, શીખંડ, રસ હોય છે, ચોકલેટસ કે કેક નહીં ! મતલબ, વ્યવસ્થિત અને ગુણવત્તાસભર રીતે કરો, તો મુકાબલો શકય છે. વિદેશી કંપનીઓ પર કમાણી અહીં જ રોકવા જેવા નિયંત્રણો મુકવાની કે ભારતીય પ્રોડકશનને પ્રોટેકશન આપવાની એવી શરતો મૂકવાની કોણ ના પાડે છે? પણ આપણા અભણ અને ભ્રષ્ટ નેતાઓને એ કદી ફાવતું નથી. વિરોધપક્ષો કંઇ જનતાના ફાયદા માટે નહિ, આગામી ચૂંટણીમાં ફોરેન કંપનીઓને બ્લેકમેઇલ કરીને ઘર ભરવા માટે જ લુખ્ખી દાદાગીરી બતાવી રહ્યા છે.

પણ પોતે નાહ્યા ન હોય, એટલે ધરાર બીજાને ય ઘરમાં ન આવવા દેવા, અને એ માટે ખુદનો વાંક કાઢવાને બદલે જે આવનાર છે, એનો વાંક કાઢવાનો એવી અવળચંડાઇ આપણી છે. વોલમાર્ટ શોષણખોર છે, તો અત્યારે જે  ભારતીય કંપનીઓ રિટેઇલ માર્કેટમાં મોલ/સુપરમાર્કેટ ખોલીને બેઠી છે એ વળી ક્યાં પંચામૃતમાં શુઘ્ધોદક સ્નાન કરીને આવેલી છે ? મોબાઇલ આવે ત્યારે એસટીડીવાળા બૂમાબૂમ કરે, ટેક્સી આવે તો ઘોડાગાડીવાળા, ડીટીએચ આવે તો કેબલવાળા ને રોપ-વે આવે તો ડોલીવાળા ! તો શું આખા દેશને મ્યુઝિયમ બનાવીને જ રાખવાનો છે ? તો પછી હિન્દુસ્તાન છોડીને અફઘાનિસ્તાનની સિટીઝનશિપ લઇ લેવી જોઇએ ! ગેઇમના રૂલ બનાવો, નેટ પ્રેકટિસ કરો, પણ રમવાનો જ ઇન્કાર ?

બે રૂપિયાના ય ન હોય એવા નારિયેળના રેંકડીવાળો ૨૫ રૂપિયા લઇ લે છે. એકે ય શાકવાળો તોલમાપ સાચા જોખતો નથી. કરિયાણાની દુકાનો ટેક્સ ભરતી જ નથી. આપણા દેશમાં ગ્રાહકના હિતની વાત ગુનેગારી છે, ખેડૂતોના હિતની વાત ચૂંટણીમાં વફાદારી છે ! ભારતમાં ખેતીમાં હોવી જોઇએ, એથી અનેકગણી વઘુ વસતિ સંકળાયેલી છે. આ અસંતુલનને લીધે પણ ગરીબી વધે છે. એ બધાને બીજા સેકટરમાં કામે લગાડવા પડશે ! ( ફરક સમજો : વિદેશમાં ટેકનોલોજી અને સરકારના સંનિષ્ઠ પ્રયત્નોને લીધે ઉત્પાદન એટલું વઘ્યું છે કે ખેડૂતોના ભાવ ટકાવી રાખવા સબસિડી સરકારે આપવી પડે ! આપણે ત્યાં ખેતી ટકાવી રાખવા આપવી પડે છે !) ભારતમાં તો સ્ટોરેજ અને ટ્રાન્સપોર્ટના અભાવે જ કેટલીય ચીજવસ્તુઓ રોજ નાશ પામે છે ! સારી ક્લિપ કે અન્ડરવેઅર્સ શોધતા નાકે દમ આવી જાય છે! ચોકલેટથી લઇને રેઇનકોટની રેન્જ હોતી નથી.

તો અમેરિકામાં થયું, એવું જ ભારતમાં થશે ? વેલ, એનો જવાબ નેધરલેન્ડસમાં છે. ત્યાંની સરકારે અમેરિકન છૂટ્ટો દોર આપ્યો ત્યારે ત્યાં ‘મોમ એન્ડ પોપ’ સ્ટોર કહેવાતી પરંપરાગત દુકાનોએ ફેમસ ડેરી-એગ્રો પ્રોડક્ટસ વેંચવા નવો નુસખો શોઘ્યો. ‘ફાર્મ ફ્રેશ’! મોલમાં તરત જ તાજી વસ્તુ મેળવવી શક્ય નથી. એનો વિકલ્પ ઘરઘરાઉ દુકાનોમાં આવ્યો. કલાકોમાં આવતી તાજી ચીજવસ્તુઓ ઉલટી ઉંચા ભાવે વેંચાય છે ! નવી સજાવટ કરી અને આપણે ત્યાં છે એવી (મોલમાં કદી ન મળે તેવી) માસિક ઉધારી ખાતા સીસ્ટમ પણ એ દુકાનદારોએ કરી !

માથે પડે, તો મગજ દોડે ! ડાઉનટાઉન શોપિંગ માર્કેટમાંથી મોલ બને, મોલમાંથી ફરી ઓપન એર શોપિંગ સ્ટ્રીટ બને- ઇટ્‌સ સર્કલ ઓફ લાઇફ. પુનરપિ જન્મમ્‌ પુનરપિ મરણમ્‌!

ફાસ્ટ ફોરવર્ડ

‘લોકો અહીં કામ કરવા નથી આવતા. લોકો અહીં કશું લેવાય નથી આવતા. લોકો અહીં બસ આવે છે !’ (મોલરેટ્‌સ ફિલ્મનો સંવાદ !)

 
15 ટિપ્પણીઓ

Posted by on ડિસેમ્બર 21, 2011 in history, india, management

 

ટેલ ઓફ રિટેઈલિંગ રિફોર્મ્સ : કસ્ટમરને કષ્ટથી મરવું નથી !

રિટેઇલીંગ ક્ષેત્રે FDI યાને વિદેશી કંપનીઓના સીધા પગપેસારાની બુમરાણે દેશભરમાં ઉપાડો લીધો છે. એ એક આખો અલાયદો વિષય છે. એના લેખાંજોખાં જુદી રીતે કરવા પડે. પણ એની સાથે જોડાયેલી કેટલીક રાબેતા મુજબની તર્કહીન દલીલ ફક્ત રાજકીય કારણોથી વિરોધપક્ષો કરી રહ્યા છે, એ તો ભારતીય મોલ કલ્ચરને ય લાગુ પડે. જે અંગત અનુભવે વિદેશી કંપનીઓ કરતા વધુ શોષણખોર રીતે મોલ ચલાવે છે, એવું લાગે છે. આ સંદર્ભમાં મારો બે વર્ષ જુનો એક લેખ. આ લેખ વર્તમાન ‘વોલમાર્ટ’વાળા મુદ્દાની સીધી સમીક્ષા રૂપે નથી. પણ એ ચર્ચા માટે ‘ફાઉન્ડેશન’નું કામ જરૂર કરી શકે છે.

વ્યાપાર ભારતીયોના લોહીમાં રક્તકણ-શ્વેતકણની જેમ ભળેલો છે. સદીઓથી ટ્રેડિંગ બિઝનેસમાં આપણી હથોટી છે. એમાં કશું ખોટું પણ નથી. ભારત ‘કૃષિપ્રધાન’ દેશ છે, એ અર્ધસત્ય છે. કારણ કે, કૃષિ ‘આધારિત’ ભારતે અફાટ સમૃદ્ધિની છોળો ‘હુન્નર’ પ્રધાન અને ‘વ્યાપાર’ પ્રધાન બનીને જ ભોગવી છે.

સદીઓની ગુલામી અને ખોખલી ગાંધીવાદી અર્થનીતિના (જેમાં નીતિ જ નીતિ છે, ‘અર્થ’નું ઉપાર્જન જ નથી !) કારણે ભારતીયો આજે કાલ્પનિક ભયથી પીડાતી પ્રજા થઈ ગયા છે. જમાનો એવો છે કે બિઝનેસ માટે બ્રાન્ડિંગ જોઈએ, બ્રાન્ડિંગ માટે માર્કેટિંગ જોઈએ, માર્કેટિંગ માટે ક્વોલિટી જોઈએ અને ક્વોલિટી કદી કોમ્પિટિશન વિના જળવાય નહિ ! આ માનવસ્વભાવ છે, જેનો અચ્છો પરિચય આપણને એમ્બેસેડર કારથી દૂરદર્શનની મોનોપોલીમાં થઈ ચૂક્યો છે.

પ્રગતિની ગાડીમાં હંમેશા ગતિ સુપરસોનિક હોય છે. બધી જ બાબતોની માફક રિટેઈલિંગ ક્ષેત્રે પણ રિફોર્મ્સની રંગોળી પૂરાવા લાગી છે. ‘ઊંચી મેડી ને ઊંચા મોલ’ની પંક્તિ લોકસાહિત્યને બદલે પત્રકારત્વમાં લઈ આવવી પડે, એવી રીતે જાયન્ટ મોલ ઉભા થવા લાગ્યા છે. ઓર્ગેનાઈઝ્ડ રિટેઈલર તરીકે બિગ પ્લેયર્સ ગણાતા વિરાટ ખેલાડીઓ શોપિંગ કોમ્પલેક્સ બાંધીને રિટેઈલિંગનું સેન્ટ્રલાઈઝેશન કરી રહ્યા છે.

એઝ ઓલ્વેઝ, આપણું ‘નેગેટિવ થિંકિંગ’ સપાટી પર આવી ગયું છે. રેલ્વે એન્જીનથી લઈને મોબાઈલ ફોન સુધીની તમામ સંકલ્પનાઓ (કોનસેપ્ટસ) આવ્યા ત્યારે આપણે એના માઈનસ પોઈન્ટસ પર જ ફોક્સ કર્યું હતું. એવું જ રિટેઇલિંગ મોલ કલ્ચર સાથે થઈ રહ્યું છે. એ જ જૂનીપૂરાણી સ્ટાન્ડર્ડ દલીલોથી સુપરમાર્કેટસનો વિરોધ થઈ રહ્યો છે. ક્રિકેટ કોમેન્ટેટર સુશીલ દોશીની સ્ટાઈલમાં કહીએ તો આ ‘અપીલ’માં ‘વિશ્વાસ કમ, ઉત્સાહ જ્યાદા’ છે. કેવી રીતે ? મુદ્દાની વાત મુદ્દાસર સમજીએ.

(૧) ‘આ બધું તો અમેરિકા-યુરોપને પોસાય. આપણી સંસ્કૃતિ, આપણી બજાર જુદી છે.’ આ વાયકા છે, વાસ્તવિકતા નથી.

આ દલીલ આભાસી છે. લાઈફસ્ટાઈલ અને કલ્ચર તો દરેક દેશમાં પણ અલગ-અલગ હોય છે. ભારતમાં રાજસ્થાન અને તામિલનાડુનો માણસ એક જ સંસ્કૃતિનો છે ? ગુજરાતમાં મહેસાણા અને મોરબી વચ્ચે ફરક નથી ? પણ માણસ જગતભરના કેટલીક પાયાની વૃત્તિ-દુર્વૃત્તિમાં એકસમાન છે. ભારતથી પણ વધુ કન્ઝર્વેટિવ (રૃઢિચુસ્ત) ગણાતા સામ્યવાદી ચીનમાં મોલ કલ્ચરલ ખુદ સરકારના પ્રોત્સાહનથી વિકસ્યું છે. મૂળભૂત રીતે જાયન્ટ, ગ્લેમરસ, સેન્ટ્રલી એરકન્ડીશન્ડ સુપરમાર્કેટસ ફક્ત ‘સર્વિસ’ માટે નથી. આ એક સાયકોલોજીકલી પ્લેઝન્ટ ‘શોપિંગ’ એક્સપિરિયન્સ છે. શેઠલોકોને લઈ આવતા ડ્રાઈવરને પણ ખરીદવું ન હોય, તો આ મોલમાં ‘લટાર મારી ‘વિન્ડો શોપિંગ’ કરવું ગમે છે. સાંસ્કૃતિક રીતે ‘અલગ’ ભારતમાં ડોનાલ્ડ ડકથી મેકડોનાલ્ડ અને સ્પાઈડરમેનથી સ્પ્રાઈટ ચાલ્યા છે. વિઝા કાર્ડથી વેલેન્ટાઈન્સ ડેની આદત પડી ચૂકી છે. વિદેશી ‘શોધ’ ગણાતા ક્રિકેટ કે સિનેમાનો આટલો ક્રેઝ હોય, તો રિટેઈલિંગ આઇડિયા પણ સમય જતાં ભારતીયકરણ પામી જામી જવાના છે. ખરેખર તો, એનઆરઆઈઓ જે સ્વર્ગલોકની વાતો કરીને સ્વદેશી સગાઓને ‘નીચાજોણુ’ કરાવતાં, એ ઝાકઝમાળ અને સુવિધાની દુનિયા ઘરઆંગણે જોઈને મધ્યમવર્ગીય ભારતીયો હરખાઈ રહ્યા છે.

(૨) ભારતીય ગ્રાહકને ઉચ્ચ ગુણવત્તા મેળવવાનો અધિકાર છે.

‘ફાસ્ટ મૂવિંગ’ કન્ઝયુમર ગુડ્સ (એફએમસીજી) પ્રોડટ્સ અને ઘરવપરાશની ચીજવસ્તુઓમાં ભારતીય ગ્રાહક અત્યાર સુધી વારંવાર છેતરાતો આવ્યો છે. ગટરના પાણી છાંટીને શાક વેંચતા કાછિયાઓ તોલમાપમાં ગોલમાલ કરે છે, એ એટલું જ સાચું છે, જેટલું એ કે આસો વદ અમાસે દિવાળી ઉજવાય છે. ઓર્ગેનાઈઝ્ડ ડેરી સેકટર અગાઉ તબેલાઓવાળાઓ શું તાજું ‘શેડયકઢું’ દૂધ આપતા ? ના, પાણીના પૈસા લઈ લેતા ! હાઈજીન, ક્વોલિટી અને રિપ્લેસમેન્ટ ગેરેન્ટી કદી ‘બિચારા-બાપડા’ કહેવાતા નાના ભારતીય વેપારીઓની આદત રહી નથી. તમે જગતના (ભારતના નહિ!) કોઈને પણ સુપરસ્ટોરમાં ચીમળાયેલું ગાજર કે સડેલું સફરજન જોયું ? પણ રેંકડીઓમાં તમને ત્રણ અલગ-અલગ પ્રકારની દ્રાક્ષ દેખાશે ! એક સ્ટાન્ડર્ડથી ઉતરતી વસ્તુ વેચવાની (વાંચો, ગળે પધરાવવાની) છટકબારી જોગા રિટેઇલિંગમાં હોતી નથી. એડવાન્ટેજ, કસ્ટમર્સ ! અહીં, સારી ક્વોલિટીની ચીજ મેળવવા માટે અંગત ઓળખાણ કેળવવાની જરૃર નથી. ગ્રાહકો કોમ્પિટિટિવ પ્રાઈસમાં બેટર ક્વોલિટી ઓપ્શન મળે, ત્યાં જ વળવાના છે.

(૩) મલ્ટીડાયમેન્શનલ (બહુઆયામી), માર્કેટમાં કીડીને કણ, હાથીને મણ મળી રહે છે.

મોટી મલ્ટીનેશનલ્સના આગમનથી નાનો વેપારી નાબૂદ થઈ જશે, એ કાગારોળમાં તથ્ય કરતાં તરંગ વધુ છે. ઈમોશનલી સાચી લાગતી આ દલીલ એનાલિટીકલી સાચી નથી. આટલી બધી ફોરેન કાર્સના આવવાથી શું રિક્ષાઓ રસ્તા પરથી ગાયબ થઈ ગઈ ? એરલાઈન્સની પ્રગતિ થવાથી રેલ્વે રિઝર્વેશનની ધક્કામૂક્કીમાં ઘટાડો થયો ? મલ્ટીક્યુઝિન ફાઈવ સ્ટાર રેસ્ટોરાં આવવાથી પાણીપુરીની રેંકડી કે હાઈવેના ઢાબા સદંતર ખતમ થઈ ગયા ? ધાર્મિક, સાંસ્કૃતિક, ભૌગોલિક, આર્થિક રીતે પણ એક ભારતમાં અનેક ભારત વસે છે. દરેક ‘કલસ્ટર'(જૂથ)નું આગવું ‘સેગમેન્ટ'(વિભાગ) છે. માટે મલ્ટીપ્લેક્સ પણ ચાલે છે, અને વીસીડી પણ ચાલે છે.

સુપરસ્ટોરમાંથી પણ શાક વેંચાશે, અને તાજું શાક જાતે પસંદ કરી લેવાવાળા માર્કેટમાં પણ જશે. ભારતમાં ઘણા લોકો નિમ્ન મધ્યમવર્ગના કે ગરીબ છે. એ મોલમાં પગ પણ મૂકતા નથી. એ પરંપરાગત દુકાનોમાં જવાના છે. જો કરિયાણાવાળા કે ફ્રુટવાળા પોતાનો વ્યવહાર, વર્તન અને વિચાર સુધારી આધુનિકીકરણ કરશે, તો નાના ગામોમાં સ્થાનિક માણસ પરના ભરોસાના સંબંધને લીધે ગ્રાહકો એને પણ મળી રહેશે. જે સમય મુજબ બદલાય નહિ, કે ગ્રાહક સાથે ગોબાચારી ચાલુ રાખે એનું પતન થાય એ તો કુદરતી ક્રમ છે. ખરેખર, નાના ગ્રાહક માટેના ઓપ્શન્સ તો હતા જ. પણ ભારતમાં આવેલા નવા અને વધતા જતા સમૃદ્ધ વર્ગને માટે લક્ઝયુરિયસ ઓપ્શન નહોતો. નવા રિટેઈલિંગથી એ આવ્યો, તેમાં ખોટું શું છે ?

(૪) ઓર્ગેનાઈઝ્ડ રિટેઈલિંગથી જોબ વધશે, વેસ્ટેજ ઘટશે

૧૯૯૯ થી ૨૦૦૫ સુધીમાં સતત નોકરીઓ પ્રતિ વર્ગ ૨% જેટલા દરથી વધતી હતી ! રિટેઈલક્ષેત્રે આગામી વર્ષોમાં ભારતની સૌથી મોટી નોકરીની માંગ આવવાની છે. પહેલી નજરે નાના વેપારી કે ખેડૂતનું શોષણ થતા એવું લાગે. પણ જે લોકો પરિવર્તન સ્વીકારવા સજ્જ છે, એમના માટે નાની-મોટી લાખ્ખો નોકરીઓ ઉભી થઈ રહી છે. ઉપરાંત ભારતમાં ૩૦% જેટલા ફ્રૂટસ એન્ડ વેજીટેબલ્સ માત્ર સ્ટોરેજના અભાવે નાશ પામે છે. જેનો મહત્તમ ઉપયોગ થઈ શકશે. ટ્રાન્સપોર્ટેશન પણ વધુ ‘સિન્ક્રોનાઈઝ્ડ’ થતાં પેટ્રોલ ખર્ચ ઘટશે. ખેડૂતોએ પણ કશું ગુમાવવાનું નથી. નાના કારીગરોએ પણ નહિ. એમને તો એમના માલનું વ્યાજબી ભાવનું અને એય જથ્થાબંધ એવું તૈયાર બજાર મળે છે. ગુમાવવાનું છે, દલાલી કરતા વચેટિયાઓએ, જેમના પાપનો ઘડો હવે ભરાવા લાગ્યો છે. ભારતમાં બધા જ કંઈ ‘સેલ્ફ એમ્પ્લોયડ’ થઈ શકે તેમ નથી. ત્યારે નોકરીની વધુ સારી તકો ઉભી કરવી જરૃરી નહિ, અનિવાર્ય છે.

(૫) બજારમાં તેજીનું ‘ચેઈન રિએકશન’ આવશે

મોલ કલ્ચર આવતાં જ પ્રોપર્ટીના ભાવમાં ઉછાળો આવ્યો. વળી એમ.આર.પી. (મેક્સિમમ રિટેઈલ પ્રાઈઝ)થી વધુ કિંમત કટકટાવીને સતત નાના ગ્રાહકને લૂંટવામાં ‘સંગઠિત’ એવા ‘બિનસંગઠ્ઠિત’ વેપારીઓના શોષણમાંથી હાશકારો મળ્યો. નાના વેપારી કદી પાકું બિલ આપતા નહિ, ચેક કે કાર્ડથી પેમેન્ટ સ્વીકારતા નહીં. એટલે કાળુ નાણુ અને સંઘરાખોરીની ઉધઈ ભારતીય અર્થવ્યવસ્થાને આરોગી જતી હતી. આધુનિક રિટેઇલિંગમાં સ્ટોક અને પેમેન્ટ ‘ચોપડે’ ચડે છે. વળી, જથ્થાબંધ ખરીદીનું છૂટક વેચાણ હોઈને ગ્રાહકને વારંવાર અણધાર્યું ડિસ્કાઉન્ટ પણ સામેથી, વગર માગ્યે આપવામાં આવે છે. આકર્ષક પેકેજીંગ અને એક જ સ્થળેથી વિવિધ ચીજો મેળવવાની સગવડ બોનસમાં ! એટલે કસ્ટમર પણ વધુ પૈસા બજારમાં નાખવા લલચાય છે. સરવાળે ઈન્ડિયન ઇકોનોમીની રાંકડી લાગતી તબિયત ફાંકડી બને ! જેનો લાભ ગરીબ, પછાત, ગ્રામીણ વર્ગ માટે સહાયથી ચાલતી કલ્યાણકારી યોજનાઓને મળતા સામાજીક સુખાકારી પણ (રાજકારણીઓ, બ્યુરોકેટસ નડે નહિ તો) વધવાની છે. ઈકોનોમીમાં ‘સ્મોલ ટુ  બિગ’ ના ‘શિફટિંગ નો ક્રેઝ છે, ત્યાં નાણાંની રેલમછેલ છે. તો જ્યારે ‘બિગ ના ‘ગ્રોઈંગ નો તબક્કો આવશે ત્યારે ઘટાટોપ ઓર ઘેરાવાનો છે. અને તેજીનો વરસાદ કદી એક વિસ્તારમાં વરસતો નથી. એ બધાને તરબોળ કરે છે !

***

દરેક પરિવર્તનનો વિરોધ કરવામાં સમય અને શક્તિ વેડફવાની ભારતને બૂરી આદત છે. સમાધાનપ્રિય ભારતીયો પાછા અંતે તો નવું એ જૂનું થઈ જાય ત્યારે સ્વીકારી જ લે છે. પરિણામે થોડાઘણા લાભ પણ મળતા નથી. પરિવર્તન / નવી સીસ્ટમ સામે રસ્તા પર આવી જવાને બદલે એને બરાબર સમજી એને બહેતર બનાવવાનો ‘કન્સ્ટ્રક્ટિવ એપ્રોચ’ રાખવાની જરૂર છે.

મૂળભૂત રીતે આપણી સમસ્યા જંગી રિટેઈલર્સનું આક્રમણ (કે આકર્ષણ ?) નથી. એ છે, માત્ર નફો મેળવવાની ટૂંકી સ્વાર્થવૃત્તિ. માટે ફરજ ન પડે, કે સતર્ક દેખરેખ ન હોય ત્યાં સુધી વેપારમાં સ્વયંશિસ્ત કે ક્વોલિટી કન્ટ્રોલને ભાગ્યે જ અહીં મહત્વ મળે છે. ગરીબીનો આપણે કોઈ મોટી ભેટ હોય એવી મહિમા કરી, કોઈ વિશાળ દ્રષ્ટિથી ભવ્ય સ્વપ્ન નિહાળે તો એ ઉડે એ પહેલાં જ એની પાંખો કાપવા તત્પર થઈ જઈએ છીએ. સંસારનો અફર નિયમ ઉત્ક્રાંતિ છે. કાળનો પ્રવાહ સતત ‘ફોરવર્ડ જ જઈ શકે તેમ છે. સીએનજી આવે તો ડિઝલ રીક્ષાવાળા રસ્તા પર આવે, રોપ-વે આવે તો ડોળીવાળાના પેટમાં તેલ રેડાય….આ બધાં મહાસત્તાના નહિ, બાલમંદિરના વર્ગખંડના લક્ષણો છે. સરકારી તંત્ર નિષ્ઠાવંત અને વિશ્વાસપાત્ર નથી. માટે એમની બાજનજર નિયમપાલન પર રહેતી નથી. મોટી કંપનીઓ આ ‘પોલમપોલ’ નો બરાબર ફાયદો ઉઠાવે છે. બાકી ઓફસેટ પ્રિન્ટિંગ માટે ટ્રેડલે અને સીડી માટે કેસેટ જગ્યા કરી આપવી પડે છે. વિરોધ નાની કે જૂની બાબતોનો નથી. એ જ ન્યાયે મોટી કે નવી બાબતોનો પણ ન હોવો જોઈએ !

ભારતીય ગ્રાહક તો સ્માર્ટ છે. ગરમીથી બચવા મોટા મોલના ‘એરકંડીશન્ડ માહોલમાં લટાર મારે છે. બોયફ્રેડ/ગર્લફ્રેન્ડ ડેટિંગ માટે ”મોલીંગ” કરવા જાય છે. લોકો નવી નવી ચીજવસ્તુઓ જૂએ છે અને રેસ્ટરૂમમાં જઈને મોં ધુએ છે. ડીસ્કાઉન્ટ વગર અને જરૃરિયાત વગર લાંબા સમય સુધી કોઈ મોંઘી ચીજ ખરીદતું નથી. એક વર્ગ એવો જરૃર છે જેની પાસે કાંતો ફાલતું ઉડાડવાના પૈસા છે અથવા તો નવું નવું બ્રાન્ડેડ વાપરવાની રમકડાં ઘેલા બાળક જેવો ક્રેઝ છે. પણ કેવળ આવા ‘માઈનોરિટી કસ્ટમર્સ’ પર જંગી ખર્ચે ઉભા થયેલાં સુપરમોલ્સ ટકતા નથી. એટલે મંદીમાં તો ત્યાં કાગડાં ય ઉડતા નથી. (એ શ્રાદ્ધની ખીર ખાવા પહોંચી જાય છે !) ઘણીવાર તો આખા દિવસના સેલિંગ કરતાં ફુડકોર્ટની પાણીપુરીનું સેલિંગ વધારે હોય છે.

પરંતુ ભારતીય વેપારી જન્મજાત લુચ્ચો છે અને તેને રાજકીય ચાલાકીની આડશ મળી છે. રીટેઈલિંગ રિફોર્મનો કોન્સેપ્ટ વિદેશી છે. ધારો કે ભવિષ્યમાં માલિકી કે બ્રાન્ડનેમ વિદેશી આવશે. પણ એનો અમલ કરનારો સ્ટાફ તો સ્વદેશી છે ને ! માટે મૂળભૂત રીતે કામ ચોરી, ઢીલાશ, બાધાઈ, વાળી ”હોતી હૈ ચલતી હૈ” એટીટયુડમાં બહારના ભપકા સિવાય કશો ફરક પડતો નથી. (હા, વિદેશી કંપનીઓ વધુ ચુસ્ત સર્વિસના આગ્રહો રાખે છે, એ ફાયદો!)  દસ બિલીંગ કાઉન્ટરો હોય અને બે જ ચાલુ હોય એટલે સરવાળે કસ્ટમરનું કષ્ટ તો એનું એજ રહે છે.

– છતાંય આગળ જોયું તેમ પ્રોબ્લેમ મોલ / મલ્ટીપ્લેકસમાં નથી, પ્રોબ્લેમ એને વિકાસનો માપદંડ માની લેવામાં છે. અહોભાવમાં  એનું પ્રામાણિક મોનિટરિંગ ના કરવામાં છે. શહેરમાં દસ મોલ બની જવાથી આવક કરતાં ખર્ચના કેન્દ્રો વધે છે. વિકાસ તો ખર્ચ કરવા જેટલી કમાણી વધે ત્યારે થાય. અને, એ આજે પણ ખુલ્લાં ખેતરમાં વરસાદ વરસે ત્યારે થાય છે !

 
31 ટિપ્પણીઓ

Posted by on નવેમ્બર 30, 2011 in india, management

 
 
%d bloggers like this: