RSS

Category Archives: personal

पटाखा और धमाका !

 

कुछ दिन पहेले फेसबुक में एक मजाकिया पोस्ट रखी. दिवाली के त्यौहार पर पटाखों की बिक्री पर दिल्ही में सर्वोच्च अदालत ने रोक लगा दी, इस विषय में आरोग्यविषयक जानकारी और नागरिकधर्म, स्वयंशिस्त और त्यौहारों के आनन्द पर तो पहेले ही लम्बी पोस्ट सामाजिक उत्तरदायित्व से रखी हुई थी. तो कुछ विनोद में और  इन्स्टाग्राम पे सेलिब्रिटी बन गई महशूर मोडल लैला लोफायर की खूबसूरती की प्रशंसा में.यह रही वो पोस्ट :

screenshot-21.png

https://www.facebook.com/plugins/post.php?href=https%3A%2F%2Fwww.facebook.com%2Fjayvasavada.jv%2Fposts%2F10154965996971398&width=500

चूं कि , पोस्ट हिंदी में थी , तो यह भी हिंदी में ही लिख रहा हूँ. जब यह लिख रहा हूँ तब तक करीब तीन हजार लोगोने उसे लाइक किया, ८0 से ज्यादा लोगो ने शेर भी किया. कुछ संकुचित चित्त वाले लोगो को यह बात हमेश की तरह रास न आई तो उन्होंने एफबी में इसका रिपोर्ट भी किया. ठीक है, लोकशाही है, उन का ये अधिकार है. फेसबुक के तो वल्गारिटी और न्यूडिटी पे बड़े स्ट्रिक्ट मापदंड भी है हर भाषा में. लेकिन पोस्ट में कुछ आपत्तिजनक था ही नहीं. जिस को सोश्यल मिडिया पे रखा न जा सके. तो फेसबुक ने इस को हटाया ही नही, और वो जैसे आप देख सकते हो, मौजूद है.

मानि , सोश्यल मीडिया में यह किसी भी हिसाब से गलत नही है, यह नतीज़ा अधिकृत तौर पे फेसबुक ने ही दे दिया. अधिकार तो प्लेटफोर्म को है , सीमारेखा तय करने का. सोश्यल मिडिया आखिर उन की प्राइवेट प्रोपर्टी है, कोमेंटेटर्स की नहीं. हर एक की सोच और संवेदना अलग हो सकती है, उस के हिसाब से तो कोई भी चल नही सकता. कुछ नियम जो है, उस में यह पोस्ट आपत्तिजनक नहीं है, वोह फेसबुक ने स्पष्ट रूप से कह दिया, तब व्यक्तिगत अभिप्रायो की अदालत वहां समाप्त हो जाती है. सोश्यल मीडिया पे क्या रखना ये या क्या नहीं, वो खुद सोश्यल मीडिया डिसाइड करेगा. फेसबुक- टविटर-इन्स्टाग्राम आदि की यह स्पेस है. वो हटा देते है, जब उन के रूल्स का वायोलेशन होता है तब. हर एक आदमी अपने घर पे बैठ के अपने अनुग्रह -पूर्वग्रह से यह तय नही कर सकता.

लेकिन कुछ मेंटल लोग जज-मेन्टल हो जाते है. चुनावी माहौल गर्म है तो कुछ को राजकीय दावपेच दिमाग में आता है. कुछ हर्ट हो जाने के लिए ओवरसेंटीमेंटल बैठे ही होते है. कुछ को पीछे से प्रोवोक किया जाता है. ज्यादातर ये अद्रश्य रह के किसी के खिलाफ जहर भर के उकसाने वाले लोग पुराने असंतुष्ट और जूठे बदमाश होते है जिन के किसी गलत काम या बात को  मैंनेपहेले नकार दिया हो और वो उसका बदला लेने के लिए कानाफूसी करते रहते है. रामायण में अपनी गलती स्वीकार करने के बजाय शूपर्णखा ने सत्यप्रिय राम के ही खिलाफ रावण को उकसाया और सीताहरण हुआ. आगे से चला आता है. तुलसी इस संसार में भात भात के लोग.

लेकिन बहुतो ने जिस का आनन्द लिया और सराहा वो पोस्ट में कुछ मित्रो को यह आपतिजनक लगा (या उन के दिमाग में यह इन्सेप्शन किया गया)  यह पोस्ट ऑब्जेक्टीफिकेशन ऑफ़ विमेन है. और ख़ास तौर पे कुछ ( केवल कुछ ही, ज्यादातर तो समजदार और परिपक्व और आनंदमार्गी ही है ) लोगो को यह बिलकुल रास नहीं आया कि एक जानेमाने लोकप्रिय लेखक ने स्त्री के लिए ‘पटाखा’ शब्द क्यों लिखा. काफी सारे जवाब तो  वहीँ दिए , लेकिन त्यौहारों में और भी काम होते है सोश्यल नेटवर्क पर एक ही बात को रगड़ने के अलावा. उस पोस्ट के बाद मैं तो कही आगे चला गया लेकिन कुछ लोगो की दिवाली अभी भी वहीँ अटकी हुई है. मुजे तो हंसी आती है के लेखक की चिंता करने वाले मित्रो का खुद का शब्दों के बारे में सामान्य ज्ञान भी कितना अधूरा है. तो चलिए कुछ वृध्धि करते है इस में.

पहेले बात करते है स्त्री या लड़की को ‘पटाखा’ कहने की. यह एक्सप्रेशन तो मेरे जन्म से पुराना है. तकरीबन देश-परदेश में है. हिंदी में पटाखा , अंग्रेजी में बोम्ब या गुजरातीमे ‘फटाकडी’ कहना. अब लेखक को कसे शब्द का प्रयोग करना चाहिए वो कहनेवाले लोगो खुद कितना भाषाज्ञान है ? चलो देखते है.

गुजराती भाषा का सब से मशहूर और बड़ा एवं पुराना शब्दकोश है ” भगवदगोमंडल”. गोंडल के महाराजा भगवतसिंहजी जाडेजा ने स्वयं इस को भारत की आज़ादी से पहले तैयार करवाया था. अब फटाकडी ( गुजराती में पटाखा ) अर्थ उस में क्या है यहाँ देखए :
ફટાકડી

लीजिये तसवीर भी रख देते है, देखिये पांचवा नम्बर का अर्थ :

20171015_143921

मानि की, फटाकडी शब्द तब भी गुजराती में था और प्रतिष्ठित शब्दकोश इस का अर्थ लिखता है : नाजुक और सुंदर स्त्री ! अब जय वसावडा की अभिव्यक्ति बदलने से पहले अपने भाषा ज्ञान का विस्तार करे या फिर महाराजा भगवतसिंहजी के भगवतगोमंडल को चेंज कीजिये जिसको पढ़ के मैं बड़ा हुआ हूँ.

वास्तव में, यह सब शब्द प्रशिष्ट नहीं है, तो एसा नहीं है कि उन का अस्तित्व ही नहीं है. इस को ‘slang’ माना जाता है और साहित्य में इस का चलन भी है, उस की डिक्शनरी भी प्रकाशित होती है. यह कोई अस्पृश्य शब्दावली या वर्जित गाली नहीं है. जैसे अंग्रेजी के समानार्थी शब्द ‘बोम्बशेल’. जो ब्यूटीज़ के लिए पूरी दुनिया के मीडियामें इस्तमाल होता है. उसका अर्थ भी शब्दश: पटाखा ही है.  इन फेक्ट इसी नाम से १९३३ में होलीवूड फिल्म बनी थी ! तो ऑक्स्फ़र्ड जैसी प्रमाणित डिक्शनरी क्या कहती है यह इस तसवीर में देख लिजिये :

Screenshot_20171015-045423

यहाँ भी वही अर्थ है : अति आकर्षक स्त्री. ब्यूटी क्वीन. ऑनलाइन नए शब्दों के लिए लोकप्रिय अर्बन डिक्शनरी उठा के देख लीजिए. यह रहा स्क्रीनशॉट :
Screenshot_20171015-042846.png

Screenshot_20171015-045020

मानि की यह कोई वर्जित शब्दप्रयोग नहीं है. कोई सडकछाप रोमियो शाद इसका गलत इस्तमाल कर दे,  तो यह ऐसे ही हुआ जैसे शेक्सपियर के महान रोमेंटिक नायक रोमियो शब्द का हम इस्तमाल कोई टपोरी के लिए कर रहे है अनजाने में.

फिर भी कोई अपनी ही सुन्दरता को खुद लोगो के सामने रखने वाली मोडल के लिए पटाखा शब्द कहेता है और अगर चंद ओवरसेंसिटिव लोग एसा सोचते है के यह स्त्री का अपमान है तो ध्यान से आगे पढ़े. याद रहे बात तो यहाँ पे ही ख़तम हो जाती है, शब्दकोश से. फिर भी हम आगे जा रहे है.

यह है यूट्यूब की ओफिश्यल लिंक. बीस साल पहले १९९८ में अमिताभ बच्चन की फिल्म ‘मेजर साब’ फिल्म के गीत मशहूर ‘सोणा सोणा’ की. लाखों व्यूज़ तो इस के यहीं पर है. यह गीत तो काफी जानामाना है. सुदेश भोसले की तो करिअर बन गई उस की वजह से. अमिताभ बच्चन जैसे आज भी सम्मानीय और शालीन कलाकार की होम प्रोड्क्शन की फिल्म का गाना उन्हीं पर फिल्माया गया है. और उस में तो पुरा देश ज़ुमता रहा ” इक पंजाबन…कुड़ी पटाखा हो गई” गीतकार देव कोहली भी पंजाबी थे. अमिताभ की माता तेजी भी पंजाबन थी , फिर भी यह आया. भारत के सख्त माने जाने वाले फिल्म सेंसर बोर्ड ने इसे पास भी किया और आज तक इतने सालो में पुरे हिन्दुस्तान में से एक भी आवाज़ नहीं उठी के कुड़ी पटाखा कहने से स्त्री का ओब्जेकटिफिकेशन हो गया ! पंजाब में तो शायद आम होगा. दलेर मेहँदी का पहला गाना भी ‘कुड़ी पटाखा’ ही था. और हनी सिघ का लडकियाँ जिस पर जूमती है वो गाना भी ‘बोम्ब सी लगती मैनू’ था. खैर, बात सोणा सोणा की करे. किसी के दिमाग में आज तक एसा  नहीं आया. मैं ने लेख तो क्या एक फेसबुक पोस्ट तक नहीं पढ़ी इस गाने के शब्दों के खिलाफ ! शादीब्याह में पूरा परिवार ज़ूम के गाता है, आज भी. गुजरात में भी इस गीत पर. तो क्या ‘अमिताभ बच्चन ने स्त्री का ओब्जेक्टीफिकेशन किया’ एसा ओब्जेक्शन लिया किसी ने ?

एसे गाने और भी है कुड़ी पटाखा वाले. ‘अपने दम पर’ फिल्म का एक है, रिचा शर्मा का गाया हुआ भी एक है, रिचा चढ्ढा पे फिल्माया गया एक और भी है. सब की लिंक्स रखूंगा तो अप बोर हो जायेंगे. सर्च कर लिजिये इतना शौक है तो. भोजपुरी गानों का तो भंडार है. लेकिन, एक लिंक पढने योग्य है. जिन स्त्रीयों को एतराज़ है, उन की जानकारी हेतु कि यह लिंक एक महिला लावण्या बहुगुणा ने लिखा है. अंग्रेजी में है. इंडियनविमेन ब्लॉग पे है. जिस में इसी चर्चा करते हुए लेखिका ने साफ़ साफ लिखा है कि जिन युवतीओ से उस ने बात की उस में से काफी सारी लडकियों ने यह वर्ड नोर्मल कोम्प्लिमेंट की तरह ही लिया है. शायद जय वसावड़ा को न पढने वाले लोग और कुछ भी पढ़ना वाजिब नहीं समजते होंगे !  महिलाओ के इंटरनेशनल मेगेजिन के टाईटल ‘एल’ ( एल्युरिंग , याने मूंह में पानी लाने वाला – उस का शोर्ट फॉर्म. और यह फेशन मैगेजीन है) से किसी की भावना आहत नहीं हुई.  और भी एक लिंक है. “अगर आप जल्ली पटाखा लड़की है” निश्चित तैर पे आज की नारी का बखान करता हुआ. कोई आपत्ति नहीं. तो क्या यह सिलेक्टिव एटेक है जय वसावड़ा की एक छोटी सी फेसबुक पोस्ट पर बड़ा बबाल करने की व्यर्थ कोशिश ? एक लिंक विकीपीडिया की भी है हाउ टु लुक बोम्ब. अंग्रेजी में बहुत सारे लेख मिलेंगे नारी बोम्ब्शेल कैसे बन सकती है ब्यूटी में, महिला लेखिका द्वारा लिखे हुए. हर महिला एक जैसा ही सोचेगी, यह भी स्टिरियोटाइप ही है. ज़लक देख लिजिये :

http://www.indianwomenblog.org/are-you-a-pataka/

http://themoi.in/23-things-youll-totally-get-if-youre-a-jhalli-patakha-girl/

https://www.wikihow.com/Be-a-Bombshell 

याद रहे जल्ली पटाखा शब्द का एक गाना ‘साला खड्डूस’ जैसी मल्टीप्लेक्स फिल्म में भी आया था.  अधिकृत  सेंसर बोर्ड से पास किया हुआ. यह तो स्वाधीन नारी को सूचित करता है. अवमानना नहीं.  यह रहा वीडियो :

और यूं भी बड़े झहीन विनयी ए.आर. रहेमान, इम्तियाज़ अली ने एक गीत’ हाई वे’ जैसी लड़की की आज़ादी की बात करने वाली फिल्म में रखा जो हर जगह पे पसंद किया गया. बड़े जानेमाने संवेदनशील गीतकार इरशाद कामिल ने लिखा. ‘पटाखा गुड्डी’ . यह रहा वीडियो. इस को भी ५४ लाख से ज्यादा लोग देख चुके है :

दो अलग तराजू होंगे कुछ कथित  क्रातिकारी महिलाओ में. इरशाद कामिल जी और जय वसावडा के लिए. लेकिन पटाखा शब्द के लिए कितनी अच्छी बात उन को गाने वाले लोगों ने की है पढ़िए. और ये भी सोचिये की आज़ादी मानि केवल शिक्षा या शौच नहीं, अपने शरीर के सौन्दर्य को पसंद करने की, उस की प्रशंसा सुनने की या उस की तस्वीर शेर करने की भी आज़ादी होती है. क्या यह भी अधिकार नही है ? स्त्री को सिर्फ एक ही व्याख्या में बंध करना कौन सा प्रोग्रेसिव मोर्डनिजम है ?


यह गीत जिस पे पिक्चराइज हुआ , वो आलिया भट्ट ने तो टेटू ही करवाया था ‘पटाखा’ लिखा हुआ ! बड़े बड़े मीडिया ने कवरेज किया था. गौरी खान के लिए भी न्यूज़ में बोम्ब शब्द का सौन्दर्य की प्रशंसा के लिए ही इस्तमाल किया गया है.  मुजे तो याद नहीं किसी महिलाने या खुद उन्होंने प्रोटेस्ट किया हो ! आखिर प्रशंसा ही तो है. देखिए :

http://aajtak.intoday.in/story/alia-bhatt-s-pataka-tattoo-secret-revealed-1-766915.html

timesofindia Firecracker-Alia-Bhatts-pataka-tattoo

https://www.missmalini.com/2016/06/07/gauri-khan-looks-like-bomb-photo/

 

इलिना डी क्रूज़ने तो अभी एक न्यूज़ में अपने लिए पटाखा शब्द का इस्तमाल साक्षात्कार में किया था और अनुष्का शर्मा ने भी.  एक बड़े न्यूज़पेपर की हेडलाइन में करीना कपूर के लिए भी इस्तमाल हुए.  मानि सेलब्रिटी अगर महिला हो, और अपने लिए पटाखा शब्द का खुद प्रयोग करे तो किसी को प्रोब्लेम नही. जय वसावड़ा अगर सुन्दरता के बखान में बोम्ब या पटाखा कहे तो दकियानूसी और रिग्रेसिव हो गया ?  क्या यह रिवर्स जेंडर बायस नहीं है ? ये स्क्रीनशोटस देखीये.

 

अभी देखा एक भारतीय टीनएजर लड़की का इन्स्टाग्राम आईडी. तस्वीरे नोर्मल है लेकिन उस ने नाम क्या रखा है देखो, और टेगलाइन क्या रखी है वो भी. मतलब जरुरी नहीं कुछ स्त्री को यह शब्द आपत्तिजनक लगे तो यह हर स्त्री की सोच हो ! :

Screenshot (5)

कई सारे गीत है लेकिन एक बड़ी फिल्म का अक्षय अनुष्का पर फिल्माया गया यह गीत देखिये. 52 लाख व्यूज़ है इसके भी. ‘पटियाला हॉउस’ फिल्म में अगर अक्षय कुमार ने गा लिया ” तेज़ तडाका है, लड़की पटाखा है” तो क्या अक्षय जिन की पत्नी टविंकल खुद आधुनिक बुध्धिमान नारी की मिसाल है और गुजराती में उन कि कताब का सर्वप्रथम परिचय मैंने करवाया था वो पर्सनली स्त्री के लिए बायस्ड सेक्सी शैतान हो गए ? महत्व की बता यह है कि इस गीत को एक स्त्री ने ही लिखा है. अन्विता दत्त ने. तो क्या यह स्त्री का नजरिया संकुचित हो गया स्त्री के लिए ?

गुजराती मीडिया में तो यह हेडलाइन में  खूबसूरत लड़की के लिए ‘फटाकडी’ शब्द का इस्तमाल बार बार  होता ही है. उस के भी उदाहरण है, लेकिन थक जाओगे सब पढ़ते. मगर ये एक वीडियो एक तस्वीर जरुर देखिए. एक कविता है कविता चोकसी की. दूसरी काव्यकृति है रक्षा शुक्ल की. काफी महीनो से है. दोनों में लड़की को शृंगारिक तौर पे ‘फटाकडी’ कहा गया है.  मुझे तो दोनों कृति अच्छी लगी. लेकिन एक शब्द भी किसीने इस के खलाफ कहा नहीं. कहना भी नहीं चाहिए. फ्रीडम ऑफ़ एक्सप्रेशन सर्जक का मौलिक और मूलभूत अधिकार है. लेकिन क्या ये दोगलापन नहीं है के औरत मस्ती में लड़की के बखान के लिए फटाकड़ी लिखे तो माफ़ और पुरुष कह दे तो नारी का पितृसत्ताक रवैये से घोर अपमान ? यह भी है रिवर्स जेंडर डिस्क्रीमिनेशन !

Screenshot (11).png

चलो , बहुत हो गया. इतने से जो लोग नहीं समजनेवाले वो तो यूं भी नहीं समजनेवाले. मान्यता से चर्चा नहीं होती. चर्चा होती है ठोस आधार पर, सही संशोधन पर. व्यक्तिगत आलोचना से परे, प्रमाणिक और निष्पक्ष सत्यशोधन के लिए.  जैसे यहाँ पे कर रहा हूँ. कुछ भोले लोगो को ट्रुथ को ट्विस्ट कर के प्रोवोक किया जाता है. अफवाहों से उकसाया जाता है, वो यह अगर खुल्ले मन से पढ़े तो कुछ समज आयेगा यही आशा है. यह है लेखक का सामाजिक उत्तरदायित्व की… लोग दूसरो से प्रोवोक हो के , किस पर जजमेंटल हो के नहीं मगर फेक्ट्स पे ओपिनियन बनाये. किसी को अन्याय न करे और मन संकुचित न रखे. थोडा हँसना भी सीखे. थोड़ा खुलापन रखे। हर बात को अपने ही पूर्वग्रह के तराजू से तौलोगे तो कभी मुस्कुरा नहीं सकोगे. बीमार हो जाओगे. पता नहीं जहा पे कुछ भी इरोटिक होता है , वहीँ कुछ लोग टीका करने के लिए बेताब रहते है. बाकी तो दिखते नहीं.

आखिर में बात करे जिस की तसवीर शेर की और कुछ अल्पमति लोगो को उस में गुजरात की नारी का अपमान दिखाई दिया वो पोस्ट की. पहली बता तो यह यह सुन्दरी जर्मन है. नाम है : लैला लोफायर. इन्स्टाग्राम के उसकी प्रोफाइल की लिंक ओरिजिनल पोस्ट में है ही लिकिन यहाँ पे रख दूं : https://www.instagram.com/leilalowfire/?hl=en

अगर विजिट करेंगे तो पता चलेगा कि उस की तो कई सारी बोल्ड तस्वीरे उस ने खुद पब्लिक में शेर की है. यूं भी कभी किसी स्त्री की तसवीर तब ही शेर करता हूँ जब वो उस ने खुद अभिनेत्री या मोडल के तौर पे पब्लिक के लिए खिंचाई हो. जो पब्लिक डोमेन में प्रसिध्ध हुई हो. न्यूड तो कभी शेर ही नहीं की. कुछ लोगो की सोच में जो ‘ओब्ज्कटीफिकेशन ऑफ़ विमेन’ है, वो लैला के लिए ‘सेलिब्रेशन ऑफ़ फिगर’ है. यह मैं नहीं कह रहा हूँ. उस के प्रोफाइल की टेगलाइन उसने खुद रखी है : Curls & Curves from Berlin, Germany ! कर्व्ज़ का मतलब समजाने के लिए डिक्शनरी की जरुरत नहीं. मैं तो जर्मनी गया हूँ, जर्मन लोगो के घर में उन के साथ रहा हूँ. थोड़ी जर्मन भी समज़ आती है. उसने हेशटेग भी जर्मन में रखा है ##Sexvergnügen यानि #sexWeEnjoy. पोडकास्ट भी काफी बोल्ड होते है उसके. और यह उसका हक़ भी है. जरुरी है की चंद गुजराती महिला जिसे आधुनिक फ्रेमिनिज्म मान के चलती हो उसी हिसाब से लैला को अभिव्यक्त होना चाहिए ? उस की इरोटिक फ्रीडम जुर्म है क्या ? और लगता है तो जर्मनी जा कर उन को समजाइए अपनी बातें. देखिये एक जर्मन मिडिया साक्षात्कार में उस का परिचय क्या लिखा गया.

मैं ने तो अपनी पोस्ट में हालाँकि लैला के बोल्ड विचार नहीं रखे. सिर्फ स्माइली के साथ हँसते हुए उस के रूप की प्रशंसा की. इस में पटाखा इत्यादि शब्द के लिए तो उपर सब सबूत रख दिए पुख्ता. और क्या गलत लिखा ? आभूषणयुक्त लिखा. ज्वेलरी के इश्तहार में फिमेल मोडल्स नहीं देखी ? प्रदूषणमुक्त लिखा. तो क्या इतनी सुंदर स्त्री के लिए गंदी लिख दूं ? आग लगा दे या धड़कन तेज कर दे लिखा वो तो बड़े नार्मल डायलोग है. नवलकथा में आते है. इंग्लिश में पढ़िए : my heart sets on fire / my heartbeats sound like bomb after seeing her. मुज़ से ज्यादा इरोटिक बाते लैला ने कही है. वो तो सिर्फ यही कहती है। तो वो भी महिला है. आदर्श महिला या सही फेमिनिज्म क्या है, यह चंद लोग तय करेंगे ? यह तो ओप्रेशन ऑफ़ विमेन हो गया.

तो क्या यह मामला कथित सम्भ्रान्त वर्ग अंग्रेजी में इसी एक्सप्रेशन के गाने भी सुन लेंगे लेकिन हिंदी में बिलख जायेंगे यह तो नहीं है ? पुरुष ‘स्टड ‘कहते है. वो तो सब सुन लेते है. देहात के लोक मुहावरे अश्लील  या चीप और बड़े लोग की भाषा में कह दो तो शिष्ट ? और यह सीमारेखा तय कौन करेगा ?  चिक-लिट् तो बड़े साहित्यकार कहेते है स्त्री के लिए छपती किताबो के बारे में. तो अंग्रेजी में चिक कहो वो नारी की अवहेलना नहीं हुई ? यह तो सामंतशाही हुई ! अभी दिवाली में काफी मेगेजिन आयेंगे जिन के कवर पर बिना वजह स्त्री होगी दिए के साथ. कभी जय की पोस्ट की चिंता करने वाली महिलाओने इस को ओब्जेक्टीफिकेशन मान के आवाज़ उठाई ?

पोस्ट नारी जाति पर नहीं एक सुंदर इरोटिक मोडल पर है. मैं ने तो सुंदर नारी को प्रकृति का उपहार कहा. यह हमारे संस्कृत साहित्य में है. यह भी लिखा के मत छुए. मानि उस का टीजिंग मत करे, सिर्फ अपने भीतर उस के सौन्दर्य के आन्दोलन को महसूस कीजिये. इस को जो लोग पोर्न मानते है उन को तो शायद पता ही नहीं, पोर्न क्या होता है. और आखिर में श्री, ऐश्र्वर्य कि सौन्दर्यलक्ष्मी ( लक्ष्मी भी सुन्दरता की देवी है) कहा और “भुवनमोहिनी” कहा. यह शब्द तो कृष्ण की बांसुरी का नाम है. दुनिया को मोहित करने वाली. यह क्या अपशब्द है ? मतलब, जो लोग संस्कृति की बात करती है, उन को संस्कृत आती नहीं. अच्छा है क्योंकि नारी के अंगसौन्दर्य का वर्णन तो रामायण, महाभारत या शंकराचार्य की सौन्दर्यलहरी या जयदेव के गीतगोविन्द में इस से कहीं ज्यादा मुखर है. लिंगपूजा का देश है. महाकवि कालिदास तो उन में विश्वश्रेष्ठ है. उन को किसी ने विकृत नहीं माना जिन को पर्वत में वक्ष दिखाई देते है मेघदूत में। यह तो पूरे अध्ययनग्रन्थ का विषय है, लेकिन मैं तो इस विरासत के साथ बड़ा हुआ हूँ.

इटाली या ग्रीस में प्राचीन प्रतिमाए है वो तो नग्न भी है. और हमारे देश में तो गुलामी से पहले के हर महान मंदिर में ( सिर्फ खजुराहो नहीं ) मोढेरा से महाबलीपुरम तक एसे शिल्प है जिस के बारे में भी मैं ने लिखा है. कल कोई आ के कहेगा की यह प्राचीन शिल्प या चित्र ‘ओब्ज्कटीफिकेशन ऑफ़ विमेन’ है, मेरी भावना आहत हो गई. केस कर के, गोलीबारी कर के इस को उड़ा दो. तो क्या कुछ लोगो की सोच की वजह से हेरिटेज एक्सप्रेशन को खत्म करना वाजिब है ?  यह सोच त्रासवाद की सोच है. ISIS और तालिबान ने बामियान में, ईराक में क्या किया ? उन की मान्यताओ को को जो पसंद नहीं , उन की धार्मिक भावना या फिर स्त्री की उन की बनाई हुई व्याख्या के खिलाफ जो है उसे नष्ट कर दो. क्यूँ ? सिर्फ कुछ लोगों ठेकेदारी कर के तय करेंगे कि एक्सप्रेशन क्या और कैसा होना चाहिए ? यह तो फ्रीडम ऑफ़ एक्सप्रेशन पे कुठाराघात है, जिस के पक्ष में सालों से सब चूप रहे एसे मौके पर भी मैं ने खुल के लिखा है. बलात्कार हो या टीजिंग. स्टेंड ले के लिखा है पुरातन मान्यता के खिलाफ. ओंर किलिंग, भ्रूण हत्या, किचन में स्त्री को बंध  मत करना, लव मेरेज की छूट देना, कुपोषण , रिग्रेसिव ड्रेस कोड सब पर लिखा. पढ़े भी नहीं होंगे यह लेख. लेकिन ओफेंस के नाम पर गला घोंटना और अपनी सेंसिटीविटी को पचे नहीं उस को वल्गर कहना यह कौन सी कांगारु कोर्ट है ? राइटर क्या ऑर्डर पे डिश पेश करने वाला वेईटर है जो हर कोई उस को सीखाएगा की कैसे जीना चाहिये ? अपने पर्सनल प्रोफाइल पे क्या रखना चाहिए या क्या लिखना चाहिए ? आज कहेते है यह आपत्तिजनक है, कल कहेंगे यह टी शर्ट आपति जनक है . तो क्या टी शर्ट उतर के खड़ा हो जाय कोई ? यह तो और आपत्तिजनक हो जाएगा !

खुशवंत सिंह ने कहा था कि श्रेष्ठ सेंसर बोर्ड हमारी अपनी आँखे है. पसंद न हो वो देखो ही मत. कृति को नहीं, अपनी आँखों को बंध कर दो. हर एक आदमी पर्सनल सेंसर बोर्ड ले के बैठ जायेगा तो हर एक पेरेग्राफ को लिखते बोलते समय सर्जक घर घर जा कर एप्रूवल पूछता फिरे क्या ? रूल्स है, संविधान है, जैसे उपर स्पष्ट किया की कहीं इस का भंग नहीं है. एक मिनिट टिके नहीं कोर्ट में भी एसा पर्सनल बायस से किया हुआ  बेतुका आक्षेप. इतने सारे ठोस सबूत तो यहाँ रख दिए है. उलटा मुज़े मानहानि के बदले में धन की प्रतीक्षा रहेगी. फेसबुक की स्पेस में फेसबुक तय करेगा क्या वल्गर है वो. उसके स्टैण्डर्ड में यह कतई आपत्तिजनक नहीं है. फ़रियाद के बावजूद उस ने पोस्ट हटाई नहीं. और बात अगर सामजिक स्वीकृति की है तो उस को सराहनेवाले बहुत ज्यादा है टीका करने वाले से. और समाज तो मान लो, बुरखा और घूँघट को स्वीकृति देगा, जीन्स को नहीं देगा तो के हर बात में नारी की स्वतंत्रता उस से भी तय करना जोखिमकारक है.

सिम्पल सी बात है. फेसबुक की पोस्ट कोई होर्डिंग नहीं है जो अपने आप दिखाई दे. यह पब्लिक प्लेस है यह कूथली – पंचात के लिए लोगोने पाला हुआ भ्रम है. मेरी पोस्ट या आर्टिकल किसी के घर की डोरबेल बजा के नहीं कहते के मुजे पढो. आप जब किसी को फोलो करते है, फ्रेंड बनते है या उस की पोस्ट सर्च करते है तब सोश्यल मीडिया की पोस्ट्स दिखाई देती है. या किताबे भी, फिल्मे भी. आप चोइस करते है. अगर पसंद नहीं आता तो रुक के देखते ही क्यों हो ? अनफोलो कर दो. ब्लोक कर दो , आगे चलो. आते ही क्यों हो ? हां, बात कर सकते हो कोमेंट कर सकते हो. यह आप का अधिकार है. उस को सुनना या जवाब देना न देना या मानना न मानना सर्जक का अधिकार है. फेक्च्युअल एरर होती है तब मैंने खुद काफी बार बिना कहे पब्लिकली इस का स्वीकार किया है. फेसबुक पोस्ट मेरा निजी आनन्द है, पुरस्कार थोडा कोई देता है ? लैला की तस्वीर से ज्यादा लाइकस तो दूसरे दिन मेरी खुद की कवर फोटो रखी तो मिली. अब पब्लिसिटी चाहिए किस को ?

लेकिन बात तो यह है कि कुछ तेजोद्वेश से, कुछ लोग इर्षा से. कुछ तो एटेन्शन सीकर असंतुष्ट भी है. कुछ भूतकाल में उन को सत्य सुना दिया उससे हर्ट हो गए उस के पोलिटिक्स की वजह से और कुछ इगो की वजह से पीछे पड जाते है. थोड़े बहुत नादानी की वजह से जेन्युइन सवाल उठा रहे है, वो शायद समज जाए. एक पर्सनल प्रोफाइल की फेसबुक और भारतीय सेंसर बोर्ड एप्रूव्ड तसवीर और भाषा वाली पोस्ट पे कुछ लोगो ने एसी प्रतिक्रिया दी जैसे पहली बार एसा देखा-पढ़ा हो. मतलब, सोचिये, अनजाने में विरोध में जुड़ के किसी की जूठ के आधार पर बनी मेलाफाइड साज़िश का आप हिस्सा तो नहीं बन रहे हो ? जय वसावडा ने जैसे बीच सडक पर लड़की छेड़ दी हो, किसी को अगवाह किया हो या बलात्कार कर दिया हो एसे रिएक्शन कुछ लोग दे रहे है. यह कोई देशभक्ति का महान कार्य है इस सोच कर जान से मार देने की धमकी को सराह भी रहे है ! जान तो उपरवाले की देन है, उस की मर्ज़ी तब ले लेगा. सुकरात और इसु और गाँधी को मार दिया तो और अमर हो गए उन के विचार.

मगर नुक्स और तो क्या ढूंढोगे मुज़ में ? शादी की नहीं को कोई अफेर या बीवी की प्रताड़ना की बात कर सके. कुंवारे इन्सान की गर्लफ्रेंडस होना तो गुनाह नहीं कहीं पे भी. मैं तो बिंदास जीता हूँ. फिर भी मैं तो किसी को सामने से मेसेज भी नहीं करता. किसी को जूठे वादे नहीं किये शादी के. चीटिंग नहीं की. घर पे आये तो विदा कर दिया इसे लोगो को. जो है वो पब्लिक में लिखता हूँ. प्राइवेट चेट नहीं करता. जैसा हूँ वैसा दीखता हूँ. मेरी आलोचना करने वाले काफी लोग दंभ करते है . पर्सनल लाइफ में एक चहेरा पब्लिक में दूसरा. मेरा तो यही चहेरा. शृंगाररस अगर मुजे प्रिय है तो खुल के कहता हूँ. व्यसन नहीं, शराब क्या चाय भी नहीं पीता. माँ की यथाशक्ति सेवा की. पिता की कर रहा हूँ. शिक्षा में भ्रष्टाचार देखा तो नौकरी छोड़ दी. कोई प्रवचन सामने से लिया नहीं. दान किया है मगर एक रुपये का कभी गबन नहीं किया. कलम या विचार को बेचा नहीं. मेहनत कर के यहाँ तक पहुंचा. आज तक परदे के पिछे कोई पोलिटिक्स नहीं किया. कितने सारे विषय पर लिखा है. अनेक जगहों पर बोला है. पैरन्टिंग और कृष्ण पर किताबे है सायंस पर है. कला, साहित्य, ज्ञान, प्रेम के बारे में लिखा है . तीन सौ लोगो का लिखित सन्देश है की मेरी किताब ‘जय हो ‘ पढ़ के आत्महत्या का विचार त्याग दिया. यह है मेरा एवोर्ड. पद्मश्री या नोबेल नहीं. समाज के बीच जा के बात रखता हूँ अपनी. हर विषय पे. कुछ आलोचकों की तरह मेरी सुई एक जगह पे जमी नहीँ रहती. विषयवैविध्य रखता हूँ अपार. लोकल सोच को ग्लोबल बनाने का ओपन एजेंडा है. और हमारी चैतन्यमय विरासत के मोती ढूंढ के नई पीढ़ी तक पहुँचाने का भी. जोर जबरदस्ती से बुलाता नहीं किसी को सुनने या किताब लेने. काम कर के पैसा लेता हूँ. एडवांस भी नहीं लेता. हां, दोस्तों को मदद करता हूँ. हर तरह से. मेरे सारथी को भी भाई मानता हूँ. तुच्छकार नहीं करता. पाठको को भी देता रहता हूँ. लोगो ने प्रेम दिया, इश्वर ने कृपा.

तो और कुछ न मिले तब जो हाथ में आ रहा हो उस की टांगखिंचाई के लिए कोई भी मुद्दा उछालो और वक्त बर्बाद करो बगैर स्टाफ के अकेले जी रहे आदमी का., खुद का भी. सब को अखरता यह है कि कोई इतने आनन्द या मस्ती में कुछ गलत किये बिना ही कैसे जी सकता है. असीम लोकप्रियता और प्रज्ञा बगैर पटाखों के जलन का धुँआ पैदा कर सकती है. मुजे दुःख यह नहीं होता कि मेरी आलोचना हुई. मुजे पीड़ा यह यह होती है मेरी वजह से मेरे लाखो चाहनेवालो को और कुछ बड़े महानुभाव जो मुज़े दिल से प्यार करते है उन को भी लोग खरीखोटी बेवजह सुना देते है. तब उन का विवेक पलायन हो जाता है. दूसरो को सलाह देते वक्त जिसकी दुहाई दी जाती है.  लेकिन आनन्द भी है के काफी लोगो का सच्चा चहेरा मुझे दिख जाता है इस में. नरसिंह महेता ने वैष्णव जन जैसे कुछ भजन लिखे तो सैंकड़ो दैहिक खुले शृंगार के रासरतिक्रीडा के पद भी लिखे. लेकिन फिर भी अंदर से आध्यात्मिक सन्त रहे, दूसरो को भी सही रास्ता दिखाया. आप को जो पसंद आये वह पढ़िए. महेता जी तो कहेंगे ‘ ऐवा रे अमे एवा रे’. गांधी की अहिंसा, चरखा और ब्रह्मचर्य के विचार मुजे पसंद नहीं है. लेकिन मैं गांधीजी को बहुत प्यार करता हूँ. उन्होंने छूट दे रखी है. जो ठीक लगे उस को ग्रहण करो. और बाकी सब छोडो.

अच्छा है आज का सो कोल्ड  फेमिनिज्म आया उससे पहले ‘लाल छड़ी मैदान खडी, क्या खूब लड़ी’ गाना आ गया. वर्ना शैलेन्द्र और शम्मी कपूर के उत्तरदायित्व पर ओब्जेकटीफिकेशन ऑफ़ विमेन की उंगलिया उठती ! खैर, दिवाली है. अमृत मंथन में विष की अंजलि निकलती है, लेकिन अमृत का कुम्भ. अपनी सडक जो शुध्ध नहीं करते कुत्तों या गंदकी से, ट्राफिक में बोल नहीं सकते,  वो ऑनलाइन विचारशुध्धि और विरोध का झंडा ले के खड़े है. यह कोई रियल इश्यु है ? दया आती है यह माहौल देख के जहा असली समस्या को पड़कार फैंक नहीं सकते. मगर कोई ईमानदार इंसान हाथ में आये उसे  तो सूली पे चडाने अंधेर नगरी के राजाजी घूम रहे है ! प्रसार माध्यमो के शब्दों के बारे भी में जिन का बेज़िक सामान्य ज्ञान नहीं है, वो खुद को लेखक या समाज के विवेचक बतियाते है.

मुजे अवश्य खेद है, अफ़सोस है के जिस का हेतु सिर्फ मुस्कान और आनन्द था उस वजह से कुछ लोग दुखी हो गए. जिन्होंने शालीनता से अपनी असहमति प्रगट की उन को प्रणाम. द्वेष तो मैं किसी के लिए रखता नहीं. कर्म का बंधन है वो. आसक्ति भी नहीं. मगर, कानून के दायरे में मुजे अपनी अभिव्यक्ति का हक़ है. और बहुत चीज है जिन के बारे में बोलना चाहिए. जैसे बीबीसी पर मैं प्रथम गुजराती पुरुष लेखक था जिस ने मासिक धर्म के बारे में स्त्री की वकालत की. यह भी मैं ही हूँ. और सौन्दर्य का रसिक भी मैं ही हूँ. चिदानन्द रूपम शिवोहम शिवोहम. मैं दूसरों की तरह नकाब नहीं पहनता डिप्लोमसी का. विरोध तो समझ बगैर विकृत कह के राजा रविवर्मा से ले कर राज कपूर तक किस का नहीं हुआ गुलामी के बाद जड़ता से हमारे यहाँ ? मगर खुल के जिन्होंने मेरा समर्थन किया उन का विशेष आभार.  वो तो बहुत सारे है. और उन के लिए मैं जीता हूँ. उन की दुआ चलती है साथ. अब कोई वाद विवाद नहीं. कोई अगर कुछ लम्बा खींचे तो शुभचिंतको को अनुरोध है कि यह ब्लॉग पोस्ट की लिंक शेर कर दो. जैसी जिस की सोच.

रजनीश जी भारत की एक प्राचीन बोधकथा बार बार सुनाते थे. गुरु-शिष्य साथ में थे और नदी में डूबती भीगे वस्त्रोवाली सुंदर महिला दिखाई दी. शिष्य ने कंधे पे रख के बचा लिया. गुरु क्रोध में आ गये. धर्म भ्रष्ट हो गया, विलास का विकृत पाप हो गया एसा सुनाते रहे. एक सप्ताह बाद शिष्य ने कहा. मैंने तो उस स्त्री को किनारे पे छोड़ दिया था. लेकिन आप ने तो अभी भी बिठा के रखा है !

लैला की तस्वीर और पोस्ट धृणा से शेर करनेवालों  ने और अभी तक एक छोटी सी मजाक को तूल देने वालो ने उस को अभी भी कंधे पे बिठा के रखा है ! 🙂 सब से बड़ा चिंता का विषय तो ऑनलाइन विश्व को इतना सीरियसली ले के जज बन जाना है. मैं तो अटल बिहारी वाजपेयीजी की तरह निरंतर काल के कपाल पर लिखता मिटाता हूँ, गीत नया गाता हूँ… मेरे बहुत सारे रस है. बहुत कुछ पड़ा है भीतर और एक बात पर अटक कर, भटकता नहीं हूँ. सो बाद में मेरी बहुत पोस्ट आ गई. लक्ष्मी और भारतीय संस्कृति पर लेख आ गया. मैं ने भी काम-प्रवास कर लिये काफी. और उत्सव आ गया. पटाखे भी सुनाई देने लगे बाहर. आप सब को दीपावली की हार्दिक शुभकामनाएं. मुजे जो पसंद नहीं करते उनको भी परमात्मा सुख दे, और थोड़ी सदबुद्धि भी ! 🙂

~ जय वसावड़ा #JV

 

 

 
1 ટીકા

Posted by on ઓક્ટોબર 16, 2017 in personal

 

ડૂબી છે જઈ ને નાવ, અમારી ક્ષિતિજ પર…. દુનિયાનો છે ખ્યાલ, કે પાર ઉતરી ગઈ !

પ્રેમ તો બદલાતી મોસમ છે, વરસાદની જેમ ભીજવે અને તડકાની જેમ સૂકવે ! લવર્સ જેમાં છેલ્લે ભેગા ન થાય એ કથાઓ વધુ રોમેન્ટિક હોય છે. કારણ કે એમાં પ્રેમીઓની વાર્તા પૂરી થાય તો ય પ્રેમ ક્યાંક જીવતો રહેતો હોય છે !

A bit of madness is key
To give us new colors to see
Who knows
where it will lead us?
And that’s why
they need us

So bring on the rebels
The ripples from pebbles
The painters,
and poets, and plays

And here’s to
the fools who dream
Crazy as they may seem
Here’s to
the hearts that break
Here’s to
the mess we make !



પીપલ લવ વોટ અધર્સ આર પેશનેટ એબાઉટ.

લા લા લેન્ડ ફિલ્મનો આ સંવાદ છે. તમે કશુંક જેન્યુઈન પેશનથી કરતા હો, તો લોકોને એમાં ખબર ના પડે તો ય રસ પડે છે ! બનાવટી સેલ્ફ ઓબ્સેસ્ડ દેખાડાની વાત નથી. પણ ખુદને ખતમ કરીને ય જીવતો રાખવાનું મન થાય એવા કોઈ શોખના ઝનૂનની વાત છે. આટલી હદે ફના થઈ જવાની કોઈ ચાહત હોય, તો એ વ્યક્તિ કે એની અભિવ્યક્તિમાં એક જાદૂઈ અદ્રશ્ય તાકાત ભળે છે. જે પર્સન એન્ડ એક્સપ્રેશનને બીજાઓ સાથે કનેક્ટ કરે છે.  આઈડિયા કે કન્ટેન્ટ પારકો ચોરી શકાય છે. સ્માર્ટ સ્ટ્રેટેજીઝ સકસેસની રચી શકાય છે. પણ આ પેશનની પ્યોરિટી ફિંગરપ્રિન્ટની જેમ આગવી અને એક્સક્લુઝિવ હોય છે. બિયોન્ડ બાયોડેટા. એમાં વધુ ને વધુ લોકોની લાઈક ઉઘરાવવાના વળગણને બદલે પોતાની ભીતર ઘૂંટાતી  વાત કહેવાનો ઉમળકો વધુ હોવાનો ! 

ફિલ્મના આરંભમાં એક ફૂલગુલાબી સપનું છે. પ્રેમીઓ રીતસર એકબીજાની જોડે આકાશના તારાઓ સુધી ઉડે એવું. પણ પછી સપનું સમાપ્ત થયા બાદનો ઉજાગરો છે. દુનિયામાં જે કંઈ સર્જન થાય છે, પછી એ સ્માર્ટફોનમાં ઉમેરાયેલા નવા કેમેરા ફીચરનું હોય કે કોઈ જગ્યાએ ચાલી રહેલી જળસંચય – વુક્ષઉછેર ક્રાંતિનું – એની પાછળ બળ હોય છે, થોડાક પાગલપનનું. બિટ ઓફ ક્રેઝીનેસ, ફૂલિશનેસ. અહીં મહત્વની વાત છે : બિટ. એની માત્રા થોડીક હોય તો એ મહેચ્છા બને પણ શાકમાં નમક હોય એમ. નમકનું શાક બનાવવાનું ન હોય. એ દીવાનગીનો ઓવરડોઝ કેવળ ઘેલછા પેદા કરે, અને સર્જનને બદલે બરબાદી નોતરે.

અહીં આરંભે મુકેલા  સોંગમાં ય એક બેકસ્ટોરી નરેટ થઈ છે. નાયિકાની પેરિસ રહેતી આન્ટીની. જેણે એક વાર એકદમ ચિલ્ડ, ઠંડીગાર એવી સીન નદીના પાણીમાં ખુલ્લા પગે જવાનું પરાક્રમ ( કે પાગલપન) કર્યું હતું. ઠૂઠવાઈને થીજી ગયેલા પગ છતાં મજા આવેલી છત વિનાના આકાશને નીરખવાની. અને એટલે વધુ એક વાર પણ  આવું એ કરશે એમ એને થતું હતું ! ડિટ્ટો, આર્ટીસ્ટીક પેશન. ભલે પછી એક ઝબકારા સાથે પ્રકાશ ફેલાવી ને ખરી પડતા દીવાસળીના ટોપકા જેવી આપણી નીયતિ હોય !

થોડુંક વાંચતા વિચારતા દરેક સિમ્પલ માણસને, આપણને બધા ને એક સપનું હોય છે : પરીકથા જીવી લેવાનું. કોઈ પાંખાળા ઘોડા પરનો રાજકુમાર ગુલાબ લઈને આવે..કોઈ સોહામણી પ્રિન્સેસ ઝરુખે એની વાટ જુએ ગીતો ગણગણતી…અને નદીકિનારે એક મસ્ત મજાના વિશાળ ઘરમાં નાચતા જ રહીએ એકબીજાની સાથે…બીટલ્સે ગાયેલું ને કે ઓલ યુ નીડ ઈઝ લવ. એટલે ચોકલેટો ખાતા અને પતંગિયાઓની પાંખે પોઢતાં બસ અમર પ્રેમના આનંદમાં લિવ્ડ હેપીલી એવર આફ્ટર.

પણ આવા તો હવે પિક્ચર પોસ્ટકાર્ડ ય છપાતા નથી. જમાનો બદલાઈ ગયો છે અને રિયાલિટીનો ટચ પરપોટાં જેવી કલ્પનાઓને ફોડી નાખે છે. આજે પ્રિન્સેસ બનવા કરતા ઇન્સ્ટાગ્રામ પર કેટલી લાઈક્સ મળી એ છોકરીઓ જુએ છે. પાંખાળા ઘોડા ને બદલે છોકરાઓ ઇન્સ્ટોલમેન્ટ પર કાર લઈને જોબ પર જાય છે એમાં. દુનિયા ઝપાટાબંધ ફેક થતી જાય છે. બધાને પોપ્યુલર થઈ બીજાના દિલ પર રાજ કરવું છે, પણ પોતાનું દિલ જોવું નથી. બધાને સ્પીડમાં આગળ જવું છે, પણ પાછળ શું છૂટે છે, એના પર ધ્યાન નથી.

મ્યુઝિક વોઈસ મટીને નોઈઝ થતું જાય છે. સ્વીટ મેલોડીઝ આર આઉટડેટેડ. નવી ધુન રચવા કરતા જૂની ઉપાડીને માત્ર ધમધોકાર બીટમાં ગોઠવી દો. ફિલ્મો ત્રણ દિવસનો વીકએન્ડ ઇનિશ્યલ મેળવવાની પ્રમોશન પ્રપોઝલ બની ગઈ છે. એટલે કોઈ મોટો સ્ટાર આજે બીજા મોટા સ્ટાર સાથે કામ કરતો નથી. ક્રિકેટ શાકબકાલાની હરાજી બની ગયું છે. ક્યો મેચ કોની સાથે રમાયો ને કોણ કેવું રમ્યું એની મેમરી હવે સ્ટોર થતી નથી એટલું બધું રમાય છે. એટલે રેકોર્ડ્સ કોલા ટીન ખુલતા ઉભરાતા ફીણની પેઠે કેવળ ન્યુઝ હેડલાઈન્સ બનીને રહી ગયા છે. ટીવી રિયાલીટી શો નાટક છે, અને ન્યુઝ જાણે કોઈ ડ્રામેટિક સોપ ઓપેરા છે.

ફૂડ પ્રિપેર નથી થતું, ઓર્ડર થાય છે. લવ કરવાનો ટાઈમ નથી. ફીલિંગ્સ સેલ્ફી ફોટો બની ગઈ છે. પોતાની જાતને પ્રાયોરિટીમાં મુકવાની. ખુદની શરતો જ રાખ્યા કરવાની, બીજાઓની જેન્યુઇનિટી જોવાની નહી. સુગંઘ વગરના રંગીન ફૂલોના બૂકેની જેમ રિલેશનશિપ દુનિયાને દેખાડવાનો ઈગો બની ગયો છે. કરિઅર બધાને ગમે છે, એમાંથી મળતા પૈસા માટે. એમાંથી મળતો આનંદ યાદ નથી. લાઈફ ફાસ્ટ છે. મિત્રો કોન્સ્ટન્ટ કોલ અને વોટ્સએપ ચેટમાં સચવાય છે. એટલે જ્યાં જેની સાથે હોઈએ ત્યાં એની સાથે હોવાને બદલે ફોનમાં હોઈએ છીએ. આંખમાં આંખ કે હાથમાં હાથ નાખી ફરવાના જમાના જુનવાણી થયા. ફીલિંગ્સ સાઈડ પર રાખીને ફાઈનાન્સ પર ફોકસ કરવાનો ફેઝ છે. છોકરીઓ ઈન્ડીપેન્ડન્ટ થટી જાય છે, અને છોકરાઓ ઇનડિફરન્ટ થતા જાય છે.

એવામાં કોઈ ‘લા લા લેન્ડ’ જેવી ફિલ્મ રિમાઇન્ડર આપે છે, કે કેવો હતો ઓલ્ડ ચાર્મ. કેવું હોય છે – ડ્રીમ પાછળ ભાગવાનું અને આસમાન મુઠ્ઠીમાં રાખવાની હોંશ પછી થોડાક સિતારાઓ પામીને રાજી રહેવાનું જોશ. કેવો હોય છે નેચરલ કોમ્યુનિકેશનમાંથી વિકસતો જતો પ્રેમ અને કેવું હોય છે, એક ગુમાવી દીધેલી પળ પછી ખોવાઈ ગયેલા પ્રેમપ્રદેશમાં જઈ, ફરી એ પ્રેમપદાર્થ ચાખી લેવાની તડપ અને એનો ખાલીપો ! સતાવતો એક સનાતન અફસોસ કે કાશ, આ સમયે આમ થયું હોત તો…જિંદગી કેવી જુદી દિશામાં હોત !  એટલે ગીત કહે છે કે, આ જામ તૂટેલા દિલોને નામ. આ જામ આપણે જ ઉભા કરેલા સંબંધો અને સ્મૃતિઓના ગૂંચવાડાને નામ !

લા લા લેન્ડ આંખનો ઉત્સવ છે. રંગોની બહાર, જાદુઈ ચાદરની જેમ પથરાતી લાઈટ્સ, પેઈન્ટિંગ જેવી ફ્રેમ્સમાં મઢાયેલા વિઝ્યુઅલ્સ  એન્ડ કોસ્ચ્યુમ્સ. કેમેરાના ફરતા હોવા છતાં નડતા ન હોય એવા એન્ગલ્સ. એ કાનનો ઉત્સવ છે. જરાક ‘સિટી ઓફ સ્ટાર્સ’ જેવા એના ગીતો સાંભળજો. પિયાનો પર વાગતી પેલી રૂંવે રુંવે રુદન ફેલાવતી સિગ્નેચર ટયુન. ‘અનધર ડે ઓફ સન’ની યુવામસ્તી. ‘સમવન ઇન ધ ક્રાઉડ’માં વ્યક્ત થતી સુખોની કુંવારી ઈચ્છાઓ. લવલી નાઈટમાં ધીરે ધીરે પાકતી કેરીની જેમ રંગ બદલતો રોમાન્સ. એ દિમાગનો ઉત્સવ છે. અવનવા પેઈન્ટર્સ અને ફિલ્મ્સના દીવાલોના મ્યુરલ પેઈન્ટિંગ્સથી લઈને બેકગ્રાઉન્ડમાં પડેલા સટલ લેયર્સ ઉભા કરતા રેફરન્સીઝની ભરમાર છે. બે લવર્સ ફિલ્મ જોવા જાય એ ય ‘રેબેલ વિધાઉટ એ કોઝ’ નામની હોય. લોસ એન્જેલસની ગ્રિફિથ ઓબ્ઝરવેટરીમા સાયન્સના કોસ્મિક બેકડ્રોપમાં રોમાન્સ નેવરબિફોર કોન્સેપ્ટ છે. ટિપિકલ લાગતો પ્લોટ હોવા છતાં એમાં વળાંકો એવા છે કે નેક્સ્ટ ૧૦ મિનીટ પછી શું થશે એ કળી ન શકો. બસ સાથે ચાલતા રહો એના પત્રોને નીરખતા. અને એ દિલનો ઉત્સવ છે. એ હાર્ટવોર્મિંગ ફિલ્મ નથી, ખુદ બ્લીડિંગ, થ્રોબિંગ હાર્ટ છે !

ઓલરેડી લા લા લેન્ડ પર ડ્રીમ ને પ્રેમની વાત એક વાર તો અનાવૃત કરી ગુજરાત સમાચારમાં ( તા. ૨૧/૧૨/૨૦૧૬). પણ વધુ વાત કેરેક્ટરના કરિઅર માટેના પ્રેમની. ઇટ્સ ઓલ્સો લવ લેટર ટુ એલ.એ. ( લોસ એન્જલ્સ યાને કોમર્શિયલ ડ્રીમ ફેક્ટરી એવું હોલીવૂડ !) એન્ડ લવ સ્ટોરી બિટવીન પર્સન એન્ડ પેશન ! અમસ્તા જ વર્ષમાં સૌથી વધુ ગોલ્ડન ગ્લોબ, બાફટા ને ઓસ્કાર એવોર્ડ્સ એને મળ્યા નથી. બીજી ફિલ્મો બે ચાર વર્ષ જીવશે. લા લા લેન્ડ તો ટાઈટેનિકની જેમ ટાઈમલેસ ક્લાસિક છે. વારંવાર એની રાઈડ લો એમ ગુડથી ગ્રેટ થતું જાય એવું ! સો, સ્પોઈલર્સ એહેડ.

***

રીડરબિરાદર રાહુલ ઠાકરે ‘લા લા લેન્ડ’ જોઇને લખેલું કે આ ફિલ્મમાં લવ જ નથી, સર્ચ ફોર એકસલન્સ છે. બંને પાત્રો તલાશ કરે છે, પોતપોતાના પેશનને ચેઝ કરવાના રસ્તાઓની. ઇટ્સ સ્ટોરી એબાઉટ આર્ટ, ટેલન્ટ એન્ડ હોપ. રિચ ફીલ ત્યારે જ ન  થાય જ્યારે ફાઈવ સ્ટાર હોટલમાં પાર્ટી હોય. એ ત્યારે ય થાય જયારે તમારી પાસે કશીક અદ્ભુત કળાત્મકતા કે વિચાર કે વિજ્ઞાન હોય. એને અંદરથી બહાર કાઢી, લોકો સુધી પહોંચાડી, લોકોને એ જ અનુભવમાં તરબોળ કરવાનો તલસાટ જાગે…એ છે પેશન. એક સાચો આર્ટીસ્ટ બીજા આર્ટીસ્ટ માટે જેલસી નહી, પણ રિસ્પેકટ અનુભવે ! ફિલ્મમાં સેબાસ્ટીયન ( રાયન ગોસલિંગ) મિયા ( એમા સ્ટોન)ને કહે જ છે કે “તું જેટલી રસપ્રદ છે, એટલું જ તારું લખાણ પણ નીવડશે જ. તારી કળા જોઈ શકે એ તો ભાગ્યશાળી હશે !

ખંત અને સમર્પણ વિના સફળતા મળતી નથી. પણ લા લા લેન્ડ સકસેસ, હેપિનેસ, લવ એન્ડ પેશનનો ચતુષ્કોણ છે. મહાન સફળતા મહાન ભોગ માંગે છે. કરિઅર પાછળ જાવ તો રિલેશન હાંસિયામાં રહે છે. રિલેશનને પ્રાયોરિટી આપો તો કરિઅરમાં પગથિયાં ઉતરી જવા પડે છે. આ બધા માટે અઘરું છે. ફિલ્મમાં કમાણીનું એડજસ્ટ કરવા મથતો નાયક એ માટેના પ્રોફેશનલ ફોટોશૂટમાં હાજરી આપે છે, એટલે વ્હાલી નાયિકાના પોતે જ આગ્રહ કરી કરાવેલા સોલો એક્ટિંગ શોમાં પહોંચી શકતો નથી. કેટલી વાર આ તો થયું હોય છે, આપણા બધાની જીંદગીમાં. પ્રોફેશનલ કમિટમેન્ટ નિભાવવા જતાં કમિટેડ લવરને રાહ જોતાં છોડીને પછી સોરી કહેવું પડે ! બે ય હાથમાં લાડવા ન રહે. “ હું સેલિબ્રિટી હોવાને લીધે મારી પત્નીએ મને હસતા મોઢે બાકીની દુનિયા સાથે વહેંચવો પડે છે !” એવું શાહરૂખખાને હમણાં કહેલું. મોટા ભાગે અંગત જીવનના ભોગે, એની કુરબાનીની લાશ પર જ તાલીમાર જાહેર જીવન ઘડાય છે. ગાંધીજી હોય કે નરેન્દ્ર મોદી.

ખરા સર્જકની જિંદગી પેઈનફૂલ જ હોવાની. બહાર ફૂલ વરસતા હોય ત્યારે અંદર લોહી ઝમતું હોય ! કારણ કે, સફળતા બલિ માંગે છે. સેક્રીફાઈસ વિના સકસેસ ના મળે એ તો મોટીવેટર્સ ઉછળી ઉછળીને કહે છે. પણ કઈ ક્ક્ષાના સેક્રીફાઈસ ? ખુલીને કોઈ કહેતું નથી કે સફળતાની વેદી પર એમણે પર્સનલી ક્યા સંબંધો અને કેવી શક્યતાઓ છોડી છે. પેશન લવમાં ય હોય અને કરિઅરમાં ય. પણ દરેક વખતે બે યનું બેલેન્સ થઇ શકતું નથી. એમાં ય હો, બંને પાત્રો કરિઅર ઓરીએન્ટેડ હોય તો ગમે એવી આધુનિક ફિલસુફીઓ કરીને ભલે જાતને છેતરે, ક્યાંક તો યુગલત્વનો લય ખોરવાય જ છે.

આ થયું સર્જકનું આંતરિક દુ:ખ. વળી પરફોર્મિંગ આર્ટીસ્ટનું જાહેર દુ:ખ એ કે, લોકો એની સમયસર કદર ન કરે. વિન્સેન્ટ વાન ગોહ જેવો મેધાવી ચિત્રકાર હોય કે મરીઝ જેવો શતાબ્દીવર્ષમાં ય શાનદાર રીતે ધારદાર લાગતો શાયર. એ ફેઈલ નહોતા ગયા, એમને સમજવામાં કે એમની કળાને આદર આપવામાં સમાજ ફેઈલ થયેલો. ‘લા લા લેન્ડ’ આ આરંભના દ્રશ્યમાં જ માત્ર રોટલા રળવા સામાન્ય હોટલમાં મહેમાનોના મનોરંજન માટે પણ હીરો જીવ રેડીને લાજવાબ સંગીત વગાડે છે. પણ ત્યારે કોઈનું ધ્યાન જ એના પર જતું નથી. બધા પોતપોતાનામાં મશગુલ છે. આ ચિત્ર છે આપણી સોસાયટીનું. બધા પોતપોતાનું ખાવામાં પડ્યા છે. કોઈને બીજાની ટેલન્ટ માટે ભાવ આપવો નથી. ખાસ કરીને, એ ગુમનામ હોય ત્યારે. માત્ર અચાનક એ સાંભળી ત્યાં આવેલી હીરોઈન જ મંત્રમુગ્ધ થઇ જાય છે. એને કદાચ આ દર્દ એટલે સમજાય છે કે, એ ખુદ બીજાના અપમાનો સહન કરી, કોફી શોપમાં વેઈટ્રેસનું કામ કરતા અભિનયના ઓડિશન્સ આપવા જાય છે. રિજેક્ટ થઈ કાયમ પાછી ફરે છે. હીરોઈન હીરોના પ્રેમમાં તો પછી પડે છે, પહેલા એની કળાના પ્રેમમાં પડે છે.

અને એ હીરો પણ એને સતત પ્રોત્સાહિત કરતો જ રહે છે, ઇન ફેક્ટ, ઝગડા પછી પણ ખાસ એને એક લાસ્ટ ચાન્સ ઝડપવા માટે આગ્રહ કરીને મનાવવા જાય છે. તો હીરોઈન હીરો પોતાની કળા સાથે કલદાર કમાવા સમાધાન કરે એનાથી અકળાય છે. આ એવા પ્રેમીઓ નથી, જે પ્રિયજનને પ્રેમના નામે બંધનમાં રાખે. એમનો પ્રેમ એકબીજાની ઉડાનનો પવન બને છે ! મિયા સેબાસ્ટીયનને પૂછે છે – હું મારી રીતે જે શો કરું એ લોકોને ન ગમે તો ? સતત બીજાઓને ગમાડવાના વેપારી દબાણથી અકળાયેલો સેબ જવાબમાં મીડિયોકર પબ્લિકને ગાળ આપે છે ! પણ સતત રિજેક્શન કોને ગમે ? જાતે કરેલો પ્રયાસ સુપરફ્લોપ થતા ભગ્નહ્રદય મિયા બધું સમેટીને સપનું છોડી વતન આવી જાય છે. ત્યારે દલીલોમાં એ સેબાસ્ટીયનને કહે છે : કોને ખબર ખરેખર મારામાં ઉંચી કક્ષાની પ્રતિભા ના પણ હોય. કાયમ ધક્કા ખાઈને અને જાકારો મેળવીને હવે થાકી ને કંટાળી છું. નથી જવું ફરી વાર મારું દિલ લઈને એને કચડવાની તક આપવા દુનિયા સામે હવે !

પ્રેમ હોય કે કારકિર્દી, ઉપરાછાપરી રિજેકશન ભલભલાને સેલ્ફ ડાઉટમાં મૂકી છે, નાસીપાસ થવાને લીધે નબળા બનાવી દે છે. હેડ અને હાર્ટ વચ્ચેનું કો-ઓર્ડીનેશન તૂટી જાય છે. આની સાથે જ સરસ રીતે ફિલ્મમાં એ વાત પણ મુકાઈ છે કે ભૂતકાળ, નોસ્ટાલ્જ્યા ગમે તેટલો સુંદર હોય. કાયમ માટે એની ભક્તિ કરી શકાતી નથી. જેમ ઓલ્ડ વર્લ્ડ મ્યુઝિકલ રોમાન્સની ફેન્ટેસીનું ડ્રીમ બહુ ગમે પણ આજે આવી ફિલ્મો ચાલે નહી. હવે આકરી ગંદી રિયાલિટી બતાવવાનું ફેશનમાં આવી ગયું ! ફિલ્મમાં જાઝ મ્યુઝિકનું મંદિર બનાવવાની હદે પૂજારી એવા હીરોને એનો મિત્ર પણ કહે છે કે જૂની ટ્રેડીશનમાં જ પડ્યો રહીશ તો ભવિષ્યમાં જવા અને જીવવા માંગતી નવી પેઢી સુધીં કેમ પહોંચવાની ક્રાંતિ કેવી રીતે કરીશ ? વીતેલા સમયની મધુર યાદો ગમે તેટલી ગમે, એમાં ઘર બનાવીને કાયમ રહી શકાતું નથી.

એટલે ફિલ્મના સેકન્ડ હાફમાં ગીતો ઓછા થાય છે. શોટ ટેકિંગમાં રેઈનબો મૂડ ડાર્ક થતો જાય છે. એન્ડ ધેર કમ્સ ક્લાઈમેક્સ. ઓલ્ટરનેટીવ રિયાલીટીવાળો અંત જ ફિલ્મને ફોરએવર ક્લાસિક બનાવે છે. અચાનક ફાસ્ટ ફોરવર્ડ થતી ફિલ્મ બતાવે છે કે સપનું અને સ્નેહ સાથે સાથે નહી ટકે, એમ માની અળગા પડેલા લવર્સમાં નાયિકા સફળ અભિનેત્રી બની છે, નાયકના આગ્રહથી ઝડપેલા કરિઅર ક્વેસ્ટના લાસ્ટ ચાન્સને લીધે. એની પાસે હવે પ્રસિદ્ધિ, સમૃદ્ધિ ઉપરાંત ફેમિલી છે. હાઈસોસાયટી હસબંડ અને એક ઢીંગલી જેવી દીકરી. અનાયાસ જ એ પતિ સાથે પુરાણા પ્રેમીએ શરુ કરેલી જાઝ ક્લબમાં જઈ ચડે છે. દિગ્દર્શક આપણને બતાવે છે કે નાયિકાની લાઈફ સેટ છે, જયારે એકલા રહેતા નાયકે એને જેની ઘેલછા હતી એ જુના સંગીતની ક્લબનું સપનું પૂરું કર્યું છે. પ્રેમિકાએ સૂચવેલું જ નામ પણ રાખ્યું છે. પણ એની પર્સનલ લાઈફ ખાલી છે. એકલા જ રહેવાનું, હાથે જ જમવાનું. એની બધી જાહોજલાલી એના પ્રોફેશનમાં છે.

એ બંને કે કદાચ આપણે ખોવાઈ જઈએ છીએ કે, જો એ બે સાથે હોત તો કેવું ફિલ્મી હેપી એન્ડિંગ થયું હોત ! પણ આજની જિંદગી એ બાળકોની પરીકથા નથી. સંવેદનશીલ ડાયરેક્ટર તમાચો મારી સચ્ચાઈમાં જગાડવાને બદલે હળવેકથી કડવી દવા ચાસણીમાં ઝબકોળીને આપે છે. બધું ક્યારે કોને મળ્યું છે ? દરેકનું આ જીવનમાં કશુને કશું તો છૂટ્યું જ છે. કાયમ માટે અધૂરું જ રહી ગયું છે ! ચાહ્યું એ બધું તો ના મળ્યું. બ્યુટીફૂલ મેસ વી મેઈડ. અને એ બેઉનો ઝળઝળિયાંભરી આંખે એકબીજાને સ્મિત આપતો, જૂના જખ્મો ખોતરવાને બદલે મૌન સંવાદ કરતો એ લાસ્ટ ગ્લાન્સ ! એમ્બિશનને લીધે હવે સાથે માણેલું અને કલ્પેલું લા લા લેન્ડ હવે માત્ર યાદો અને સપનાઓમાં જ છે !

ટ્રેનની સફરમાં જેમ સ્ટેશન આવે, એમ લાઈફની જર્નીમાં ઇન્સાન આવતા હોય છે. સ્ટેશનની જેમ જ એ થોડા સમય બાદ પસાર થઇ જતા હોય છે, આપણામાં એમની યાદો અને એમની હાજરી થાકી આવેલો બદલાવ મુકીને !  ડેમિયન શેઝ્લે ૧૯૨૭ની સાયલન્ટ ફિલ્મ ‘સેવન્થ હેવન’ની ચર્ચા કરી છે. જેમાં યુધ્ધમાં મરેલો સૈનિક એની ચાહતમાં ઝૂરતી પત્નીને છેલ્લે અચાનક દેખાય છે. મતલબ, કોઈ સાવ તો છૂટતું જ નથી. ઇન ડ્રીમ્સ, ઇન મેમરીઝ સેપરેટેડ લવર્સ આર ટુગેધર. અને માનો કે, સહિયારા સંગાથની ક્ષણ આવી જ નહી, તો ય લવ ઈમ્પોર્ટન્ટ નથી ? જેમ બજારમાં સકસેસ મળી જ નહી, તો શું પેશનનું મહત્વ ઓછું થઇ જાય ?

ફિલ્મ જેમ ઈમોશનમાં ખેંચીને આપણને થોડી કલાકો માટે જાત ભૂલાવી દે છે ,એમ લવલાઇફમાં ય ફીલિંગ અને ઈમોશન બાકી બધી જ વાસ્તવિકતા ઉપર છવાઇને એને ઢાંકી ન દે ? પછી એ લોસ્ટ લવના અધૂરપની વેદના અને પાસ્ટ મેમરીઝના આનંદની સંવેદના સાથે મળીને રચે છે, આપણું પોતાનું લા લા લેન્ડ. જ્યાં મૂનલાઈટ ઉપર આપણે લવરની સાથે ઉડી જઈએ છીએ. હકીકતને પેલે પાર… મનના મૃગજળમાં ! ( શીર્ષક : મરીઝ )

 ફાસ્ટ ફોરવર્ડ

“Take Your Broken Heart, Make It Into Art” (Meryl Streep)

ગુજરાત સમાચાર, ૫ માર્ચ, ૨૦૧૭.

* લા લા લેન્ડ ફિલ્મ પરનો આ પહેલાનો લેખ વાંચવા અહીં ક્લિક કરો : લા લા લેન્ડ ૧

 
7 ટિપ્પણીઓ

Posted by on માર્ચ 9, 2017 in cinema, feelings, personal, romance, youth

 

ગુરૂ સાક્ષાત પરબ્રહ્મઃ એક સત્યકથા!

માણસ અને દેશ ઘડવા લાગણી અને વિદ્વત્તાના બે કાંઠે વહેતી નદી જેવા પાણીદાર શિક્ષકો જ જોઈશે !

jm4

એ છોકરાને ભણવું જ નહોતું! મુદ્દલે ઈચ્છા નહોતી ભણવાની. એજ્યુકેશન સીસ્ટમ પર જ બે પેઢીથી ઘરમાં શિક્ષકો જ હોવા છતાં એને જબરી ચીડ હતી. રીતસરનો તિરસ્કાર જ હતો! એનું જ્ઞાાન કે ભણવા પરથી ચિત્ત જ ઉઠી ગયું હતું. દિમાગ બળવાખોર નકસલાઈટ જેવું એન્ટી સીસ્ટમના આક્રોશમાં ધખધખતું હતું.

નેવુંના દાયકાના આરંભે ઓલરેડી બારમા ધોરણમાં એની પરીક્ષાનું વિચિત્ર પરિણામ આવતા અદાલતના ધક્કા ખાધા હતા. વ્હાલસોયા મમ્મી પપ્પા તો કશું કહેતા જ નહોતા. કારણ કે, સમગ્ર પ્રાથમિક શિક્ષણ તો એને ઘેર જ આપેલું હતું! એને ગોખણપટ્ટીની પછાત સિલેબસથી ઠેબાં ખાતી એજ્યુકેશન સીસ્ટમનો સખ્ખત કંટાળો આવતો. ક્રિએટીવિટીના બદલામાં મેમરીના માર્કસ મળતા જોઈને ઉબકા આવે એવી એલર્જી થતી.

પછી તો ગોંડલ ગામમાં ભાઈબંધો શોધવાના. ઓડિયો કેસેટની દુકાનોના પાટિયા તોડવાના. આવારગર્દી અને ઈશ્કી રોમિયોગીરીના મસાલેદાર કિસ્સાઓ સિગારેટથી દારૃ બધું જ પીતા લોકો પાસેથી સાંભળવાના. વાર્તાઓની કિતાબો રોજની એક લેખે ચાવી જવાની.

ક્યાં જવું છે એની ખબર જ ન હોય છતાં જાત સાથેના સવાલજવાબ ટાળવા રોજ ગામમાં ઘેર કશું કહ્યા વિના ભટક્યા કરવાનું. આસપાસના દંભ અને ભ્રષ્ટાચાર, ધાર્મિકતા અને ચાંપલાઈ, છોકરા-છોકરીના વેવલાઈથી ભરપૂર નૈનમટક્કાની ઘેલછા, લગ્ન જેવા પ્રસંગોમાં પહોળા થઈને ફરતા વેપારી વડીલોના દેખાડા… આ બધું જોઈને એને ઉદાસી અને ઉકળાટ બંને થતો. જાણે કાદવના ખાબોચિયામાં તરફડતા પંખી જેવી ઘૂટન થતી. જલા દો ફૂંક ડાલો યે દુનિયાનો લાવારસ બહારથી સ્થિર દેખાતા મસ્તકમાં ભભૂકતો હતો. લાઈફનો કોઈ ઉદ્દેશ જ નહિ. નો ગોલ, નો ડ્રીમ. જસ્ટ પાસ ધ ટાઈમ. ટોટલ નિહાલીસ્ટિક એટીટયૂડ. જીંદગી જ સાલી બેમતલબ બદમાશ છે.

જી હા. એકદમ છટપટાહટ, ઘૂટન, તૂટન, કન્ફ્યુઝનની કશ્મકશ. આ કહાની નથી. આ લેખકડાની જ ફર્સ્ટ પર્સન જબાની છે. આ ધૂંધવાતો છોકરો એ જ આપનો વિશ્વાસુ આ કલમદાસ. ઘરમાં ય દેવું. લેણદારો ટેપ કે ફ્રિજ ઉંચકીને લઈ જાય અને રેંકડીમાં વેંચાતા કપડાં પહેરી એકાદ ટંક ખાવાનું સ્કિપ કરવું પડે એવું! બહાર ચૈન નહિ, ઘેર આરામ નહિ. ટોટલ લોસ.

જેના અઢળક સાક્ષીઓ છે, એવી સચ્ચાઈ એટલે આજે બયાન કરવી છે કે, શિક્ષક દિન ફરી આવી પહોંચ્યો છે. અને સાત્વિક, સંવેદનશીલ, સજ્જ અને સરળ શિક્ષક શું કરી શકે- એની જાતે જીવેલી ફર્સ્ટ પર્સન દાસ્તાન કહેવી છે.

અને સલામી આપવી છે, આજે દુનિયામાં નથી પણ દિલમાં છે એવા અધ્યાપક શિક્ષકને.

***

jm1રાજકોટની ધમસાણિયા કોલેજ. માંડ ત્રણ વર્ષે બીબીએના કોર્સમાં પરાણે ભરેલું એકમાત્ર ફોર્મ. બીજા લિસ્ટમાં સરખી ટકાવારીમાં છેલ્લા ચાર નામોમાં બંદાનું નામ ધક્કામુક્કીમાં પાછળ હડસેલાતું હતું.
ત્યાં પપ્પાના એક ઓળખીતા લેકચરરને મળાયું, પણ નવા મેનેજમેન્ટ કોર્સમાં એ મદદ કરી શકે એમ નહોતા. સડિયલ અડિયલ સીસ્ટમમાં વધુ એક એકેડેમિક ઈયરનો કચરો, એવી ઝૂંઝલાહટમાં કોલેજના પગથિયાં ઉતરતો હતો, ત્યાં એક રણકદાર અવાજ કાને પડયોઃ ‘તમે સ્પોર્ટસક્વીઝમાં આવેલા કે નહિ?’

એક સાદો લાંબી બાયનો ક્રીમ શર્ટ અને નેવી બ્લુ પહોળા પેન્ટમાં વડીલ પ્રોફેસર સામે હતા. તજેસ્વી ચમકતી આંખો. એકદમ ઝીણી પાતળી મૂછ. માથે ટાલ. મુખ પર રમતું સ્મિત. સ્હેજ ભરાવદાર શરીર, શ્યામ વર્ણ પણ જ્ઞાાનસભર લલાટ. એમણે ફરી સવાલ પૂછયો.

વાત જાણે એમ કે, ત્યારે ક્રિકેટ કોમેન્ટેટર નરોત્તમ પુરીની દિલ્હી દૂરદર્શનમાં આવતી સ્પોર્ટસક્વીઝ ભારે પોપ્યુલર હતી. ને નવરાબેઠા આપણે તો આવી ક્વીઝોમાં ભાગ લેતાને જરાક પોકેટમની મળી જતા. એમાં ત્યાં જવા માટે અણધારી પસંદગી થયેલી. દિલ્હી જઈ શૂટિંગમાં ભાગ લીધો. ઉભા થઈ એક સવાલનો સાચો જવાબ પણ આપેલો. એ બહાને મમ્મી-પપ્પા સાથે તાજમહાલથી ઋષિકેશ સુધીની સફર પણ કરેલી. થોડા મહીના પહેલા જ એનો એપિસોડ આવેલો.

આ સાહેબ વળી કુદરતને કરવું તે ક્રિકેટ અને સ્પોર્ટસના શોખીન. એમને યાદ રહેલું કે કોઈ છોકરો વળી ગુજરાતમાંથી ત્યાં ગયેલો. ને એ ઓળખી ગયા. ”આવો” માનથી બોલાવી કહ્યું ”હું ડો. જે.એમ. મહેતા. અહીં બીબીએ કોર્સનો ઈન્ચાર્જ.” ઈત્તફાક! મહેતાસાહેબ જ એ વ્યક્તિ કે જે મને એડમિશન અપાવી શકે!
ખભે એમનો ટ્રેડમાર્ક કપડાનો થેલો ઝૂલાવતા એ પ્રિન્સિપાલ કે.એમ. પટેલની ચેમ્બરમાં લઈ ગયા. પટેલસાહેબ સ્વભાવના કડક અનુશાસનપ્રિય. પણ મહેતાસાહેબે અંદર જઈને જ કહ્યું ”આ છોકરાને એડમિશન આપવું જોઈએ. અત્યારે જ. કોલેજનું નામ રોશન કરશે. સ્પોર્ટસક્વીઝમાં પહોંચેલો હતો ટીવીમાં. મેં જોયો છે.” મહેતાસાહેબે દ્રઢતાથી કહ્યું ”અરે, વિચારો નહિ. આપણે આવા ક્વીઝવાળા છોકરાની કદર કરવી જોઈએ.” અને મને કહ્યું ‘ફી લાવ્યા છો? તો ભરી દો!’

અને શરૃ થઈ જીંદગીનો નકશો પલટાવી નાખતી એક સફર. એક સંગાથ ગુરૃ અને શિષ્યનો!

***

ફી તો ભરાઈ. પણ ભણવાનું તો મન જ નહોતું. હા, સવારે અપડાઉન કરવું- કોલેજ જવું એ બધામાં જલસો પડે. એ વખતે કમ્પાઉન્ડમાં સાઈકલો હોય. બાઈક તો લકઝરી ને આપણે તો બે ટાંગાની સવારીવાળા મુફલિસ. ક્લાસ શરૃ થયા ને ગાપચીઓ શરૃ થઈ.

”વસાવડાભાઈ…” મહેતાસાહેબ કાયમ સ્ટુડન્ટસને માનથી જ બોલાવે. ”તમે આમ વેડફો નહિ આ સમયને. જરાક રસ લો આ બધું જાણવામાં.” આવું લોબીમાં ચાલતા ચાલતા ખભે હાથ મૂકીને ટોકે. ”આપણે શિક્ષકના દીકરા.
મિલકતો હોય નહિ. જીવવા માટે કમાવું પડશે. એ માટે નવું શીખવું પડશે. તમારી જરૃરિયાત પેદા કરો. લોકો શોધતા આવશે સામેથી. પણ તપ કરવું પડે તપ, આમ ભાગો નહિ વાસ્તવિકતાથી. સ્વીકારો, સમજો, સંઘર્ષ કરો.” આજે બરાબર સમજાઈ ગયેલો પાઠ હજુ ત્યારે ગળે ન ઉતરતો.

”એવું કરો, તમને વાંચવાનો શોખ છે ને, તો કોલેજે આવો. જો લેકચર ભરવાનું મન ન થાય તો લાયબ્રેરીમાં બેસો. પણ જેમાં મજા આવે એટલું તો ભણો.”

”પણ ફલાણા સર જ ડબ્બા જેવા છે.”
”અરે, અરે… આમ અકળાઈ ન જાવ. કુટુંબ હોય કે કોલેજ. બધા સરખા ન હોય. બે-ત્રણ તો ચલાવી લેવા જેવા હોય જ. ભગવાનની લીલા છે. આપણે એનો આનંદ લેવાનો. આમ આકરા નહિ થવાનું.”

આમ લાયબ્રેરીની લાલચે હાજરી શરૃ થઈ. સાહેબનો પીળો પરવાનો. લાયબ્રેરિયન સેરશિયાભાઈ તો દોસ્ત બની ગયા. જોઈએ તે બૂક ઘેર લઈ જવાની, છાપા ય વાંચવાના ને લઈ જવાના. સ્પેશ્યલ ટ્રીટમેન્ટ.
કોઈ ગણગણાટ કરે તો મહેતાસાહેબ વીટો પાવર વાપરીને સ્ટાફ રૃમમાં જ કહી દે. ‘હવે આટલા પગાર પછી પ્રોફેસરો લાયબ્રેરીમાં બેસતા નથી. તો આવા હોશિયાર છોકરા એનો ઉપયોગ કરે, એમાં આટલા વર્ષોથી ખર્ચો કરીએ એ લેખે લાગે!’

અમારી બજરંગ કોલેજમાં બપોરે છોકરીઓની શિફટ. ભઈલાઓએ મહિલાઓ ખાતર કેમ્પસ ખાલી કરી દેવાનું. પણ મહેતાસાહેબના વાચનશોખને લીધે એ બેસે, અને એના પાળેલા ગલુડિયાંની જેમ હું ય બેસું ને એમાંય આપણે જાણે વીઆઈપી. સાહેબ સાથે જ મોડેથી ચાલતા ચાલતા અલકમલકની વાતો કરતા જવાનું મોટે ભાગે થાય.

સાહેબ કાયમ કોલેજથી ખાસ્સા દૂર રહેતા હોવા છતાં ચાલીને જ આવે ને જાય. સીનિયર પ્રોફેસર, પણ ન કાર, ન સ્કૂટર.
વિદ્યાર્થીઓમાં આ મજાકનો વિષય. સાહેબની ચિંગૂસીની બધા શરૃઆતના મહીનાઓમાં ચોવટ કરે. રૃપિયા બચાવવા ટાંટિયાતોડ કરે એવી ગોસિપી અફવાઓ ફેલાવી, દબાતા દબાતા ખીખીખી હસે.

પણ એક દિવસ સીટી બસની રાહ જોતા જોતા નવતર દ્રશ્ય દીઠું! પાછળ જ રહેલા મેડિકલ સ્ટોરમાં મહેતાસાહેબ કોઈ દવા લેવા ઉભેલા. એક સાવ મેલીઘેલી ચીંથરેહાલ અવસ્થામાં ગામડિયણ મજૂરણ બાઈ છોકરું તેડી દવા લેવા આવેલી. પણ કિંમત સાંભળી પ્રિસ્ક્રિપ્શનનો પરસેવામાં ચૂંથાયેલા કાગળિયો પાછો લઈ લીધો. સાહેબે તરત એને રોકી. આજથી બે દસકા પહેલા સોળસો રૃપિયાનું એનું બિલ ચૂકવ્યું. ૧૦૦ રૃપિયા બીજા આપ્યા. અને ધીમી ચાલે ડોલતા એ ઘર ભણી ચૂપચાપ નીકળી ગયા!

કંજૂસ માણસ કંઈ આમ અજાણ્યા ખાતર પૈસા ખર્ચે? બીજે દિવસે હળવેકથી સાહેબને વાહન ન વાપરવાનું કારણ પૂછયું. એ ખડખડાટ હસી પડયા. ‘અરે, મને હાર્ટ એટેક આવ્યો. ડોકટર કહે રોજ ચાલો. સ્પોર્ટસ તો છૂટી ગયું. એટલે ખાસ ચાલવા જવું એના કરતાં રોજ ચાલીને આવવા-જવાનું. કસરત ભૂલાય જ નહિ!’ (અને વગર ભણાવ્યે શીખવા મળ્યો વધુ એક પાઠઃ કોઈના વિશે સાંભળેલી ગપસપ પર તરત યકીન નહિ કરવાનું. એવું લાગે તો વિવેકથી સચ્ચાઈ પૂછી લેવાની. મોટે ભાગે બીજાઓએ છાતી ઠોકીને કાઢેલા તારણો ઉપજાવી કાઢેલા જ હોય છે!)

ધીરે ધીરે કોલેજે જવાનું વ્યસન મહેતાસાહેબના નિઃસ્વાર્થ પ્રેમને લીધે લાગ્યું. સાહેબ ક્યારેક ઈકોનોમિક ટાઈમ્સનો કટિંગ કરેલો લેખ વંચાવી ચર્ચા કરે, તો ક્યારેક કોઈક શાકાહારી સાત્વિક ટૂચકો સંભળાવે. ગંભીર થઈને ખીજાય ભાગ્યે જ. બાકી ‘લેટ ગો’ એ જ ‘ઈગો’ના સ્થાને એમની પ્રકૃતિ. છોકરાઓ એમની હાજરીમાં હળવાશ અનુભવે. સાહેબ બધાની અંગત દરકાર રાખે. નામથી ખબરઅંતર પૂછે, વિદ્યાર્થીના જ નહિ- એના મા-બાપના ય! બીજા વિષયોના નાના-મોટા પ્રશ્નો પોતે સોલ્વ કરાવીને ઘર્ષણ ટાળે. જનરલ નોલેજ વધારીને પ્રેકટિકલ થવા પર ભાર મૂકતા- અનુભવો વર્ણવે.

સાહેબ ગમતા. પણ કશુંય કરી બતાવવાની તમન્ના તો ક્યારની ઠરીને ઠીકરું થઈ ગઈ હતી. એમાં બિલકુલ શિખામણ કે ઉપદેશ વિના અચાનક સાહેબે તણખો પેટાવ્યો!

‘આ જુઓ વસાવડાભાઈ, તમારે આમાં ભાગ લેવાનો છે.’
ત્યારે રાજકોટમાં સાવ નવા શરૃ થયેલા એપલ કોમ્પ્યુટરના ક્લાસીઝે ઈન્ટરકોલેજ ક્વીઝ કોન્સ્ટેસ્ટ યોજેલી. એના આમંત્રણનો કાગળિયો છૂટીને ઘેર જવાના સમયે સાહેબે દેખાડયો.
‘મારે નથી લેવો ક્યાંય ભાગ. જવું જ નથી ક્યાંય બીજે.’ મોઢું ચડાવી કડવાશથી અપુન બોલા!

”અરે, તમે સ્પોર્ટસ ક્વીઝમાં ગયા તો આપણી ઓળખાણ થઈ ને! તો જાવ આ ક્વીઝમાં ય. કોલેજનું ઋણ અદા થશે, જીતશો તો. ને ભાગ લેવાની મજા પડશે.” સહેજ અટકીને કહે ”આમ ઉતાવળમાં ગુસ્સે ન થવાય. તમારામાં બહુ આક્રોશ છે. બહુ બધું અંદર વલોવાય છે. ઊર્જા હોય તો જ આવો આક્રોશ હોય! એને આમ હતાશામાં બખાળા કાઢવામાં વેડફો નહિ. કામે લગાડો. કંઈક સાબિત કરો પહેલા. તો તમારી ટીકાઓ કોઈક સાંભળશે!”

ઘેર વાત્સલ્યને લીધે બાપે ન કહ્યું, એ ગુરૃએ કહ્યું. તો ય ત્યારે તો ગળે ન જ ઉતર્યું. સાહેબે નવું ગાજર લટકાવ્યું.
”ક્વીઝ સાંજે છે. બપોરે બાજુમાં ગેલેક્સીમાં ફિલ્મ જોજો. ટિકિટ હું આપીશ. અને એક સિનિયર છોકરો છે પ્રવીણ ચૌહાણ. એને ય શોખ છે. પૈસા નથી, એટલે રફ નોટમાં પુસ્તકોના લખાણ ઉતારતો હોય છે. મારા ધ્યાનમાં છે. એની મદદ લેજો. નામ તો મોકલાવી દીધું છે.”

સાહેબના રીતસરના ધક્કા જેવા આગ્રહને લીધે ક્વીઝમાં ગયો. પ્રવીણ સાથે દોસ્તી બોનસમાં મળી. જેમ્સ બોન્ડની પ્રથમ ફિલ્મનું નામ શું? એ ટાઈબ્રેકરનો ‘ડો. નો’ જવાબ આપી જીત્યા. અને નવી સફળતાથી પોઝિટિવિટીએ ‘યસ’ કહ્યું!

કોલેજમાં બીજી સવારે મહેતાસાહેબને ઈનામ, પ્રમાણપત્ર, ટ્રોફી બતાવી અને સાહેબ એ ઘડીની રાહ જોઈને બેઠા હોય, એમ ઉભા થયા. ૫૧ રૃપિયા ખિસ્સામાં મૂક્યા. ને કહે ‘ચાલો.’

ક્લાસે ક્લાસે ફેરવ્યા, બધા જ વર્ગમાં. છોકરીઓની શિફ્ટમાં ય! મહેતાસાહેબ બધે લઈ જાય, ને બોલે ‘આ આપણો વિદ્યાર્થી. સ્પોર્ટસક્વીઝમાં ભાગ લીધેલો. આજે આટલા વર્ષોમાં કોલેજ માટે ક્વીઝ જીતી આવ્યો! સારું લખે છે, સારું બોલે છે. બહુ વાંચે છે. તાળીઓ પાડીને વધાવી લો!’

બધા સ્ટુડન્સને તો જોણું થયું. ભણવામાં બ્રેક પડે. એટલે હરખની ચિચિયારીઓ! કેટલીયે આંખો ટીકી ટીકીને જોયા કરે અને વાહવાહ કરે એવો પહેલો જ અનુભવ! સેન્સ ઓફ રેકગ્નિશન. વર્ષો પછી ‘હમ ભી કુછ કમ નહિ’નો અહેસાસ અંદરથી થયો. આપણે ‘રિજેકટેડ માલ’ નથી. સમાજ વખોડતો જ હોય, એવું નથી. સિદ્ધિને વ્હાલથી વધાવી પણ લે છે, એનો અનુભવ થયો. આત્મવિશ્વાસનો ઉભરો આવ્યો. દોસ્તો વીંટળાઈ વળ્યા. ચોકલેટો ખાધી. બે-ચાર કન્યાઓએ નામ પૂછયું. એકે ડિબેટમાં પાર્ટનર બનવાનું કહ્યું. પ્રોફેસરોએ પીઠ થાબડી. કરડાકીથી દરવાજો બંધ કરતા પટાવાળા પણ હસીને બોલાવતા થયા. અરે, સીટી બસની રાહ જોવાને બદલે અજાણ્યા વિદ્યાર્થીએ બસ સ્ટેન્ડ સુધી બાઈક રાઈડ આપી! ઓળખ મળ્યાનો નશો આખી રાત ઘેર પણ રહ્યો!jm3

***

અને તેજીને ટકોરો! પછી તો એક મિશન શરૃ થયું. જાતભાતની સ્પર્ધાઓમાં ભાગ લેવાનું. મહેતાસાહેબે એ બધું સંભાળતા અધ્યાપક જ્યોતિબહેન- દલસાણીયાસાહેબને સોંપી દીધું.

નવા આચાર્ય રૈયાણીસાહેબે લેટરપેડ સહી કરી આપ્યા ભાગ લેવા માટે બંચમાં! એમાંથી મળતી આવકમાંથી જ કોલેજની ફી ભરાઈ. ટ્રસ્ટી વાલજીબાપાએ સન્માન કરી, ઇનામમાં ઘેર ટેલિફોનલાઈન લેન્ડલાઈન તણી ગિફટ આપી. પ્રવાસો શરૃ થયા, નેશનલ- ઈન્ટરનેશનલ સ્પર્ધાઓ, એન્યુઅલ ફંકશન, યુનિવર્સિટી- સ્ટેટ- નેશનલ યૂથ ફેસ્ટિવલ્સ, સ્ટુડન્ટ ઓફ ધ ઈયર… સિલસિલો વિસ્તરતો જ ગયો.

ભણતા ભણતા જ ચર્ચાપત્રો લખવાના શરૃ થયા છાપા-મેગેઝીન્સમાં. કોલેજ પૂરી થતાં પહેલા તો અત્યારે ૨૦ વર્ષની થયેલી આ કોલમ ‘ગુજરાત સમાચાર’માં આ જ સ્પર્ધાઓની જીતને લીધે શરૃ થઈ! સિવિલ સર્વિસ અડધેથી પડતી મૂકી, એ પહેલા તો લેખન-પ્રવચનની કારકિર્દીના મૂળિયા ત્રણ વર્ષમાં સાડા ત્રણસોથી વધુ સ્પર્ધાઓમાં વિજય સાથે રોપાઈ ગયા હતા. મહેતાસાહેબે જાતે એ બધી વિગતો લખીને ટાઈપ કરાવી. વિદાયમાનમાં મારા માતા-પિતાનું ઘેર કેળવણી આપવા માટે જાહેર સન્માન કર્યું…

અને અંગત સન્માન એ કર્યું કે દીકરો નહિ પણ એક જ દીકરી સંતાનમાં ધરાવતા મહેતાસાહેબે એમની એ દીકરીના લગ્નમાં જવતલ હોમવા બોલાવ્યો! સાહેબના પત્ની જ્યોતિબહેન ઘેર જાઉં તો કહે જઃ તું એનો દીકરો જ છો! સાહેબ દશા સોરઠીયા જ્ઞાાતિની શૈક્ષણિક પ્રવૃત્તિમાં ય અગ્રેસર. પહેલેથી મધ્યમમાર્ગી. ‘માથાકૂટ ન કરો, માર્ગ કાઢો’ એ એમનો જીવનમંત્ર. એટલે અમુક બાબતો એમને ગમે નહિ. પણ કશુંક સારું થાય તો સહન કરી લે!

કોલેજ પૂરી થયા પછી પણ સાહેબનું હેત ખૂટયું નહિ. વધારાની તૈયારી અને આંકડાઓ સાથે માથાફોડી ઘેર બેસાડી કરાવે. આજ્ઞાા જેવો આગ્રહ કરી, મેનેજમેન્ટમાં માસ્ટર ડિગ્રી લેવડાવી. મફત ઘરનું કોચિંગ તો ખરું જ. જીવનની સલાહો પણ આપે. એમના જેટલો જ પુત્રવત સ્નેહ રાખતા પ્રોફેસર ફુલેત્રાસાહેબે કોલેજમાં પ્રિન્સિપાલની નોકરી ઓફર કરી, ત્યારે મહેતાસાહેબે જ કોર્સના વાઈવાની જેમ ઈન્ટરવ્યૂની તૈયારી કરાવી, સોનેરી સલાહ આપીઃ ‘આપણી પ્રાયોરિટી કમાવાની છે. યોગ્ય રીતે આવક મેળવશો તો શોખ પૂરા કરવામાં સ્ટ્રેસ નહિ થાય! જ્ઞાન વધારવા ખર્ચ થશે!’

મમ્મી ગુજરી ગયા, ત્યારે પણ સધિયારો આપવા સાહેબ હતા જ. દોહિત્રી રમાડતા, નિવૃત્ત જીવન ગાળતા. યુનિવર્સિટીમાં નવા કોર્સ શરૃ કરાવવા ચપ્પલ ઘસતા! અચાનક જ એ અવતારકૃત્ય પૂરું થયું હોય એમ દુનિયા છોડી વિદાય લઈ ગયા!

પણ એેક સેલિબ્રિટીજગતમાં ગુમનામ ગણાય એવા એ શિક્ષકની શોકસભાનો હોલ ઠેકઠેકાણેથી સ્વયંભૂ ઉમટેલા સ્ટુડન્ટસથી છલોછલ હતો! એક આ લેખકડાની જ જીંદગીને સાહેબે દિશા નહોતી આપી, કંઈક માટીમાંથી મૂર્તિઓ બનાવેલી. ઘણા ભાગેડુઓને ‘દો આંખે, બારાહ હાથ’ના જેલરની જેમ ભરોસા અને પ્રેમથી પલોટેલા. ગોંડલમાં વિજય કારિયા નામના અંધ વિદ્યાર્થીને ય પ્રોફેસર બનાવેલો! આરંભે એબીસીડીમાં ફાંફાં હોય એને ઘાટ આપી મલ્ટીનેશનલમાં મેનેજર બનાવેલો!

આ છે શિક્ષક. ૫ સપ્ટેમ્બરના શિક્ષક દિને ડો. જે.એમ. મહેતા જેવા, એ.કે. વિરાણી જેવા, રમેશ ફૂલેત્રા જેવા અનેક ગુરૃઓને વંદન કરી વિચારજોઃ કોઈ જે.એમ. મહેતા છે, તો કોઈ જય વસાવડા છે! વાત પર્સનલ નથી, યુનિવર્સલ છે. માણસ અને દેશ ઘડવા આવા લાગણી અને વિદ્વત્તાના બે કાંઠે વહેતી નદી જેવા પાણીદાર શિક્ષકો જ જોઈશે. કારણ કે, એક શિક્ષકનું કમિટેડ ઈન્વોલ્વમેન્ટ કોઈ ઠૂંઠામાં કૂંપળ કોળીને ક્રિમિનલમાંથી ક્રિએટીવ બનાવી શકે છે! આવા અનેક અનસંગ હીરોઝને સલામ!

jm2

ફાસ્ટ ફોરવર્ડ
‘સંસ્કાર એ ભીતર ધરબાયેલી વસ્તુ છે. શિક્ષણ એક આઘાત છે, એને ખોલવા માટે. વરસાદ આવે ત્યારે ધરતીમાં પડેલા અંકુરો ફુટે. શિક્ષક આવી વર્ષાનું કામ કરે છે.’ (મોરારિબાપુ)

—————-

ઘણા સમયથી લખવા ધારેલો આ લેખ લખવાનો અવસર અંતે આ વર્ષના શિક્ષક દિને આવ્યો. મારી કોલમને ૨૦ વર્ષ પુરા થયા એની ઉજવણી રૂપે જરાક અંગત સંગત. સવારમાં જ ચાર્જ કરેલી બેટરી ઉતરી જાય એટલા કોલ્સ ને મેસેજીઝ સેલફોન પર આવ્યા અને પછી તો એ સિલસિલો ચાલુ જ રહ્યો ! દિલની વાત દિલ સુધી પહોચી ગઈ ! ગુજરાત સરકારના શિક્ષણમંત્રી ભૂપેન્દ્રસિંહ ચુડાસમાનો કોલ આવ્યો. જામનગર ડો. વી.એમ.શાહના ફંક્શનમાં સ્પીચ આપવા ગયો ત્યાં ય આ લેખનો ઉલ્લેખ થયો. ૧૨ વર્ષની બાળકીથી ૮૬ વસ્ર્હના વૃદ્ધ સુધીના સંદેશા આવ્યા. જુના શિક્ષકોના ય. અને મહામૂલી મૂડી એ કે મહેતા સાહેબના માંગરોળ સાસરે રહેલા દીકરી અને રાજકોટ રહેતા પત્નીનો પણ કોલ આવ્યો અને અમારો સ્નેહસંબંધ સાહેબની સ્મૃતિઓથી મ્હોર્યો. આનંદ થયો કે સાહેબની દોહિત્રી ભૂમિ મને ફેસબુક પર ઓલરેડી ફોલો કરે છે અને સાહેબનો વારસો જાળવી એમ.બી.એ. થઇને હવે સી.એ.ની તૈયારી કરે છે. આ લેખ વાર્તા જેવો લાગે પણ આ ઘટનાઓ બનેલી છે, વાતો થયેલી છે. એના લખ્યું એમ જુના સાક્ષીઓ છે. એમ ને એમ કોઈ કશે પહોચતું નથી . હીરા બનવા માટે કપાવું પડે છે, ઘડાવું પડે છે. કોઈને કોઈ કુશળ ઝવેરી પાસા પડે છે. બચપણમાં મને મમ્મી પપ્પાએ ઘડ્યો. પછી કોલેજમાં મહેતાસાહેબનું માર્ગદર્શન મળતું ગયું. એના પછી આખું એક પ્રકરણ એવું જ વ્હાલ મને કરી મારી કાળજી રાખનારા ફૂલેત્રાસાહેબનું મારી નોકરીના ગાળામાં લખી શકાય. અને લેખનમાં ‘ગુજરાત સમાચાર’ના નિર્મમભાઈ શાહનો અધ્યાય એ પછી આવે….હશે અંગત જીદગીની  વાતો કોલમમાં સંદર્ભ વિના ખુલીને વારંવાર કરવી નહિ એ મારો સિદ્ધાંત છે, માટે એ કિસ્સાઓ ફરી કોઈ વાર….અત્યારે તો આવા યુવા શિક્ષકોને સલામી સાથે મહેતાસાહેબ જેવા બનવાની અપીલ…  તો આ બ્લોગ પોસ્ટ શેર કરી વધુ મિત્રોને એટલે પહોંચાડજો કે આવો લેખ લખાશે કે જય કોઈ લેખક વક્તા થઇ દુનિયા ફરશે – એની કોઈ અપેક્ષા વિના જ  મહેતાસાહેબે તો પોતાનું કર્તવ્ય કરેલું ! હેપી ટીચર્સ ડે.

 

 
28 ટિપ્પણીઓ

Posted by on સપ્ટેમ્બર 5, 2016 in education, personal, Uncategorized

 

જિંદગી મેં યે હુનર ભી આજમાના ચાહિયે… જંગ અગર અપનોં સે હો, તો હાર જાના ચાહિયે!

ATT_1446753526088_Времен года)(1)

રિશ્તાના રસ્તા પરની દીવાલ વ્હાલથી તૂટે છે, સંબંધ જાળવવો હોય તો કશું છોડતા શીખવું પડે !

———————————————————————————————————————-

નવા વિક્રમ સંવતના પહેલા લેખનું ઓપનિંગ ‘સ્પીકિંગ ટ્રી’ કિતાબના એક હૃદયસ્પર્શી કિસ્સાથી કરીએ :

વાત જરા જૂની છે. થોડા વર્ષો પહેલાની.

એક મિત્રનો પાસપોર્ટ બનાવવા પાસપોર્ટ ઓફિસે જવાનું થયું. એ દિવસોમાં ઈન્ટરનેટ પર ફોર્મ ભરાતું નહોતું. આવી ઓફિસોમાં દલાલોની બોલબાલા રહેતી. ઉપરના પૈસા લઈને દલાલો ફોર્મ વેંચવાથી જમા કરવાના કામ ‘જુગાડ’ કરીને કરતા. મિત્રને આવા ટાઉટ્સની ટ્રીકબાજીમાં ફસાવું નહોતું.

અમે પાસપોર્ટ ઓફિસે પહોંચ્યા. લાઈનમાં લાંબો સમય ઉભીને ફોર્મ લીધું. ચોકસાઈથી એ ફોર્મ ભર્યું. એમાં કલાકો નીકળી ગયા. હજુ તો એની સાથે ફી જમા કરવાની હતી.

અમે લાઈનમાં એ માટે ય ઉભા રહ્યા, પણ જેવો અમારો વારો આવ્યો, ત્યાં જ બેઠેલા સરકારી બાબુએ બારી બંધ કરીને કહ્યું કે “સમય પૂરો. હવે કાલે આવજો.”

અમે વિનંતી કરી, કહ્યું કે ‘બહારથી આવીએ છીએ. આખો દિવસ આજનો ખર્ચાઈ ગયો છે. ખાલી ફી જમા કરાવવાની જ વાત છે, ચંદ સેકન્ડસનો મામલો છે. એ લઈ લો, તો ફરી ધક્કો નહિ, આખો દિવસ જાય નહિ.’

બાબુ બગડયા. કહ્યું : ”તમે આખો દિવસ ખર્ચી નાખ્યો, તો શું મારી જવાબદારી છે? સરકારને કહોને વધુ સ્ટાફની ભરતી કરે, આ સવારથી હું એકલો જ બધું કામ કરું છું!”

ઘણી રિક્વેસ્ટ કરી, સમજાવ્યું કે આટલી દલીલોમાં તો કામ થઈ ગયું હોત. પણ ના જ માન્યો. મિત્રે કહ્યું કે સવારથી એજન્ટોનું કામ તો બધા નિયમોની ઉપરવટ એણે કરી જ નાખ્યું હતું. જરાક વગર એજન્ટનું, ઉપરની કોઈ લાગવગ કે વધારાના પૈસા વગરનું કામ આવ્યું એટલે એણે આનાકાની શરૃ કરી.

એણે કાઉન્ટર જ ક્લોઝ કર્યું. મિત્ર નિરાશ થયો. બીજે દિવસે ય આ જ હાલત થાય.

મેં વિચાર્યું, કાલ કરતાં જોઈએ, હજુ એક પ્રયત્ન કરીએ. રોફ કે રિશ્વતથી તો કામ કરાવવું નહોતું.

બાબુ એની થેલી લઈ ચાલતો થયો. ચૂપચાપ હું એની પાછળ પાછળ ચાલતો થયો. ઓફિસમાં ઉપરના માળે આવેલી કેન્ટીનમાં એ ગયો. ટેબલ પર બેસી થેલામાંથી લંચ માટેનું ટિફિન કાઢયું. એકલો એકલો ખાવા લાગ્યો.

હળવેકથી હું સામેની ખુરશીએ જઈ બેઠો. એણે તોબરો ચડાવેલું મોં બનાવ્યું. હું હસ્યો. ને પૂછયું ‘રોજ ઘેરથી જ જમવાનું લાવો છો?’

એણે રૃક્ષતાથી કહ્યું ‘હા.’

મેં કહ્યું, ‘તમારી પાસે તો ઘણું કામ છે, રોજ નવા નવા લોકોને મળવાનું થતું હશે નહિ?’

ખબર નહિ, એ શું સમજ્યો પણ કહેવા લાગ્યો કે ‘હા, બહુ મોટા મોટા અધિકારીઓને મળવાનું થાય. આઈએએસ, આઈપીએસ, કોર્પોરેટર એવા ય મારી ખુરશી સામે આવે.’ ચહેરા પર જરાક ગર્વ છવાયો.

મેં ચૂપચાપ સાંભળીને કહ્યું, ‘હું એક રોટલી ખાઈ શકું?’ મેં એની પ્લેટમાંથી એક રોટલી ને થોડું શાક લઈ ખાવાનું શરૃ કર્યું, એ મારી સામે જોતો રહ્યો. મેં કહ્યું ‘તમારા પત્ની જમવાનું સરસ બનાવે છે.’ એ ચૂપ રહ્યો.

મેં ફરી વાત શરૃ કરી, ‘તમે મહત્વની જગ્યાએ બેઠા છો. મોટા મોટા લોકો તમારી પાસે આવે છે. પણ તમે તમારી ખુરશીની ઈજ્જત નથી કરતા!’

એને સમજાયું નહિ. ‘એટલે?’  મેં કહ્યું  ‘ભાગ્યશાળી છો, લોકો સામેથી આવે એવા કામ પર છો, પણ કામનું સન્માન કરતા હોત તો તમારો વ્યવહાર આવો અતડો કે તોછડો ન હોત.’

એને નવાઈ લાગી. મેં કહ્યું ‘જુઓ, આ અહીં તમારા કોઈ મિત્ર નથી. આ કેન્ટીનમાં એકલા જમવું પડે છે. ખુરશી પર ઉદાસ થઈને બેસો છો. આખો દિવસ ગંભીર ચહેરો. લોકોનું કામ પુરું કરવાને બદલે કે એમાં મદદ કરવાને બદલે અટકાવવાની કોશિશ કરો છો. કોઈ બપોરે બે વાગે બારી પર પહોંચે તો સવારથી લાઈનમાં ઉભો છે, એમ માની જરાક સ્મિત કરીને શાંતિથી વાત પણ નથી કરતા.વિનંતીના જવાબમાં કાઉન્ટર બંધ કરીને કહો છો કે સરકારને કહો વધુ લોકોની ભરતી કરે. માની લો કે એવું કહીને નવી ભરતી કરાવીએ, તો તમારું મહત્વ ઘટી નહિ જાય? એવું થાય કે આ કામ રહે જ નહિ. તો મોટા મોટા લોકોને મળવાનું ક્યાંથી થાય?

ભગવાને તમને મોકો આપ્યો છે, સંબંધો વિકસાવવાનો. કોઈના મનમાં સ્થાન મેળવી એને ઉપકારવશ બનાવવાનો. પણ તમે એનો લાભ ઉઠાવવાને બદલે સંબંધો ખરાબ કરી રહ્યો છો ! મારું શું છે? કાલ આવીશ, કાલે નહિ થાય તો પરમ દહાડે આવીશ. તમે નહિ હો તો કોઈક બીજો પતાવી દેશે. એવું તો છે નહિ કે આજે નથી થયું તો કામ આજીવન થશે જ નહિ? પણ તમારી પાસે એક તક હતી કોઈના પર હાથ રાખવાની, એ ચૂકી ગયા.’

એણે ખાવાનું છોડીને મારી વાત સાંભળવાનું શરૃ કર્યું. મેં આગળ ચલાવ્યું ‘પૈસા તો તમે બહુ કમાશો. પણ સંબંધો નથી કમાયા તો બધું બેકાર છે. કરશો શું પૈસાનું? વ્યવહાર સરખો નહિ રાખો તો ઘરના લોકો ય દુ:ખી રહેશે. યારદોસ્ત તો છે નહિ.’

એનો ચહેરો ઝંખવાયો. એણે કહ્યું ‘સાચી વાત છે સાહેબ. પત્ની પણ બાળકોને લઈ ઝગડો કરી જતી જ રહી છે. આ ટિફિન પણ માનું બનાવેલું છે. એની સાથે ય વાતો થતી નથી. રાત્રે ઘેર જવાનું મન પણ ન થાય. ખબર નથી શું ગરબડ છે.’

હળવેકથી મેં કહ્યું ‘ખુદને બીજા સાથે જોડો. કોઈની મદદ થઈ શકે તો કરો. મારી પાસે તો પાસપોર્ટ છે, તો ય જુઓ મિત્રને ખાતર તમારી પાસે આવ્યો છું. મેં વિનંતી કરી, બીજાને માટે. મારો કોઈ સ્વાર્થ નહોતો. એટલે મારી પાસે દોસ્ત છે તમારી પાસે નથી.’

એ વિચારમાં પડયો. પછી ઉભો થઈને કહે ‘બારી પર પહોંચો, તમારું ફોર્મ આજે જમા કરાવી લઉં છું.’ કામ થઈ ગયું.

વર્ષો પછી દિવાળી પર હેપી દિવાળીના ઘણા ફોન આવ્યા. એમાં એક ફોન આવ્યો ‘ચૌધરી બોલું છું, સાહેબ. તમે એકવાર પાસપોર્ટ માટે આવેલા ત્યારે આ નંબર મને આપેલો, ને કહેલું કે પૈસા જ નહિ, સંબંધો પણ બનાવો.’

મેં કહ્યું ‘અરે હા..’

એણે ખુશીથી કહ્યું “તમે ગયા પછી દિવસો સુધી વિચારો કર્યા. મને ય થયું કે બધા પોતપોતાનામાં વ્યસ્ત છે. પૈસા આપી જાય છે, પણ સાથે જમવાવાળા નથી. એટલે પછી સાસરે જઈ પત્નીને લઈ આવ્યો. એ તો માનતી જ નહોતી, પણ ત્યાં એ જમવા બેઠેલી એની પ્લેટમાંથી મેં રોટલી ઉઠાવી લીધી, પૂછયું ‘સાથે ખાઈશું?’ એ હેરાન થઈ, પછી આવતી રહી.

હવે હું રૃપિયા નહિ, રિશ્તા કમાઉં છું. શક્ય હોય ત્યાં અંગત રસ લઈ મને સોંપાયેલા બીજાના કામ  હસીને કરી દઉં છું. મારી મોટી દીકરીના લગ્ન છે, આપે આવવાનું છે, ઘરમાં બધા આપને ઓળખે છે.”

એ બોલતો રહ્યો, હું સાંભળતો રહ્યો. આવી અસર થશે એવું વિચાર્યું નહોતું. પણ માણસનું સંચાલન લાગણીથી થાય છે. કારણ, તર્કથી તો ફક્ત મશીનો ચાલે છે !

* * *

રિચાર્ડ કાર્લસન નામના અમેરિકામાં મોટિવેશનલ બૂકના લેખક. એવા જ બીજા એમનાથી ઘણી ઊંચી કક્ષાના અને ઘણા વધુ નામ-દામ કમાયેલા સુપરસ્ટાર ઈન્સ્પાયરિંગ રાઈટર એટલે ડો. વેઈન ડાયર. રિચાર્ડભાઈએ એક બૂક લખી, જેની પ્રસ્તાવના ડો. ડાયર લખી દે, એવી એમની ઈચ્છા. અમેરિકામાં તો રાઈટરના દબદબા ફિલ્મસ્ટાર જેવા. એજન્ટસ કે સેક્રેટરી મારફત જ વાત થાય, બધું જ લીગલ કોન્ટ્રાકટ અને આર્થિક વળતર મુજબ થાય.

રિચાર્ડભાઈની રિકવેસ્ટનો બેહદ બિઝી ડો. ડાયર તરફથી ત્વરિત જવાબ ન મળ્યો. એમને બૂક છાપવાની ઉતાવળ હતી, એટલે પબ્લિશરને ‘ગો એહેડ’ની સૂચના આપી. માર્કેટિંગ ખાતર પ્રકાશકે ભૂતકાળમાં એક બીજા પુસ્તકમાં ડો. ડાયરે રિચાર્ડના વખાણ કરી દીધેલા, એ પેરેગ્રાફ આ પુસ્તક માટે બેઠેબેઠો ફરી છાપી દીધો. બૂક કવર જોઈને રિચાર્ડના મોતિયાં મરી ગયા. સીનિઅર પોપ્યુલર રાઈટરને કેવું લાગશે? ક્યાંક કેસ કરી વળતર માંગે તો? ગુસ્સે થઈ ધધડાવી નાખે ને જાહેરમાં રિચાર્ડની ખિલ્લી ઉડાવે તો?

પોતાનો વાંક તો નહોતો, પણ રિચાર્ડ કાર્લસને પ્રગટ થયેલી કિતાબો સ્વખર્ચે સ્ટોરમાંથી પાછી મંગાવવાના પ્રયત્નો કર્યા. હિંમત કરી અજાણતા થયેલી ભૂલની જવાબદારી પોતે સ્વીકારી ડો. ડાયરને માફી માંગતો પત્ર લખ્યો. કોઈ બીજા કહે, એ પહેલા જાતે જ ભૂલ કબૂલ કરી. બૂક જ રદ કરવાનો પ્રસ્તાવ મુક્યો.રોજ મૂંઝવણમાં દિવસો વીતાવે. અચાનક એક દિવસે એમને નાનકડો પત્ર મળ્યો.

અત્યંત વ્યસ્ત ડો. વેઈન ડાયરે એમના હસ્તાક્ષરમાં લખીને મોકલ્યું હતું : રિચાર્ડ, ધેર આર ટુ રૃલ્સ ફોર લિવિંગ ઈન હાર્મની. (૧) ડોન્ટ સ્વેટ ધ સ્મોલ સ્ટફ (૨) ઈટસ ઓલ સ્મોલ સ્ટફ. લેટ ધ ક્વોટ (પ્રકાશિત પુસ્તકમાં એમના નામે છપાયેલો ફકરો) સ્ટેન્ડ. લવ. વેઈન.

એમણે કહ્યું એ જ કે, બીજા સાથે હળીમળીને સુખચૈનથી જીવવું હોય તો બે જ રસ્તા છે. જીંદગીમાં નાની નાની બાબતો માટે બહુ ચિંતા કરી, સમય-શક્તિ વેડફીને દુ:ખી કે પરેશાન થવું નહિ. અને આમ તો બધી જ બાબતો નાની જ હોય છે. જે થયું તે ભલે થયું. ચિલ. ડોન્ટ વરી, બી હેપી.

ડીડીએલજેમાં આ જ મેસેજ જુદી રીતે કહેવાયો હતો: બડે બડે દેશોંમેં છોટી છોટી બાતેં હોતી રહતી હૈ! ઈટસ નોર્મલ, ઈટસ નેચરલ. કોઈ પણ ઈસ્યૂને આપણે મહત્વ આપી આપીને બહુ મોટો બનાવી દઈએ છીએ. બળતામાં ઘી હોમ્યા જ કરો તો તણખામાંથી ભડકો થઈ જાય.

આપણા નેશનલથી લોકલ મીડિયામાં આ જ ચાલ્યા કરે છે, કારણ કે આપણને જ નવરાં બેઠાં આ બધી પંચાત કરવામાં ભારે રસ પડે છે. બીજાનો ન્યાય તોળવો એ આપણો ફેવરિટ ટાઈમપાસ છે. જાણે પોતે તો બત્રીસલક્ષણા સર્વગુણસંપન્ન દેવભાઈ અવતાર છે!

ઈન શોર્ટ, ફોડકીને ખોતરી ખોતરીને દૂઝતો જખમ બનાવી દેવાની કુટેવ ટાળવા જેવી છે. આફટરઓલ, ૫૦-૧૦૦ વરસમાં કોઈ હશે જ નહિ દુનિયામાં. ન આપણે, ન બીજાઓ. બધા નવા જ આવી ગયા હશે, નવી ડાયરી-કેલેન્ડરની માફક. તો પછી માઠું લગાડવામાં શું સતત માથાકૂટ કરવી ?

હા, એમ નહિ કે ખોટું સહન કરી લેવું, પણ એક તબક્કે એની લડત આપી સબક શીખવાડયા બાદ એ પડતું મૂકી આગળ ચાલતા રહેવું. થાય એ તો, જીંદગીમાં જાતભાતના અનુભવો ને ઈન્સાનો મળે. ન ગમે ત્યાં બહુ ન રોકાવું, ગમે ત્યાં ગુલાલ કરવો. માઠું લગાડવા કરતાં મીઠું લગાડવું સારું. વખોડવામાં જ વખત બરબાદ થઈ જાય, તો વખાણવાનું ભૂલાઈ જતું હોય છે. આફટર એ પોઈન્ટ, સત્ય અને ન્યાયનો અનિવાર્ય સંઘર્ષ ના હોય તો લીવ ઈટ, જતું કરો. લેટ ગો એન્ડ ગો ઓન.

અમુક માણસોને એકદમ ચીકણાશભરી ચોકસાઈ જ કર્યા કરવાની ટેવ હોય છે. ગમે તેવા સંબંધો એમની સાથે લાંબા ગાળે સૂકાઈ જ જાય. એ વાતે વાતે બસ ટોક્યા જ કરે, ઝીણીઝીણી તદન નકામી બાબતોમાં સતત વડચકાં જ ભર્યા કરે. સીંદરીને વળ દઈને એક-એક દોરો ગણી લે. મોસ્ટ ઈરિટેટિંગ પોતે હોય છે, એ એમને ખબર રહેતી નથી.

કોઈ પૂછે કે જરૃરી હોય ત્યાં તરત પોતાના અનુભવ કે જ્ઞાનનો લાભ આપવો જ. પણ પછી કાયમ નાની નાની વાતોમાં સાસુગીરી જેવી કચકચ એકધારી કરવાથી તમને કોઈ સુવર્ણચંદ્રક મળી જવાનો નથી. હા, બ્લડ પ્રેશર, ડાયાબીટિસ, હૃદયરોગ, સ્ટ્રોક, આધાશીશી કશુંક તો બેશક મળી જ જશે, કાયમી મહેમાન તરીકે !

કોઈ જાણી જોઇને વાયડાઈ કરે તો ઝૂડી નાખવા. પરંતુ, વાતેવાતમાં સહજભાવે કે ભોળપણની લાગણીથી વાત કરનારાઓને નજીવી ભૂલો માટે કરેકટ કરીને મિસ્ટર યા મિસીસ રાઈટ બનવાની જીદ જ રોંગ છે. પોતાનો કક્કો ખરો કરાવવાનો ઢોંગ છે. કોઈની શબ્દોમાં કોઈ ભૂલ થાય, કોઈની વર્તનમાં ભૂલ થાય. તમને બહુ જ નુકસાન થાય કે ખરાબ લાગે તો સ્પષ્ટ એકવાર કહી દો. એ ભૂલ કબૂલ કરી ધ્યાન રાખવાની ખાતરી આપે તો પડદો પડી દો એ મામલા પર.   જો એ ચર્ચા કરે તો મુદ્દાસર વાત કરી લો.

પણ પછી ના ગમે તો મૌન ધારણ કરી તમારા કામે વળગો. ભાવનાઓં કો સમજો. કોઈ ઉલ્લુ બનાવે કે જૂઠ બોલે, એને બેશક ખંખેરો પણ કોઈ સામાન્ય માણસના ઉચ્ચાર કે લખાણ કે અણસમજ માટે એનું અપમાન ના કરો. બેકગ્રાઉન્ડ, ક્ષમતા, આર્થિક સ્થિતિ કે ઉંમરમાં નાના માણસોની આ બાબતો માટે અંગત ઠેકડી ના ઉડાડો.

આગળ વધવાનું પ્રોત્સાહન આપો, સુધારા સૂચવી ચેતવણી આપો. પણ ગરીબી; જો માણસ એમાંથી બહાર આવવા સ્વમાન, ડિગ્નિટી સાથે સંઘર્ષ કરતો હોય તો ગુનો હરગીઝ નથી. એવું જ રિલેશનશિપનું છે.

સકસેસમાં ગ્રેટફુલ એટલે નમ્ર બની અલગારી અદ્રશ્ય કે સામેના મદદગારોના આભારી રહો. ડિફિટ યાને પરાજ્યમાં મગજ ગુમાવવાને બદલે ગ્રેસફુલ યાને સૌજન્યશીલ રહો. ‘ગમ ખાઈ જવો’ રૃઢિપ્રયોગ આવી જ સિચ્યુએશન માટે બન્યો છે.

પબ્લિક કહેશે, હોય કંઈ? ફલાણી સેલિબ્રિટી તો સોશ્યલ નેટવર્ક પર ભારે સ્ટબર્ન છે. ટફ છે. વેલ, એમાં અમુક લુચ્ચા દંભીઓ હોય, એમ અમુક સાવ સાચુકલાં હોય છે. વધુ બહેતર દુનિયા બનાવવા સિવાય એમનો કોઈ અંગત હેતુ હોતો નથી. નવું રિનોવેશન કરવા જૂનું હથોડાં મારીને તોડવું તો પડે. પણ ફેસબુક ઉપર ભટકાઈ જનારા કે ફોર ઘેટ મેટર વોટસએપ પર વખાણ કરનારા કે જાહેર જગ્યાઓએ સેલ્ફી ખેંચનારા (સાચો અમેરિકન ઉચ્ચાર  “સેલ્ફાઈ” છે. પણ એવી પિંજણ જરૃરી ના હોય ત્યાં નહિ કરવાની. હમણાં જ કહ્યું ને?) ચાહકો હશે, કે પારકી લોકપ્રિયતાના ઉછીના અજવાળે જરાવાર ઝગમગ થનાર ચાંદલિયા હશે – પણ સ્વજનો નથી. એ સેલિબ્રિટી એના સ્વજનો સાથે કેવી રીતે જીવે છે અને વર્તે છે, એ સત્ય જાણવાનું હોય.

વાત અહીં હરખપદુડા થઈ આખા ગામને વહાલા થવા માટે નરમ માવા થઈ જવાની નથી. ત્યાં કડક રહેવું જ પડે, જેથી પોતીકાંઓ સાથે સ્પેસ અકબંધ મળે. અને જેમને માટે આપણને દિલથી કન્સર્ન છે, જે આપણને મેટર કરે છે, એમની સાથે હૂંફાળા સેતુબંધથી, કેરિંગથી, ક્ષમા અને સ્માઈલથી જીવવાની વાત છે. બાજુવાળા બાબુભાઈ કે બચીબહેનને મૂકો તડકે. આપણી લોનના હપ્તા એ નથી ભરવાના.

એમાં ટેકો કરે એમની સાથે નિસ્બત રાખો. સુખી થવાનો ઈઝીએસ્ટ શોર્ટકટ ક્યો? બીજાઓના અભિપ્રાયોની પરવા અંગે નીંભર થઈ જાવ, એ ઓપિનિયન્સને થોડી ક્ષણો બાદ ક્રૂરતાથી શટડાઉન કરતા શીખો. આપોઆપ ખુશી વધી જશે. અને ખુદની ખુશી એ જ શત્રુઓ સામેનું શ્રેષ્ઠ વેર છે.

દર દિવાળીએ ઘર-ફર્નિચરને ચોખ્ખાં કરવા પડે, યંત્રોમાં તેલ ઊંજવું પડે (ના સમજાયું? ઓઈલિંગ કરવું પડે સ્મૂધનેસ માટે) એમ સંબંધો પણ સ્નેહ વિના સૂકાઈ ને લિસ્સાં પાનમાંથી બરછટ ઠૂંઠૂ બની જાય. ભીનાશ હોય, ત્યાં જ લીલુછમ તાજું ઘાસ ઉગે.

અમુક લોકોમાં ઓછી આવડત હોય એનું ટેન્શન આપણી માથે નહિ રાખવું, બધા સરખા મહાન હોત તો આપણી કદર ક્યાંથી થાત? કામકાજમાં, પરફોર્મન્સમાં ચોક્કસ ઊંચનીચ હોઈ શકે, પણ માણસાઈની બાબતમાં સડક પર રમકડાં પાથરીને મહેનત કરી પેટીયું રળવા બેઠેલાં ડોશીમાનું સ્ટેટસ અંબાણી-અદાણીથી નીચું નહિ ગણવાનું.

રિશ્તામાં મોટું મન રાખવાની એક સિમ્પલ ટ્રિક છે. ચાચા ગાલિબ બતાવી ગયા છે. બાઝીચા-એ-અત્ફાલ હૈ, દુનિયા મેરે આગે. હોતા હૈ શબો રોઝ, તમાશા મેરે આગે ! આ જગત તો નાના ભૂલકાંઓને ખેલવાનો બગીચો છે, એમ માની સાક્ષીભાવે ઘટનાઓનો લુત્ફ ઉઠાવવાનો પ્રયત્ન કરવો, નાના બચ્ચાંની ગરબડો કેમ માફ કરી દઈએ છીએ, થોડું તાડૂક્યાં કે ધોલ ધપાટ પછી?

એમ આ બધા તોફાનીઓ નાના બાળકો છે. છોકરમત કરે છે. આદિત્યનાથોથી લઈને ઓવૈસી સુધીના. એમને કાર્ટૂન માનીને એમાંથી ગમ્મત લેવાની. એમને સિરિયસલી લઈને બહુ મહત્વ નહિ આપવાનું. રિમેમ્બર, બધા એક દિવસે સ્મશાન કે કબ્રસ્તાનમાં જ જવાના છે. સો, સિંગ યોર સોંગ ફર્સ્ટ.

પણ જેમના માટે દિલ ધડકે છે, એમની સાથેના સંબંધોને સાચવવાની માસ્ટર કી આ લેખના ટાઈટલમાં છે. ફરીફરી ઘૂંટીઘૂંટીને વાંચો. પાઠ બરાબર પાકો કરો. દલીલ જીતવી છે કે દિલ? ક્યારેક બાળકની સાથે રમતાં મા-બાપ જાણી જોઈને હારીને જીત કરતા વધુ આનંદ મેળવે છે.

બહુ અકોણા સત્યવાદી થવાને બદલે કોઈનો ઉમળકો સાચવી લેવા ન ભાવતું એક કટોરો ખાઈ લો, ડિસ્ટર્બ કર્યા વિના કોઈ થાકેલાને ઉંઘતા મૂકી હળવેકથી તૈયાર થાવ, એમ જ જરૂર પડે એકાદ રાત ભૂખ્યા સુઈ જાવ. કોઈના પર કટાક્ષ કરો એ ના સમજે તો આપણા પર હસી લેવું મનોમન. અને કોઈ આપણા પર કરે તો વ્યક્તિ સારી હોય ત્યારે એ પચાવી જવો એના માન ખાતર. તમને ખબર જ છે એવી વાત કરે કે તમારી પાસે છે એવી હરખાઈને ગિફટ આપે, તો સાચું કહીને એને ભોંઠપનો અનુભવ ન કરાવો. હસતું મોં રાખી જરાક મસ્તીની એકટિંગ કરી લો. સામેવાળા કે વાળીના ચહેરા પર તો સાચી મસ્તી આવશે ને ! અમુક ખામી કે નબળાઈ વધુ મોટા સંબંધને ખાતર સ્વીકારી લેતા શીખો. કોઈક આપણને ય આમ જ ચાહે છે.

સતત જૂનવાણી માન્યતાઓ કે વ્યક્તિગત ફિલસૂફીની કાતર મારી રિશ્તાની ગાંઠ તોડવી નહિ. અને જો રિલેશન કે ઈન્સાન ફાલતું જ લાગે, તો તોડયા પછી ઘડીઘડી બાંધતા નહિ ! બી ફર્મ, ફીઅરલેસ, ફ્રી.

સ્ટિવ લિવેને એક પ્રશ્ન પૂછેલો. ‘ માનો કે તમારે એક જ કલાક જીવવાનું છે, અને એક જ છેલ્લો કોલ કોઈને કરી શકો એમ છો તો કોને કરશો? શું કહેશો? વિચારો.

….અને એ ય વિચારો કે તો પછી કોની રાહ જુઓ છો? મોત ક્યારે આવશે, કોને ખબર. અત્યારે જ કરી લો ને એ કોલ ! ‘

ધેટસ મેઈક હેપી ન્યુ ઈયર.

ફાસ્ટ ફોરવર્ડ

સોની ભીતર પડયો હોય છે, એક ચમકતો હીરો

ચલો શોધીએ ભીતર જઈને ખુદની તેજ લકીરો

ભીતર ભર્યું જ છે અજવાળું ના ઝળહળીએ કેમ?

આ વખતે સ્વયં પ્રગટીએ ચલો દીવાની જેમ!

(અનિલ ચાવડા)

strange_positional_relationship_by_nagaihideyuki-d6deyfo
સ્પેકટ્રોમીટર, ગુજરાત સમાચાર, તા. 15/11/2015

 
47 ટિપ્પણીઓ

Posted by on નવેમ્બર 15, 2015 in feelings, inspiration, personal

 

દિવાળીઃ કલ ભી, આજ ભી… યે યાદોં કા સફર રૂકે ના કભી !

diwali x

દિવાળી પર સુશોભન અને સજાવટને જેટલા ધ્યાનથી જુઓ છો, એટલા ધ્યાનથી દિવાળીના તહેવારના ઉખડતાં અને ઉમેરાતા રંગો જાણ્યા અને માણ્યા છે?

દિવાળી એટલે જાણે જીંદગીના દરેક મોરચે યુધ્ધવિરામ ! ફરી એક દિવાળી કમાડ પર ટકોરા મારે છે. ( સોરી, ડોરબેલ વગાડે છે!) વધુ એક વિક્રમ સંવત તારીખિયાના ફાટેલા પાનાની જેમ ‘ધ એન્ડ’ થવાનું છે. ‘નોસ્ટાલ્જયા’ યાને ભૂતકાળની સફર આમ તો વૃદ્ધત્વનું પ્રથમ લક્ષણ છે. ‘યાદયાત્રા’ માં બેંતાળીસ દિવાળી જોનાર આ લેખકડા પાસે જે નાનકડો સ્મૃતિસમુદ્ર છે … એમાં અવનવા રંગોના રત્નો બેસુમાર વેરાયેલા છે. લેટસ ડાઇવ !

સેવન્ટીઝ એન્ડ અર્લી એઇટીઝના આરંભકાળ સુધી દિવાળી પર બાળક તરીકે દિવાળીનું એક મોટું આકર્ષણ હતું- ‘ઝગમગ‘, ‘બુલબુલ’ વગેરે અઢળક ગુજરાતી બાળસામયિકોના દિવાળી અંકો! નાના શહેરોમાં વેકેશન પડયા પછી ટાબરિયાંવ કાગડોળે આવા અંકોની રાહ જોઇને બેસતાં. પાર્સલ આવે એટલે તાજ્જા ખુલેલા ઇસ્ત્રીબંધ દળદાર અંકો પર હાથ ફેરવીને એ છાતી સરસા ચાંપી ઘરભણી દોટ મૂકતાં! પપ્પાના પૈસે આ અંકો એકઠા કરી એના રંગીન પાનાઓ ફેરવવાનો એક રોમાંચ હતો. ટેલિવિઝન ત્યારે અજાયબી હતી. મોટેરાં પણ દિવાળીઅંકોના દીવાના હતા. અખબારી પૂર્તિઓ પણ દિવાળીની સામગ્રીથી છલકાય. થિયેટરો સૂના થઈ જાય!

બાળકો બસ બજારમાંથી આવેલા મમ્મી – પપ્પાની થેલીઓ ફંફોસીને નવા નવા બોકસ બહાર કાઢીને ઠેકડા મારતા જાય. ક્રિસમસના સાન્તાકલોઝની ‘મેઈક એ વિશ’ ની માફક દિવાળી પર જે માંગો તે હાજર! બચ્ચેલોગ માટે દિવાળી વોઝ જસ્ટ ફન, ફન એન્ડ ફન! તહેવારના દિવસોમાં છોકરાંઓને ખીજાવા પર પણ કર્ફયુ આવી જાય! લોઅર કે.જી.માં જ ટયુશન રખાવવું પડે અને વેકેશનમાં હોમવર્ક કરવું પડે… એવી ગળાકાપ હરિફાઇ હજુ આવી નહોતી. નવી પેઢીની પતિની જ રસોઇ માંડ કરતી આધુનિકા પુત્રવધૂઓ ત્યારે ખુદ બાળકીઓ હતી. અને જૂની પેઢીની કાકીઓ, મામીઓ, માસીઓ દૂર ગામેથી આવેલા ભત્રીજા- ભાણેજોને સાચવવા એ પોતાની સંયુકત કુટુંબની અણગમતી હોય તો ય અનિવાર્ય ફરજ ગણતી હતી. ધીંગામસ્તી અને ધાંધલ ધમાલનો ખુલ્લો પરવાનો એટલે દિવાળી ! લાલચટક ચાંદલા જેવા જ દેખાતા છૂટા ચાંદલિયાની ડબ્બી ખોલી ભટુરિયાઓ એને પથ્થર કે સાણસીથી ફોડીને હરખાતા.

કેટલાક પરાક્રમી કિશોરો તો પોટાશની લુગદીને લોખંડની લાંબા હાથાવાળી ‘ચાકી’માં ભરાવી, એને ટીપણી રાસની સ્ટાઇલમાં જમીન પર પછાડી- સસ્તો, સ્વદેશી અને ‘ઇકો-ફ્રેન્ડલી’ ધડાકો કરતાં! શેરીમાં ઉલાળીને લવિંગયા ફોડવાની છૂટ મેળવવા કોર્ટના ચૂકાદા વાંચવાની જરૂર નહોતી. નિર્દોષ બપોરિયા- સરપોલિયાનો દબદબો હતો. ફટાકડાની રોકેટ માટે પપ્પા પહેલાં ખાલી ડબ્બો કે બોટલ શોધતાં. મમ્મી હાથમાં ફૂલઝર લઇને હવામાં અક્ષરો બનાવતી!

બાળગોપાળો ફટાકડામાં મશગુલ હોય, ત્યારે મહિલા વર્ગ રસોડામાં ગુલતાન રહેતો. ફરસી પૂરી, તીખી સેવ, મઠિયા, ઘૂઘરા, મોહનથાળ, ઘારી, પૌંઆ-શીંગનો ચેવડો…. દિવાળીની મીઠાઇ જાતે જ બનાવવાની…. એમાં અડોશ-પડોશની મદદ લેવાય, બપોરે પાડોશણ આવીને આપણા ઘરની રાંધણક્રિયામાં શ્રમદાન આપે, અને સાંજે આપણે એના ઘરમાં!

દીવાલમાં પડેલું ગાબડું પાડોશી જોઇ ન જાય, એ માટે ત્યાં નવું કેલેન્ડર લગાડી દેવાતું. ખખડધજ ઇમારતનો રિનોવેશન અને વ્હાઇટવોશ દ્વારા ‘ફેસિયલ‘ મેકઅપ જરા સુખી કુટુંબો કરાવતા. અને સાફસફાઈનો એક મિલનમેળો ચાલતો. ઘરના બધા સભ્યો હોંશે હોંશે એમાં જોડાઈ જતાં. જૂની ચીજોમાં સંઘરાયેલી યાદોને પંપાળી એને દર વર્ષે વીમા પોલિસીની માફક રિન્યુ કરતા. એકને કચરો લાગે એ બીજાને ખજાનો લાગતો અને એમાં શું ફેંકવું અને શું રાખવું એની ન્યુઝઅવર જેવી ચીસાચીસીભરી ચર્ચાઓ થતી.

આ પ્રવૃત્તિ ચાલતી હોય ત્યારે પપ્પા લાલ બોલપેન લઇને શુભેચ્છાના પોસ્ટકાર્ડ લખવા બેસી જાય. કલરફૂલ પ્રિન્ટેડ દિવાળી કાર્ડસની કાળજીથી પસંદગી થાય. મોંઘા કાર્ડ્સ મોકલનારનો વટ પડે. ને સસ્તું ઓ ય સારું કાર્ડ લેનારા અક્ષર મંદિરના સુવાક્યો અને કુદરતી દ્રશ્યો વાળા કાર્ડસ જથ્થાબંધ અન્નકૂટની જેમ ખરીદી લાવતા ! કોઈ શોખીનો ચીવટથી કાર્ડની ડિઝાઈન – લખાણ જાતે તૈયાર કરે.

વેપારીઓ દુકાનના ઓટલે દિવાળીટાણે વસ્તુઓનો સજાવટવાળો ‘ડિસ્પ્લે’ કરીને બેસી જાય. કોર્પોરેટ બોનાન્ઝાની ઓનલાઈન સાઈટ્સ તો કોઈએ જોઈ નહોતી. એટલે બે આંખની શરમે મધ્યમ-દરિદ્ર વર્ગ થોડીઘણી ઝગમગતી દિવાળીની ખરીદી પેઢી દર પેઢી ખાતું ચાલવતા શેઠિયાઓ પાસેથી કરતો. અને સામાન્ય ગ્રાહકને પણ ત્યારે રાજાપાઠમાં શરબત પીવડાવાતું. એનો દરજ્જો ના વધતો પણ દિવાળીએ દુકાનદારનાં મનની મોટાઈ વધી જતી. વેપારી ન હોય એવા પરિવારો માટે વાઘબારસ દિવાળીનો ‘વોર્મ અપ ડે’ ગણાય.એ દિવસથી કથ્થાઇ રંગના માટીના કોડિયામાં સૂતરની વાટ તેલમાં ડૂબાડીને ઘરના ગોખલે, દરવાજે, બારસાખે, બારીએ દીવડા પ્રગટાવવાની શરૂઆત થાય, જે ‘ભાઇબીજ’ના ભોજન સુધી ચાલે. પછી લાભપાંચમ ને સીધી શેરડીવાળી દેવદિવાળી!

rangoli 3એ જ દિવસથી આંગણામાં રંગોળીની પહેલી ઇનિંગ શરૂ થાય. પહેલાં છાણના લીંપણથી એક ચોકઠું તૈયાર થાય. મમ્મી પાકા બાંધેલા ફળિયામાં ‘ગેરૂ’ને પલાળી એનો પટ્ટો મારે. એના પર પછી ‘ફ્રી હેન્ડ’થી સફેદ ચિરોડીની ડિઝાઇન કે દીવડાંનું ચિત્ર દોરે, કળા કરતો મોરલો ચીતરે… પપ્પા રંગની કૂલડીઓ તૈયાર કરે. રંગપૂરણી ચીવટથી થયા બાદ બધા રંગોને ભેળવી, અખબારની કિનારીથી પાથરીને બેકગ્રાઉન્ડ બનાવાય.

ધનતેરસે આસોપાલવના પાંદડા અને શ્રીફળવાળો કુંભ જ ફરજીયાત રંગોળીમાં ચીતરાય. જેને રોજે રોજ ખાલી કબાટમાં અડીને પણ સ્પર્શસુખ પામવાનું હોય એવા નવા નવા કપડાંનું સત્તાવાર ઉદ્ઘાટન ત્યારે થાય. ડિટ્ટો તાજી બનેલી રસઝરતી રંગબેરંગી મીઠાઈઓ. મોંઘી ખરીદી ત્યારે પૂરબહારમાં ખીલે. અગાઉથી ધનતેરસના શુકનનો ડિલીવરી ટાઈમ લખાવ્યો હોય. મોટાભાગની દિવાળી સ્પેશ્યલ સામગ્રી એ દિવસે બજારમાં રુમઝુમ પધરામણી કરે ! દિવાળી હજુ બે-ત્રણ દિવસ ચાલવાની છે, એનો હરખ ધનતેરસે તિજોરીમાં સોનું નાં ધરાવતા પરિવારોને પણ ધનવાન બનાવી દે ! મોટી સ્ટારકાસ્ટ અને બેનરવાળી કોઇ ને કોઇ જબ્બર ઉત્કંઠા જગાવનાર ફિલ્મ દિવાળી પર ટપકી પડે અને ધનતેરસે પહેલી કલાકમાં જ ત્રણ દિવસનું બુકિંગ હાઉસફૂલ થઇ જાય! સારા સિંગલ સ્ક્રીન સિનેમાઘરનો ડોરકીપર ડાયરેક્ટર એજવા તોરમાં રૂઆબ છાંટતો થઇ જાય.

કાળીચૌદશે સાત ધાન (જેમ કે ચણા, જુવાર, બાજરી, મગ વગેરે)ને કરકરા દળાવી એના લોટના વચ્ચે કાણાવાળા (‘મિન્ટ વિથ એ હોલ‘વાળી ‘પોલો‘ પીપરમીન્ટથી મોટું કાણું, હોંકે!) ઘેરા કથ્થાઈ રંગના વડાં તળાય. તાજાં તળેલા વડા સાથે પાણીનો લોટો લઇને ચાર રસ્તા પડે એ ચોકમાં ‘કકળાટ કાઢવા’ જવાનું. વડાં વચ્ચે મૂકી ફરતે પાણીનું ચકરડું કરી પાછું જોયા વિના આવતાં રહેવાનું. એ વખતે આ બધું રહસ્યમય દિલચસ્પી જગાડતું. હેલોવીનની તો ફિલ્મો ય જોઈ નહોતી, પણ દિવાળીના ચળકાટમાં રોમાંચનો રંગ જીવંત અનુભવે પુરાતો. વડાંનો હાર હનુમાનના મંદિરે અડદ સાથે ચડાવી, ઘેર નવા આવેલા ફ્રીઝમાં રાખેલા દહીંવડા ઝાપટવાના!

દિવાળીએ તો અચૂકપણે કેસરી, લાલ, લીલા રંગની સાડી કે નવી સીવડાવેલી ચળકતી જોડી પહેરી સહકુટુંબ મંદિરે દર્શન કરવા જવાનું જ! એ દિવસે પૂરણપોળી કે બટેટાવડાંનું ભાવતું ભોજન લઇને આડા પડખે થઇ થપ્પી કરેલા દિવાળી અંકો વાંચવાના… એ રાતની રંગોળીમાં કંકુથી નાનકડાં પગલાં અને સાથિયો તો ફિકસ! રાતના દરવાજો ઉઘાડો રાખવાનો, જેથી લક્ષ્મી પધારે!

દિવાળીએ બધાં જ નવા – નવા થઈને બની ઠનીને રોજ મંદિરે દર્શન કરવા જતાં. સવારે દાન કરતા અને સાંજે મોજ ખાતર પાના રમતાં! જૂના રાચરચીલાં (ફર્નીચર), પડદા, સોફાકવર, ટેબલકલોથ ચાદર વગેરે બદલાઈ જતા. બાળકો મમ્મી – પપ્પાની આંગળી પકડી બજારમાંથી થોડાક રૂપિયામાંથી ઝાઝા ફટાકડા હોંશભેર થઈ આવતા. રોજ રાત્રે મિત્રો ભેગા થઈ ફટાકડા ફોડે. ખૂટી જાય તો નવા લઈ આવે! અમે ભૂલકાંથી તરુણ થયેલા ત્યારે ઝાઝા ફટાકડા ફોડવાને બદલે ખુલ્લી અગાશી પર જઇને લ્હાવો માણીએ. ગગનચુંબી સ્કાયક્રેપર્સ નહિં એટલે નગર આખાના ફટાકડાની રોશની નોનસ્ટોપ દેખાય! સંધ્યાટાણે મમ્મી નવા કોડિયામાં તેલ પૂરી, તેમાં સૂતરની વણેલી વાટ રાખીને ઘરના ગોખલે, પાળીએ, બારીએ દીવડા પ્રગટાવે હાથે બનાવેલા વાંસ કે રંગીન કાગળના ફાનસ લટકાવે. કોઈ વળી રોશનીની ઈલેકટ્રિક સીરીઝ દરવાજે લટકાવતા.

મોંઘા સેલાં કે જરીભરતના વસ્ત્રો આમ પહેરો તો જોણું લાગે, પણ દિવાળીએ પહેરો તો જમાવટ લાગે! બહારગામ ભણતા કે રહેતા ઘરના સભ્યો દિવાળીએ ઘેર પાછા આવે. ઘરની બહાર ફરવાનો કાર્યક્રમ હંમેશા દિવાળી પછી જ ગોઠવાય.લાભપાંચમ સુધી દિવાળીનો ‘હેંગઓવર‘ રહે. જે વેપારી કુટુંબ હોય એમાં વડીલો કડકડતાં ધોતિયા અને સંતાનો સફાઇદાર સફારી ચડાવી, માથું ઓળી શકાય એવા ચકચકિત શુઝ ચડાવી ચોપડાપૂજનની તૈયારી આરંભે. દિવાળીની સાંજના મૂહુર્ત કઢાવાય. વિવિધ ફળો અને મીઠાઇઓનો ભોગ તૈયાર કરાય.

ભાગ્યે જ દુકાનના પગથિયાં ચડતો મહિલાવર્ગ સેલાં, પટોળાં કે ઘરચોળા પહેરીને વરસે બે-ચાર વાર બહાર કઢાતા દાગીના ધારણ કરીને બચ્ચાં-કચ્ચાં સાથે પધારી જાય. દુકાનમાં કામ કરનારાઓના ‘બોનસ‘ના શુભ્ર શ્વેત કવર્સ તૈયાર હોય. અંદર લક્ષ્મીપૂજન ચાલતું હોય ત્યારે બહાર લક્ષ્મીછાપ ટેટા અને ગણેશબ્રાન્ડ ભંભૂના ભડાકા-તિખારાની રમઝટ બોલી હોય! પૂજન પૂરૂં થયે શુભેચ્છકોને પ્રસાદના પડીકાં મોકલાવાય. લાલ પૂંઠા પર સફેદ દોરાથી ટાંકા લીધેલો કાપડમઢયો નવો ચોપડો ‘ગાદીનશીન’ થાય! બીજે દિવસે બેસતાં વરસની સવારે એમાં ‘મિત્તિ મારવા’ યાને લાલ કંકુથી ‘શ્રી સવા’ એકી સંખ્યામાં ચાંદલા કરી એનું ઉદ્દઘાટન કરવા આવવાનું હોય! દાયકાઓ અગાઉ સૌરાષ્ટ્રના નાના ગામોમાં મુસલમાન કે વ્હોરા વેપારીઓને પણ આ પૂજન કરી બોણી કરતાં- કરાવતાં સગી આંખે જોયા છે.

diwali__festival_of_lights_by_mohanirose-d2zjior દિવાળીની રાતના કોઈ સૂવે નહીં. નવા વરસની સવારે હરખાઈને સાલ મુબારક કરવા પહોંચી જાય. કોઈ ઘર ન રહી જાય તેવા વ્યવહારનું ખબરદારીથી પાલન થાય. દિવાળીની રાત એટલે કામનો ઢગલો.નવા લીધેલા પડદા લગાડાય. આસોપાલવના પાંદડાને સીંદરીની ગાંઠ મારી તોરણ બનાવાય. ઘીમાં કંકુ બોળીને મુખ્ય દ્વાર પર ‘લાભ’ અને ‘શુભ’ લખવામાં આવે.મજબૂતી એવી ઠસોઠસ કે ઘસો નહિં તો નવી દિવાળી સુધી એ અકબંધ રહે!

કબાટમાં સાચવી રાખેલા રેશમી ચાદરો- ગલેફ ગોઠવાય. મુખવાસની ડિશમાં સાકર મૂકાય.ઘરનો ખૂણેખૂણો ચોખ્ખો કરી લેવામાં આવે.આ બધું પરવારીને સૂવાની તૈયારી કરો ત્યાં વહેલી પરોઢે નમક વેંચવાવાળાનો ‘સ..બ..ર…સ’નો બુલંદ સાદ સંભળાય! શુકનની પહેલી ખરીદી થાય, પછી જ બીજે પૈસા ખર્ચી શકાય! નવા વરસનું ‘મેનુ’ ઉંધિયું જ હોય! બહેન ન હોય એટલે ભાઇબીજ ઘરમાં જ પૂરી થાય, પણ બહેન હોય તો ભાઇ ભોજન માટે ભાગે!

બેસતાં વરસે સૂરજનું પહેલું કિરણ નીકળે એ પહેલાં કેટલાક થનગનભૂષણો દોડતાં આવી ગળે વળગી પડે. નવા સીવડાવેલા કે તૈયાર લીધેલા કપડાં, નવી વસાવેલી ઘરવખરી, વીતેલા વર્ષે મળેલી કે ખરીદેલી ઉપલબ્ધિઓ અને નવી બનાવેલી વાનગીઓને વરસમાં એક વાર સમાજ સામે રજૂ કરીને અહોભાવ અને આશ્ચર્ય જગાવવાની એકમાત્ર તક એટલે નવવર્ષદિન! એ દિવસે જે થાય એ આખું દિવસ થાય એવી માન્યતાને લીધે !

એ સવારે દુકાન કે ઘેર રોજીંદો વ્યવહાર રાખનાર ઝાડૂવાળા કે ચોકિયાતો ‘બોણી‘ યાને શુકનની બક્ષિસ લેવા આવે, તો મિત્ર બનેલાં ગ્રાહકો કંઇક ખરીદી ‘બોણી‘ કરાવવા આવે! નાના ગામોમાં તો જે જૂઓ તે ગળે મળે! બજારમાં બેસો તો ઓળખતાં ન હોય એ પણ ઉમળકાથી હાથ ખડી જાય એટલી વાર હાથ મિલાવી જાય. જો ગામમાં જ વડીલ સગાઓ રહેતા હોય તો પહેલા બધા ‘મોટા ઘેર’ દોડે! એમાં નાનું કુટુંબ હોય અને ઘેર કોઇ ન હોય તો ‘ક્રોસ’ થાય – પછી ધોખા થાય – માઠું લાગે – માફામાફી થાય – બીજે દિવસે ફરી જવાના કોલ દેવાય. ઘેર એક સાથે બે – ત્રણ કુટુંબો ભેગા થઇ થઇ જાય અને આગ્રહની અંધાધૂંધી થાય! અને રાત પડી કે પેટ તરબતર અને દેહ લોથપોથ!

દિવાળી એ વૈવિધ્ય અને પરિવર્તનનો મલ્ટીકલર ફેસ્ટિવલ છે. કાળચક્ર ફરતું ગયું. એક સમયે ‘વેલ કમ’ લખેલા રેડીમેઇડ થ્રી – ડી – સ્ટિકર્સ જાદૂ જેવા લાગતા અને એ લગાવ્યાનો હરખ લાભ પાંચમ સુધી ટકતો. ગ્લોબલાઈઝેશન પછી શહેરી રાજમાર્ગો પર આખું વરસ એટલી બધી ચકમકતી નિયોન લાઇટસના સાઇનબોર્ડસ અને હોર્ડિંગ્સ જોયા કે સ્ટીકર લેવાનું ય મન ન થાય! કોઇ કાળે દૂરદર્શન પર ‘ચિત્રહાર‘માં હિન્દી ફિલ્મોમાં જરીપુરાણા દિવાળી ગીતો જોઇને રાજી થવાનું રહેતું. હવે ટીવી પર રોજ દિવાળી જેવા ઠઠારા પ્રોગ્રામ્સમાં હોય છે.

ટેલિવિઝન ખાલી થાળી જેવું હતું. પછી સેટેલાઇટ ચેનલ્સની સ્વાદ્દિષ્ટ વાનગીઓ પીરસાવા લાગી. દિવાળી ધીરે ધીરે એડવર્ટાઇઝિંગ એજન્સીઓનું રમકડું બની ગઇ. બિગ બોનાન્ઝા ઓફર્સનું પ્લેટફોર્મ બની ગઇ. ૨૧મી સદીના પહેલા દાયકાના અંતે ટીવીને પર્વો માટે વિલન બનેલા મોબાઈલ ફોને હરાવી દીધું. શુભેચ્છામાંથી અક્ષર અને અવાજ ગયા. રહ્યા ફોરવર્ડ થતા મેસેજીઝ !

ફટાકડાના ખરીદી લિસ્ટમાં ‘નામ બડે ઓર દર્શન છોટે’ જેવા મોંઘાદાટ નવા આતશબાજીનાં ફિલ્મી ફટાકડાઓ ઉમેરાયા. એપલ સ્માર્ટ ફોનની જેમ એનું ઓપરેટિંગ અલાયદું શીખવું પડે! ગજવું હળવું થાય ને ટેભાં તૂટે, પણ મોભો ભારે થાય! શું થાય? જમાના સાથે રહેવું પડે ને! દીવડાને બદલે રંગીન મીણબત્તીઓ આવી! રંગોળી ચીતરવા માટે ટપકાવાળી વાંસની ભૂંગળી જતી રહી ને પ્રિન્ટેડ પૂંઠા આવ્યા. છાંટવા માટે જરી જુનવાણી થઇ ગઈ.

Diwali_by_kitsuneyaoichanસરકારે બ્રિટિશ સીસ્ટમના અનુકરણમાં આર્થિક વર્ષ માર્ચથી એપ્રિલનું બનાવી દીધું ! કોઇ પણ તહેવારની તડાફડી પાછળ મૂળ તો નગદનારાયણની છમાછમ હોય છે. ધીરે ધીરે ચોપડાપૂજન એક ઉત્સવ મટીને ઔપચારિકતા બની ગઇ. વ્યવહાર વરાળ થઇ ગયો. ટેલી જેવા સોફ્ટવેર્સે રોજમેળના જમાઉધાર પર ચોકડા માર્યા. કેલેન્ડર અને કાર્ડમાંથી ટ્રેડલ પ્રિન્ટિંગ પર છપાયેલા દેવ – દેવીઓ કે ગામડાના અને નદીઓના કુદરતી દ્રશ્યો આઉટ થઇ ગયા. દટ્ટાને બદલે ડેટસ મોબાઈલમાં દેખાવા લાગી. મિનિપંચાંગવાળા વોલકેલેન્ડર આવી ગયા. ઝડપી જમાનાને પહોંચી વળવા જ્ઞાતિ કે સંસ્થાઓ આગોતરા ‘સ્નેહમિલન’ યોજવા લાગી! એ ય હવે તો વોટ્સએપ ગ્રુપમાં !

બાળકો માટેના દિવાળી અંકો અને શેરી રમતો ઠપ્પ થઇ ગયા, ફટાકડા ફેંકાફેકી ને ઘોંઘાટનો ત્રાસ બનતા ગયા. બાળકો મેગેઝીનને બદલે મોબાઈલ ગેઈમ્સમાં ખોવાઇ ગયા. એકબીજાની ઘેર ‘દિવાળી કરવા’ જવાનું મોંઘવારીમાં બંધ થઇ ગયું. ‘મીઠાં મોઢા’ની ડિશમાં સાકરે ખસીને સૂકામેવા માટે જગ્યા કરવી પડી. મુખવાસની ડિશમાં હવે તો ગળપણને બદલે ખાટી પીપરમિન્ટ, તીખા – લવિંગ, મસાલેદાર મુખવાસ ઔર ન જાને કયાં કયા ઉમેરાઇ ગયું છે. ડિશિઝ પણ ફેન્સી ક્રિસ્ટલની આવે છે. પહેલાં ઘેર બનાવેલ પકવાન ખવાતા, હવે ડિઝાઇનર પેકેટમાં ચોકલેટ મળે છે. ડ્રાય ફ્રુટસના બોક્સ ખો-ખોની જેમ એકથી બીજા સરનામે પાસ ઓન થાય છે.

ગૃહિણીઓ સ્વાધીન થતી જાય છે. હવે વાનગીઓ બનાવાતી નથી, સબ કુછ મિલતા હૈ રેડીમેઇડ! આયા, ખાયા, ખિલાયા, ઔર હો ગયા! કડક નોટોની બોણી પણ ક્રેડિટ કાર્ડમાં ખોવાતી જાય છે. રંગોળી કરવાની જગ્યા જ નથી. રંગોળીને ડેકોરેટિવ પેઇન્ટિંગ્સ કે શો પીસ ‘રિપ્લેસ’ કરી રહ્યા છે. સંબંધ ઉષ્માથી તાજા રાખવાને બદલે ઉધામાથી સાજા રાખવાના હવાતિયાં ચાલે છે. કઢેલાં દુધના સૂરસૂરિયાં થઇ ગયા… હવે કોલ્ડ ડ્રિન્કસની બોટલોના ક્રેટ ખડકાય છે. આખી દિવાળી ચાઈનીઝ પ્રોડકટસથી જ ભારત ઉજવે છે ! નવું વર્ષ તો ગુજરાત જેવા જૂજ રાજ્યોમાં ઉજવાય છે.

હરવર્ષે જૂના વિક્રમ સંવત સાથે દિવાળીની રોનકનો વધુ એક પોપડો ખરતો જાય છે. ઉમંગ અને ફુરસદ બે’યને ‘લૂણો’ લાગ્યો છે પરિવર્તનનો ! દિવાળી એ બદલાતા પંચાંગનું સાંસ્કૃતિક સમયપત્રક નથી. લક્ષ્મીનું પૂજન નથી. રૂટિનમાંથી એસ્કેપની ઉજવણીતણી મોસમ નથી. સંબંધોમાં હળીમળીને ઓઇલિંગ કરવાની વાર્ષિક સુવર્ણ તક નથી.

તો દિવાળી હવે શું છે?

સિર્ફ હોલિડેઝ એન્ડ પરચેઝિંગ પાવર ! સમર વેકેશન જેવી રજાની મજા ! દિવાળીએ બધા બહારથી ઘેર આવતા, હવે ઘરથી બહાર જાય છે. અને સાથે ઉત્સવનો ઉત્સાહ પણ ચાલ્યો જાય છે !

ફટાકડો ફુટયો : ધડામ… ધુમાડો રહ્યો! બાકી બધું કેવળ ભૂતકાળ. ભૂતકાળની મુલાકાત લઇ શકાય છે, પણ એમાં રહી શકાતું નથી! સ્વજનો ગયા, પરંપરાઓ ગઈ, ઉમળકો ગયો, કદીક આપણે જઇશું! પણ દિવાળીની ચમકદમક રહેશે?

કે એક પેઢી પછીનું ભારત દિવાળીને બદલે ૩૧મી ડિસેમ્બર પછી જ ‘હેપી ન્યુ ઈયર‘ કહેતું થઈ જશે ?

ફાસ્ટ ફોરવર્ડ

દીપાવલી કે દિન એક દિયે ને દૂસરે સે કહા :
તુમ આદમીમેં કબસે બદલને લગે?
મુજકો દેખ કે જલને લગે?!

(હાસ્ય કવિ સંમેલનમાં સાંભળેલું)

diwali_by_rikae-d68ho1t

સંવર્ધિત સ્પેક્ટ્રોમીટર , ગુજરાત સમાચાર, તા. ૦૮ / ૧૧ / ૨૦૧૫.

 
12 ટિપ્પણીઓ

Posted by on નવેમ્બર 11, 2015 in feelings, gujarat, heritage, india, personal, religion

 

અકેલે હૈ તો ક્યા ગમ હૈ ? ટ્રીટ યોરસેલ્ફ, સેલિબ્રેટ યોરસેલ્ફ !

”કેમ આપણી આસપાસ સુખ, શાંતિ અને સર્જકતા – હેપિનેસ, પીસ એન્ડ ક્રિએટિવિટી માણસો અને પૈસાના પ્રમાણમાં ઓછા જોવા મળે છે ?”

જમતા જમતા ફિલ્મદિગ્દર્શક સંજય ગઢવી આ લેખકડાને પૂછે છે. એ જ સંજય ગઢવી જેમણે ધૂમ સીરિઝના આગાઝથી આખો ટ્રેન્ડ સેટ કરી દીધો. દસે આંગળા ઘીમાં હોવા છતાં કશુંક નવું, નોખું કરવાના પ્રયત્નમાં સંજય ગઢવીએ એ ‘કમ્ફર્ટ ઝોન’ છોડી દીધો હતો. કામિયાબી પછીની વાત છે, સક્સેસ બાદ એવું રિસ્ક લેવાની કોશિશ પણ કેટલા કરે છે ?

એની વે, સંજયભાઇ જ જવાબ આપે છે: માણસ પાસે બધી જ બાબતો માટે સમય છે, બસ પોતાના માટે નથી ! આપણા બેસ્ટમબેસ્ટ ફ્રેન્ડ તો આપણે પોતે જ છીએ, જેને આપણી પસંદ – નાપસંદ, મૂડ – ભૂખ બધાની ખબર છે, અને આપણને ખુદની જ દરકાર નથી !

યસ, વી ડૉન્ટ લવ અવર સેલ્વ્ઝ. અરે એ તો જવા દો, વી ડૉન્ટ સ્પેન્ડ ટાઇમ વિથ અવર ઓઉન સેલ્ફ. ખુદા માટે બંદગીનો સમય છે, પણ ખુદની જીંદગીનો ય ઑવરવ્યૂ લેવાની ફુરસદ છે, જીવન કી આપાધાપી મેં ?

બધા ટાઇમ કાઢવો પડે કહીને કહેશે,જરા અમારા માટે સમય કાઢો, અમારી ફલાણી વાત સાંભળો ને ઢીંકણી મદદ કરો ને પૂંછડું કામ કરી દો. અમારા લેખો વાંચો, પ્રસ્તવના લખો, ફિલ્મ જુઓ, કવિતા વાંચો, પોસ્ટ જુઓ ! વેલ, અહીં વાત આખા ગામ માટે ‘ઘડીની નવરાશ નહિ, ને પાઇની પેદાશ નહિ’ જેવી બાબતોમાં સમય કાઢવાની નથી. કમિટમેન્ટ સિવાયની આવી જંજાળોઓની જંઝીરો પર મક્કમતાથી છીણી મૂકીને પોતાના માટે સમય કાઢવાની વાત છે.

અને કોણ જાણે કેમ ? માણસને એની પોતાની જ કંપની નથી ગમતી. કલાક એકલા ચાલવા જવામાં એને લાલ મંકોડા ચટકા ભરે છે. ક્રિએટિવ માણસે રોજેરોજ પોતાની સ્પેસનો ‘મી ટાઇમ’ કાઢવો જ જોઇએ. મૂંજી અતડા બનવા કે ફિઝિકલી આરામ માટે નહિ, મન સાથેના મુક્ત સંવાદ માટે. પારકી પળોજણમાંથી રિલેક્સ થવા માટે. પણ લોકોને એટલી બધી નવાઇ લાગે છે આ વાતની કે તમને એકલા પડવામાં મજા આવે, એ આપણે ત્યાં કોઇ સ્વીકારી જ નથી શકતું. ધરાર બધે જ ભેગા ને ભેગા આવી જાય અને પેલો બેસ્ટમબેસ્ટ ફ્રેન્ડ વળી સાઇડમાં જતો રહે. મળવાને બદલે વળગવાવાળો સમાજ છે !

માણસ એકલો પડે એટલે મોબાઇલમાં ‘મગ્ન’ થઇ જાય. એમાં ય કશુંક રસપ્રદ વાંચે એ માટે નહિ, ફાલતુ ચૅટાચૅટી કરવા. આટલો ઉન્માદ તો લવર્સને ‘ચોંટાચોંટી’નો ય નહોતો ! હોટલના રૃમમાં આવીને ય ટીવી ચાલુ કરે, ટ્રેન કે બસમાં બેઠો બેઠો મ્યુઝિક સાંભળે. પણ ખુદ સે બાતેં કરવામાં અડધી રાતે ય એના જ ઘરમાં એને શરમ આવે !

કદાચ એટલે જ શારીરિક પીડા ઓછી હોય પણ આરામ વધુ લાંબો હોય એવી બીમારીથી આપણે ભડકી છીએ ! કારણ કે, બેડ રેસ્ટના સમયમાં સરસ પુસ્તક વાંચી શકાય કે મસ્ત ફિલ્મો જોઇ શકાય એવું તો ઘુવડગંભીર ડૉકટરો આપણને પ્રિસ્ક્રિપ્શનમાં લખીને આપતા જ નથી ને !

***

સજોડે સાહિત્યકાર એવા ડૉ. અશરફ ડબાવાલા અને એમના સહધર્મચારિણી મધુમતી મહેતા શિકાગોમાં આર્ટ સર્કલ ચલાવે છે. ડૉ. ડબાવાલા દર્દીઓને પોઝિટિવિટીની પ્રેકટિસ કરાવે છે. ઈલાજનો ઈલમ વર્ણવતા એમણે કહ્યું કે, ‘ટ્રીટ યોરસેલ્ફ, સેલિબ્રેટ યોરસેલ્ફ !’

વેલ, લાઇફમાં કમ્પેનિયન હોય – એ સારી વાત છે. અરે, બેસ્ટમબેસ્ટ બાત હૈ. લાઇક માઇન્ડેડ, જેની સાથે કંટાળો ન આવે, જેને જોતાં આંખો ન થાકે અને જેની સાથે વાતો કરવામાં વિષયો ન ખૂટે અને જેના વર્તનથી મન ન કંટાળે એવા પાર્ટનરની સાથે જીવવા, હરવાફરવા, મસ્તી માણવાની મજાઓ કંઇક ઓર જ છે. ધરાર માથે પડતા આવતા ચીટકૂચીબાવલાચાંપલાઓની વાત નથી. એ તો કમ્પેનિયનને બદલે કસ્ટોડિયન જેવા, જીવનસાથીને બદલે સાડાસાતી જેવા લાગે. બોરિંગ, હ્યુમરલેસ એન્ડ ઓર્થોડેક્સ ભટકાઇ જાય તો પ્રવાસમાં ય વાસ ગંધાવા લાગે. મુક્તિ માંગતા બંધન મળી જાય તો શક્તિનું વિસર્જન થઇ જાય.

પણ આવો પાર્ટનર ન મળે તો ? લાઇફ પાર્ટનર જવા દો, દોસ્તો પણ ન મળે તો ? બધાની પોતપોતાની લિમિટેશન હોય એટલે આપણે ય આસમાનમાં ઉડવાને બદલે લિમિટમાં રહી ધરતીની ધૂળ ફાકવાની ? વળી અન્ય મિત્રોની પ્રાયોરિટીમાં બીજા મિત્રો કે સંબંધો હોય, તો શું બોર બોર જેવા આંસુડા સારીને સેડ સોંગ્સ લલકારતાં (ઓકે, ઈયર પ્લગ્સ ભરાવી સાંભળતા) ફરવાનું ?

ફોર એ ટાઇમ બીઇંગ ભલે રડી લો, પણ ફોરએવર તો લડી લેવાનું નામ જીંદગી છે. જીંદગીની મજાઓ પ્રામાણિક મહેનત કરીને લૂંટવાનો આપણો જન્મસિદ્ધ હક છે. અને એ ભોગવવા મળે, એ ઈશ્વરકૃપાથી જડેલું લક છે. એમાં કોઇ કેર એન્ડ શેર કરીને લહેર કરે – કરાવે એવા સાથી હોય તો સોનામાં સુગંધ જ નહિ, પ્લેટીનમ ભળે. એકલા રહેવારખડવાની ઘણી તકલીફો છે. સામાન સાચવવાથી શરૃ કરીને ભીતર ઊઠેલી અનુભૂતિની ભરતીને સહન કરવા સુધીની. સિંગલ લાઇફ એટલે જ ઘણાને સેલિબ્રેશન નહિ, ફેબ્રિકેશન લાગે છે.

પણ ડબલમાં ય કોઇ એમેઝોન – ફ્લિફકાર્ટ સેલ જેવી ગેરેન્ટી નથી મળતી હન્ડ્રેડ પરસેન્ટ સેટિસ્ફેકશન એન્ડ રિટર્નની. તમારા આનંદના અબળખા કે શિશુનું વિસ્મય લઇને કોઇ પેદા ન થયું હોય ને ભેગા લટકી જાય તો એના વજનમાં આપણું બલૂન ઉડતું બંધ થઈ જાય ! અને, ક્યાંક પરદેશ નવા નવા આનંદોના આવિષ્કાર કરવા નીકળો, ને કોઇક ચા ને દાળભાત માટે વલખાં નાખે તો ? તમારી સ્પીડે કોઇ ચાલવા જેવું ફિટ ન હોય, તો ? લંચ સ્કિપ કરતા શીખો તો રોમાંચની સફર કરી શકો – એવુ ભૂખ્યા પેટે માથું દુખાડતા નબળાદૂબળાઓના ગળે શુદ્ધ વેજીટેરિયન કોળિયા વિના સાત સમંદર પાર કેમ ઉતરાવી શકો? બાવડું ઝાલીને તમે કોઇકને એમ્પાયર સ્ટેટ બિલ્ડીંગ લઇ જઇ શકો, પણ ઉપરથી ન્યૂયોર્ક જોવાની એને થ્રિલ જ ન હોય તો ? હોંશે હોંશે સાયન્સ એક્સ્પોમાં ખેંચી જાવ પણ એને કૂતુહલને બદલે કોલાહલ દેખાય તો ? અને એમાં ય કોઇ મોરાલિટીના મુરબ્બા જેવા ભગતડાં ભટકાઇ જાય, તો એમની રૃઢિજડ શ્રદ્ધા  આપણા ધંધા બંધ કાવી દે !

એના કરતા એકલા ચલો રેનો ગુંજારવ કરતા ફકીરાની જેમ આ ચલ ચલા ચલ કરો તો કોઇની સાથે પરાણે કદમ મિલાવવાની માથાકૂટ જ નહિ. મન મારીને જીવવાની મથામણ કરવાના નાટકો કરવા જ ન પડે. ભૂખ કે થાક લાગે તો ખુદને કન્વિન્સ કરી શકાય કે, બચ્ચા, હજુ દમ ભરી લે ફેફસામાં, મંઝિલ દૂર હૈ. કમ ઓન, લેટ્સ વૉચ બેક ટુ બેક મૂવીઝ. રેસ્ટોરાંમાં જઇ કોણ વેઇટિંગમાં ટાઇમપાસ કરે ! દાંડિયા રમો તો પાર્ટનર જોઇએ, બ્રેક ડાન્સ કરો તો એકલા ય ઝૂમી શકો !

એક જીંદગાની જીવવા મળી (આગલાપાછલાના જનમના જમા ઉધારના સ્ટેટમેન્ટ ક્યાં કોઇ ઉપરવાળા ભગવાન કે નીચેવાળા શેતાન આપણને  મેઇલ કરે છે ?) અને એમાં એક જવાની છે, તો કોઇને નડયા કનડયા વિના અને સખત – સતત પરિશ્રમ કરીને પછી મોજમજાને વેઇટિંગ મોડમાં ન રખાય ! એના માટે જ જાતની કંપની સ્વીકારતા જ નહિ, એને માણતા અને ઉજવતાં પણ શીખવું જ પડે. ફરજીયાત.

‘ચક દે ઈન્ડિયા’માં શાહરૃખખાનનો મસ્ત ડાયલોગ છે, ”પહેલે અપની ગેમ દૂસરો સે ઊંચી કરો, ફિર અપની આવાઝ ઊંચી કરના”. માટે પહેલાતો એકલપંડે આનંદ કરવા માટે સજ્જતાથી કમાણી કરવી અને સહજતાથી એ વાપરતા શીખવું. જ્ઞાન મેળવવું અને સંબંધો કેળવવા. નોલેજ પ્લસ નેટવર્કિંગ. જમાનો એવો છે કે તમે કોઇકને બત્રીસ જાતના પકવાન જમાડવા મેસેજ કરો, તો ઘણાને એનો જવાબ પણ આપવાની ફુરસદ કે તમીઝ નથી હોતી. આવા બધાની વેલ્યૂ કરવા જતાં આપણી વેલ્યૂ સીસ્ટમ ખોરવાઇ જાય. માટે કટ ટુ સાઇઝ.

ટોળામાં પ્રતિષ્ઠા વધતી હશે, પ્રસન્નતા તો ચંદ મનગમતા મિત્રો સાથે જ વધે ! માટે, સેલિબ્રેટ એન્ડ ટ્રીટ યોરસેલ્ફ, ડેવલપ યોરસેલ્ફ – અર્ન એન્ડ લર્ન ફોર યોરસેલ્ફ અને ખુદને બેધડક બિન્દાસ પ્રાયોરિટીમાં મૂકો. ફોન આપણો છે, માટે આપણી મરજીથી સાયલન્ટ પણ હોય. ભલે, અક્કલના અધૂરિયાઓને એ એરોગન્ટ લાગે. ખોટું કરે એ શરમાય, સત્યની તલવાર તો ધારદાર જ હોય.

એટલે આડાઅવળા ઉગી જતાં ડાળખાપાંદડા અને ઝાડીઝાંખરા સાફ કરો, તો જ સેલ્ફ સેલિબ્રેશનનો બગીચો ખીલે. આપણી પ્રાઇવસીનું રિસ્પેક્ટ ન કરે, એને કાણી કોડીના કરી નાખવામાં સહેજે ય શરમ નહિ રાખવાની. ફીલિંગ કોઇ આરઓ વૉટર પ્યુરિફાયર નથી કે ત્રણ ગણું પાણી વહેવડાવી દો, ત્યારે માંડ ચોથા ભાગનું બચે. માગણી ન જ હોય, પણ લાગણીની જ્યાં કદર ન હોય – ત્યાં બીજા માટે એ વેડફી એનું કદ વધારવા કરતાં ખુદની દિશામાં થોડું વહેણ વાળી આપણી જાતને સુખી રાખવાની કોશિશ કરવી. શોખ રાખવા. લાગણીનો પડઘો સજીવો ન પાાડે, તો નિર્જીવોમાં વાળવો. લખવું ને વાંચવું, ગાવું ને સાંભળવું, જોવું ને ખાવું, નાચવું ને રખડવું, ચીતરવું ને બોલવું – વૉટએવર. અને બાકી ગલૂડિયાંઓથી ભૂલકાંઓને વ્હાલ કરવું, એ દોડતા ભાવના ભૂખ્યા થઇ પાછળ પાછળ આવશે, પણ વયસ્કોની જેમ ભાવ નહિ ખાય !

વિજયાદશમીનો તિથિ મુજબનો જન્મદિન આવે છે, ત્યારે સરવૈયામાં એ સમજણ પાક્કી થઇ છે કે લાઇફમાં કોઇ ડેડ એન્ડ્સ ડેથ સિવાય હોતા નથી. પ્રેમ એક જ વાર નહિ બીજી-ત્રીજી-ચોથી વાર પણ થઇ શકે છે. પણ પ્રતીક્ષામાં ડિપ્રેશન અનુભવવાને બદલે જીવનપરીક્ષાઓ આપીને ઈમ્પ્રેશન જમાવવી. તમારા માટે કોઇ બર્થ ડે કેક લઇ આવી સરપ્રાઇઝ ન આપે, તો ગમગીન થઇ બે આંસુડા સારવાને બદલે, બેસ્ટ બર્થ ડે કેક જાતે ઓર્ડર કરીને ટેસથી જાતે જ ઝાપટી જવી. ઉલટું, બીજાને આપણે ખવડાવવી. અને કોણે કહ્યું બર્થ ડે હોય તો જ કેક ખવાય કે તહેવાર હોય તો જ મિષ્ટાન્ન ખવાય ? ટ્રીટ યોરસેલ્ફ. મન પડે ત્યારે (એક ટંક ભૂખ્યા રહી કે કલાક ચાલીને કેલરી સરભર કરવાની તૈયારી સાથે) કોઇ પણ દિવસે આજે આપણે હયાત છીએ એનું સેલિબ્રેશન માની ટેસથી કેક લઇને બેશરમીથી એકલા એકલા ખાઇને બેફિકરાઇથી એના ફોટા ય અપલોડ કરવા !

અને એ જ રીતે મસ્ત મનભાવન ભોજન ટેસથી એકલા જ જમવા જવું – સાવ ન જમવા કરતાં એકલા જમવું શું ખોટું ? પૈસા દઈને જમવાનું છે ને? શરમ શું એમાં ? ધ્યાનભંગ ઓછો હશે તો સ્વાદ વધુ મળશે ! દિલ્હીના સેવન સ્ટાર બુખારાથી લઈને ઇટાલીના વર્લ્ડ ફૂડ એક્સ્પો સુધી, મુંબઈના સોમથી અમદાવાદની ગ્રાન્ડ હયાત સુધી આ લેખકડાએ જગતભરમાં એકલા એકલા અવનવા સ્વાદો પેટભરીને માણ્યા છે. અરે, એકલા જ સ્ક્યુબા ડાઈવિંગને પેરાગ્લાઈડિંગ કર્યું છે અને વાઘના પીંજરામાં જઈ એના પર સુવાથી લઇ રોલરકોસ્ટર રાઈડ પણ લીધી છે !

ધેટ્સ ધ કી. રાહ ન જુઓ. રાહ (માર્ગ) જાતે જ કંડારતા જાવ. કોઇ ન હોય તો ય ડિઝનીલેન્ડમાં ચીચીયારીઓ કરતાં રાઇડમાં એકલા એકલા મોજ કરો. ઈનફેક્ટ, કોઇ સાથેે હશે તો ફિલસૂફીઓ સંભળાવીને તમને લાઇન પણ નહિ મારવા દે અને મોજમાં એની હાજરીથી પંચર પાડી દેશે. એટલે હનીમૂન માટે જ સ્વીત્ઝર્લેન્ડ જવાય એવું કોણે કહ્યું ? ઓણ સાલ જ લેખકડો એકલો જ આખું અઠવાડિયું સ્વીત્ઝર્લેન્ડ ઘમરોળી આવ્યો અને એમ જ રોમેન્ટિક સિટી ઓફ ધ વર્લ્ડ એવું પેરિસ પણ ! સ્થાપત્યો કે પ્રકૃતિ થોડી ડિસ્કોથેકની જેમ કપલમાં જ એન્ટ્રી આપે છે ? સ્વ સાથે સંવાદ કરવામાં તો વિક્ષેપ ઓછો હોય એ સારું. નીકળી પડો ગજવે ક્રેડિટ-ડેબિટ કાર્ડ ને ખભે બેગ નાખીને મનમાં સિસોટી વગાડતા ! સ્માઇલ કરીને અજાણ્યા આપણા ફોટા ખેંચી દેશે, અને હવે તો સેલ્ફી છે. સિંગલ હોવાના સ્વાવલંબનની છડી પોકારવી એટલે સેલ્ફી ખેંચવી. સેલ્ફી ઇઝ સેલિબ્રેશન ઓફ સેલ્ફ પ્લેઝર મોમેન્ટ. પર-સેવા (બીજાની ખિદમત) કરતા પરસેવો પાડી ચિલ્લાઇ લો – એ જીંદગી, ગલે લગા લે !

આપણે ત્યાં ફિલ્મો જોવા માટે લોકો એકલા જતાં એવા શરમાય છે, જાણે રેડલાઇટ એરિયામાં બ્રાઉન સ્યુગરની હેરાફેરી કરવા અન્ડરએજ કિડ્સ જતા હોય ! કંપનીને જોવાની છે કે ફિલ્મ ? કમ ઓન, કોઇ સાથે આવે તો વેલકમ, નથી આવતા તો ભીડ કમ. ટિકિટ લઇ મસ્તીથી મૂવી માણો. હજારો માણ્યા છે આ લખવૈયાએ દોડી દોડીને ! ટિકિટ ઓછી લેવાની થાય ને સુખ વધુ લેવાનું થાય, યુ નો ! સેઇમ ગોઝ વિથ ટ્રાવેલ. હજારો લોકો સામે દિલ ખોલીને બોલ્યા પછીના કલાકો એકાંતમાં મૌન બની વિહરવાનો અધિકાર તો તબિયત માટે પણ ફાયદાકારક છે, જે પોતાના એકાંતમાં આનંદિત નથી, એ ક્યારેય સમૂહમાં આનંદ વહેંચી શકે નહિ. ઉત્પાદન થાય, તો વિતરણ થશે ને !

અને યારો, મેરે પ્યારો સંવેદનશીલતા અને સુંદરતાને ડાબી જમણી આંખોમાં લઇને ચાલીએ, ત્યારે અઢળક ઉઝરડા અણઘડ, અભિમાની, અભણ, અધૂરા, અણસમજ લોકો આપણા હૈયાં પર પાડતાં રહેશે. હાથપગ નહિ, તો દિલ તો છોલાતું રહેશે – આપણા વિસ્તાર સામે એની સંકુચિતતા જોઇને. આપણી ઈનસાઈટ – ફોરસાઈટ સામે એમના અંધાપા જોઇને ! સો વૉટ ? પ્રિપેર યોરસેલ્ફ. કોઇ મલમ ચોપડવા આવવાનું નથી. કોઇ બાંહોમાં ભરી હેતની હૂંફ આપવાનું નથી. માટે પોતાના ઘાની પાટાપિંડી જાતે કરતા જવાનું શીખતા જવાનું ! શરૃ શરૃમાં અઘરું લાગે તો ય નો ચોઇસ ! ફેસ ઈટ, ફાઈટ ઈટ આઉટ, આપણા જખ્મો આપણે જ ચાટવાના પશુ-પંખીની માફક ! કોઇ સપોર્ટ ન આપે, તો આપણે થોડું પડી જવાય છે ? સેલ્ફ સપોર્ટ લઇને સફરિંગનો સંતાપ ભૂલીને સફરનો સંતોષ લેવાનો લિજ્જતથી. આગે સુખ તો પીછે દુખ હૈ, પીછે દુખ તો આગે સુખ હૈ, આશનિરાશ કે રંગરંગીલે, મિતવા રે !

***

થૉમસ ગિલોવિચ નામના સાયકોલોજી પ્રોફેસરે પાક્કાં સાયન્ટિફિક સંશોધનો પછી અફલાતૂન તારણ કાઢ્યું છે, જે એમની પહેલા ય આપણે બધાએ અનુભવ્યું છે : પૈસા વસ્તુઓ કરતાં અનુભવોમાં ખર્ચો !

એનો અર્થ એવો નહિ કે અપરિગ્રહી સાધુ થઇને વસ્તુઓ ન વાપરવી. પણ એનો મોહ ઓછો, એટલા બંધન ઓછા. બહુ વસ્તુઓ જોઇએ તો બહુ બધા લોકોની ઉધારી કરી એમની ગુલામી કરવી પડે. પૈસાની અતિ ભૂખમાં આપણું રિમોટકંટ્રોલ બજા પૈસાદારો પાસે જતું રહે, આઝાદ ખુશમિજાજી છીનવાઇ જાય. આઇ બાત સમજ મેં ?

જો કે, મૂળ પોઇન્ટ આથી પણ ઉપરનો છે. આદત હંમેશા સુખની શત્રુ છે. ટેવાઇ જવામાં ખુશી ખોવાઇ જાય છે. લોકો નવું ટીવી, નવો ફોન, નવી કાર, નવું ઘર ઉપયોગીતા કરતાં વધુ દેખાડા માટે લેતા હોય છે. એમાં બીજા કરતાં વધુ સારી કે સુંદર ચીજોનો ભોગવટો કરવાનો ક્ષણિક આનંદ મળે જ છે. પણ એવા પરચેઝથી  મળતી હેપિનેસનું આયુષ્ય લાંબુ નથી.

આપણે એવું માનીએ કે પાંચ-પંદર દી’ ફરવા ગયા, કે નાચ્યા-બોલ્યા-કશુંક સર્જન કર્યું કે મળ્યાહળ્યા – આ બધા અનુભવો થોડાંક દિવસો જ હોય અને ગાડીબંગલાફોનટીવી તો લાંબો સમય સુખ આપશે. લોચો એ પડે છે કે આઇફોન સિક્સ એસ હોય કે મર્સીડિસ બ્લ્યુ ક્લાસ નવી નવી ખરીદી વખતે તો ભરપૂર મજા પડે. પણ પછી એ રૃટિન થઇ જાય. નોર્મલ થઇ જાય. રોજેરોજ નવું ઘર-ગાડી-ફોન તો ગૅટ્સ કે અંબાણીને ય ના પોસાય. પણ રોજ નવું-નવું  આવતું જ રહેવાનું, માટે જરાક આપણે પાછળ રહી ગયા ને વધુ સારું પછી આવ્યુની હતાશા ય આવે. થોડાક દિવસ પછી ગમે તેટલી કિંમતના ગાડી કે ફોન કે ટીવી હોય, એની રખાવટ કે સાચવણીમાં કુદરતી બેદરકારી આવી જ જાય. ચીજવસ્તુઓ સતત આપણી નજર સામે, પાસે હોય એ એની વિરૃદ્ધમાં જાય છે. એ પછી બેકગ્રાઉન્ડમાં ફેડ થતી જાય. માલિકી લીધે નવીનતાનો રોમાંચ ન રહે. લાઇક, મેરેજ. શાદી. લગ્ન.

પણ અનુભવો આપણી જોડે જ રહે. નવી કોઇ સ્કિલ શીખી હોય કે પ્રવાસ કર્યો હોય કે બહાર જઇ કશીક પ્રવૃત્તિ કરી હોય – આ બધા એક્સપિરિયન્સીઝ છે, જે એક્ઝિબિટ્સ કરતાં ચડિયાતા છે. કારણ કે, ચીજો લાંબો સમય રહીને જૂની થાય છે, ઘસાઇ જાય છે, જ્યારે ટૂંકા ગાળાના અનુભવોની મૂડી સમય જતાં યાદોમાં વધતી જાય છે !

ચીજો એક હદથી વધુ શેર નથી થતી, યાદો થાય છે. બીજાઓ સાથે પાર્ટીથી વૉટ્સએપ-ફેસબુક સુધી અનુભવો ફરી ફરી વાગોળીને એના રોમાંચમાં રિ-એન્ટ્રી કરી શકાય છે. એમાં બીજા ઈન્વોલ્વ થઇ શકે છે. ગમે તેવો ફ્લેટ કે કાર હોય, દેખાડો ત્યારે જરાક પ્રભાવિત થઇ બધા વાહવાહ કરે. પછી શું ? નેચરલી, આપણી ચીજમાં એ અંજાઇ જાય કે જરાક રાજી થાય એનાથી વધુ આપણો ઉમળકો બીજાઓને તો એ ખરીદીનો સ્પર્શવાનો જ નથી. ઉલટું ક્યારેક તો એમની જલન વધે અંદરખાનેથી !

વિચારજો. સારા તો ઠીક. ખરાબ અનુભવો, જેમાં નિષ્ફળતા મળી હોય, મજાક ઊડી હોય, ડર લાગ્યો હોય, સ્વજનનો વિયોગ થયો હોય – એવા ય બીજા સાથે વહેંચવામાં આજીવન એક અજીબ આનંદ મળે છે. (એટલે તો આત્મકથાઓ લખાય અને વંચાય છે !) ટાઇમ પાસ થાય, એમ શરાબની જેમ એનો નશો વધે છે. કેરેક્ટર-બિલ્ડિંગ થાય છે. જાતનું ઘડતર થાય છે. બીજા સાથે બોન્ડિંગ વધે છે.

ચીજોથી ક્યારેક ઉલટું પરિણામ આવે છે. શોઓફથી બીજાને ત્રાસ છૂટે છે. માટે ઈન્કમને હોય, એને જરૃરી પ્રોડકટ્સ સાથે ડિફરન્ટ એક્સપીરિયન્સીઝમાં પણ ઈન્વેસ્ટ કરતા રહેવી જોઇએ. સરકાર અને સમાજે પણ આનંદપ્રમોદની એક્ટિવિટી વધારવી જોઇએ. થ્રીડીમાં અચૂક જોવા જેવી ઑસ્કારલેવલ ફિલ્મ ‘ધ વૉક’ પણ આ જ મેસેજ આપે છે. એની ટેગલાઈન છે : એવરી ડ્રીમ બિગિન્સ  વિથ એ  સિંગલ સ્ટેપ.  જાનના જોખમે સાહસ શા માટે ? આપણા અસ્તિત્વની છાપ છોડતા આનંદ માટે ! ફેમ એન્ડ ફોર્ચ્યુન વિલ ફોલો..

ઝિંગ થિંગ :

એકલું લાગ્યું નથી ક્યારેય પણ એકાંતમાં
આ મનોમન ચાલતો સંવાદ પણ શું ચીજ છે. (મનોજ ખંડેરિયા)

અનાવૃત, ગુજરાત સમાચાર. તા. ૨૧ ઓક્ટોબર, ૨૦૧૫ છાપભૂલોમાં જરૂરી સુધારા-ઉમેરા સાથે.

20150819_202214

 
42 ટિપ્પણીઓ

Posted by on ઓક્ટોબર 22, 2015 in personal

 

સવારની લટાર….

20141014_100025

દિવાળીના થોડાક દિવસો અગાઉ સિંગાપોર હતો. સિંગાપોરનો બોટોનિકલ ગાર્ડન મહાવિરાટ છે. સવારમાં ૫ વાગ્યાથી ખુલી જાય અને મફત એન્ટ્રી. આખું શહેર જ જાહેર બગીચા જેવું હોય ત્યાં મુખ્ય બાગ કેવો હોય ? દિવસના બાકીના ભાગમાં તો શૈક્ષણિક સંસ્થાઓની મુલાકાતો ભરચક્ક રહેતી એટલે ખાસ સમય કાઢી, એક ગ્રીન એપલને બચકાં ભરતા વોકિંગ બ્રેકફાસ્ટ પતાવીને બંદા ઉપડ્યા ટેક્સીમાં એ ગાર્ડનમાં ઉદ્યાનવિહાર કરવા એકલા….આખો બગીચો તો ‘નેચરલી’ કવર ના થયો પણ તો ય ઝપાટાબંધ ઘણું જોવાની તાજગી મેળવી ત્રણેક કલાક ચાલીને….મારા ખજાનામાં તો બહુ બધી તસવીરો છે..લો, થોડીક એક્સકલુઝિવલી તમારા માટે…આવી અન્ય પોસ્ટ્સ પણ આવતી રહેશે પ્રવાસોમાં હમસફર બનાવતી…એ માટે આ બ્લોગ જોતા રહેજો…

20141014_110103
20141014_093635 20141014_092904 20141014_094315 20141014_094352 20141014_094409 20141014_094547 20141014_094437 20141014_094449 20141014_094840 20141014_095143 20141014_095314 20141014_095227 20141014_095557 20141014_095631 20141014_100451 20141014_100347 20141014_100336 20141014_100510 20141014_100515 20141014_100526 20141014_100542 20141014_100504 20141014_100658 20141014_100834 20141014_100737 20141014_101013 20141014_101145 20141014_101252 20141014_104159 20141014_101100 20141014_104347 20141014_104342 20141014_104618 20141014_105053 20141014_105936 20141014_105315 20141014_105956 20141014_105950 20141014_110003 20141014_105939 20141014_10525820141014_094054 20141014_09461620141014_093409 20141014_100230 20141014_095956 20141014_095821 20141014_101340

 
29 ટિપ્પણીઓ

Posted by on ડિસેમ્બર 3, 2014 in feelings, personal, romance, travel

 
 
%d bloggers like this: