RSS

पटाखा और धमाका !

 

कुछ दिन पहेले फेसबुक में एक मजाकिया पोस्ट रखी. दिवाली के त्यौहार पर पटाखों की बिक्री पर दिल्ही में सर्वोच्च अदालत ने रोक लगा दी, इस विषय में आरोग्यविषयक जानकारी और नागरिकधर्म, स्वयंशिस्त और त्यौहारों के आनन्द पर तो पहेले ही लम्बी पोस्ट सामाजिक उत्तरदायित्व से रखी हुई थी. तो कुछ विनोद में और  इन्स्टाग्राम पे सेलिब्रिटी बन गई महशूर मोडल लैला लोफायर की खूबसूरती की प्रशंसा में.यह रही वो पोस्ट :

screenshot-21.png

https://www.facebook.com/plugins/post.php?href=https%3A%2F%2Fwww.facebook.com%2Fjayvasavada.jv%2Fposts%2F10154965996971398&width=500

चूं कि , पोस्ट हिंदी में थी , तो यह भी हिंदी में ही लिख रहा हूँ. जब यह लिख रहा हूँ तब तक करीब तीन हजार लोगोने उसे लाइक किया, ८0 से ज्यादा लोगो ने शेर भी किया. कुछ संकुचित चित्त वाले लोगो को यह बात हमेश की तरह रास न आई तो उन्होंने एफबी में इसका रिपोर्ट भी किया. ठीक है, लोकशाही है, उन का ये अधिकार है. फेसबुक के तो वल्गारिटी और न्यूडिटी पे बड़े स्ट्रिक्ट मापदंड भी है हर भाषा में. लेकिन पोस्ट में कुछ आपत्तिजनक था ही नहीं. जिस को सोश्यल मिडिया पे रखा न जा सके. तो फेसबुक ने इस को हटाया ही नही, और वो जैसे आप देख सकते हो, मौजूद है.

मानि , सोश्यल मीडिया में यह किसी भी हिसाब से गलत नही है, यह नतीज़ा अधिकृत तौर पे फेसबुक ने ही दे दिया. अधिकार तो प्लेटफोर्म को है , सीमारेखा तय करने का. सोश्यल मिडिया आखिर उन की प्राइवेट प्रोपर्टी है, कोमेंटेटर्स की नहीं. हर एक की सोच और संवेदना अलग हो सकती है, उस के हिसाब से तो कोई भी चल नही सकता. कुछ नियम जो है, उस में यह पोस्ट आपत्तिजनक नहीं है, वोह फेसबुक ने स्पष्ट रूप से कह दिया, तब व्यक्तिगत अभिप्रायो की अदालत वहां समाप्त हो जाती है. सोश्यल मीडिया पे क्या रखना ये या क्या नहीं, वो खुद सोश्यल मीडिया डिसाइड करेगा. फेसबुक- टविटर-इन्स्टाग्राम आदि की यह स्पेस है. वो हटा देते है, जब उन के रूल्स का वायोलेशन होता है तब. हर एक आदमी अपने घर पे बैठ के अपने अनुग्रह -पूर्वग्रह से यह तय नही कर सकता.

लेकिन कुछ मेंटल लोग जज-मेन्टल हो जाते है. चुनावी माहौल गर्म है तो कुछ को राजकीय दावपेच दिमाग में आता है. कुछ हर्ट हो जाने के लिए ओवरसेंटीमेंटल बैठे ही होते है. कुछ को पीछे से प्रोवोक किया जाता है. ज्यादातर ये अद्रश्य रह के किसी के खिलाफ जहर भर के उकसाने वाले लोग पुराने असंतुष्ट और जूठे बदमाश होते है जिन के किसी गलत काम या बात को  मैंनेपहेले नकार दिया हो और वो उसका बदला लेने के लिए कानाफूसी करते रहते है. रामायण में अपनी गलती स्वीकार करने के बजाय शूपर्णखा ने सत्यप्रिय राम के ही खिलाफ रावण को उकसाया और सीताहरण हुआ. आगे से चला आता है. तुलसी इस संसार में भात भात के लोग.

लेकिन बहुतो ने जिस का आनन्द लिया और सराहा वो पोस्ट में कुछ मित्रो को यह आपतिजनक लगा (या उन के दिमाग में यह इन्सेप्शन किया गया)  यह पोस्ट ऑब्जेक्टीफिकेशन ऑफ़ विमेन है. और ख़ास तौर पे कुछ ( केवल कुछ ही, ज्यादातर तो समजदार और परिपक्व और आनंदमार्गी ही है ) लोगो को यह बिलकुल रास नहीं आया कि एक जानेमाने लोकप्रिय लेखक ने स्त्री के लिए ‘पटाखा’ शब्द क्यों लिखा. काफी सारे जवाब तो  वहीँ दिए , लेकिन त्यौहारों में और भी काम होते है सोश्यल नेटवर्क पर एक ही बात को रगड़ने के अलावा. उस पोस्ट के बाद मैं तो कही आगे चला गया लेकिन कुछ लोगो की दिवाली अभी भी वहीँ अटकी हुई है. मुजे तो हंसी आती है के लेखक की चिंता करने वाले मित्रो का खुद का शब्दों के बारे में सामान्य ज्ञान भी कितना अधूरा है. तो चलिए कुछ वृध्धि करते है इस में.

पहेले बात करते है स्त्री या लड़की को ‘पटाखा’ कहने की. यह एक्सप्रेशन तो मेरे जन्म से पुराना है. तकरीबन देश-परदेश में है. हिंदी में पटाखा , अंग्रेजी में बोम्ब या गुजरातीमे ‘फटाकडी’ कहना. अब लेखक को कसे शब्द का प्रयोग करना चाहिए वो कहनेवाले लोगो खुद कितना भाषाज्ञान है ? चलो देखते है.

गुजराती भाषा का सब से मशहूर और बड़ा एवं पुराना शब्दकोश है ” भगवदगोमंडल”. गोंडल के महाराजा भगवतसिंहजी जाडेजा ने स्वयं इस को भारत की आज़ादी से पहले तैयार करवाया था. अब फटाकडी ( गुजराती में पटाखा ) अर्थ उस में क्या है यहाँ देखए :
ફટાકડી

लीजिये तसवीर भी रख देते है, देखिये पांचवा नम्बर का अर्थ :

20171015_143921

मानि की, फटाकडी शब्द तब भी गुजराती में था और प्रतिष्ठित शब्दकोश इस का अर्थ लिखता है : नाजुक और सुंदर स्त्री ! अब जय वसावडा की अभिव्यक्ति बदलने से पहले अपने भाषा ज्ञान का विस्तार करे या फिर महाराजा भगवतसिंहजी के भगवतगोमंडल को चेंज कीजिये जिसको पढ़ के मैं बड़ा हुआ हूँ.

वास्तव में, यह सब शब्द प्रशिष्ट नहीं है, तो एसा नहीं है कि उन का अस्तित्व ही नहीं है. इस को ‘slang’ माना जाता है और साहित्य में इस का चलन भी है, उस की डिक्शनरी भी प्रकाशित होती है. यह कोई अस्पृश्य शब्दावली या वर्जित गाली नहीं है. जैसे अंग्रेजी के समानार्थी शब्द ‘बोम्बशेल’. जो ब्यूटीज़ के लिए पूरी दुनिया के मीडियामें इस्तमाल होता है. उसका अर्थ भी शब्दश: पटाखा ही है.  इन फेक्ट इसी नाम से १९३३ में होलीवूड फिल्म बनी थी ! तो ऑक्स्फ़र्ड जैसी प्रमाणित डिक्शनरी क्या कहती है यह इस तसवीर में देख लिजिये :

Screenshot_20171015-045423

यहाँ भी वही अर्थ है : अति आकर्षक स्त्री. ब्यूटी क्वीन. ऑनलाइन नए शब्दों के लिए लोकप्रिय अर्बन डिक्शनरी उठा के देख लीजिए. यह रहा स्क्रीनशॉट :
Screenshot_20171015-042846.png

Screenshot_20171015-045020

मानि की यह कोई वर्जित शब्दप्रयोग नहीं है. कोई सडकछाप रोमियो शाद इसका गलत इस्तमाल कर दे,  तो यह ऐसे ही हुआ जैसे शेक्सपियर के महान रोमेंटिक नायक रोमियो शब्द का हम इस्तमाल कोई टपोरी के लिए कर रहे है अनजाने में.

फिर भी कोई अपनी ही सुन्दरता को खुद लोगो के सामने रखने वाली मोडल के लिए पटाखा शब्द कहेता है और अगर चंद ओवरसेंसिटिव लोग एसा सोचते है के यह स्त्री का अपमान है तो ध्यान से आगे पढ़े. याद रहे बात तो यहाँ पे ही ख़तम हो जाती है, शब्दकोश से. फिर भी हम आगे जा रहे है.

यह है यूट्यूब की ओफिश्यल लिंक. बीस साल पहले १९९८ में अमिताभ बच्चन की फिल्म ‘मेजर साब’ फिल्म के गीत मशहूर ‘सोणा सोणा’ की. लाखों व्यूज़ तो इस के यहीं पर है. यह गीत तो काफी जानामाना है. सुदेश भोसले की तो करिअर बन गई उस की वजह से. अमिताभ बच्चन जैसे आज भी सम्मानीय और शालीन कलाकार की होम प्रोड्क्शन की फिल्म का गाना उन्हीं पर फिल्माया गया है. और उस में तो पुरा देश ज़ुमता रहा ” इक पंजाबन…कुड़ी पटाखा हो गई” गीतकार देव कोहली भी पंजाबी थे. अमिताभ की माता तेजी भी पंजाबन थी , फिर भी यह आया. भारत के सख्त माने जाने वाले फिल्म सेंसर बोर्ड ने इसे पास भी किया और आज तक इतने सालो में पुरे हिन्दुस्तान में से एक भी आवाज़ नहीं उठी के कुड़ी पटाखा कहने से स्त्री का ओब्जेकटिफिकेशन हो गया ! पंजाब में तो शायद आम होगा. दलेर मेहँदी का पहला गाना भी ‘कुड़ी पटाखा’ ही था. और हनी सिघ का लडकियाँ जिस पर जूमती है वो गाना भी ‘बोम्ब सी लगती मैनू’ था. खैर, बात सोणा सोणा की करे. किसी के दिमाग में आज तक एसा  नहीं आया. मैं ने लेख तो क्या एक फेसबुक पोस्ट तक नहीं पढ़ी इस गाने के शब्दों के खिलाफ ! शादीब्याह में पूरा परिवार ज़ूम के गाता है, आज भी. गुजरात में भी इस गीत पर. तो क्या ‘अमिताभ बच्चन ने स्त्री का ओब्जेक्टीफिकेशन किया’ एसा ओब्जेक्शन लिया किसी ने ?

एसे गाने और भी है कुड़ी पटाखा वाले. ‘अपने दम पर’ फिल्म का एक है, रिचा शर्मा का गाया हुआ भी एक है, रिचा चढ्ढा पे फिल्माया गया एक और भी है. सब की लिंक्स रखूंगा तो अप बोर हो जायेंगे. सर्च कर लिजिये इतना शौक है तो. भोजपुरी गानों का तो भंडार है. लेकिन, एक लिंक पढने योग्य है. जिन स्त्रीयों को एतराज़ है, उन की जानकारी हेतु कि यह लिंक एक महिला लावण्या बहुगुणा ने लिखा है. अंग्रेजी में है. इंडियनविमेन ब्लॉग पे है. जिस में इसी चर्चा करते हुए लेखिका ने साफ़ साफ लिखा है कि जिन युवतीओ से उस ने बात की उस में से काफी सारी लडकियों ने यह वर्ड नोर्मल कोम्प्लिमेंट की तरह ही लिया है. शायद जय वसावड़ा को न पढने वाले लोग और कुछ भी पढ़ना वाजिब नहीं समजते होंगे !  महिलाओ के इंटरनेशनल मेगेजिन के टाईटल ‘एल’ ( एल्युरिंग , याने मूंह में पानी लाने वाला – उस का शोर्ट फॉर्म. और यह फेशन मैगेजीन है) से किसी की भावना आहत नहीं हुई.  और भी एक लिंक है. “अगर आप जल्ली पटाखा लड़की है” निश्चित तैर पे आज की नारी का बखान करता हुआ. कोई आपत्ति नहीं. तो क्या यह सिलेक्टिव एटेक है जय वसावड़ा की एक छोटी सी फेसबुक पोस्ट पर बड़ा बबाल करने की व्यर्थ कोशिश ? एक लिंक विकीपीडिया की भी है हाउ टु लुक बोम्ब. अंग्रेजी में बहुत सारे लेख मिलेंगे नारी बोम्ब्शेल कैसे बन सकती है ब्यूटी में, महिला लेखिका द्वारा लिखे हुए. हर महिला एक जैसा ही सोचेगी, यह भी स्टिरियोटाइप ही है. ज़लक देख लिजिये :

http://www.indianwomenblog.org/are-you-a-pataka/

http://themoi.in/23-things-youll-totally-get-if-youre-a-jhalli-patakha-girl/

https://www.wikihow.com/Be-a-Bombshell 

याद रहे जल्ली पटाखा शब्द का एक गाना ‘साला खड्डूस’ जैसी मल्टीप्लेक्स फिल्म में भी आया था.  अधिकृत  सेंसर बोर्ड से पास किया हुआ. यह तो स्वाधीन नारी को सूचित करता है. अवमानना नहीं.  यह रहा वीडियो :

और यूं भी बड़े झहीन विनयी ए.आर. रहेमान, इम्तियाज़ अली ने एक गीत’ हाई वे’ जैसी लड़की की आज़ादी की बात करने वाली फिल्म में रखा जो हर जगह पे पसंद किया गया. बड़े जानेमाने संवेदनशील गीतकार इरशाद कामिल ने लिखा. ‘पटाखा गुड्डी’ . यह रहा वीडियो. इस को भी ५४ लाख से ज्यादा लोग देख चुके है :

दो अलग तराजू होंगे कुछ कथित  क्रातिकारी महिलाओ में. इरशाद कामिल जी और जय वसावडा के लिए. लेकिन पटाखा शब्द के लिए कितनी अच्छी बात उन को गाने वाले लोगों ने की है पढ़िए. और ये भी सोचिये की आज़ादी मानि केवल शिक्षा या शौच नहीं, अपने शरीर के सौन्दर्य को पसंद करने की, उस की प्रशंसा सुनने की या उस की तस्वीर शेर करने की भी आज़ादी होती है. क्या यह भी अधिकार नही है ? स्त्री को सिर्फ एक ही व्याख्या में बंध करना कौन सा प्रोग्रेसिव मोर्डनिजम है ?


यह गीत जिस पे पिक्चराइज हुआ , वो आलिया भट्ट ने तो टेटू ही करवाया था ‘पटाखा’ लिखा हुआ ! बड़े बड़े मीडिया ने कवरेज किया था. गौरी खान के लिए भी न्यूज़ में बोम्ब शब्द का सौन्दर्य की प्रशंसा के लिए ही इस्तमाल किया गया है.  मुजे तो याद नहीं किसी महिलाने या खुद उन्होंने प्रोटेस्ट किया हो ! आखिर प्रशंसा ही तो है. देखिए :

http://aajtak.intoday.in/story/alia-bhatt-s-pataka-tattoo-secret-revealed-1-766915.html

timesofindia Firecracker-Alia-Bhatts-pataka-tattoo

https://www.missmalini.com/2016/06/07/gauri-khan-looks-like-bomb-photo/

 

इलिना डी क्रूज़ने तो अभी एक न्यूज़ में अपने लिए पटाखा शब्द का इस्तमाल साक्षात्कार में किया था और अनुष्का शर्मा ने भी.  एक बड़े न्यूज़पेपर की हेडलाइन में करीना कपूर के लिए भी इस्तमाल हुए.  मानि सेलब्रिटी अगर महिला हो, और अपने लिए पटाखा शब्द का खुद प्रयोग करे तो किसी को प्रोब्लेम नही. जय वसावड़ा अगर सुन्दरता के बखान में बोम्ब या पटाखा कहे तो दकियानूसी और रिग्रेसिव हो गया ?  क्या यह रिवर्स जेंडर बायस नहीं है ? ये स्क्रीनशोटस देखीये.

 

अभी देखा एक भारतीय टीनएजर लड़की का इन्स्टाग्राम आईडी. तस्वीरे नोर्मल है लेकिन उस ने नाम क्या रखा है देखो, और टेगलाइन क्या रखी है वो भी. मतलब जरुरी नहीं कुछ स्त्री को यह शब्द आपत्तिजनक लगे तो यह हर स्त्री की सोच हो ! :

Screenshot (5)

कई सारे गीत है लेकिन एक बड़ी फिल्म का अक्षय अनुष्का पर फिल्माया गया यह गीत देखिये. 52 लाख व्यूज़ है इसके भी. ‘पटियाला हॉउस’ फिल्म में अगर अक्षय कुमार ने गा लिया ” तेज़ तडाका है, लड़की पटाखा है” तो क्या अक्षय जिन की पत्नी टविंकल खुद आधुनिक बुध्धिमान नारी की मिसाल है और गुजराती में उन कि कताब का सर्वप्रथम परिचय मैंने करवाया था वो पर्सनली स्त्री के लिए बायस्ड सेक्सी शैतान हो गए ? महत्व की बता यह है कि इस गीत को एक स्त्री ने ही लिखा है. अन्विता दत्त ने. तो क्या यह स्त्री का नजरिया संकुचित हो गया स्त्री के लिए ?

गुजराती मीडिया में तो यह हेडलाइन में  खूबसूरत लड़की के लिए ‘फटाकडी’ शब्द का इस्तमाल बार बार  होता ही है. उस के भी उदाहरण है, लेकिन थक जाओगे सब पढ़ते. मगर ये एक वीडियो एक तस्वीर जरुर देखिए. एक कविता है कविता चोकसी की. दूसरी काव्यकृति है रक्षा शुक्ल की. काफी महीनो से है. दोनों में लड़की को शृंगारिक तौर पे ‘फटाकडी’ कहा गया है.  मुझे तो दोनों कृति अच्छी लगी. लेकिन एक शब्द भी किसीने इस के खलाफ कहा नहीं. कहना भी नहीं चाहिए. फ्रीडम ऑफ़ एक्सप्रेशन सर्जक का मौलिक और मूलभूत अधिकार है. लेकिन क्या ये दोगलापन नहीं है के औरत मस्ती में लड़की के बखान के लिए फटाकड़ी लिखे तो माफ़ और पुरुष कह दे तो नारी का पितृसत्ताक रवैये से घोर अपमान ? यह भी है रिवर्स जेंडर डिस्क्रीमिनेशन !

Screenshot (11).png

चलो , बहुत हो गया. इतने से जो लोग नहीं समजनेवाले वो तो यूं भी नहीं समजनेवाले. मान्यता से चर्चा नहीं होती. चर्चा होती है ठोस आधार पर, सही संशोधन पर. व्यक्तिगत आलोचना से परे, प्रमाणिक और निष्पक्ष सत्यशोधन के लिए.  जैसे यहाँ पे कर रहा हूँ. कुछ भोले लोगो को ट्रुथ को ट्विस्ट कर के प्रोवोक किया जाता है. अफवाहों से उकसाया जाता है, वो यह अगर खुल्ले मन से पढ़े तो कुछ समज आयेगा यही आशा है. यह है लेखक का सामाजिक उत्तरदायित्व की… लोग दूसरो से प्रोवोक हो के , किस पर जजमेंटल हो के नहीं मगर फेक्ट्स पे ओपिनियन बनाये. किसी को अन्याय न करे और मन संकुचित न रखे. थोडा हँसना भी सीखे. थोड़ा खुलापन रखे। हर बात को अपने ही पूर्वग्रह के तराजू से तौलोगे तो कभी मुस्कुरा नहीं सकोगे. बीमार हो जाओगे. पता नहीं जहा पे कुछ भी इरोटिक होता है , वहीँ कुछ लोग टीका करने के लिए बेताब रहते है. बाकी तो दिखते नहीं.

आखिर में बात करे जिस की तसवीर शेर की और कुछ अल्पमति लोगो को उस में गुजरात की नारी का अपमान दिखाई दिया वो पोस्ट की. पहली बता तो यह यह सुन्दरी जर्मन है. नाम है : लैला लोफायर. इन्स्टाग्राम के उसकी प्रोफाइल की लिंक ओरिजिनल पोस्ट में है ही लिकिन यहाँ पे रख दूं : https://www.instagram.com/leilalowfire/?hl=en

अगर विजिट करेंगे तो पता चलेगा कि उस की तो कई सारी बोल्ड तस्वीरे उस ने खुद पब्लिक में शेर की है. यूं भी कभी किसी स्त्री की तसवीर तब ही शेर करता हूँ जब वो उस ने खुद अभिनेत्री या मोडल के तौर पे पब्लिक के लिए खिंचाई हो. जो पब्लिक डोमेन में प्रसिध्ध हुई हो. न्यूड तो कभी शेर ही नहीं की. कुछ लोगो की सोच में जो ‘ओब्ज्कटीफिकेशन ऑफ़ विमेन’ है, वो लैला के लिए ‘सेलिब्रेशन ऑफ़ फिगर’ है. यह मैं नहीं कह रहा हूँ. उस के प्रोफाइल की टेगलाइन उसने खुद रखी है : Curls & Curves from Berlin, Germany ! कर्व्ज़ का मतलब समजाने के लिए डिक्शनरी की जरुरत नहीं. मैं तो जर्मनी गया हूँ, जर्मन लोगो के घर में उन के साथ रहा हूँ. थोड़ी जर्मन भी समज़ आती है. उसने हेशटेग भी जर्मन में रखा है ##Sexvergnügen यानि #sexWeEnjoy. पोडकास्ट भी काफी बोल्ड होते है उसके. और यह उसका हक़ भी है. जरुरी है की चंद गुजराती महिला जिसे आधुनिक फ्रेमिनिज्म मान के चलती हो उसी हिसाब से लैला को अभिव्यक्त होना चाहिए ? उस की इरोटिक फ्रीडम जुर्म है क्या ? और लगता है तो जर्मनी जा कर उन को समजाइए अपनी बातें. देखिये एक जर्मन मिडिया साक्षात्कार में उस का परिचय क्या लिखा गया.

मैं ने तो अपनी पोस्ट में हालाँकि लैला के बोल्ड विचार नहीं रखे. सिर्फ स्माइली के साथ हँसते हुए उस के रूप की प्रशंसा की. इस में पटाखा इत्यादि शब्द के लिए तो उपर सब सबूत रख दिए पुख्ता. और क्या गलत लिखा ? आभूषणयुक्त लिखा. ज्वेलरी के इश्तहार में फिमेल मोडल्स नहीं देखी ? प्रदूषणमुक्त लिखा. तो क्या इतनी सुंदर स्त्री के लिए गंदी लिख दूं ? आग लगा दे या धड़कन तेज कर दे लिखा वो तो बड़े नार्मल डायलोग है. नवलकथा में आते है. इंग्लिश में पढ़िए : my heart sets on fire / my heartbeats sound like bomb after seeing her. मुज़ से ज्यादा इरोटिक बाते लैला ने कही है. वो तो सिर्फ यही कहती है। तो वो भी महिला है. आदर्श महिला या सही फेमिनिज्म क्या है, यह चंद लोग तय करेंगे ? यह तो ओप्रेशन ऑफ़ विमेन हो गया.

तो क्या यह मामला कथित सम्भ्रान्त वर्ग अंग्रेजी में इसी एक्सप्रेशन के गाने भी सुन लेंगे लेकिन हिंदी में बिलख जायेंगे यह तो नहीं है ? पुरुष ‘स्टड ‘कहते है. वो तो सब सुन लेते है. देहात के लोक मुहावरे अश्लील  या चीप और बड़े लोग की भाषा में कह दो तो शिष्ट ? और यह सीमारेखा तय कौन करेगा ?  चिक-लिट् तो बड़े साहित्यकार कहेते है स्त्री के लिए छपती किताबो के बारे में. तो अंग्रेजी में चिक कहो वो नारी की अवहेलना नहीं हुई ? यह तो सामंतशाही हुई ! अभी दिवाली में काफी मेगेजिन आयेंगे जिन के कवर पर बिना वजह स्त्री होगी दिए के साथ. कभी जय की पोस्ट की चिंता करने वाली महिलाओने इस को ओब्जेक्टीफिकेशन मान के आवाज़ उठाई ?

पोस्ट नारी जाति पर नहीं एक सुंदर इरोटिक मोडल पर है. मैं ने तो सुंदर नारी को प्रकृति का उपहार कहा. यह हमारे संस्कृत साहित्य में है. यह भी लिखा के मत छुए. मानि उस का टीजिंग मत करे, सिर्फ अपने भीतर उस के सौन्दर्य के आन्दोलन को महसूस कीजिये. इस को जो लोग पोर्न मानते है उन को तो शायद पता ही नहीं, पोर्न क्या होता है. और आखिर में श्री, ऐश्र्वर्य कि सौन्दर्यलक्ष्मी ( लक्ष्मी भी सुन्दरता की देवी है) कहा और “भुवनमोहिनी” कहा. यह शब्द तो कृष्ण की बांसुरी का नाम है. दुनिया को मोहित करने वाली. यह क्या अपशब्द है ? मतलब, जो लोग संस्कृति की बात करती है, उन को संस्कृत आती नहीं. अच्छा है क्योंकि नारी के अंगसौन्दर्य का वर्णन तो रामायण, महाभारत या शंकराचार्य की सौन्दर्यलहरी या जयदेव के गीतगोविन्द में इस से कहीं ज्यादा मुखर है. लिंगपूजा का देश है. महाकवि कालिदास तो उन में विश्वश्रेष्ठ है. उन को किसी ने विकृत नहीं माना जिन को पर्वत में वक्ष दिखाई देते है मेघदूत में। यह तो पूरे अध्ययनग्रन्थ का विषय है, लेकिन मैं तो इस विरासत के साथ बड़ा हुआ हूँ.

इटाली या ग्रीस में प्राचीन प्रतिमाए है वो तो नग्न भी है. और हमारे देश में तो गुलामी से पहले के हर महान मंदिर में ( सिर्फ खजुराहो नहीं ) मोढेरा से महाबलीपुरम तक एसे शिल्प है जिस के बारे में भी मैं ने लिखा है. कल कोई आ के कहेगा की यह प्राचीन शिल्प या चित्र ‘ओब्ज्कटीफिकेशन ऑफ़ विमेन’ है, मेरी भावना आहत हो गई. केस कर के, गोलीबारी कर के इस को उड़ा दो. तो क्या कुछ लोगो की सोच की वजह से हेरिटेज एक्सप्रेशन को खत्म करना वाजिब है ?  यह सोच त्रासवाद की सोच है. ISIS और तालिबान ने बामियान में, ईराक में क्या किया ? उन की मान्यताओ को को जो पसंद नहीं , उन की धार्मिक भावना या फिर स्त्री की उन की बनाई हुई व्याख्या के खिलाफ जो है उसे नष्ट कर दो. क्यूँ ? सिर्फ कुछ लोगों ठेकेदारी कर के तय करेंगे कि एक्सप्रेशन क्या और कैसा होना चाहिए ? यह तो फ्रीडम ऑफ़ एक्सप्रेशन पे कुठाराघात है, जिस के पक्ष में सालों से सब चूप रहे एसे मौके पर भी मैं ने खुल के लिखा है. बलात्कार हो या टीजिंग. स्टेंड ले के लिखा है पुरातन मान्यता के खिलाफ. ओंर किलिंग, भ्रूण हत्या, किचन में स्त्री को बंध  मत करना, लव मेरेज की छूट देना, कुपोषण , रिग्रेसिव ड्रेस कोड सब पर लिखा. पढ़े भी नहीं होंगे यह लेख. लेकिन ओफेंस के नाम पर गला घोंटना और अपनी सेंसिटीविटी को पचे नहीं उस को वल्गर कहना यह कौन सी कांगारु कोर्ट है ? राइटर क्या ऑर्डर पे डिश पेश करने वाला वेईटर है जो हर कोई उस को सीखाएगा की कैसे जीना चाहिये ? अपने पर्सनल प्रोफाइल पे क्या रखना चाहिए या क्या लिखना चाहिए ? आज कहेते है यह आपत्तिजनक है, कल कहेंगे यह टी शर्ट आपति जनक है . तो क्या टी शर्ट उतर के खड़ा हो जाय कोई ? यह तो और आपत्तिजनक हो जाएगा !

खुशवंत सिंह ने कहा था कि श्रेष्ठ सेंसर बोर्ड हमारी अपनी आँखे है. पसंद न हो वो देखो ही मत. कृति को नहीं, अपनी आँखों को बंध कर दो. हर एक आदमी पर्सनल सेंसर बोर्ड ले के बैठ जायेगा तो हर एक पेरेग्राफ को लिखते बोलते समय सर्जक घर घर जा कर एप्रूवल पूछता फिरे क्या ? रूल्स है, संविधान है, जैसे उपर स्पष्ट किया की कहीं इस का भंग नहीं है. एक मिनिट टिके नहीं कोर्ट में भी एसा पर्सनल बायस से किया हुआ  बेतुका आक्षेप. इतने सारे ठोस सबूत तो यहाँ रख दिए है. उलटा मुज़े मानहानि के बदले में धन की प्रतीक्षा रहेगी. फेसबुक की स्पेस में फेसबुक तय करेगा क्या वल्गर है वो. उसके स्टैण्डर्ड में यह कतई आपत्तिजनक नहीं है. फ़रियाद के बावजूद उस ने पोस्ट हटाई नहीं. और बात अगर सामजिक स्वीकृति की है तो उस को सराहनेवाले बहुत ज्यादा है टीका करने वाले से. और समाज तो मान लो, बुरखा और घूँघट को स्वीकृति देगा, जीन्स को नहीं देगा तो के हर बात में नारी की स्वतंत्रता उस से भी तय करना जोखिमकारक है.

सिम्पल सी बात है. फेसबुक की पोस्ट कोई होर्डिंग नहीं है जो अपने आप दिखाई दे. यह पब्लिक प्लेस है यह कूथली – पंचात के लिए लोगोने पाला हुआ भ्रम है. मेरी पोस्ट या आर्टिकल किसी के घर की डोरबेल बजा के नहीं कहते के मुजे पढो. आप जब किसी को फोलो करते है, फ्रेंड बनते है या उस की पोस्ट सर्च करते है तब सोश्यल मीडिया की पोस्ट्स दिखाई देती है. या किताबे भी, फिल्मे भी. आप चोइस करते है. अगर पसंद नहीं आता तो रुक के देखते ही क्यों हो ? अनफोलो कर दो. ब्लोक कर दो , आगे चलो. आते ही क्यों हो ? हां, बात कर सकते हो कोमेंट कर सकते हो. यह आप का अधिकार है. उस को सुनना या जवाब देना न देना या मानना न मानना सर्जक का अधिकार है. फेक्च्युअल एरर होती है तब मैंने खुद काफी बार बिना कहे पब्लिकली इस का स्वीकार किया है. फेसबुक पोस्ट मेरा निजी आनन्द है, पुरस्कार थोडा कोई देता है ? लैला की तस्वीर से ज्यादा लाइकस तो दूसरे दिन मेरी खुद की कवर फोटो रखी तो मिली. अब पब्लिसिटी चाहिए किस को ?

लेकिन बात तो यह है कि कुछ तेजोद्वेश से, कुछ लोग इर्षा से. कुछ तो एटेन्शन सीकर असंतुष्ट भी है. कुछ भूतकाल में उन को सत्य सुना दिया उससे हर्ट हो गए उस के पोलिटिक्स की वजह से और कुछ इगो की वजह से पीछे पड जाते है. थोड़े बहुत नादानी की वजह से जेन्युइन सवाल उठा रहे है, वो शायद समज जाए. एक पर्सनल प्रोफाइल की फेसबुक और भारतीय सेंसर बोर्ड एप्रूव्ड तसवीर और भाषा वाली पोस्ट पे कुछ लोगो ने एसी प्रतिक्रिया दी जैसे पहली बार एसा देखा-पढ़ा हो. मतलब, सोचिये, अनजाने में विरोध में जुड़ के किसी की जूठ के आधार पर बनी मेलाफाइड साज़िश का आप हिस्सा तो नहीं बन रहे हो ? जय वसावडा ने जैसे बीच सडक पर लड़की छेड़ दी हो, किसी को अगवाह किया हो या बलात्कार कर दिया हो एसे रिएक्शन कुछ लोग दे रहे है. यह कोई देशभक्ति का महान कार्य है इस सोच कर जान से मार देने की धमकी को सराह भी रहे है ! जान तो उपरवाले की देन है, उस की मर्ज़ी तब ले लेगा. सुकरात और इसु और गाँधी को मार दिया तो और अमर हो गए उन के विचार.

मगर नुक्स और तो क्या ढूंढोगे मुज़ में ? शादी की नहीं को कोई अफेर या बीवी की प्रताड़ना की बात कर सके. कुंवारे इन्सान की गर्लफ्रेंडस होना तो गुनाह नहीं कहीं पे भी. मैं तो बिंदास जीता हूँ. फिर भी मैं तो किसी को सामने से मेसेज भी नहीं करता. किसी को जूठे वादे नहीं किये शादी के. चीटिंग नहीं की. घर पे आये तो विदा कर दिया इसे लोगो को. जो है वो पब्लिक में लिखता हूँ. प्राइवेट चेट नहीं करता. जैसा हूँ वैसा दीखता हूँ. मेरी आलोचना करने वाले काफी लोग दंभ करते है . पर्सनल लाइफ में एक चहेरा पब्लिक में दूसरा. मेरा तो यही चहेरा. शृंगाररस अगर मुजे प्रिय है तो खुल के कहता हूँ. व्यसन नहीं, शराब क्या चाय भी नहीं पीता. माँ की यथाशक्ति सेवा की. पिता की कर रहा हूँ. शिक्षा में भ्रष्टाचार देखा तो नौकरी छोड़ दी. कोई प्रवचन सामने से लिया नहीं. दान किया है मगर एक रुपये का कभी गबन नहीं किया. कलम या विचार को बेचा नहीं. मेहनत कर के यहाँ तक पहुंचा. आज तक परदे के पिछे कोई पोलिटिक्स नहीं किया. कितने सारे विषय पर लिखा है. अनेक जगहों पर बोला है. पैरन्टिंग और कृष्ण पर किताबे है सायंस पर है. कला, साहित्य, ज्ञान, प्रेम के बारे में लिखा है . तीन सौ लोगो का लिखित सन्देश है की मेरी किताब ‘जय हो ‘ पढ़ के आत्महत्या का विचार त्याग दिया. यह है मेरा एवोर्ड. पद्मश्री या नोबेल नहीं. समाज के बीच जा के बात रखता हूँ अपनी. हर विषय पे. कुछ आलोचकों की तरह मेरी सुई एक जगह पे जमी नहीँ रहती. विषयवैविध्य रखता हूँ अपार. लोकल सोच को ग्लोबल बनाने का ओपन एजेंडा है. और हमारी चैतन्यमय विरासत के मोती ढूंढ के नई पीढ़ी तक पहुँचाने का भी. जोर जबरदस्ती से बुलाता नहीं किसी को सुनने या किताब लेने. काम कर के पैसा लेता हूँ. एडवांस भी नहीं लेता. हां, दोस्तों को मदद करता हूँ. हर तरह से. मेरे सारथी को भी भाई मानता हूँ. तुच्छकार नहीं करता. पाठको को भी देता रहता हूँ. लोगो ने प्रेम दिया, इश्वर ने कृपा.

तो और कुछ न मिले तब जो हाथ में आ रहा हो उस की टांगखिंचाई के लिए कोई भी मुद्दा उछालो और वक्त बर्बाद करो बगैर स्टाफ के अकेले जी रहे आदमी का., खुद का भी. सब को अखरता यह है कि कोई इतने आनन्द या मस्ती में कुछ गलत किये बिना ही कैसे जी सकता है. असीम लोकप्रियता और प्रज्ञा बगैर पटाखों के जलन का धुँआ पैदा कर सकती है. मुजे दुःख यह नहीं होता कि मेरी आलोचना हुई. मुजे पीड़ा यह यह होती है मेरी वजह से मेरे लाखो चाहनेवालो को और कुछ बड़े महानुभाव जो मुज़े दिल से प्यार करते है उन को भी लोग खरीखोटी बेवजह सुना देते है. तब उन का विवेक पलायन हो जाता है. दूसरो को सलाह देते वक्त जिसकी दुहाई दी जाती है.  लेकिन आनन्द भी है के काफी लोगो का सच्चा चहेरा मुझे दिख जाता है इस में. नरसिंह महेता ने वैष्णव जन जैसे कुछ भजन लिखे तो सैंकड़ो दैहिक खुले शृंगार के रासरतिक्रीडा के पद भी लिखे. लेकिन फिर भी अंदर से आध्यात्मिक सन्त रहे, दूसरो को भी सही रास्ता दिखाया. आप को जो पसंद आये वह पढ़िए. महेता जी तो कहेंगे ‘ ऐवा रे अमे एवा रे’. गांधी की अहिंसा, चरखा और ब्रह्मचर्य के विचार मुजे पसंद नहीं है. लेकिन मैं गांधीजी को बहुत प्यार करता हूँ. उन्होंने छूट दे रखी है. जो ठीक लगे उस को ग्रहण करो. और बाकी सब छोडो.

अच्छा है आज का सो कोल्ड  फेमिनिज्म आया उससे पहले ‘लाल छड़ी मैदान खडी, क्या खूब लड़ी’ गाना आ गया. वर्ना शैलेन्द्र और शम्मी कपूर के उत्तरदायित्व पर ओब्जेकटीफिकेशन ऑफ़ विमेन की उंगलिया उठती ! खैर, दिवाली है. अमृत मंथन में विष की अंजलि निकलती है, लेकिन अमृत का कुम्भ. अपनी सडक जो शुध्ध नहीं करते कुत्तों या गंदकी से, ट्राफिक में बोल नहीं सकते,  वो ऑनलाइन विचारशुध्धि और विरोध का झंडा ले के खड़े है. यह कोई रियल इश्यु है ? दया आती है यह माहौल देख के जहा असली समस्या को पड़कार फैंक नहीं सकते. मगर कोई ईमानदार इंसान हाथ में आये उसे  तो सूली पे चडाने अंधेर नगरी के राजाजी घूम रहे है ! प्रसार माध्यमो के शब्दों के बारे भी में जिन का बेज़िक सामान्य ज्ञान नहीं है, वो खुद को लेखक या समाज के विवेचक बतियाते है.

मुजे अवश्य खेद है, अफ़सोस है के जिस का हेतु सिर्फ मुस्कान और आनन्द था उस वजह से कुछ लोग दुखी हो गए. जिन्होंने शालीनता से अपनी असहमति प्रगट की उन को प्रणाम. द्वेष तो मैं किसी के लिए रखता नहीं. कर्म का बंधन है वो. आसक्ति भी नहीं. मगर, कानून के दायरे में मुजे अपनी अभिव्यक्ति का हक़ है. और बहुत चीज है जिन के बारे में बोलना चाहिए. जैसे बीबीसी पर मैं प्रथम गुजराती पुरुष लेखक था जिस ने मासिक धर्म के बारे में स्त्री की वकालत की. यह भी मैं ही हूँ. और सौन्दर्य का रसिक भी मैं ही हूँ. चिदानन्द रूपम शिवोहम शिवोहम. मैं दूसरों की तरह नकाब नहीं पहनता डिप्लोमसी का. विरोध तो समझ बगैर विकृत कह के राजा रविवर्मा से ले कर राज कपूर तक किस का नहीं हुआ गुलामी के बाद जड़ता से हमारे यहाँ ? मगर खुल के जिन्होंने मेरा समर्थन किया उन का विशेष आभार.  वो तो बहुत सारे है. और उन के लिए मैं जीता हूँ. उन की दुआ चलती है साथ. अब कोई वाद विवाद नहीं. कोई अगर कुछ लम्बा खींचे तो शुभचिंतको को अनुरोध है कि यह ब्लॉग पोस्ट की लिंक शेर कर दो. जैसी जिस की सोच.

रजनीश जी भारत की एक प्राचीन बोधकथा बार बार सुनाते थे. गुरु-शिष्य साथ में थे और नदी में डूबती भीगे वस्त्रोवाली सुंदर महिला दिखाई दी. शिष्य ने कंधे पे रख के बचा लिया. गुरु क्रोध में आ गये. धर्म भ्रष्ट हो गया, विलास का विकृत पाप हो गया एसा सुनाते रहे. एक सप्ताह बाद शिष्य ने कहा. मैंने तो उस स्त्री को किनारे पे छोड़ दिया था. लेकिन आप ने तो अभी भी बिठा के रखा है !

लैला की तस्वीर और पोस्ट धृणा से शेर करनेवालों  ने और अभी तक एक छोटी सी मजाक को तूल देने वालो ने उस को अभी भी कंधे पे बिठा के रखा है ! 🙂 सब से बड़ा चिंता का विषय तो ऑनलाइन विश्व को इतना सीरियसली ले के जज बन जाना है. मैं तो अटल बिहारी वाजपेयीजी की तरह निरंतर काल के कपाल पर लिखता मिटाता हूँ, गीत नया गाता हूँ… मेरे बहुत सारे रस है. बहुत कुछ पड़ा है भीतर और एक बात पर अटक कर, भटकता नहीं हूँ. सो बाद में मेरी बहुत पोस्ट आ गई. लक्ष्मी और भारतीय संस्कृति पर लेख आ गया. मैं ने भी काम-प्रवास कर लिये काफी. और उत्सव आ गया. पटाखे भी सुनाई देने लगे बाहर. आप सब को दीपावली की हार्दिक शुभकामनाएं. मुजे जो पसंद नहीं करते उनको भी परमात्मा सुख दे, और थोड़ी सदबुद्धि भी ! 🙂

~ जय वसावड़ा #JV

 

 

 
1 ટીકા

Posted by on ઓક્ટોબર 16, 2017 in personal

 

ડૂબી છે જઈ ને નાવ, અમારી ક્ષિતિજ પર…. દુનિયાનો છે ખ્યાલ, કે પાર ઉતરી ગઈ !

પ્રેમ તો બદલાતી મોસમ છે, વરસાદની જેમ ભીજવે અને તડકાની જેમ સૂકવે ! લવર્સ જેમાં છેલ્લે ભેગા ન થાય એ કથાઓ વધુ રોમેન્ટિક હોય છે. કારણ કે એમાં પ્રેમીઓની વાર્તા પૂરી થાય તો ય પ્રેમ ક્યાંક જીવતો રહેતો હોય છે !

A bit of madness is key
To give us new colors to see
Who knows
where it will lead us?
And that’s why
they need us

So bring on the rebels
The ripples from pebbles
The painters,
and poets, and plays

And here’s to
the fools who dream
Crazy as they may seem
Here’s to
the hearts that break
Here’s to
the mess we make !



પીપલ લવ વોટ અધર્સ આર પેશનેટ એબાઉટ.

લા લા લેન્ડ ફિલ્મનો આ સંવાદ છે. તમે કશુંક જેન્યુઈન પેશનથી કરતા હો, તો લોકોને એમાં ખબર ના પડે તો ય રસ પડે છે ! બનાવટી સેલ્ફ ઓબ્સેસ્ડ દેખાડાની વાત નથી. પણ ખુદને ખતમ કરીને ય જીવતો રાખવાનું મન થાય એવા કોઈ શોખના ઝનૂનની વાત છે. આટલી હદે ફના થઈ જવાની કોઈ ચાહત હોય, તો એ વ્યક્તિ કે એની અભિવ્યક્તિમાં એક જાદૂઈ અદ્રશ્ય તાકાત ભળે છે. જે પર્સન એન્ડ એક્સપ્રેશનને બીજાઓ સાથે કનેક્ટ કરે છે.  આઈડિયા કે કન્ટેન્ટ પારકો ચોરી શકાય છે. સ્માર્ટ સ્ટ્રેટેજીઝ સકસેસની રચી શકાય છે. પણ આ પેશનની પ્યોરિટી ફિંગરપ્રિન્ટની જેમ આગવી અને એક્સક્લુઝિવ હોય છે. બિયોન્ડ બાયોડેટા. એમાં વધુ ને વધુ લોકોની લાઈક ઉઘરાવવાના વળગણને બદલે પોતાની ભીતર ઘૂંટાતી  વાત કહેવાનો ઉમળકો વધુ હોવાનો ! 

ફિલ્મના આરંભમાં એક ફૂલગુલાબી સપનું છે. પ્રેમીઓ રીતસર એકબીજાની જોડે આકાશના તારાઓ સુધી ઉડે એવું. પણ પછી સપનું સમાપ્ત થયા બાદનો ઉજાગરો છે. દુનિયામાં જે કંઈ સર્જન થાય છે, પછી એ સ્માર્ટફોનમાં ઉમેરાયેલા નવા કેમેરા ફીચરનું હોય કે કોઈ જગ્યાએ ચાલી રહેલી જળસંચય – વુક્ષઉછેર ક્રાંતિનું – એની પાછળ બળ હોય છે, થોડાક પાગલપનનું. બિટ ઓફ ક્રેઝીનેસ, ફૂલિશનેસ. અહીં મહત્વની વાત છે : બિટ. એની માત્રા થોડીક હોય તો એ મહેચ્છા બને પણ શાકમાં નમક હોય એમ. નમકનું શાક બનાવવાનું ન હોય. એ દીવાનગીનો ઓવરડોઝ કેવળ ઘેલછા પેદા કરે, અને સર્જનને બદલે બરબાદી નોતરે.

અહીં આરંભે મુકેલા  સોંગમાં ય એક બેકસ્ટોરી નરેટ થઈ છે. નાયિકાની પેરિસ રહેતી આન્ટીની. જેણે એક વાર એકદમ ચિલ્ડ, ઠંડીગાર એવી સીન નદીના પાણીમાં ખુલ્લા પગે જવાનું પરાક્રમ ( કે પાગલપન) કર્યું હતું. ઠૂઠવાઈને થીજી ગયેલા પગ છતાં મજા આવેલી છત વિનાના આકાશને નીરખવાની. અને એટલે વધુ એક વાર પણ  આવું એ કરશે એમ એને થતું હતું ! ડિટ્ટો, આર્ટીસ્ટીક પેશન. ભલે પછી એક ઝબકારા સાથે પ્રકાશ ફેલાવી ને ખરી પડતા દીવાસળીના ટોપકા જેવી આપણી નીયતિ હોય !

થોડુંક વાંચતા વિચારતા દરેક સિમ્પલ માણસને, આપણને બધા ને એક સપનું હોય છે : પરીકથા જીવી લેવાનું. કોઈ પાંખાળા ઘોડા પરનો રાજકુમાર ગુલાબ લઈને આવે..કોઈ સોહામણી પ્રિન્સેસ ઝરુખે એની વાટ જુએ ગીતો ગણગણતી…અને નદીકિનારે એક મસ્ત મજાના વિશાળ ઘરમાં નાચતા જ રહીએ એકબીજાની સાથે…બીટલ્સે ગાયેલું ને કે ઓલ યુ નીડ ઈઝ લવ. એટલે ચોકલેટો ખાતા અને પતંગિયાઓની પાંખે પોઢતાં બસ અમર પ્રેમના આનંદમાં લિવ્ડ હેપીલી એવર આફ્ટર.

પણ આવા તો હવે પિક્ચર પોસ્ટકાર્ડ ય છપાતા નથી. જમાનો બદલાઈ ગયો છે અને રિયાલિટીનો ટચ પરપોટાં જેવી કલ્પનાઓને ફોડી નાખે છે. આજે પ્રિન્સેસ બનવા કરતા ઇન્સ્ટાગ્રામ પર કેટલી લાઈક્સ મળી એ છોકરીઓ જુએ છે. પાંખાળા ઘોડા ને બદલે છોકરાઓ ઇન્સ્ટોલમેન્ટ પર કાર લઈને જોબ પર જાય છે એમાં. દુનિયા ઝપાટાબંધ ફેક થતી જાય છે. બધાને પોપ્યુલર થઈ બીજાના દિલ પર રાજ કરવું છે, પણ પોતાનું દિલ જોવું નથી. બધાને સ્પીડમાં આગળ જવું છે, પણ પાછળ શું છૂટે છે, એના પર ધ્યાન નથી.

મ્યુઝિક વોઈસ મટીને નોઈઝ થતું જાય છે. સ્વીટ મેલોડીઝ આર આઉટડેટેડ. નવી ધુન રચવા કરતા જૂની ઉપાડીને માત્ર ધમધોકાર બીટમાં ગોઠવી દો. ફિલ્મો ત્રણ દિવસનો વીકએન્ડ ઇનિશ્યલ મેળવવાની પ્રમોશન પ્રપોઝલ બની ગઈ છે. એટલે કોઈ મોટો સ્ટાર આજે બીજા મોટા સ્ટાર સાથે કામ કરતો નથી. ક્રિકેટ શાકબકાલાની હરાજી બની ગયું છે. ક્યો મેચ કોની સાથે રમાયો ને કોણ કેવું રમ્યું એની મેમરી હવે સ્ટોર થતી નથી એટલું બધું રમાય છે. એટલે રેકોર્ડ્સ કોલા ટીન ખુલતા ઉભરાતા ફીણની પેઠે કેવળ ન્યુઝ હેડલાઈન્સ બનીને રહી ગયા છે. ટીવી રિયાલીટી શો નાટક છે, અને ન્યુઝ જાણે કોઈ ડ્રામેટિક સોપ ઓપેરા છે.

ફૂડ પ્રિપેર નથી થતું, ઓર્ડર થાય છે. લવ કરવાનો ટાઈમ નથી. ફીલિંગ્સ સેલ્ફી ફોટો બની ગઈ છે. પોતાની જાતને પ્રાયોરિટીમાં મુકવાની. ખુદની શરતો જ રાખ્યા કરવાની, બીજાઓની જેન્યુઇનિટી જોવાની નહી. સુગંઘ વગરના રંગીન ફૂલોના બૂકેની જેમ રિલેશનશિપ દુનિયાને દેખાડવાનો ઈગો બની ગયો છે. કરિઅર બધાને ગમે છે, એમાંથી મળતા પૈસા માટે. એમાંથી મળતો આનંદ યાદ નથી. લાઈફ ફાસ્ટ છે. મિત્રો કોન્સ્ટન્ટ કોલ અને વોટ્સએપ ચેટમાં સચવાય છે. એટલે જ્યાં જેની સાથે હોઈએ ત્યાં એની સાથે હોવાને બદલે ફોનમાં હોઈએ છીએ. આંખમાં આંખ કે હાથમાં હાથ નાખી ફરવાના જમાના જુનવાણી થયા. ફીલિંગ્સ સાઈડ પર રાખીને ફાઈનાન્સ પર ફોકસ કરવાનો ફેઝ છે. છોકરીઓ ઈન્ડીપેન્ડન્ટ થટી જાય છે, અને છોકરાઓ ઇનડિફરન્ટ થતા જાય છે.

એવામાં કોઈ ‘લા લા લેન્ડ’ જેવી ફિલ્મ રિમાઇન્ડર આપે છે, કે કેવો હતો ઓલ્ડ ચાર્મ. કેવું હોય છે – ડ્રીમ પાછળ ભાગવાનું અને આસમાન મુઠ્ઠીમાં રાખવાની હોંશ પછી થોડાક સિતારાઓ પામીને રાજી રહેવાનું જોશ. કેવો હોય છે નેચરલ કોમ્યુનિકેશનમાંથી વિકસતો જતો પ્રેમ અને કેવું હોય છે, એક ગુમાવી દીધેલી પળ પછી ખોવાઈ ગયેલા પ્રેમપ્રદેશમાં જઈ, ફરી એ પ્રેમપદાર્થ ચાખી લેવાની તડપ અને એનો ખાલીપો ! સતાવતો એક સનાતન અફસોસ કે કાશ, આ સમયે આમ થયું હોત તો…જિંદગી કેવી જુદી દિશામાં હોત !  એટલે ગીત કહે છે કે, આ જામ તૂટેલા દિલોને નામ. આ જામ આપણે જ ઉભા કરેલા સંબંધો અને સ્મૃતિઓના ગૂંચવાડાને નામ !

લા લા લેન્ડ આંખનો ઉત્સવ છે. રંગોની બહાર, જાદુઈ ચાદરની જેમ પથરાતી લાઈટ્સ, પેઈન્ટિંગ જેવી ફ્રેમ્સમાં મઢાયેલા વિઝ્યુઅલ્સ  એન્ડ કોસ્ચ્યુમ્સ. કેમેરાના ફરતા હોવા છતાં નડતા ન હોય એવા એન્ગલ્સ. એ કાનનો ઉત્સવ છે. જરાક ‘સિટી ઓફ સ્ટાર્સ’ જેવા એના ગીતો સાંભળજો. પિયાનો પર વાગતી પેલી રૂંવે રુંવે રુદન ફેલાવતી સિગ્નેચર ટયુન. ‘અનધર ડે ઓફ સન’ની યુવામસ્તી. ‘સમવન ઇન ધ ક્રાઉડ’માં વ્યક્ત થતી સુખોની કુંવારી ઈચ્છાઓ. લવલી નાઈટમાં ધીરે ધીરે પાકતી કેરીની જેમ રંગ બદલતો રોમાન્સ. એ દિમાગનો ઉત્સવ છે. અવનવા પેઈન્ટર્સ અને ફિલ્મ્સના દીવાલોના મ્યુરલ પેઈન્ટિંગ્સથી લઈને બેકગ્રાઉન્ડમાં પડેલા સટલ લેયર્સ ઉભા કરતા રેફરન્સીઝની ભરમાર છે. બે લવર્સ ફિલ્મ જોવા જાય એ ય ‘રેબેલ વિધાઉટ એ કોઝ’ નામની હોય. લોસ એન્જેલસની ગ્રિફિથ ઓબ્ઝરવેટરીમા સાયન્સના કોસ્મિક બેકડ્રોપમાં રોમાન્સ નેવરબિફોર કોન્સેપ્ટ છે. ટિપિકલ લાગતો પ્લોટ હોવા છતાં એમાં વળાંકો એવા છે કે નેક્સ્ટ ૧૦ મિનીટ પછી શું થશે એ કળી ન શકો. બસ સાથે ચાલતા રહો એના પત્રોને નીરખતા. અને એ દિલનો ઉત્સવ છે. એ હાર્ટવોર્મિંગ ફિલ્મ નથી, ખુદ બ્લીડિંગ, થ્રોબિંગ હાર્ટ છે !

ઓલરેડી લા લા લેન્ડ પર ડ્રીમ ને પ્રેમની વાત એક વાર તો અનાવૃત કરી ગુજરાત સમાચારમાં ( તા. ૨૧/૧૨/૨૦૧૬). પણ વધુ વાત કેરેક્ટરના કરિઅર માટેના પ્રેમની. ઇટ્સ ઓલ્સો લવ લેટર ટુ એલ.એ. ( લોસ એન્જલ્સ યાને કોમર્શિયલ ડ્રીમ ફેક્ટરી એવું હોલીવૂડ !) એન્ડ લવ સ્ટોરી બિટવીન પર્સન એન્ડ પેશન ! અમસ્તા જ વર્ષમાં સૌથી વધુ ગોલ્ડન ગ્લોબ, બાફટા ને ઓસ્કાર એવોર્ડ્સ એને મળ્યા નથી. બીજી ફિલ્મો બે ચાર વર્ષ જીવશે. લા લા લેન્ડ તો ટાઈટેનિકની જેમ ટાઈમલેસ ક્લાસિક છે. વારંવાર એની રાઈડ લો એમ ગુડથી ગ્રેટ થતું જાય એવું ! સો, સ્પોઈલર્સ એહેડ.

***

રીડરબિરાદર રાહુલ ઠાકરે ‘લા લા લેન્ડ’ જોઇને લખેલું કે આ ફિલ્મમાં લવ જ નથી, સર્ચ ફોર એકસલન્સ છે. બંને પાત્રો તલાશ કરે છે, પોતપોતાના પેશનને ચેઝ કરવાના રસ્તાઓની. ઇટ્સ સ્ટોરી એબાઉટ આર્ટ, ટેલન્ટ એન્ડ હોપ. રિચ ફીલ ત્યારે જ ન  થાય જ્યારે ફાઈવ સ્ટાર હોટલમાં પાર્ટી હોય. એ ત્યારે ય થાય જયારે તમારી પાસે કશીક અદ્ભુત કળાત્મકતા કે વિચાર કે વિજ્ઞાન હોય. એને અંદરથી બહાર કાઢી, લોકો સુધી પહોંચાડી, લોકોને એ જ અનુભવમાં તરબોળ કરવાનો તલસાટ જાગે…એ છે પેશન. એક સાચો આર્ટીસ્ટ બીજા આર્ટીસ્ટ માટે જેલસી નહી, પણ રિસ્પેકટ અનુભવે ! ફિલ્મમાં સેબાસ્ટીયન ( રાયન ગોસલિંગ) મિયા ( એમા સ્ટોન)ને કહે જ છે કે “તું જેટલી રસપ્રદ છે, એટલું જ તારું લખાણ પણ નીવડશે જ. તારી કળા જોઈ શકે એ તો ભાગ્યશાળી હશે !

ખંત અને સમર્પણ વિના સફળતા મળતી નથી. પણ લા લા લેન્ડ સકસેસ, હેપિનેસ, લવ એન્ડ પેશનનો ચતુષ્કોણ છે. મહાન સફળતા મહાન ભોગ માંગે છે. કરિઅર પાછળ જાવ તો રિલેશન હાંસિયામાં રહે છે. રિલેશનને પ્રાયોરિટી આપો તો કરિઅરમાં પગથિયાં ઉતરી જવા પડે છે. આ બધા માટે અઘરું છે. ફિલ્મમાં કમાણીનું એડજસ્ટ કરવા મથતો નાયક એ માટેના પ્રોફેશનલ ફોટોશૂટમાં હાજરી આપે છે, એટલે વ્હાલી નાયિકાના પોતે જ આગ્રહ કરી કરાવેલા સોલો એક્ટિંગ શોમાં પહોંચી શકતો નથી. કેટલી વાર આ તો થયું હોય છે, આપણા બધાની જીંદગીમાં. પ્રોફેશનલ કમિટમેન્ટ નિભાવવા જતાં કમિટેડ લવરને રાહ જોતાં છોડીને પછી સોરી કહેવું પડે ! બે ય હાથમાં લાડવા ન રહે. “ હું સેલિબ્રિટી હોવાને લીધે મારી પત્નીએ મને હસતા મોઢે બાકીની દુનિયા સાથે વહેંચવો પડે છે !” એવું શાહરૂખખાને હમણાં કહેલું. મોટા ભાગે અંગત જીવનના ભોગે, એની કુરબાનીની લાશ પર જ તાલીમાર જાહેર જીવન ઘડાય છે. ગાંધીજી હોય કે નરેન્દ્ર મોદી.

ખરા સર્જકની જિંદગી પેઈનફૂલ જ હોવાની. બહાર ફૂલ વરસતા હોય ત્યારે અંદર લોહી ઝમતું હોય ! કારણ કે, સફળતા બલિ માંગે છે. સેક્રીફાઈસ વિના સકસેસ ના મળે એ તો મોટીવેટર્સ ઉછળી ઉછળીને કહે છે. પણ કઈ ક્ક્ષાના સેક્રીફાઈસ ? ખુલીને કોઈ કહેતું નથી કે સફળતાની વેદી પર એમણે પર્સનલી ક્યા સંબંધો અને કેવી શક્યતાઓ છોડી છે. પેશન લવમાં ય હોય અને કરિઅરમાં ય. પણ દરેક વખતે બે યનું બેલેન્સ થઇ શકતું નથી. એમાં ય હો, બંને પાત્રો કરિઅર ઓરીએન્ટેડ હોય તો ગમે એવી આધુનિક ફિલસુફીઓ કરીને ભલે જાતને છેતરે, ક્યાંક તો યુગલત્વનો લય ખોરવાય જ છે.

આ થયું સર્જકનું આંતરિક દુ:ખ. વળી પરફોર્મિંગ આર્ટીસ્ટનું જાહેર દુ:ખ એ કે, લોકો એની સમયસર કદર ન કરે. વિન્સેન્ટ વાન ગોહ જેવો મેધાવી ચિત્રકાર હોય કે મરીઝ જેવો શતાબ્દીવર્ષમાં ય શાનદાર રીતે ધારદાર લાગતો શાયર. એ ફેઈલ નહોતા ગયા, એમને સમજવામાં કે એમની કળાને આદર આપવામાં સમાજ ફેઈલ થયેલો. ‘લા લા લેન્ડ’ આ આરંભના દ્રશ્યમાં જ માત્ર રોટલા રળવા સામાન્ય હોટલમાં મહેમાનોના મનોરંજન માટે પણ હીરો જીવ રેડીને લાજવાબ સંગીત વગાડે છે. પણ ત્યારે કોઈનું ધ્યાન જ એના પર જતું નથી. બધા પોતપોતાનામાં મશગુલ છે. આ ચિત્ર છે આપણી સોસાયટીનું. બધા પોતપોતાનું ખાવામાં પડ્યા છે. કોઈને બીજાની ટેલન્ટ માટે ભાવ આપવો નથી. ખાસ કરીને, એ ગુમનામ હોય ત્યારે. માત્ર અચાનક એ સાંભળી ત્યાં આવેલી હીરોઈન જ મંત્રમુગ્ધ થઇ જાય છે. એને કદાચ આ દર્દ એટલે સમજાય છે કે, એ ખુદ બીજાના અપમાનો સહન કરી, કોફી શોપમાં વેઈટ્રેસનું કામ કરતા અભિનયના ઓડિશન્સ આપવા જાય છે. રિજેક્ટ થઈ કાયમ પાછી ફરે છે. હીરોઈન હીરોના પ્રેમમાં તો પછી પડે છે, પહેલા એની કળાના પ્રેમમાં પડે છે.

અને એ હીરો પણ એને સતત પ્રોત્સાહિત કરતો જ રહે છે, ઇન ફેક્ટ, ઝગડા પછી પણ ખાસ એને એક લાસ્ટ ચાન્સ ઝડપવા માટે આગ્રહ કરીને મનાવવા જાય છે. તો હીરોઈન હીરો પોતાની કળા સાથે કલદાર કમાવા સમાધાન કરે એનાથી અકળાય છે. આ એવા પ્રેમીઓ નથી, જે પ્રિયજનને પ્રેમના નામે બંધનમાં રાખે. એમનો પ્રેમ એકબીજાની ઉડાનનો પવન બને છે ! મિયા સેબાસ્ટીયનને પૂછે છે – હું મારી રીતે જે શો કરું એ લોકોને ન ગમે તો ? સતત બીજાઓને ગમાડવાના વેપારી દબાણથી અકળાયેલો સેબ જવાબમાં મીડિયોકર પબ્લિકને ગાળ આપે છે ! પણ સતત રિજેક્શન કોને ગમે ? જાતે કરેલો પ્રયાસ સુપરફ્લોપ થતા ભગ્નહ્રદય મિયા બધું સમેટીને સપનું છોડી વતન આવી જાય છે. ત્યારે દલીલોમાં એ સેબાસ્ટીયનને કહે છે : કોને ખબર ખરેખર મારામાં ઉંચી કક્ષાની પ્રતિભા ના પણ હોય. કાયમ ધક્કા ખાઈને અને જાકારો મેળવીને હવે થાકી ને કંટાળી છું. નથી જવું ફરી વાર મારું દિલ લઈને એને કચડવાની તક આપવા દુનિયા સામે હવે !

પ્રેમ હોય કે કારકિર્દી, ઉપરાછાપરી રિજેકશન ભલભલાને સેલ્ફ ડાઉટમાં મૂકી છે, નાસીપાસ થવાને લીધે નબળા બનાવી દે છે. હેડ અને હાર્ટ વચ્ચેનું કો-ઓર્ડીનેશન તૂટી જાય છે. આની સાથે જ સરસ રીતે ફિલ્મમાં એ વાત પણ મુકાઈ છે કે ભૂતકાળ, નોસ્ટાલ્જ્યા ગમે તેટલો સુંદર હોય. કાયમ માટે એની ભક્તિ કરી શકાતી નથી. જેમ ઓલ્ડ વર્લ્ડ મ્યુઝિકલ રોમાન્સની ફેન્ટેસીનું ડ્રીમ બહુ ગમે પણ આજે આવી ફિલ્મો ચાલે નહી. હવે આકરી ગંદી રિયાલિટી બતાવવાનું ફેશનમાં આવી ગયું ! ફિલ્મમાં જાઝ મ્યુઝિકનું મંદિર બનાવવાની હદે પૂજારી એવા હીરોને એનો મિત્ર પણ કહે છે કે જૂની ટ્રેડીશનમાં જ પડ્યો રહીશ તો ભવિષ્યમાં જવા અને જીવવા માંગતી નવી પેઢી સુધીં કેમ પહોંચવાની ક્રાંતિ કેવી રીતે કરીશ ? વીતેલા સમયની મધુર યાદો ગમે તેટલી ગમે, એમાં ઘર બનાવીને કાયમ રહી શકાતું નથી.

એટલે ફિલ્મના સેકન્ડ હાફમાં ગીતો ઓછા થાય છે. શોટ ટેકિંગમાં રેઈનબો મૂડ ડાર્ક થતો જાય છે. એન્ડ ધેર કમ્સ ક્લાઈમેક્સ. ઓલ્ટરનેટીવ રિયાલીટીવાળો અંત જ ફિલ્મને ફોરએવર ક્લાસિક બનાવે છે. અચાનક ફાસ્ટ ફોરવર્ડ થતી ફિલ્મ બતાવે છે કે સપનું અને સ્નેહ સાથે સાથે નહી ટકે, એમ માની અળગા પડેલા લવર્સમાં નાયિકા સફળ અભિનેત્રી બની છે, નાયકના આગ્રહથી ઝડપેલા કરિઅર ક્વેસ્ટના લાસ્ટ ચાન્સને લીધે. એની પાસે હવે પ્રસિદ્ધિ, સમૃદ્ધિ ઉપરાંત ફેમિલી છે. હાઈસોસાયટી હસબંડ અને એક ઢીંગલી જેવી દીકરી. અનાયાસ જ એ પતિ સાથે પુરાણા પ્રેમીએ શરુ કરેલી જાઝ ક્લબમાં જઈ ચડે છે. દિગ્દર્શક આપણને બતાવે છે કે નાયિકાની લાઈફ સેટ છે, જયારે એકલા રહેતા નાયકે એને જેની ઘેલછા હતી એ જુના સંગીતની ક્લબનું સપનું પૂરું કર્યું છે. પ્રેમિકાએ સૂચવેલું જ નામ પણ રાખ્યું છે. પણ એની પર્સનલ લાઈફ ખાલી છે. એકલા જ રહેવાનું, હાથે જ જમવાનું. એની બધી જાહોજલાલી એના પ્રોફેશનમાં છે.

એ બંને કે કદાચ આપણે ખોવાઈ જઈએ છીએ કે, જો એ બે સાથે હોત તો કેવું ફિલ્મી હેપી એન્ડિંગ થયું હોત ! પણ આજની જિંદગી એ બાળકોની પરીકથા નથી. સંવેદનશીલ ડાયરેક્ટર તમાચો મારી સચ્ચાઈમાં જગાડવાને બદલે હળવેકથી કડવી દવા ચાસણીમાં ઝબકોળીને આપે છે. બધું ક્યારે કોને મળ્યું છે ? દરેકનું આ જીવનમાં કશુને કશું તો છૂટ્યું જ છે. કાયમ માટે અધૂરું જ રહી ગયું છે ! ચાહ્યું એ બધું તો ના મળ્યું. બ્યુટીફૂલ મેસ વી મેઈડ. અને એ બેઉનો ઝળઝળિયાંભરી આંખે એકબીજાને સ્મિત આપતો, જૂના જખ્મો ખોતરવાને બદલે મૌન સંવાદ કરતો એ લાસ્ટ ગ્લાન્સ ! એમ્બિશનને લીધે હવે સાથે માણેલું અને કલ્પેલું લા લા લેન્ડ હવે માત્ર યાદો અને સપનાઓમાં જ છે !

ટ્રેનની સફરમાં જેમ સ્ટેશન આવે, એમ લાઈફની જર્નીમાં ઇન્સાન આવતા હોય છે. સ્ટેશનની જેમ જ એ થોડા સમય બાદ પસાર થઇ જતા હોય છે, આપણામાં એમની યાદો અને એમની હાજરી થાકી આવેલો બદલાવ મુકીને !  ડેમિયન શેઝ્લે ૧૯૨૭ની સાયલન્ટ ફિલ્મ ‘સેવન્થ હેવન’ની ચર્ચા કરી છે. જેમાં યુધ્ધમાં મરેલો સૈનિક એની ચાહતમાં ઝૂરતી પત્નીને છેલ્લે અચાનક દેખાય છે. મતલબ, કોઈ સાવ તો છૂટતું જ નથી. ઇન ડ્રીમ્સ, ઇન મેમરીઝ સેપરેટેડ લવર્સ આર ટુગેધર. અને માનો કે, સહિયારા સંગાથની ક્ષણ આવી જ નહી, તો ય લવ ઈમ્પોર્ટન્ટ નથી ? જેમ બજારમાં સકસેસ મળી જ નહી, તો શું પેશનનું મહત્વ ઓછું થઇ જાય ?

ફિલ્મ જેમ ઈમોશનમાં ખેંચીને આપણને થોડી કલાકો માટે જાત ભૂલાવી દે છે ,એમ લવલાઇફમાં ય ફીલિંગ અને ઈમોશન બાકી બધી જ વાસ્તવિકતા ઉપર છવાઇને એને ઢાંકી ન દે ? પછી એ લોસ્ટ લવના અધૂરપની વેદના અને પાસ્ટ મેમરીઝના આનંદની સંવેદના સાથે મળીને રચે છે, આપણું પોતાનું લા લા લેન્ડ. જ્યાં મૂનલાઈટ ઉપર આપણે લવરની સાથે ઉડી જઈએ છીએ. હકીકતને પેલે પાર… મનના મૃગજળમાં ! ( શીર્ષક : મરીઝ )

 ફાસ્ટ ફોરવર્ડ

“Take Your Broken Heart, Make It Into Art” (Meryl Streep)

ગુજરાત સમાચાર, ૫ માર્ચ, ૨૦૧૭.

* લા લા લેન્ડ ફિલ્મ પરનો આ પહેલાનો લેખ વાંચવા અહીં ક્લિક કરો : લા લા લેન્ડ ૧

 
7 ટિપ્પણીઓ

Posted by on માર્ચ 9, 2017 in cinema, feelings, personal, romance, youth

 

નોર્થ પોલ : યુવાનીની કહાની, યુવાનની જબાની…

IMG-20170228-WA0020.jpgજિતેશ દોન્ગા.

જણ પહેલેથી જ તરવારિયો. રીડરબિરાદર તરીકે વર્ષોથી મારા સંપર્કમાં. હું દર વખતે જવાબ ન આપી શકું, તો ય માઠું ન લગાડે…મીઠું લગાડે. એન્જીનીયર થઈને ય અવનવા બિઝનેસ કે સાહિત્યના આઈડિયાઝ મોકલાવે. ફુરસદે વાત કરે. પૂજ્યભાવનો તો હું જ માણસ નથી, પણ એનો પ્રિયભાવ પૂરો મારા પર.

વાચન સારું હોય તો લેખનના ઉભરા આવવાના જ.જે અંદર જાય એ બહાર આવે. જિતેશ પોતાના વિશે તો ઘણું લખતો રહે, પણ પહેલી નવલકથા ‘વિશ્વમાનવ’ લખી, એના વિમોચનમાં હું GLF માં પહોંચું એવો એનો પ્રેમાગ્રહ. હું વાંચી તો ન શક્યો પણ પહોંચ્યો જરૂર યુવા ચેતનાને પોંખવા. એ ઇ બુક સ્વરૂપે સારી વંચાઇ. જિતેશનું વિઝન સંકુચિત નહિ પણ ગ્લોબલ એટલે તાવડો સારો તો ઘાણવો સારો ઉતરે.

પછી જાતભાતની સફરો એણે ફિઝિકલી એન્ડ મેન્ટલી ખેડી એવું ફેસબૂક જોઈને ને અમુક વાતચીત પરથી જાણી શક્યો. બેંગાલુરું  પ્રતિલિપિમાં ગયા પછી પણ એક કથા લખવાનું ચાલુ રાખ્યું. મોટિવેશનનો જમાનો છે, પણ તો ય એણે ફિક્શન પકડી રાખ્યું. હું અંગત રીતે વાર્તા ને નવલકથા કે કવિતા જેવા સ્વરૂપનો ચાહક. સાહિત્યની સર્જકતાનો પ્રદેશ આ જ છે.

‘નોર્થ પોલ’ એની બીજી નવલકથા છે. હમણા જ મને મોકલી. હું અત્યારે બેહદ વ્યસ્ત વ્યાખ્યાનો ને પ્રવાસોમાં. ફોન પર વાત પણ ના કરી શકું. ઓન એનો જીદ જેવો આગ્રહ કે હું વિમોચન કરુ !

આખી તો ઈચ્છા છતાં હું વાંચી નથી શક્યો ઓન જે નજર નાખી એના પરથી એટલી વાત પકડાઈ ગઈ કે યુવાહવાની, જવાનીની વાત છે. વળી, વાત વેવલી નથી પણ વાસ્તવિક છે. ફ્લેવર ચગે એમાં યૂથ ને યંગીસ્તાનની. બાકી તો કેવી છે એ વાચક નક્કી કરશે.

જિતેશની વિશ એવી કે આ કથા મફત જ ડાઉનલોડ માટે મુકવી.ને મને સર્જકતા આમ સસ્તી થાય એ ગુજરાતીપણાનું અપમાન લાગે.  સબ કુછ નહિ મિલતા રેડીમેઈડ એ મારું સ્પષ્ટ સૂત્ર. પ્રસિદ્ધ થવા કરતા સિદ્ધ થવાનો મોહ વિશેષ. મફત બાબતો પોતાનું મૂલ્ય તો ઘટાડે જ, પણ માર્કેટ પણ બગાડે. આપણા દેશની ક્રિએટીવીટી ફ્રીની ટેવ પડી એમાં ક્રિલેટિવ લોકો ફીના મોહમાં પરદેશી થઈ ગયા ! જિતેશે કહ્યું કે એની વાર્તામાં તાકાત છે. જો તમને લાગે કે આ નવલકથા વાંચીને તમારામાં કશો બદલાવ આવ્યો, જો તમને લાગે કે લેખકે મહેનત કરી છે, અને જો તમારો આત્મા કહે કે લેખકને કશુંક આપવું જોઈએ તો જીતેશને તમે પેમેન્ટ આપી શકો એની સાઈટ પર.

એની વે, પણ જિતેશ લાગણીથી છલોછલ છે, તો એના પ્રેમનો પ્રતિસાદ આપવામાં સિદ્ધાંતો મને નડે નહિ. વળી કામ તો યુવાનોનું જ છે..યુવાન લેખક, યુવાનીની વાત કરતું પુસ્તક, ટાર્ગેટ ઓડિયન્સ પણ યુવાનોનું. અને યુવાઓ માટે આપણે કંઇ પણ કરવા હરહમેંશ હાજર. કારણ કે, ગમે છે એ દુનિયામાં રહેવું. ક્વોલિટી યુથ વોઇસને પ્રમોટ કરવો એ મારી નૈતિક જવાબદારી બને. દબાવ્યા વિના નવી ટેલન્ટ્સને યોગ્યતા હોય તો દિલથી ચાહી છે. જિતેશની વાતો તો મારા વિચારોનું એક્સટેંશન ગણાય. એનામાં જે કશુંક કરી દેખાડવાનો સળવળિયો છે, એ મને ગમે છે. પાછું તપ પણ કરે ને તૈયારી ય. ખાલી તક ને તારીફની તમન્ના પર જીવતો નથી.

તો હવે નવલકથા જેવી લાંબી વાતને બદલે, સીધી નવલકથા જ હાજર છે. નવી તાજગી ને મને ગમતું કોલેજકાળનું રિફલેક્શન તો એમાં મહેસૂસ થયું છે. શૈલી પણ ફ્રેશ છે.  એની ઈચ્છા મુજબ જ મારા દ્વારા લોન્ચ કરી આપણી સામે મુકું છું. રસ પડે તો મારો ધુબાકા. કરો ફ્રી ડાઉનલોડ ને વાંચો. આ રહી લિંક. કરો ક્લિક.

ઓલ ધ બેસ્ટ જિતેશ. કરો ફત્તેહ. થેન્ક્સ મને ગમાડવા માટે ને શાબાશ ગુજરાતીમાં જવાનીની મશાલયાત્રા આગળ વધારવા માટે 🙂

યે હુઆ ડિજિટલ લોન્ચિંગ ! નીકળી પડે નોર્થ પોલની સફરે…

 

North Pole – http://jiteshdonga.com/

 
12 ટિપ્પણીઓ

Posted by on ફેબ્રુવારી 28, 2017 in Uncategorized

 

પ્રેમ અને ડ્રીમ : યૂં હોતા તો ક્યા હોતા…

lala-2
‘લા લા લેન્ડ’ માથે ઘાત તો ધારેલી જ હતી. ભારતીય લિબરલ્સના વન વે સેક્યુલરિઝમમાં જેમ એક પક્ષ તરફ અઢળક ઢળવામાં આવે છે. જેમાં આજની ૨૭ ફેબ્રુઆરીએ ગોધરાનો ડબ્બો ૫૯ કારસેવકોના જીવ લેતો બાળવામાં આવેલો એ ભૂલાઈ જાય પણ ગોધરાકાંડનાં હવાલે રાજકોટના યુવકોની  isis બ્રેઈનવોશિંગ કરી શકે, એમ એની આનુષંગિક રમખાણોની ઘટનાઓ યાદ રહી જાય…બાબરી ઢાંચાના ઉદાહરણો દેવાય પણ મલબો પાડવાના બદલામાં ડી કંપનીએ સેંકડો નિર્દોષોને ભૂંજી નાખેલા, ને પછી ય ક્સાબ કંપની હુમલો કરવા પહોંચી ગયેલી એ બધું વિસારે પાડી દેવાય. આવું જ અમેરિકન લિબરલ્સમાં ગે અને બ્લેક જેવી સામાજિક ઉપેક્ષાનો ભોગ બનેલાઓનું છે. ‘મૂનલાઈટ’ જેવી સારી ( એવોર્ડ તો ઠીક, ઓસ્કાર નોમિનેશનનું એક લેવલ તો હોય જ છે, સાવ લાલિયાવાડી એમાં હોતી નથી. માટે નોમીનેટ થયેલ લગભગ બધી ફિલ્મો સારી, જોવાલાયક તો હોય જ. ) ફિલ્મમાં વળી ગે ને બ્લેક બેઉ દુખતી રગ એકસાથે પકડવામાં આવી છે. એટલે જો વધુ મજબૂત હરીફો સામે પ્રમાણમાં નબળી એવી ‘૧૨ ઈયર્સ એ સ્લેવ’ અપસેટ સર્જી શકે તો એનાથી બેહતર મૂનલાઈટ ઘણો મોટો અપસેટ સર્જી શકે.

આ ભીતિ ઓસ્કાર અગાઉ મેં જ નહી, કેટલાય રસિયાઓએ અગાઉ વ્યક્ત કરેલી જ. આ મેરિટ ખાઈ જતી અનામતપ્રથા જેવું છે. બાકી ઓલમોસ્ટ ઇન્ડિયન એવી ‘લાયન’ પણ ખરેખર સરસ ફિલ્મ છે. પણ એમાં ગે અને બ્લેકના ધજાપતાકા નથી એ કેમ ચાલે ? 😉 રૂપાળો અને રૂપાળી છોકરી રોમાન્સ કરે એ ભલે નેચરલ હોય તો શું થયું , બે કાળા અને એય બે ય છોકરા જ પરસ્પર કરે એ પ્રેમ મહાન કહેવાય શું ? 😛 ચાંપલાઓ વાહ વાહ  કર્યા કરે. લુપીટા નિયોગી અને ફ્રેડા પિંટોને આમ જ બધા બ્યુટીફૂલ બ્યુટીફૂલ કહેતા ફરતા હતા. કેટલાએ આ ‘હોટ બ્યુટીઝ’ના વોલ પેપેર ડાઉનલોડ કર્યા ? એના કરતા અનેકગણી વધુ વખત સલમા હાયેક ખાનગીમાં સર્ચ થઇ હશે. ભલેને એવોર્ડ ના મળે એને ! ( એક્ટિંગની વાત નથી,પોલિટિકલ કરેક્ટનેસના નામે “સૃષ્ટિ વિરૂધ્ધના સત્યો” ની વાહવાહી કરવાના ડોળની વાત છે, વાસ્તવ એનાથી ઉલટું હોય છે એમાં તો મોદી કે ટ્રમ્પને ટોચ સુધી પહોંચવાનો ચાન્સ મળે છે !)

આજે તો શૂળીનો ઘા સોયથી ટળ્યો. છેલ્લે ‘પોપટિયા પડદો પાડ’ જેવો ટ્રેજીકોમિક ભગો સર્જાણો પછી બેલેન્સ કરવા ‘ટાઈ’નાં વિકલ્પે ટોસની જેમ બેસ્ટ ડાયરેક્ટર એકને અને બેસ્ટ પિક્ચર બીજાને આપી બે ય ને સાચવી લેવાનું ગઠબંધન આપણા નાયબ મુખ્યમંત્રીઓ જેવું જુનું ને જાણીતું છે. એટલે લા લા લેન્ડને બેસ્ટ ડાયરેક્ટર અને મૂનલાઈટને બેસ્ટ પિક્ચર આપવામાં આવ્યું, એમાં બલા ટળી. નહિ તો બીજી દરેક ડિઝર્વિંગ ફિલ્મો સામે મૂનલાઈટ ગે બ્લેક સાગા તરીકે છવાઈ જાત. ઓવરરેટેડ એરાઈવલ તો એટલું કન્ડમ હતું કે એનો ચાન્સ જ નહોતો. પણ મૂનલાઈટ તો પાછું સારું ય હશે જ એનાથી તો. એમ તો મેલ ગિબ્સનનું હોય એટલે ‘હેકસો રીજ’ ને ડેન્ઝ્લનું હોય એટલે ‘ફેન્સીઝ’ પણ કમ નહી હોય ને ‘માનચેસ્ટર બાય ધ સી’ પણ વખણાયેલું જ છે.

જો કે, આ બધા લાસ્ટ મોમેન્ટ ડ્રામામાં એ ભૂલાઈ ગયું કે ગોલ્ડન ગ્લોબ અને બાફટાની જેમ લા લા લેન્ડ  તો ઓસ્કારમાં ય મેઈન સ્ટ્રીમમાંઆ વર્ષે સૌથી વધુ એવોર્ડ લેનારી ફિલ્મ બનીને રેરેસ્ટ ઓફ રેર હેટ્રીક કરી ચૂકી છે. આજે છવાઈ જનાર ફિલ્મ તો લા લા લેન્ડ જ હતી. , છે અને રહેશે. વર્ષમાં દરેક ક્વોલીફાઈડ એવોર્ડ્સમાં સૌથી વધુ એને જ મળ્યા છે, અને આજના ઓસ્કારમાં ય હાઇએસ્ટ, બેસ્ટ ડાયરેક્ટર સહિત. એ ય આજના જમાનામાં એક મ્યુઝિકલ રોમેન્ટિક ફેરીટેલને ! સો, yes you guessed it right – અપુન ને તો પહેલે સે હી બોલ દિયા થા, ક્યા  😛

આ ફુલણજી કાગડો તો હમો જાણે હક્કથી થઇ શકીએ એમ છીએ તો બેશરમ થઈને થશું જ. 😀 પણ ઓન સિરિયસ નોટ, અમસ્તી જ લા લા લેન્ડ બધે ઝંડા નથી નાખતી. લૂક, ૧૧ ઓસ્કાર તો લોર્ડ ઓફ ધ રિંગ્સ -૩ ને મળ્યા હતા ને એ ય સુપરહિટ ને સારી હતી જ. પણ યાદ તો તમને મહાન ફિલ્મોની વાત નીકળે તો ગેરેન્ટીથી ‘ટાઈટેનિક’ જ આવશે. મૂનલાઈટ પાંચ વર્ષમાં ભૂલાઈ જશે. પણ લા લા લેન્ડ ટાઈમલેસ ક્લાસિક છે. ‘સાઉન્ડ ઓફ મ્યુઝિક’ કે ‘કાસાબ્લાન્કા’ની જેમ. કોઈ એવોર્ડ નહોતા ને ફિલ્મ હજુ રિલીઝ થઇ હતી ત્યારે જ એના પર માત્ર જોઇને જ હમો કોઈ ફિલ્મમેકિંગના અનુભવ વિના માત્ર ઓડિયન્સના અનુભવે ફિદા થઇ ગયેલા એ હવે જગ જાહેર છે. એક લેખ લખ્યો છે ને હજુ કમ સે કમ બે-ચાર લખી શકું એટલી અનુભૂતિ તો મારી પાસે છે. આજે જે થયું એ જ તો એક્ચ્યુઅલી ફિલ્મનો ક્લાઈમેક્સ પણ છે જ ને ! ઓલ્ટરનેટ રિયાલીટીમાં હેપી હાર્ટ ને એક્ચ્યુઅલ એન્ડ પોઈન્ટ પર અચાનક જ હેવી હાર્ટ ! આથી મોટી ઐતિહાસિક અંજલિ ડાયરેક્ટર ડેમિયનને બીજી કઈ હોય ?  જરાક વાર માટે, થઇ ગયું ને બધા ઓસ્કાર  જોનાર ને ને લેનાર ને ય કે….યૂં હોતા તો ક્યા હોતા ! ધેટ્સ લવ, ધેટ્સ લાઈફ. આ માટે ય લા લા લેન્ડ કાયમ માટે યાદ તો રહેશે જ  નવી પેઢીઓને !

તો વાંચો  ‘લા લા લેન્ડ’ જોઇને ૧૭ ડિસેમ્બરની મધરાતે ચાચા ગાલિબનાં આ જ ટાઈટલ સાથે લખેલો આ લેખ, જે ૨૧ ડિસેમ્બર ૨૦૧૬ના રોજ ગુજરાત સંચારના અનાવૃતમાં છપાયો હતો.  એ ય વિચારજો કે ફિલ્મ ભલે અંગ્રેજી હોય, એના વિષે લખવાનો ઠેકો અંગ્રેજીનો જ નથી. અંગ્રેજીમાં લખાયા એની પહેલા ગુજરાતીમાં ય બંદાએ આવો લેખ  માતૃભાષામાં ઓરિજીનલ લખેલો છે. રસિયા હો તો આ તારીખ પછીના કે આસપાસના અંગ્રેજી લેખ સાથે એની ક્વોલીટી પણ સરખાવી લેજો  🙂 ફિલ્મના તો રાજકોટ ગેલેક્સી સિનેમાંના સહકારથી સ્પેશ્યલ શો કર્યા , અને આ લેખકડાના ભરોસે રીડરબિરાદરો એ એ હાઉસફુલ કર્યા…એ દાસ્તાન બહુ  જાણીતી છે. પણ  હજુ ય મેળ પડે તો એના શો કરવા છે, ને  વધુ લેખ પણ લખવા છે !

lala-1

બિના પંખો કા એક પરિન્દા, દુનિયા જીસ કો દિલ કહેતી હૈ, તેરી પાક હંસી કી આહટ સુન કે ઉડ જાતા હૈ (ઈરશાદ કામિલ)

la-la-land-featured-2

લવના મોસ્ટ મીનિંગફૂલ કોન્વર્સેશન્સ ક્યારે થાય? સ્વીત્ઝર્લેન્ડના પહાડો પર? કાશ્મીરના બગીચામાં? ફાઈવસ્ટાર હોટલની લોન્જમાં? એરબસ એ-૩૮૦ના બિઝનેસ ક્લાસમાં? ઝાકઝમાળ ક્રિસમસ પાર્ટીમાં? લક્ઝુરિયસ હવેલીના ભવ્ય બેડરૃમમાં? ઓવર ધ ડ્રિન્ક ઈન બાર?

ના. એ થાય રાત્રે કે ઢળતી સાંજે ચાલતાં ચાલતાં! પ્રિફરેબલી, આસ્ફાલ્ટની કાળી સડકો પર. બહુ બધા અવાજો અને અવરજવર ન હોય, દિવસની રોજીંદી ઘટમાળના કામ સૂરજ સાથે ઢળી ચૂક્યા હોય, મોબાઈલમાં વાગતી રિંગોમાં ઓટ આવે, થાકેલું ડીલ અને જરા ભરાયેલું દિલ હળવા થવા માટે ઝંખતું હોય, અને મનગમતી કંપની સંગાથમાં હોય, કોઈપણ રેન્ડમ ટૉપિક પર નોર્મલ વાતો બંધ જ ન થાય… વાટ (રસ્તો) ખૂટે, પણ વાતો ન ખૂટે!

હળવે હળવે ચમકતા તારા શીતળ પવનની ધીમી લહેરોમાં ગૂંથીને રૃપેરી ચાંદની આસપાસ રેલાવતા હોય કે ઢળતી સંધ્યાની કેસરી રતુમડી ઝાંય વૃક્ષોના પાંદડામાંથી ચળાતી આવતી હોય, કાં પંખીના ડહૂકા કાં ખળખળ વહેતા પાણીનું બેકગ્રાઉન્ડ મ્યુઝિક હોય… ને આવું કશું ન હોય, તો ય બે ધડકતા દિલ હોય, બસ!

આમાં શબ્દોનું બહુ મહત્વ નથી. આવા રોમેન્ટિક કોન્વર્સેશન્સમાં મૌન પણ બોલતું હોય છે. ઈનફેક્ટ, આંખો અને જીભ જુગલબંધી કરીને જાણે ઓટોમેટિકલી કોરિયોગ્રાફ થતું નૃત્ય રચતા હોય ત્યારે!

આ એવી મોમેન્ટસ છે, જે પૂરી થઈ ગયા પછી પણ પસાર થતી નથી! ઈનફેક્ટ, નાની નાની આડીઅવળી વાતો ભૂલાઈ જાય તો ય એ વખતે જે આનંદનો અહેસાસ થયો હોય છે, એ ભૂલાતો નથી! આ ફિલીંગ તો ધીરે-ધીરે સંવાદ અને સંગાથના સમાપન પછી પણ ‘ગ્રો’ થયા કરે છે. બીજમાંથી ફૂટતા ફૂલના છોડની જેમ એ મોસમ બદલાય એમ ખીલતી જાય છે!

સિનેમાઘરના અંધકારમાં કોઈ સભર ફિલ્મ જોયા પછી પણ આવી જ તૃપ્તિના ઓડકાર લાંબા સમય સુધી આવ્યા કરે છે. શૉ પૂરો થયા પછી પણ રીલ દિલોદિમાગમાં ફર્યા કરે છે. ફરી ફરી, ફરી ફરી એ રિ-વિઝિટ થયા કરે છે.

અને એક સીટ પર બેઠાં-બેઠાં એક અનોખા વિશ્વની સફર ખેડાયેલી એની યાદની મોસમ ઝરતાં-ઝરતાં પારિજાતની માફક કોમળ કોમળ સુગંધ પ્રસરાવ્યા કરે છે, ભીતરમાં!

***

આપણે બધા એકલા જ આવ્યા છીએ આ ધરતી પર. સ્વજનો મોટા કરે છે. મોટા થયા બાદ એ જ સ્વજનો બંધન લાગે છે, કારણ કે પોતાની પાંખ ફૂટે એની ઉંચી ઉડાન ભરવી હોય છે. ત્યારે જ મળી જાય છે, કોઈ સ્ટ્રેન્જર.

આપણાથી અલગ રીતે, અલગ પરિવારમાં, અલગ વાતાવરણમાં, અલગ વ્યક્તિત્વ સાથે ઉછરેલી કોઈ વ્યક્તિ… જે મળ્યા બાદ અજાણી નથી રહેતી. મજાની બની જાય છે.

શરૃ શરૃમાં હોય છે, સિમિલારિટિઝનું શેરિંગ. સરખા શોખ, સરખી વેદના, સરખી મંઝિલના હમસફર. અને થોડું અલગ પણ હોય છે કશુંક. જે રહસ્ય પેદા કરીને ખેંચે છે, ચૂંબકની જેમ!

પછી બે અજાણ્યાઓ આવે છે એકબીજાની કરીબ. મહેસૂસ કરે છે આત્માનું સંગીત અને આત્મીય બની જાય છે, એના અદ્રશ્ય તાલ પર! ખુદ સાથે વીતાવેલો જે સમય કંટાળો આપે છે, એ જ સમય કોઈ પ્રિયજનના સથવારે રૃપાળો થઈ જાય છે.

નાની નાની ઈંટોથી આખી ઈમારત ચણાય, અને એક આકાર બની જાય, એમ જ સેંકડો નગણ્ય લાગતી ક્ષણોની પાંદડીઓ બાજુબાજુમાં જોડાઈને એક પુષ્પ રચી દે છે, ધીરેથી ઉઘડીને મહેકતું! જેટલી સ્મોલ લિટલ મોમેન્ટ્સ વધુ, એટલો ફીલિંગનો સિમેન્ટ પાક્કો!

એવું થાય ત્યારે રચાય છે, સંગીત. ડુ યુ નો? મ્યુઝિક ઈન એન ઓલ્ડેસ્ટ આર્ટ! ચિત્રો ય માણસે પછી દોર્યા હશે. પણ પહેલાં તો સાંભળ્યું હશે સંગીત! પ્રકૃતિ પાસેથી, પોતાનાઓ પાસેથી. સૂર અને સ્વર. એમાંથી પ્રગટયું હશે નૃત્ય. તબલાં હોય કે બાંસુરી, વાયોલીન કે સિતાર, ગિટાર કે પિયાનો, ઢોલ કે સંતૂર… મ્યુઝિક એક મેજીક છે. મ્યુઝિક ઈઝ શેડો ઓફ લવ. જ્યાં પ્રેમ છે, ત્યાં ગીત છે, સંગીત છે.

એની તાન છાતીમાં રહેલા હૃદયને જેમ કઢાઈમાં મોહનથાળ તવેથાથી હલાવવાનો હોય એમ વલોવે છે. લાગણીઓની સરવાણીઓ સંગીતના સથવારે એકરસ થાય છે! જ્યાં શબ્દની સરહદ પૂરી થાય છે, ત્યાં સંગીતનું ભાવજગત શરૃ થાય છે.

મ્યુઝિકનું મેજીક લવ ફ્યુઅલ છે. પ્રેમની વસંત હોય કે બ્રેકઅપની પાનખર, આપણી વ્યક્ત થઈ ન શકતી લાગણીઓને સંગીતની લાઈફ સપોર્ટ સીસ્ટમ મળે છે! એમાં ય ફિલ્મો ન હોત, તો સંગીતના સાઉન્ડનું વિઝ્યુઅલ કોમ્બિનેશન સાથેનું અમરત્વ ન હોત!

ખાલી વાદ્યો વાગે તો ઘોંઘાટ થાય. રાગ અને રાગડા વચ્ચે પણ તફાવત હોય છે. મ્યુઝિકનું ય રિલેશનશીપ જેવું છે. બેઉમાં સુખ ત્યારે જ મળે જ્યારે ‘રિઝોનન્સ’ હોય. રિઝોનન્સ એટલે બે વેવલેન્થ મેચ થઈ જાય, એકબીજામાં બધા સૂર, અને સ્વર ભળી જાય, જેમ ગરબામાં ડ્રમની બીટ સાથે પગના ઠેકા આપોઆપ જુદા-જુદા હોવા છતાં મેચ થઈ જાય, એવું કંઈક. ફ્રીકન્વન્સીની ફાઈન ટયુન્ડ હાર્મની.

અને આવું સંગીત જ્યારે ફિલ્મી પડદે રણઝણે ત્યારે જો અભિનય અને કહાનીનો સ્ટ્રોન્ગ સપોર્ટ હોય, તો વગર ધ્યાનશિબિરે સમાધિ લાગી જાય!

પણ હા, એ માટે પ્રેમભીનું દિલ જોઈએ. મ્યુઝિકનું વાવેતર એ વિના ઉગી શકતું નથી. પ્રેમભીનું નહિ, તો પ્રેમભગ્ન હૃદય પણ ચાલે. જે પુરું થાય એ તો ભૂલાઈ જાય. પણ જે અધૂરું હોય એની તડપ શેરડીના મીઠા રસ ચૂસાઈ ગયા પછી ફાંસ જીભમાં ભોંકાઈને ધીમે ધીમે લાલ લોહીની ટશર કાઢે, એમ ભોંકાયા કરે!

પછી ગીત પડઘા બની જાય, સ્પર્શ પ્રેત બની જાય! ક્યારેક બે જણ મળે, ત્યારે એકબીજામાં ઠંડીમાં ટૂંટિયુ વાળી ધાબળાં નીચે ઢબૂરાઈને સૂતી હોય એવી પોતાની પ્રતિભા તણી શક્યતાઓ મનમીતના સહવાસમાં સફાળી ઠેકડો મારીને જાગી જાય. આપણી અંદરની રોશનીની અચાનક આપણને ઓળખાણ થાય.

પણ એલિઝાબેથ ગિલ્બર્ટ ‘ઈટ, પ્રે, લવ’માં લખે છે તેમ એવું ઢાંકણું ઉઘાડવા પૂરતું, છાલ ઉતારી ગર બહાર કાઢવા પૂરતું જ સોલમેટનું અવતારકૃત્ય હોય, એમ ક્યારેક એ વિખૂટા પડીને એવા દૂર ફંગોળાઈ જાય કે એમને મિસ કરીને રાહ જોવી કે ભૂલીને આગળ વધવું એ સમજાય નહિ.

એક સમયે જે ગીત મિલનના મહોત્સવનું હતું, એ પછી વિરહની વેદનાનું બની જાય. સંગીત એ જ છે, સંગ એ રહ્યો નહિ!

***

ફૈઝ અહમદ ફૈઝની મશહૂર એવી ટચૂકડી રચના છે : _વો લોગ બહુત ખુશકિસ્મત થે, જો ઈશ્ક કો કામ સમજતે થે… યા કામ સે આશિકી કરતે થે… હમ જીતે જી મસરૃફ (વ્યસ્ત) રહે, કુછ ઈશ્ક કિયા… કુછ કામ કિયા! કામ ઈશ્ક કે આડે આતા રહા, ઔર ઈશ્ક કામ સે ઉલઝતા રહા… ફિર આખર તંગ આકર હમને દોનોં કો અધૂરા છોડ દિયા!_

સાહિત્ય કે સિનેમાની કહાનીઓમાં ઈશ્ક હોય છે, પણ એના પાત્રો દેખાવ પુરતું કશુંક કામ કરતા હોય છે. રિયલ લાઈફમાં કામ મોટે ભાગે પ્રેમને ખાઈ જાય છે. બધાના સપના મોટાં થઈને, આગળ વધીને નામ કે દામ કમાવાના હોય છે. કોઈ કહેતું નથી કે મેચ્યોર થઇને પ્રેમ કરીશું!

એટલે તો કવિતા કરતાં સફળતાના પુસ્તકો વધુ વેચાય છે. પૈસા જોઈએ છે, પ્રાઈવસી જોઈએ છે, ગાડીબંગલા ને દોલતશોહરત જોઈએ છે. લાઈફનું સેટલમેન્ટ જોઈએ છે. અને એ બધા પાછળ દોડવામાં મોહબ્બત ડ્રાઈવિંગ સીટમાંથી કારની ડિકીમાં ફંગોળાઈ જાય છે, હપ્તે હપ્તે!

કોમ્પ્રોમાઈઝ એન્ડ કોન્ફલિક્ટ્સ લવનું ભક્ષણ કરી જાય છે. પ્રેમની મોસમ વાસંતી હોય ત્યારે ગુલાબી ધુમ્મસનું સૌંદર્ય હોય છે. પણ સમયના તાપમાં એ શબનમ, એ બાષ્પ ઊડી જાય છે. ને રહી જાય છે, બળેલા બાવળિયાના કાંટાળા ઠૂંઠા અને ચીરાઇ ગયેલી કડવી વાસવાળી ડામરની સડકો !

લવ ઈઝ એ ડ્રીમ. મેઘધનુષી સપનું હોય છે પ્રેમ. એક એવી દુનિયા જ્યાં સિતારાઓની સફર પરીઓની પાંખે ઊડીને કરી શકાય, એવી સૃષ્ટિ જ્યાં ફૂલો ગાય અને પતંગિયા નાચે, એવું વિશ્વ જ્યાં ચોકલેટની ખૂશ્બુ હોય અને વાઇનનો કેફ. જે મસ્ત મધુર જગત બહાર કશે ન હોય, પણ આપણે પ્રેમમાં હોઇએ કોઇના તો આપણી અંદર રચાવા ને ઉઘડવા લાગે ! જ્યાં કાંટા વિનાના લાલચટ્ટક ગુલાબો હોય અને આંખોમાં મોરપીંછ આંજેલા હોય ! જ્યાં સ્મિત એ ગીત બની જાય, અને વાતોમાં મ્યુઝિક સંભળાવા લાગે. જ્યાં કોઇ વૃધ્ધ કે જૂના થાય જ નહિ, હંમેશા યુવા અને તરોતાજા રહે ! જ્યાં પ્રકાશસંશ્લેષણની જેમ સનશાઇનના ઘૂંટડા પીવાતા હોય અને મૂનલાઇટના ચોસલાં ચવાતા હોય ! જ્યાં મેજીક કાર્પેટ પર વગર વિઝાએ પૃથ્વીની સફર થતી હોય અને રોમાંચના ઘૂઘવતા મોજાં અંદર સમંદર ડોલાવતા હોય !

આવો માયાવી કલ્પનાલોક એટલે લા લા લેન્ડ. કલરફૂલ મ્યુઝિકલ ડાન્સિંગ એવો પ્રેમનો પ્રદેશ, પરીલોક. આપણે જ્યારે ઉંધેકાંધ પ્રેમમાં પડયા હોઇએ ત્યારે આ વન્ડરવર્લ્ડના દરવાજા ખૂલે છે, અને એની સોહામણી રળિયામણી ઝલકનો આપણને રોમ રોમ સ્પર્શ થાય છે. એક અર્થમાં દરેક કળા, સિનેમા, સર્જન અને લા લા લેન્ડ છે. વાસ્તવ ભૂલાવી દેતી રંગબેરંગી દુનિયા !

પણ રોમાન્સના ડ્રીમલેન્ડથી આગળ ડ્રીમ્સ હોય છે લોકોને. પોતાની ઈનબિલ્ટ પેશનના, હિડન ટેલન્ટના, મહત્વાકાંક્ષાના. જેમ બહુ ચમકતું ગિફ્ટ રેપર પાતળું હોય પણ ખરબચડું લાકડું એનાથી લાંબુ ટકે, એમ જ લવનું લા લા લેન્ડ બ્યુટીફુલ છતાં ઓછી આવરદાનું તકલાદી નીવડે છે. પોતાની જાતને દુનિયાના રિજેક્શન સામે કમિયાબીના રેકગ્નિશન તરીકે મૂકવાનું ડ્રીમ લોંગ લાસ્ટિંગ છે.

રાજકારણીઓ કે ઉદ્યોગપતિઓ મોટી ઉંમરે પણ એમાં એક્ટિવ હોય છે. અને એમ્બિશનના ડ્રીમ સેક્રિફાઇસ માંગે છે. ભોગ માંગે છે, બલિ માંગે છે. તમારી ફીલિંગ્સનો, તમારી માસૂમિયતનો, તમારી ફુરસદનો.

પ્રેમમાં હોવું ને રહેવું તો નવરા માણસોનું કામ છે. એટલે જ પ્રેમ એકધારો એવો ને એવો હંમેશા રહી શકતો નથી. સ્વભાવ બદલાય છે, પ્રાયોરિટી ચેન્જ થાય છે. ઓપ્શન વધી જાય છે સુખી થવાના ! અને પ્રેમની કિંમત ચૂકવીને પોતપોતાના સપના પર ચોકથી અલગ-અલગ દિશામાં ફંટાઇ જતા એક રસ્તાની જેમ રિયલ લાઇફમાં મોટા ભાગના પ્રેમીઓ જુદા થઇ જતા હોય છે.

બાયોડેટામાં સ્પાઉઝના નામ લખાય છે, મ્યુઝના યાને આશિક-માશૂકના નહિ. સારા હોય એ વિશ કરીને ગુડ ફ્રેન્ડસ રહે, ને બાકી જેમ કોલેજના બડી ક્લાસમેટ્સ ધીરે ધીરે વૉટ્સએપ ગ્રુપ સિવાય મળતાં જ ન હોય, અને એકબીજાથી દૂર પોતપોતાના સંસારમાં ખોવાઇ જાય એવી ઘટનાઓ બની જાય છે.

પણ રહી જાય છે, દિલના ખૂણે પીપરમિન્ટ જેવી પેલી લા લા લેન્ડમાં વીતાવેલી ઉડનખટોલા જેવી મેજીક મોમેન્ટ્સની ખટમીઠી યાદ !

સ્વ. રાવજી પટેલની કવિતા છે : “એકલતામાં પણ ભીડ જામી કેટલી ? આ કો’ક મીઠી છોકરી જેવી હવા… મુજને ઘસાતી જાય. કાંટા બેઉ છલકાતાં, વધી અંધારાની હેલી. ડગલું ભરાતું માંડ ત્યાં, રોમ પણ જરી ઊંચુ ન થાય એવો હવાનો પાશ ! આ પુલની પેલે તરફના લોકમાં થોડું ફરી આવું. ડગલું ભરાતું માંડ…. રે, એક જણની ભીડનો મને ન્હોતો જરીએ ખ્યાલ !”

આ વૉટ્સએપમાં ટૂચકા ફેંકતો કવિ નથી. એટલે અહીં પારદર્શક, વજનહીન એવી હવા કવિને સ્પર્શે છે, એમાં દબાણ લાગે છે. હવા દેખાય નહિ, અનુભવાય. એમ કવિને છૂટી ગયેલા / રહી ગયેલા પ્રેમની અદ્રશ્ય યાદ ઘેરી વળે છે, જે સતત એમની સાથે જ ચાલે છે. પણ એમના સિવાય બીજા કોઇને દેખાતી નથી !

સૂસવાટા મારતા પવનમાં પર્વતશિખરે ફોટો પાડો, તો ફોટામાં એ આપણને ધસમસતો મહેસૂસ થતો પવન કોઇને દેખાય નહિ, પણ એનું પ્રેશર આપણને તો ખબર હોય !

પોએટ્રી હોય કે પિકચર, એનો ક્વોલિટી ટેસ્ટ એ જ છે કે, એમાં ખોવાઇ ગયા પછી આપણને એવી વાતો યાદ આવી જાય છે કે, જે હજુ સુધી યાદ છે કે કેમ, એની આપણને ય ખબર નથી હોતી !

પ્રેમ એટલે જ પરમનો મારગ છે, જ્ઞાન નહિ. ઈર્શાદ કામિલ એટલે જ કહે છે કે સમજદાર લોગ પ્યાર નહિ કર સકતે, સિર્ફ કારોબાર કર સકતે હે ! માઇકલ ફોકસડે લખે છે, એમ ‘લોસ્ટ ઈઝ એ પ્લેસ વ્હેન યુ એન્ડ આઈ મીટ !’ ક્યાંક ખોવાઇ જશો, તો પ્રેમને જડશો કે પ્રેમ તમને મળશે ! જસ્ટ લાઈક લા લા લેન્ડ. લિજેન્ડરી મૂવી !

***

માત્ર ૩૧ વર્ષના ડેમિયન શેઝલે ત્રીજી જ ફિલ્મ તરીકે બનાવેલી ‘લા લા લેન્ડ” ખામોશીમાં કોઇ થિએટરમાં જુઓ તો રૃંવે રૃંવે ઈશ્ક રાસડા લેવા લાગે ! ઑસ્કાર માટે હોટ ફેવરિટ ફ્રન્ટરનર ગણાતી આ ફિલ્મ ટાઇટેનિક ક્લાસનું દિલની આરપાર નીકળી જતું, ના કાયમ દિલમાં જ ડેરાતંબુ તાણીને રહી જતું અમર સર્જન છે.

વૉટ એ મૂવી ! જાણે સરોવર પર વરસાદ પડતો હોય કમળો અને ગુલાબોની સાક્ષીએ એવું લાગે જોતી, ના ના અનુભવતી વખતે ! લા લા લેન્ડ ઓલ્ડ રોમેન્ટિક મ્યુઝિકલ ચાર્મનો રિમાઇન્ડર છે. જરાય ડ્રામેટિક નહિ. છતાં ભારોભાર ડ્રામા ઊભો કરતા વાતચીતના સંવાદ, દેવતાઇ અસર ઊભી કરતા એના ચિરસ્મરણીય અને શબ્દોમાં ય ઊંડાણ ધરાવતા ગીતો, અને ફેન્ટેસીના માધ્યમે કહેવાતી રિયાલિટીની દાસ્તાન ! ઈટ્સ ફેસ્ટિવલ ઓફ કલર્સ.

આંખો, ભાવ, સ્પર્શથી વાત કરતા બે પાત્રોની કહાની લા લા લેન્ડ છે. મિયા (એમા સ્ટોન) એક વેઇટ્રેસ છે, પણ ‘રંગીલા’ની મિલીની જેમ સપના જુએ છે. એને એક્ટ્રેસ બનવું છે, પણ પારાવાર રિજેક્શન જ મળ્યા છે. ચાન્સ એન્કાઉન્ટરમાં એની પાસેથી પોતાની પર્સનાલિટી જેવી વિન્ટેજ ખખડધજ કાર લઇ પસાર થઇજતો સેબસ્ટીયન (રાયન ગૉસલિંગ) જાઝ મ્યુઝિકનો દીવાનો જુવાનિયો છે. ફિલ્મની જેમ જ એનો નાયક રેબેલિયસ ટ્રેડિશનલીસ્ટ છે. જૂની ભૂલાતી ભૂંસાતી જતી ખૂબસુરતીને નવા રૃપે રજુ કરીને બચાવી લેવાના સપના જુએ છે.

વાસ્તવની ઝીણી ઝીણી કતરણો પરોવીને કલ્પનાનો ચંદરવો ફિલ્મમાં રચાય છે. સિનેમેટાગ્રાફી અને લાઇટિંગ વિન્ટેજ છતાં બ્રાઇટ ટેક્નિકલર ટેક્સ્ટચર ઊભું કરે છે. બીજી મુલાકાત બંનેની થાય છે, એમાં કશુંક કનેકશન છે, એવું દર્શકને દેખાય છે પણ પાત્રોને થતું નથી.

પછીની મુલાકાતમાં અંતે એકબીજા નજીક આવે છે. નજીક પાર્ક થઇ હોવા છતાં પોતાની ગાડી દૂર છે, એવો દેખાવ કરી છોકરીની સાથે ચાલવા જતો હીરો, એમાં લિટરલી સિન્ડ્રેલાના ગ્લાસ સ્લીપર્સની જેમ શૂઝ બદલાવી થતું નૃત્ય અને સમીસાંજે રચાતી ફેરી ટેલ જેવી દોસ્તી… અને નિર્દોષ યુવા હૈયાઓનું થિએટરના અંધકારમાં જરાક નજીક સરકવું અને શરીરથી નહિ મનથી ઓગળવું અને ‘સિટી ઓફ ડ્રીમ્સ’ એવા લોસ એન્જલ્સમાં ભટકવું, પોતાની નવરાશના ખાલીપાને પ્રિયજનની સોબતથી ભરવી…

બેઉ નજીક આવે છે, સપનાના માધ્યમે. કારણ કે, બેયને કોઇ ઓળખતું ન હોય એવી ભીડમાંથી બહાર નીકળી ઉપર ઊઠવાના ઓરતાં છે. ફિલ્મની શરૃઆતમાં જ (અગેઇન, રંગીલાના ટાઇટલ સોંગ જેવી જ ભાવના ધરાવતા) ટ્રાફિક જામમાં ફસાયેલી કારના છાપરે કૂદકા મારતા યંગસ્ટર્સની દિલફેંક મસ્તી, એનર્જી અને સપનાની તાકાત બતાવાઇ છે. શરૃ શરૃમાં બેઉ એકબીજાની મદદ કરે છે. એકબીજાની અંદર પડેલી શક્યતાઓને પ્રેરણા આપી ઢંઢોળે છે. પણ ડ્રીમ્સ અધૂરાં હોય, ત્યારે પ્રેમ મધૂરો લાગે છે !

મીટિંગ ટુ મેટિંગની યાત્રામાં મીનિંગ ત્યારે બદલાય જ્યારે બેઉના કે બેમાંથી કોઇનું ડ્રીમ પુરું થાય, અને ત્યાંથી એ નજીકમાંથી દૂર સરકતું દેખાય કે બીજાને એના જજમેન્ટ્સમાં અસલામતી લાગે કે ફીલિંગ હોય પણ ટાઇમ બચે નહિ, એકબીજા માટે એ ટાંકણી પરપોટાંને ફોડી નાખે !

પાર્ટનર અને કરિઅર વચ્ચેની કશ્મકશ વાળી ટિપિકલ લાગતી વાતને એકદમ ફ્રેશ નોવેલ્ટી સાથે રજૂ કરાઇ છે. પિકચર પરફેક્ટ લાગતો રોમાન્સ કોઇના ય વાંક વિના ક્યારેક કેવી રીતે દીવાલ પરના રંગો કુદરતી ઝાંખા પડે એમ ફેડેડ થતો જાય… અને (સ્પોઇલર એલર્ટ) પારો-દેવદાસની જે એક ક્ષણ એવી સર્જાય જ્યાં પ્રેમની મુલાકાત સિમ્બોલિક રીતે બતાવાયેલા કેકના ધુમાડાનીજેમ મીઠાશને બદલે આંખો બાળી ગૂંગળાવે…

ફિલ્મના જ ગીતમાં ગવાય છે એમ… સિટી ઓફ સ્ટાર્સ, હુ નૉઝ ઈઝ ધિસ ધ સ્ટાર્ટ ઓફ વન્ડરફૂલ એન્ડ ન્યુ, ઑર વન મોર ડ્રીમ આઈ કેન નૉટ મેઇક ટ્રુ ! અને લા લા લેન્ડ ફિલ્મની સાથે આપણે પણ ફીલ કરતાં થઇ જઇએ છીએ.

આ ફિલ્મ ઓર્ગેઝ્મિક કુંડલિની જાગરણ જેવી છે. ગમે તેટલું લખો, એની અનુભૂતિને શબ્દોમાં ઢાળવી શક્ય નથી. એમાં લેયર્સ પણ એટલા બધા છે ! ગ્રીફિથ ઓબ્ઝરવેટરીના પ્લેનેટોરિયમમાં ‘રેબેલ વિઘાઉટ કૉઝ’ ફિલ્મમાં લોકેશન જોઇ ધસી જતા પ્રેમીઓ ગળાબૂડ પ્રેમમાં છે. ત્યારે હીરોઇનનો ડ્રેસ વાયબ્રન્ટ ગ્રીન છે. પણ પહેલું કન્ફ્રન્ટેશન બે વચ્ચે તડ પાડતું થાય ત્યારે દીવાલોનો રંગ ઉદાસ એવો ડલ ગ્રીન છે !

ફિલ્મનું સિમ્પલ સ્ટોરીટેલિંગ પણ બદલાતી સીઝન મુજબ ચેપ્ટર પાડીને કરાયું છે. બંને પાત્રોની રિલેશનશિપના ચેન્જ થતાં ગીઅર દેખાડવા ! એક જગ્યાએ ‘કાસબ્લાન્કા’ ની બારી પાછળ પેરાપ્યુલી લખેલું દેખાય છે, એ લા લા લેન્ડ જેવી કહાની ધરાવતી ૧૯૬૪ની ફ્રેન્ચ ફિલ્મને અંજલિ છે. ફૂટપાથ પરની દીવાલો પરના વિન્ટેજ પોસ્ટર્સ હોય કે કળાને અવગણી પોતાનામાં જ ખોવાયેલો રહેતો સમાજ બતાવતા દર્દીલા છતાં રમૂજી દ્રશ્યો હોય…

કરિઅરમાં રિજેક્શનનું દર્દ ઈમોશનલ આઉટબર્સ્ટ જેવા સીનમાં હીરોઇન કહે છે, એ આપણો ય અનુભવ હોય એમ લાગે. હીરો જેઝ મ્યુઝિક માટે જે પેશન ફીલ કરે એ આપણા ય જોશેઝનુનનું પ્રતિબિંબ લાગે. સામાન્ય માણસને ય સમજાય અને એક્સપર્ટસ પણ જેના લેયર્સ ઉકેલી શકે એવી ફિલ્મો રેર હોય છે.

લા લા લેન્ડ યાદ દેવડાવે છે કે ફિલ્મો કેવી હોય ને શા માટે બને. એના જ સંવાદ મુજબ પેશોનેટલી જે કરો, એ બીજાનું ધ્યાન ખેંચે જ. અને એ ય બતાવે છે કે કરણ જોહરો તથા આદિત્ય ચોપરાઓ કેવા કન્ફયુઝ્ડ છે, નવી જનરેશનને બતાવવામાં !

જે સપના આપણને ભેગાં કરે, એ જ ધીરે ધીરે વિખૂટાં ય પાડી શકે. અને પછી રહી જાય, અંદરોઅંદર જ ઘૂંટાતી એક અફસોસની વાત.. એક પળ માટે વીતેલી જીંદગીનું કામ છે કહીને ઈશ્કના ‘મરીઝો’ ખુદાને ગમે તેટલી વીનવણી કરે… જીંદગી કે સફર મેં ગુઝર જાતે હૈ જો મકામ, ફિર નહીં આતે !

પોતપોતાની કરિઅર તરફ જતાં બેઉ પાર્ટનર વિચારે તો છે કે, ‘આપણું’ ( સાથે ) ભવિષ્ય શું, લેકિન… આપણે જે ચોઇસ કરીએ છીએ, એના ટપકાંઓનો ગ્રાફ જોડાઇને આપણી કિસ્મતના વિધિલેખ લખી નાખે છે.

પછી ફરી જવું હોય છે, ફુર્સત કે રાતદિનમાં પણ જઇ શકાય છે ખરું ? અને ગાલિબે લેખન શીર્ષકની એક લીટીમાં કહી એવી ઑલ્ટરનેટિવ રિયાલિટી લા લા લેન્ડનો માસ્ટર ક્લાઇમેકસ છે. કાશ, આમ જો થયું હોત તો… તો આપણી જિંદગી કેવા અલગ માર્ગે ત્યાંથી ફંટાઇ હોત !

ફિલ્મના કેરેક્ટર્સ અને સ્ક્રીપ્ટ રિમાઇન્ડર આપે છે : બધા આખી જીંદગી ખજાનો ભેગો કરતાં કરતાં એક જ ખજાનો શોધે છે : પ્રેમનો ! ટુ લવ, એન્ડ ટુ બી લવ્ડ ! આંખોથી કામ લેતા અભિનેતાઓ અને સંગીતકાર તથા સર્જકને સલામ.

*ઝિંગ થિંગ*

‘લવ ઈઝ એન્સર ઓફ ઓલ વ્હાયઝ…’ (અદ્ભુત ફિલ્મ કોલોટરલ બ્યુટીનો સંવાદ)
la-la-land-festival-poster

 
16 ટિપ્પણીઓ

Posted by on ફેબ્રુવારી 27, 2017 in cinema, feelings, romance

 

ચિહ્નો કોઈ વિરામના એમાં મળ્યાં નહિ, કોણે લખી આ જિંદગીને વ્યાકરણ વિના !

spkl1

આખું આયખું એવા કામમાં વીતાવવાનું  ?- જે કરવું ગમતું ન હોય, પણ જેની જરૃર ન હોય એવી ચીજો ખરીદવા કરવું પડતું હોય !

—————

કયામત સે કયામત તક.

યાદ છે, હિન્દી સિનેમાની ફોર્મ્યુલા મસાલા ઢિશૂમ ઢિશૂમ ફિલ્મોથી તાસીર બદલાવી દેનારી આ ફિલ્મ? બ્લોકબસ્ટર હતી – ‘પાપા કહેતે હૈ બડા નામ કરેગા’ થી ‘અકેલે હૈ તો ક્યા ગમ હૈ’ વાળા ગીતો ધરાવતી આ રોમિયો-જુલિયેટ બ્રાન્ડ લવસ્ટોરી.

એ ફિલ્મનું દિગ્દર્શન કરેલું આમીરના કઝીન મન્સૂર ખાને. સગા કાકાનો યુવાન દીકરો. મન્સૂર ખાનના બાપ હિન્દી ફિલ્મ ઈન્ડસ્ટ્રી પર દાયકાઓ રાજ કરનારા દિગ્ગજોમાં એક નાસિર હુસેન. ‘તુમસા નહીં દેખા’થી ‘જબ પ્યાર કીસીસે હોતા હૈ’ બનાવનારા. ‘તીસરી મંઝિલ’ના પ્રોડયુસર. ‘યાદોં કી બારાત’ અને ‘હમ કિસીસે કમ નહીં’ના ડાયરેક્ટર. મન્સૂરને પૈસાની કમી હતી નહિ. અને અનલાઈક ફિલ્મી કિડ્સ, એ અમેરિકામાં કોર્નેલ યુનિ. અને પછી ટેકનોલોજીમાં અલ્ટીમેટ ગણાતી એમ.આઈ.ટી.માં સાયન્સ ભણેલો! દિગ્દર્શક તરીકે ભરજુવાનીમાં પહેલી જ ફિલ્મમાં કેટલાયની તકદીર બદલાવી નાખી : આમીર ખાન, જૂહી ચાવલા, આનંદ મિલિંદ, ઉદિત નારાયણ, અલકા યાજ્ઞિાક, સિનેમેટોગ્રાફર કિરણ દેવહંસ વગેરે વગેરે.

પછી પણ સેન્સિબલ ફિલ્મ્સ બનાવી  ‘જો જીતા વહી સિકંદર’, ‘અકેલે હમ અકેલે તુમ’, શાહરૃખ-ઐશ્વર્યાવાળી ‘જોશ’. ત્યારે ય સિક્કો ચલણી હતો. અને આજે તો હિન્દી ફિલ્મોમાં ટિકિટબારી પર સૌથી વધુ પૈસા ઉસેડી શકતો મેગાસ્ટાર કઝીન આમીર સાવ ઘરનો છે જ. અને પબ્લિક તો આજકાલ વોટ્સએપનું ગ્રુપ નથી છોડી શકતી!  માલમિલકત તો દૂરની વાત છે. ફિલ્મસ્ટારોની ઝલક મેળવવા ધાર્મિક દર્શન જેવી ધક્કામુક્કી કરે છે.

પણ વર્ષો પહેલા મન્સૂર ખાને ફિલ્મ ઈન્ડસ્ટ્રી જ નહિ, મુંબઈ શહેર પણ છોડી દીધું! આજે તો આમીરની જૂની ઓળખાણો વટાવવા લોકો કોમર્શિયલ ફાયદો જોઈને દોડી જાય, ત્યારે મન્સૂર વર્ષોથી તામિલનાડુના હિલ સ્ટેશન કૂનૂરમાં એના બેકગ્રાઉન્ડના પ્રમાણમાં નાનકડા રળિયામણા મકાનમાં પરિવાર સાથે રહે છે, અને ખેતી કરે છે!

spkl2પત્ની ટીના અને ટીનએજર સંતાનો પાબ્લો અને ઝયાન પણ જોડે છે. નીલગિરિની પર્વતમાળા પાસે ચીઝ બનાવે છે. થોડા વખત પહેલા પરિવાર સાથે બે વર્ષ માટે આખા ભારતની યાત્રા કરી હતી. એક આજે અપ્રાપ્ય એવું નાનકડું પુસ્તક ‘થર્ડ કર્વ’ બનાવીને વિદ્યાર્થીઓમાં વહેંચ્યું હતું. જેમાં ચમકદમક અને માત્ર આર્થિક વિકાસ પાછળની આંધળી દોટ સામે સાયન્ટિફીક સમીક્ષા સાથે લાલબત્તી હતી.

મન્સૂર કહે છે કે ”ફિલ્મોમાં ક્યાંક મને લાગ્યું હતું કે હું સેકન્ડહેન્ડ બની ગયો છું. કોઈના આઇડિયાથી ઈન્સ્પાયર થાઉં છું કે પછી અન્ય કોઈ (પ્રેક્ષકો-વિતરકો-સ્ટાર્સ)ને કેવું લાગશે એ વિચાર્યા કરું છું. પણ પ્રકૃતિ સાથે ખેતી કરવી એ ફર્સ્ટહેન્ડ એક્ટિવિટી છે. ઓરિજીનલ ક્રિએટીવિટી. બધો આનંદ મૂકીને ઉતરેલી કઢી જેવા મોં રાખી ફકીર બની જવું એમ નહિ. પણ સુખસગવડોથી જીવતાં જીવતાં એટલું ધ્યાન જાગૃત બનીને ગાંધીજીની જેમ રાખવું કે આપણી તૃષ્ણા બેહિસાબ, બેસુમાર છે. પણ આ ધરતી, પર્યાવરણ જે આપે છે એ મર્યાદિત છે!”

વાતો કરવી સહેલી છે ત્યાગની. અને ખિસ્સા ખાલી હોય ત્યારે તો બધા કરતાં જ હોય છે, પણ લક્ષ્મીથી લાઈમલાઈટ બધું જ હાથવગું હોય ત્યો એ છોડીને ફિલ્મી રોમેન્ટિક યંગથીંગ્સની જેમ દુનિયાથી દૂર શાંત સુંદર કુદરતના ખોળે એક કોટેજ બનાવી સ્વર્ગની સાધના કરવી એ અઘરું છે. ઈમ્તિયાઝ અલી શહેરમાં રહીને એ સૂફી જીંદગી વીતાવે ને પડદા પર દર્શાવે છે. મન્સૂર ખાને તો કોઈ હલ્લાગુલ્લા મીડિયા એટેન્શન વિના જ એનો અમલ વર્ષોથી કરે છે.

એકચ્યુઅલી મહાવીર સ્વામીએ આવી જ વાત કરેલી કંઈક.

***

બે ઘડી બહુ અટપટી ધાર્મિક ફિલસૂફીઓ અને હથોડાછાપ ઉપદેશના ભયભીત કરી દેતા વ્યાખ્યાનો ભૂલી જાવ. એક ડિફરન્ટ મોડર્ન પરસ્પેક્ટિવથી વિચારો. મહેલોમાં રહેતા કસાયેલા શરીરવાળા યોદ્ધા રાજપુત્ર મહાવીર ‘બી વન વિથ નેચર’ થવા માટે ચૂપચાપ બધું રજવાડું છોડી એક્ઝિટ લઈ ગયા. નેચરલ મીન્સ નેચરલ, એટલે વસ્ત્રો પણ નહિ, આભૂષણોનો ઠાઠઠઠારો નહિ. જીવદયા અને અહિંસા એટલે કે ઓછામાં ઓછું મેળવવાનું. કશુંક છીનવી લેવું કે – જરૃરથી વધુ ભોગવવું એ ય હિંસા છે.

કુદરતના કાનૂનમાં ક્યાંય પરિગ્રહ એટલે કબજો, સંગ્રહ, માલિકીભાવનું પઝેશન પ્લસ ગ્રીડ નથી. માટે અપરિગ્રહમાં રહેવાનું. કોઈ જીવજંતુને પણ નડવાનું નહિ. કોઈ યંત્રના ઉપયોગ વિના (જેમ કે પૈડાંવાળો રથ) કે પશુની એનર્જી (જેમ કે, ઘોડો-બળદ) ચૂસ્યા વિના માત્ર ચાલીને જ જેટલો થાય એટલો વિહાર કરવાનો. સૂર્યાસ્ત ઢળે ને પંખીઓ જેમ માળામાં આવીને સૂઈ જ જાય એમ અંધારું થાય એટલે ભોજન એ પહેલાં જ કરીને જંપી જવાનું. અજવાળાં સમયે ઉઠી જવા માટે! એન્વાયર્નમેન્ટ કન્સર્નની રીતે કહો તો મિનિમમ રિસોર્સીઝ એટલે મિનિમમ ફૂટપ્રિન્ટસ. સ્પિરિચ્યુઅલ એંગલથી કહો તો ઓછામાં ઓછું કર્મબંધન.

હિન્દુ ઋષિઓ આ લાઈફ સ્ટાઈલને બ્રહ્મચર્ય કહેતા. જી ના. આ શબ્દને કમરની નીચે આવેલા પ્રજનનઅંગની તાળાબંધી સાથે કોઈ સંબંધ નથી. મહાભારતમાં એકથી વધુ સ્ત્રીઓના પ્રિયતમ કૃષ્ણ પણ પોતાને બ્રહ્મચારી ગણાવે છે. ઉપનિષદ મુજબ બ્રહ્મચર્ય એટલે નેચરલ ઈકો ફ્રેન્ડલી લાઈફ સ્ટાઈલ. ખપ પૂરતું જ લેવાનું. સહજભાવે જીવવાનું. જે મનમાં હોય એ પારદર્શકતાથી પ્રગટ કરવાનું. વધુ પડતા પ્રતિકારનો સ્ટ્રેસ ભોગવ્યા વિના સમય-સંજોગો સાથે પાણીની જેમ રંગ-ગંધ-આકારહીન બનીને વહેતા જવાનું. ઉમળકો થાય અને પરસ્પરની સંમતિ હોય તો પ્રેમ-સમાગમ પણ બ્રહ્મચર્ય બ્રહ્મ (અદ્રશ્ય ચૈતન્ય / પ્રાકૃતિક પ્રાણઊર્જા)ના ઈશારે એને અનુકૂળ થઈ જીવવું તે! સહજ મૈથુનનો આનંદ પણ પ્રાકૃતિક અને ઈશ્વરીય છે. સૌંદર્યનું સુખ પણ. પણ બળજબરી કરવી કે છેતરપિંડી કરવી એ વિકૃતિ છે. પ્રકૃતિ નથી.

ભારતીય સાધુ જીવનમાં એટલે જ એક જગ્યાએ જ પડયા પાથર્યા રહેવાની ના હતી. સાધુ તો ચલતા ભલા. એને ભિક્ષા માંગવાનો અધિકાર હતો. કારણ કે, પેટની રોટી તો જીવન ટકાવવા જોઈએ. પણ એમાં વધુ પડતો રસ કે મનગમતી પસંદની ફરમાઈશ ભળવા લાગે તો એ ભોગવવા કોઈની ગુલામી કરવી પડે. અને એમાં આત્માની સ્વતંત્રતા રહે નહિ. ચમત્કારિક સાધનાસિદ્ધિ તો ઠીક છે છોકરાં રમાડવાના જાદૂઈ ખેલતમાશા છે. પણ જો સતત બીજા પર આધારિત જ રહેવાનું થાય, તો લાલસા વધતી જાય. એને સારું લગાડવા માટે આપણે ખોટું કરતાં શીખવું પડે. તો ચિત્ત નિર્ભયપણે મૌલિક વિચારો કરી ન શકે. તો અંદરની સંવેદનશીલતા ગૂંગળાઈ જાય. ફીલિંગ શુદ્ધ ન રહે. શિશુસુલભ યાને ચાઈલ્ડલાઈક વિસ્મય ખોવાઈ જાય.

અને તો નેચર સાથેની, પરમ સાથેની મૌન કનેક્ટિવિટીના સિગ્નલ ખોરવાઈ જાય. માટે અપેક્ષા વિના અજાણ્યા પાસેથી રેન્ડમ ભિક્ષા લેવાની. એમાં વાસી બાજરાનો રોટલો ય મળે અને તાજી મીઠાઈના ચોસલાં. જે મળે તે હરિ ઈચ્છા કરી જીવન કૃષ્ણાર્પણ કરતાં રહેવાનું. ભોગવવાનું ખરું, પણ માંગવાનું નહિ. ઈશ્વરના ઈશારે જીવન છોડી દેવાનું. એ આંગળી પકડીને ચલાવે કે વ્હાલથી તેડીને ખભે બેસાડે. જે ગમે જગદ્ગુરુદેવ જગદીશને…

ગાંધીયુગના રતન જેવા સ્વામી આનંદે એ જમાનાની બહુ દુર્ગમ ગણાતી ગંગોત્રી-કેદારનાથની યાત્રાના અનુભવો લખ્યા છે. એ વખતે બાબા કાલીકમલીવાલાનું સુખ્યાત સદાવ્રત. મોટાભાગના સંસારત્યાગી સાધુઓ પણ ત્યાંથી સીધુંસામાન ભરી લે. એક અજાણ્યો અલગારી સાધુ ત્યાં જાડા રોટલા એટલે ટીક્કડ ખાવા આવ્યો. લોટ સદાવ્રતમાંથી લઈ જાતે જ શેકીને ખાધા. ચાલતો થયો કે કોઈ પરગજુએ બૂમ પાડી. ‘બાબા, આગળ કશું મળશે નહિ. મોસમ ખરાબ છે. અહીંથી બે ટંકનો લોટ/રોટી લઈ જાવ.’

સાધુ થોભ્યો. પાછું વળીને કહે ”પ્યારે, સાધુ શામ કી ફિકર નહીં કરતા!”

આ થઈ સાધુતા. જેને ટીવી કેમેરાની મોહતાજી નથી. શિબિરો ભરીને સમાજમાં દેખાડો કરવો નથી. સંસાર છોડવાના બહાને નવો સંસાર વસાવવો નથી. પોતાની વિચારધારાના ચેલાચેલી શોધવા નથી. વૈભવી આશ્રમો માટે જમીનસંપાદન કરવું નથી. પોતાના કેલેન્ડર-ડાયરી છપાવી પ્રચાર કરવો નથી. લોકો આવે ને ફોટા છપાય તો સારું, ન થાય તો વધુ સારું એકાંતનો આરામ મળ્યો – એ પ્રકારની સંતુલિત સ્થિરતા સાહજિક છે. ને નવી નવી યાત્રાનો રસિક રોમાંચ છે. આવું નથી એટલે આપણે ત્યાં સંન્યાસીઓ બહુ છે, પણ સત્ય-સાત્વિકતા-સદાચાર નથી. મંદિરો વધે છે, પણ માણસાઈ વધતી નથી!

lotus_by_mattthesamuraiઆવતીકાલની ફિકર કરવાવાળો ભગવાન છે. નદીના જળમાં ડૂબકી મારીને ન્હાવ, બાલટી ભરીને ઘેર લઈ જાવ, ખોબો ભરીને પીવો – પણ આખી નદી ઘરની તિજોરીમાં સમાશે? બધું જ પાણી કોઈ રોકેટોક નહિ તો ય પી શકાશે? એમ આ અનંત વિરાટમાં જે મળ્યું એની મોજ માણતા માણતા બાકીની લીલા મુગ્ધભાવે નિહાળ્યા કરવાની. આ વૃત્તિ કેળવાય તો કપડાના રંગ બદલાવી દીક્ષા લેવાની જરૃર નથી. પોતાનું કર્મ હસતાં હસતાં કરતાં જવાનું. ફિકર કરશે નરસિંહનો શામળિયો, મોરારિબાપુનો રામ, કબીરનો માલિક, સેઈન્ટ વેલેન્ટાઈનનો જીસસ, જલાલુદ્દીન રૃમીનો અલ્લાહ, સમ્રાટ અશોકનો બુદ્ધ!

પ્રેક્ટિકલી, તદ્દન સૂફી-સાધુ ન થઈ શકાય એ ય સ્વાભાવિક છે. પણ થોડા હોશમાં તો જીવી શકાય ને. બહારના કોલાહલને મ્યૂટ કરીને નિરાંતની નવીનતા માણવાનો સમય તો કાઢી શકાય ને ? ભક્તિ- બંદગીના નામે વૈભવી ઉત્સવો કરવાને બદલે થોડુંક પ્રભુના પયગંબર બાળકોની નવી પેઢી માટે, આસપાસની સૃષ્ટિ માટે તો કરી શકાય ને !

પણ એ માટે ઘેટાંની જેમ જ્ઞાાતિ, ધર્મ, રાજકીય પક્ષો કે પૈસાપાત્ર કંપનીઓને ત્યાં ગીરવે મૂકેલું ચાપલૂસ મગજ છોડાવવું પડે. ડેવિડ ફિન્ચરની ‘ફાઇટ ક્લબ’ ફિલ્મમાં આ આંધળી બહેરી અને લાઉડ બોલકી એવી રેસમાં ઘૂટન અનુભવતા સેન્સિટીવ થિકિંગ સોલની કાળઝાળ વેદના હતી. પુનરપિ જન્મમ્, પુનરપિ મરણમ્ જેવો આ ચકરાવો ફર્યા જ કરે છે. આખી જિંદગી શું પેટ્રોલ પંપે ફ્યુઅલ પુરાવવામાં અને રેસ્ટોરાંના ટેબલ પર આપેલા ઓર્ડરની વેઇટ કરવામાં જ પૂરી કરવાની છે ? નવી કાર, નવો બંગલો, નવો મોબાઇલ, નવી પાર્ટી, નવો ડ્રેસ, નવા ઘરેણાં…. બસ, એના સપનાની પાછળ હાંફળી ખુલ્લી જીભમાંથી લાળ ટપકાવતા દોડયા કરવું એ જ લાઇફ છે ?

સ્ટોપ. એન્ડ થિંક. બધા વ્હાઇટ કોલર જોબ/ પ્રેસ્ટિજની કઠપૂતળીઓ થતા જાય છે. આપણે કોઈ મહાન લડાઈ નથી લડી. ધર્મ- જ્ઞાાતિ, સંસ્કૃતિને પરંપરાના છૂટકિયા અહંકાર માટે ટોળામાં ભેગા થઈ નારાબાજી કે ભાંગફોડ કરવી એને આપણે વીરતા માનીએ છીએ. આપણે કોઈ ભયાનક મંદી નથી જોઈ. આપણી લાઇફમાં ઢળતી સાંજની એકલતા જોડે રૃટિન બોરિંગનેસને લીધે આવતા ડિપ્રેશનનો કંટાળો આપણે મહારોગની કંગાળ પીડા માનીએ છીએ. બકૌલ ફાઇટ ક્લબ, વી આર મિડલ ચિલ્ડ્ર્ન ઓફ હિસ્ટ્રી. નો પર્પઝ ઓર પ્લેસ !

આપણે ઉછરીએ છીએ બસ ટી.વી. મોબાઇલના હાથમાં. બધા સામુહિક સપના જોયા કરે છે, ટિકિટના પૈસા વસૂલતા બિઝનેસ મોટીવેટર્સે ઉધાર આપેલા કે એક દિવસે આપણે બધાં કરોડપતિ થઈ જઈશું, બધા ફેમસ રોકસ્ટાર થઈ જઈશું, બધાની લાઇફમાં ફિલ્મી હીરો- હીરોઇન જેવા પાર્ટનર્સ આવશે, આપણા બાળકો સુપર સેલિબ્રિટી જ બની જશે.

પણ આવું થવાનું નથી. સ્કૂલોથી પોલિટિક્સનો કોર્પોરેટ પ્રોફિટ વધ્યા કરશે. પણ તમામેતમામ ભૌતિક સંપત્તિમાં ગરીબથી અમીર, ગુમનામથી નામંકિત થઈ શકવાના નથી. કારણ કે, બધા એકસરખા શ્રીમંત હોય એને શ્રીમંતાઈ જ ન કહેવાય. બધા જ ફેમસ થઈ જાય તો ફેન કોણ થાય? એ ફિલ્મમાં તો વાસ્તવના આવા વિરાટદર્શનથી હતાશ નાયક ડલ લાઇફને એક્સાઇટિંગ બનાવવા પહેલા લોહી રેડતી મારામારીના ખાનગી દંગલ યોજે છે.

ઉપરઉપરથી સિવિલાઇઝ્ડ દેખાતી સોસાયટીમાં અંદરથી તો બધા ભૂખ્યા રાની પશુ છે. હિંસામાંથી એમને કિક લાગે છે ! ગાંધી એમને ડલ લાગે છે અને જેવો આ વિષચક્ર સામે વિપ્લવ કરવા જાવ, એટલે વિદ્રોહને ઉપરવાળા તો ઠીક, નીચેવાળા જ ખતમ કરી નાખશે. કારણ કે, એમનું મૃગજળિયું ઘેન સચ્ચાઈના તાપમાં વીખેરાઈ જાય, એ એમને ગમતું નથી ! એટલે ‘મારે સામો પ્રહાર કરી મળતા બદલાનો આનંદ નથી જોતો, પણ સામાને બદલવાના પરિવર્તનનો સંતોષ જોઈએ છે.’ એવું માની જીવતા ગાંધીએ મરવું પડે છે, હડધૂત થવું પડે છે.

જસ્ટ થિંક, એવી કેવી ઘેલછા કે એકદમ અંગત પોતીકાઓ સિવાય કોઈ નથી જોવાનું, એવા અંદર પહેરવાના બ્રા અને જાંગીયા પણ કોઈકના નામના બ્રાન્ડેડ હોય?! નિજી જીંદગીની- પસંદગી પર એડવર્ટાઇઝીંગની આવી તરાપ? ફ્રી વિલની ચોઇસ પર?

***

૧૯૯૯માં એક ફિલ્મ આવેલી ‘ઇન્સ્ટિન્ક્ટ’ બહુ વખણાઈ કે જોવાઈ નહિ. પણ લાજવાબ, અદ્ભુત ફિલ્મ હતી. ફિલ્મ પૂરી થાય ને વિચારો શરૃ થાય એવી!

ટોકેટિવ છતાં ઇન્ટરેસ્ટિંગ ફિલ્મનું પ્રિમાઇસ કંઈક આવું છે. એક અમેરિકન નૃવંશશાસ્ત્રી જંગલોનો અભ્યાસ કરવા આફ્રિકા જાય છે. વર્ષો સુધી ગાયબ થઈ જાય છે. મળે છે ત્યારે એક ગોરિલ્લાના જૂથ સાથે રહેતો હોય છે અને માણસોના ખૂન કરી નાખે છે (પછીથી પ્રગટ થાય છે રહસ્ય કે જેમના ખૂન થયા એ ગેરકાનૂની શિકારીઓ હતા) બાદમાં એ તદ્દન મૌન થઈ જાય છે. એ માનસિક અસ્થિર અને હિંસક ગણાયેલા વૃદ્ધને જાલિમ અમેરિકન જેલમાં ટ્રાન્સફર કરાય છે, જ્યાં એક કરિયર બનાવવા માટે ઉત્સાહી એવો મનોવિજ્ઞાાની એમનો લીગલ રિસર્ચ કરી ફેમસ થઈ જવાની ઝંખનાથી પરમિશન લઈને આવે છે…

skpl5અને ઉત્તમ કળાની જેમ એ ફ્રેમની બહાર જઈને સવાલો ઉઠાવે છે. એન્થની હોપકિન્સે જેનું પાત્ર બેનમૂન રીતે ભજવેલું એવો જંગલી પાગલ ગણાયેલો વૃદ્ધ પ્રોફેસર કહે છે કે, ‘આ દુનિયા ટેકર્સે ભ્રષ્ટ કરી છે. યુગો પહેલાં પૃથ્વી પર જીવન શરૃ થયું ત્યારે માણસ જંગલી જોડે રહેતો હતો, એટેલ આટલી પ્રગતિ કરી શક્યો. એ મૂળિયાના જોરે! આજે તો મહાનગરમાં લૂંટ, બળાત્કાર, ઈજાનું જોખમ જંગલ કરતા વધુ છે!’ (બાપડા પ્રાણીઓને લાગણી તો હોય છે, પણ બેવકૂફ બદમાશ ઇન્સાનોની જેમ એ દુભાતી નથી!)

હજારો વર્ષો પહેલાં હન્ટર્સને પ્લાન્ટર્સ હતા. એ ખતરારૃપ નહોતા. કારણ કે એ જરૃર પૂરતો જ શિકાર કરતા કે વાવેતર કરતા. પોતાની જરૃરિયાતથી આગળ આવેલી એમની કોઈ મહત્ત્વકાંક્ષા નહોતી. માટે એ લડતા, પણ કોઈ (રાજ્ય કે ધર્મ ખાતર) યુદ્ધ કરી બીજાને લડાવતા નહિ. એમની હિંસા પોતાના સર્વાઇવલ, ડિફેન્સ પૂરતી હતી. શિકાર કે ખેતી પણ પોતાની ભૂખ મિટાવવા માટે.

પણ પછી આવ્યા ટેકર્સ. જે માનવજાતના બની બેઠેલા ભગવાનો થઈ ગયા, ધરતીની માલિકી એમણે બથાવી પાડી. એ ટેકર્સ એટલે વેપારી વૃત્તિવાળા. ઓથોરિટી જમાવવામાં આનંદ આવે તેવા. એમણે બધું બગાડી નાખ્યું. હું કેમેરા લઈને ગોરિલાઓ પાસે જતો તો એ ભડકતા. કારણ કે એમને મશીન સામે વાંધો હતો. પછી એમણે મને એમનો ગણી લીધો. માણસોએ નુકસાન પહોંચાડયું ને પોતાના ચુકાદા આપી એને ગુનેગાર ઠેરવ્યો પણ પ્રાણીઓએ સાચવીને રાખ્યો.

એ આક્રમણ કરતા, પણ સ્વરક્ષણ અને ભક્ષણ પૂરતું. એમની ઇચ્છાઓ અસંખ્ય નહોતી, જીંદગી સિમ્પલ હતી. પ્રકૃતિ એમનું ઘર હતું પ્રોપર્ટી નહોતી,  એટલે એ મારું ધ્યાન રાખતા એમાં ફેમિલીનો મીનિંગ સમજાયો. કોઈ કશું બોલે નહિ, પણ આપણી સામે કાળજીથી જોવે એ એમની હાજરીનો ખામોશ અહેસાસ છે… એ સ્વજન હોવાનું સુખ!”

રોમાંચક ઘટનાઓ વચ્ચે મિસ્ટર નેચર જેવા પ્રોફેસર પેલા યુવા સાઇકિયાટ્રિસ્ટને સમજાવે છે કે, માણસની મૂળભત નબળાઈ છે : કન્ટ્રોલ. દરેકને બીજા પર કાબૂ મેળવીને ગ્રેટ કે રિચ બની જવું છે. એમાંથી ખટપટ, જૂઠ, ઇર્ષા, અપરાધ જન્મે છે. ફ્રીડમના ડ્રીમ જોતો માણસ પણ બીજાને કન્ટ્રોલ કરવા મથતો રહે છે! કારની સ્પીડ કે એસીનુ ટેમ્પરેચર કે ટીવીનું વોલ્યુમ- બધા કંટ્રોલ આંગળીના ટેરવે રાખી એ પોતાને ‘બોસ’ સમજે છે. પછી એના આ લોભને થોભ નથી એટલે એને ‘ડ્રીમ ઓફ ફ્રીડમ’ ગમતું નથી.

ડાયરેક્ટર ‘ઇન્સ્ટિંક્ટ’માં બે-ત્રણ અગત્યની વાતો વાર્તામાં ગૂંથીને આપણને કહે છે. એક, આઝાદી અસંભવ નથી પણ સામે દેખાતી વાડને ઓળંગીને વાઇલ્ડ કૂદકો મારવાની આગ અંદર ભભૂકવી જોઈએ. અને એ પોતાની અંદરથી ઉઠાવી જોઈએ. પારકી સલાહને લીધે ખુદનું જીવન જીવી ન શકાય. બે, આપણે બધા જ કોઈને કોઈ ઇલ્યુઝન (ભ્રમણા)ના ગુલામ છીએ. બહાર જે મહોરું પહેરીએ તે, અંદરથી ચાલાક, ગણત્રીબાજ છીએ. કોઈને કેવું લાગશે એ વિચારીને જાતને અને સામેવાળાને છેતરીએ છીએ. બધું પ્રોગ્રામ્ડ કેલ્ક્યુલેશન છે. સફળતા માટે જીહજૂરી, ઘૂસણખોરી, પંચાત, કૂથલી, કોને શું સારું લાગશે જેનાથી આપણને કશોક ફાયદો થાય એમ માનીને સતત જીવવાના નામે માત્ર જીવવાનું નાટક જ કરતા રહીએ છીએ!

યસ, આપણી અંદરના અસલી અવાજને ઘોંટીને આપણે સમાજ, ધર્મ, પરંપરા, દેશના ચોકઠામાં જાતને ફિટ કરીએ છીએ. માનો કે થોડે અંશે એ અનિવાર્ય ગણો તો ય – એટલિસ્ટ, એવું થાય છે એનું અંદરથી ભાન તો હોવું જોઈએ ને? તો થોડુંક ટોલરન્સ આવશે. બીજાનો સ્વીકાર થશે. પણ આર્ટિસ્ટ કે રેશનાલીસ્ટ કે કવિ થઈને ફરતા લોકો, જરાક ખોતરો અને વાત એમની ગમતી માન્યતા કે આસ્થાની આવે એ પછી ખાનદાન હોય- કોમ હોય- ધર્મ હોય- વોટએવર એટલે તરત જ જડસુ, હિંસક, રેઝીસ્ટન્સ ડેવલપ કરી લે છે. લાજવાને બદલે ગાજવા લાગે છે. એન્ડ ધેટ્સ ધ પિટી, ધેટ્સ ધ ડેન્જર.

રીડર બિરાદરોને થશે કે, તો શું મન્સૂર કે મહાવીરને જેમ બધું છોડી જંગલમાં કે પહાડો પર જતા રહીએ? વેલ, એ ય ત્યારે થાય, જ્યારે એ બંનેની જેમ સુખસગવડોથી પહેલા પૂરા ધરાઈ ગયા હો. (બંને સંપન્ન પરિવારના ફરજંદ હતા !) અંદર અધૂરપ હશે, તો આવું પલાયન બનાવટી ને તકલાદી નીવડશે.

બુદ્ધના મધ્યમ માર્ગે એવું કહી શકાય કે ‘ફેક નીડ્સ’થી દૂર રહો. કન્ટ્રોલ ફ્રીક ન થાવ. જીવન મસ્તીથી રસભરપૂર માણો, પણ કોઈના માર્કેટિંગ રોબોટ બનીને નહિ. ખુદની મરજીથી. મોંઘી કાર લો, તો ય જરૃર વગર એ વાપર્યા ન કરો. પગે ચાલવાની કે કોઈકના બાઇકની પાછળ બેસી જવાની સાહજિકતા કેળવો. ફોર્માલિટી ઘટાડશો, તો નોબિલીટી વધશે! બહુ બધો સંગ્રહ- પરિગ્રહ ન કરો. તબીબી- શૈક્ષણિક- પારિવારિક જરૃરિયાતોથી વધુ પ્લાનિંગ ન કરો. સેક્સ, ડાન્સ, મ્યુઝિક, એન્ટરટેઇનમેન્ટ, ટ્રાવેલિંગ બધું જ માણો, પણ જરા ડિટેચ્ડ રહીને. ગીતામાં કહ્યું છે, એમ મમત્વના એટેચમેન્ટને ઘટાડીને. સાક્ષીભાવે. 

આપણી પહેલાં ય આ ભોગવિલાસ હતા, ને આપણા પછી ય રહેશે. માટે મુગ્ધતાથી આનંદ માણો, પણ એના માલિક બનવામાં જીવન બરબાદ ન કરો. વસ્તુઓ કે વ્યક્તિઓને બદલે અનુભૂતિઓ અને આત્મનિરીક્ષણ બાબતે ક્રેઝી બનીએ. એક્ચ્યુઅલી, ફ્રીડમ બાબતે આપણે કોન્ફિડન્ટ નથી – ડરપોક છીએ. લિવ ધેટ સેફ્ટી મોડ.

રિમેમ્બર, પૈસો કમાવો પડશે આવું લખવા- વિચારવા- ફિલ્મ બનાવવા- બૂક છપાવવા- જીવવા માટે ય. પણ પૈસો જેટલો વાપર્યો એટલો જ આપણો છે. સાચવ્યો એ તો પારકો છે. આપણે ખોટા કેરટેકર તરીકે એના લોહીઉકાળા કરતા રહ્યા ! તમને અંદરથી અફસોસ છે કે કશુંક ખરેખર ગમતું હતું એ કરવાનું રહી ગયું ! મરતા પહેલા એ કરવું છે? તો ક્યારે મરવાનું થશે, એની ગેરન્ટી નથી. સ્ટાર્ટ ઇટ ટુડે.  (શીર્ષક પંક્તિ: ઉદયન ઠક્કર)

ફાસ્ટ ફોરવર્ડ

‘પ્રેમનો વિરુદ્ધાર્થી શબ્દ શું?’- નફરત? ઉપેક્ષા? ક્રોધ? વેર? હિંસા?… ના. ઓપોઝિટ ઓફ લવ ઇઝ ફીઅર. પ્રેમનો વિરુદ્ધાર્થી શબ્દ છે ભય!

(ગાંધીજીના ગ્રાન્ડ ડોટર, તારા ગાંધી ભટ્ટાચાર્યજી)

spkl3

————-

સ્પેક્ટ્રોમીટર * જય વસાવડા
ગુજરાત સમાચાર ૫ ફેબ્રુઆરી, ૨૦૧૭

 
24 ટિપ્પણીઓ

Posted by on ફેબ્રુવારી 10, 2017 in cinema, feelings, inspiration, philosophy, Uncategorized

 

કરે છે આગેકૂચ પૂરબહારમાં ફૂલો, નશીલી સાંજને કેવો વિજય જ્વલંત મળે !

shakuntala-dushyanta

જો મરવાનું જ હોય
તો અમને વનવગડામાં મરવું છે
ધૂળવાળી ધરતીને અડીઅડીને મરવું છે અમારે
ઇન્ટ્રાવિનસ નીડલને બદલે
વાંસના રોપા શરીરે ભોંકાતા હોય
આસપાસ સગાંસંબંધી નહીં
ચાર-છ ખિસકોલી હોય તો ગમશે
બામણોના મુખે થતા, પંદરમાં અધ્યાયના પઠનને નહીં
ઝાડઝાંખરમાંથી સરી જતા, પવનને સાંભળતાં સાંભળતાં
મરવું છે અમારે
બપોરના પરસેવાયુક્ત આલસ્યમાં
કે રાતની ભેંકારતામાં
મરવાની મજા ન આવે
બ્રાહ્મમુહૂર્ત હોય
અને આંખે ઓસનાં આંસુ બંધાતા હોય
તો છેટેના ગામનો કૂકડો ગ્રીવામાંથી કેકા કાઢે ને
એવી સરળતાથી પ્રાણ કાઢીને આપી દઈએ
પણ આવું બધું કહીશું તો માનશે કોણ ?
વ્યવહારકુશળ સજ્જનો છૂપું હસશે
પંડિતો ઠપકારશે કે વત્સ,
મરવા જેવી ચીજમાં, સ્થળ અને સમયની આસક્તિ રાખો છો ?
તો હવે ગઝલ સ્વરૃપે કહી જોઈએ
પ્રાસના વિશ્વાસ સાથે
છંદ પ્રબંધ સાથે
કદાચ અમારી વાત કોઈ સિરિયસલી સાંભળે….

પરોઢે પહેલા કલરવમાં, મને ચુપચાપ મરવા દો
ઉષાના મંગલોત્સવમાં, મને ચુપચાપ મરવા દો
શિયાળામાં પડયા રહી, ઓસભીની લાલ માટી પર
અહીં તરણાના નીરવમાં, ચુપચાપ મરવા દો
જુઓ ત્યાં પગલીઓ મૂકી, પવન પર ચકલીઓ ચાલી
હવાથી ખરતા પગરવમાં, મને ચુપચાપ મરવા દો
પવનની પ્યાલી અડક્યાથી, તૃણોના ઓષ્ઠ પલળ્યા છે
આ ઝાકળભીના આસવમાં, મને ચુપચાપ મરવા દો
આ રાની ઘાસની વચ્ચે, આ રાની ઘાસની માફક
અસલ વગડાઉ વૈભવમાં, મને ચુપચાપ મરવા દો

ઉદયન ઠક્કરની આ કવિતા વસંતપંચમીએ કરવા જેવી પ્રાર્થના સમાન છે. કવિ અહીં પ્રકૃતિના ગોદમાં મોત માંગે છે. વિદાયનો પણ વૈભવ બનાવે, એ લાગણીનું નામ છે વસંત !

એક્ચ્યુઅલી, ભારતીય સંસ્કૃતિના નામે મેસેજીઝની ઠોકાઠોક કરનારા એટલું ય જાણતા નથી કે, વસંતના વધામણા ફાગણ સાથે થાય. આપણી મોસમમાં પણ ચાલીસ દિવસ પહેલા ઋતુનું ગર્ભાધાન થાય (પ્રસવ સવા મહિને થાય એ બાદ !) એની વૈજ્ઞાાનિક વાસ્તવિકતાને ધ્યાનમાં લઈ વસંતપંચમી વહેલી ઉજવાઈ જાય ! ટેકનિકલી, ફાગણી પૂનમ પછી ધૂળેટી સંગાથે વસંત શરૃ થાય. અત્યારે તો શિશિર ચાલે છે.

જો ભારતીય પંચાંગ ખબર હોય તો મોબાઇલ પર ‘નેચરલ સીનસીનેરી’ના ફોટો જોઈને હરખાતી પ્રજા મોબાઇલ સ્વીચ ઓફ કરી નેચરની સાથે થોડી મિનિટો મૌન બેસી નથી શકતી. બસ, નીરખવાની પ્રકૃતિને, આપણી આસપાસની સચરાચરની સૃષ્ટિને. પવનની લહેરખી પાંદડાઓને ડોલાવે તે જોવા અને સાંભળવાનું, લીલા ઘાસ સાથે પગના ખુલ્લાં તળિયા ઘસવાના, ફૂલોની કોમળ પાંદડીઓથી આંગળીને ટેરવે ઝાકળના ટીપાં ફોડવાના. આકાશના બ્લ્યુ બેકગ્રાઉન્ડમાં વ્હાઈટ કલાઉડસની લસરકે અદ્રશ્ય ચિત્રકારે દોરેલા રેન્ડમ પેઇન્ટિંગ્સ માણવાના. નદી તળાવના પાણીમાં ઉઠતા વમળો પર હળવેકથી ચાલી જતું કોઈ ઢાલીયું જીવડું જોતાં જોતાં વહેતી-ટપકતી જળધારાઓનો કલકલ ધ્વનિ સંભળવાનો ! ટાગોરના શબ્દોમાં કુદરત પાસેથી પ્રેમ કરવાની કળાની દીક્ષા લેવાની.

વસંતપંચમી આજે લગ્નનું મુહૂર્ત થઈ ગયું, પણ ભારતીય જનજીવનમાં એ પ્રેમ કરવાની મોસમ હતી એટલે શિયાળો સાવ ગયો ન હોય અને ગુલાબી ગુલાબી ઠંડી હોય, ઉનાળો સાવ આવ્યો ન હોય પણ જરાતરા ગરમાટાવાળી હૂંફ હોય અને આ સમય છે, પ્રેમીઓનો (પતિ-પત્ની હોવું ફરજીયાત વસંતવિહારના સંસ્કૃત સાહિત્યના ઉલ્લેખો મુજબ નથી. પ્રિયજનો જ છે, એકબીજાને ગમતા હોય અને પરસ્પર સંબંધ હોય એવા યુવક-યુવતીઓ)નો આનંદમય પ્રણયક્રીડા કરવાનો ! ફીલિંગ હોર્ની અનુભવવાનો.

સંસ્કૃત ગ્રંથ ‘રસમંજરી’નો શ્લોક છે આખો જોડાક્ષરોથી બનેલો હોઈને ટાઇપ કરેલો વાંચવામાં ય આંખોના લોચા વળી જશે. પણ ‘પ્રેમે દિદ્દક્ષા રમ્યેનું….’થી શરૃ થઈ ચોથા ચરણમાં ‘ક્રીડાસંયોગ : સપ્તધા સમાત્’થી પૂરો થાય છે. એમાં ડેફિનેશન છે : રમણીય અને સુંદર, મનગમતી વ્યક્તિને જોયા કરવાની ઇચ્છાથી પ્રેમ શરૃ થાય છે. તેની (અને તેનો સાથ રહેવાની) ચિંતા થાય એ અભિલાષા થયા કરે. બુદ્ધિ બધા તર્ક-વિચાર છોડીને એના રાગ (મોહ)માં આસક્ત (એટેચ્ડ) થઈ જાય. એ ખેંચાણ એટલું તીવ્ર થાય કે પછી થોડોક વિયોગ-જુદાઈ પણ અસહ્ય થાય અને જીરવાય નહિ. એ પ્રણયનો સ્નેહતાંતણો અને એમાંથી કામદેવ અને પત્ની રતિના મૈથુન/ લવમેકિંગ પરથી આવેલો સેકચ્યુઅલ મેટિંગનો શબ્દ ‘રતિક્રીડા’ની ઇચ્છા જાગૃત થાય ! એકમેકમાં ગૂંથાઈ-પરોવાઈને પીગળી જઈ એકકાર થવાની એ સમાગમ થાય… – આ આખી ઘટના જાણે શેરડીના સાંઠામાંથી રસ, તેમાંથી ગોળ, ખાંડ, મોલાસીસ એમ રૃપાંતર થાય એમ પ્રેમના વિવિધ તબક્કા આકર્ષણથી મિલન સુધી પહોંચે એને શૃંગારરસ કહેવાયો છે ! આ ય શાસ્ત્રોક્ત છે, જો વેલેન્ટાઇન્સ ડે પડતો મૂકી ભારતીય પ્રેમોત્સવ વસંતપંચમીએ મનાવવો હોય તો !

શાસ્ત્રો પરથી યાદ આવ્યું. રાજામાંથી ઋષિ બનેલ ભર્તૃહરિએ સુખ્યાત ‘માલતી શિરસિ જુમ્ભણં…સ્વર્ગ એશ : પરિશિષ્ટ આગમ : ‘ વાળો શ્લોક ‘શૃંગાર-શતક’માં લખ્યો છે. માથા પર માલતીના પુષ્પોની માળા (મતલબ સજાવટ-સુગંધ), મુખમાં કેફી ઘેનની ફુરસદના બગાસા, દેહ પર કેસર ઘોળેલા ચંદનનો લેપ, અને છાતી પર પડેલી માદક મસ્તીના મૂડમાં રહેલી પ્રેયસી-સ્ત્રી-આને જ સ્વર્ગ કહેવાય. બાકીના શાસ્ત્રો તો પરિશિષ્ટ યાને વધારાના, બિનજરૃરી છે ! ક્યા બાત !

ભર્તૃહરિએ વૈરાગ્ય શતક પણ લખેલું એવું જનમઘરડાઓ યાદ દેવડાવશે. એમને જત જણાવવાનું કે પહેલા ભોગ માણ્યા બાદ, એમને વૈરાગના વિચાર આવેલા. આપણી નવી પેઢીને તો ધરાર સામાજીક ઠેકેદારો શૃંગારના કોઈ અનુભવ વિના જ વૈરાગી બનાવવા ઉપર તૂટી પડયા છે. પ્રેમ ન કરતો સમાજ પછી વ્હેમમાં આવીને હિંસા જ કરવા લાગે !

એવું નથી કે કેવળ સંસ્કૃતવાળો હાઇ-ફાઇ, ઉમરાવ ભદ્રવર્ગ જ આવું વિચારતો. આપણા લોકસાહિત્યના દોહરા જોઈ લો. ‘સૂરજ ઢલતે દેખ કે, ચકવી બૈઠી રોઈ…ચલો, ભયા ઉણ દેશ મેં (જહાં) રૈન કભી ન હોઈ !’ અજવાળામાં દિવસે મિલન શક્ય, પણ રાત પડયે પાછા વિખૂટાં પડવું પડે એવા ( કોલેજીયન) પ્રેમીઓની વાસંતી વ્યથા અહીં છે. તો સામે પક્ષે કાઉન્ટર દોહરો છે. સજ્જન સકાળે જાયેંગે, નૈન ભરેંગે રોય…બિધ ! તું ઐસી રૈન કર, ભોર કભી ન હોય ! સાંજ પડયે વિરહિણી પ્રિયા આનંદમાં આવે છે કે આખો દિવસ ઘરની બહાર રહેતો પિયુ મને હવે મળશે, પણ સવાર પડયે વિલાસ છોડી પાછો ચાલ્યો જશે, તો આવી સવાર કદી પડે જ નહિ એવી જ પ્રાર્થના વિધાતાને કરવાની !


એટલે જ રમેશ પારેખે વાસંતી રતિવૃત્તિને વધાવતી કવિતા લખી હશે : બાંધી ન બંધાઈ કંચૂકીમાં એની પોટલી, વક્ષ ચડિયાતાં થયા ગુલમહોર મ્હોર્યા એટલે…! વાયુ અણિયાળો થયો, તેની ય ના પરવા કરી, મન ઉઝરડાતાં થયા ગુલમહેર મ્હોર્યા એટલે !…શબ્દકોશો અને શરીરકોષોની પેલે પારના-પર્વ ઉજવાતાં થયા, ગુલમહોર મ્હોર્યા એટલે!….કઈ તરફ રહેવું અમારે, કઈ તરફ વ્હેવું ‘રમેશ,’ ભાન ડહોળાતાં થયા, ગુલમ્હોર મ્હોર્યા એટલે ! વાહ, શબ્દ અને શરીર બે ય કોશની બહાર ઉજવાતું પર્વ એટલે પરસ્પરના જીન્સી આવેગનો પ્રેમ !


પુંકેસર અને સ્ત્રીકેસરની પરાગરજથી ખીલેલા ફૂલો પર એની પ્રજનન માટે ઉન્મત્ત સુગંધથી આકર્ષાયેલી મધમાખીઓનું ઝૂંડ આવી ચડે એટલે ભારતમાં વસંતની મોસમને ‘મધુમાસ’ કહેવાયો. શિવે ક્રોધમાં ભસ્મ કર્યા પછી વરદાન આપીને ‘અનંગ’ (મિસ્ટર ઇન્ડિયા જેવા ઇન્વિઝિબલ) રૃપે સજીવન કરેલા કામદેવનો હેપી બર્થ ડે, એટલે વસંત પંચમી ! માટે પોતાને ધર્મની વિરુદ્ધ ન હોય એવો કામ (એટલે અહીં ધર્મ માને સોશ્યલ કોડ ઓફ કન્ડકટ માટે બળાત્કાર-છેતરપિંડી-બળજબરી જેમાં ન હોય એવી કામવૃત્તિ, યાને રસિકતા) કહેનાર કૃષ્ણ જ પોતે વસંત છે, એવું ગીતામાં કહે છે. આ સરસ્વતીપૂજનનું પણ પર્વ છે. અને બેંગાલુરૃની ઘટના જેવા વાસનાલોલુપ લાળટપકાઉ ફિમેલ મોલેસ્ટેશન કરનારાઓ માટે લગ્ન વિનાના મુક્ત પ્રણયના હિમાયતી કાલિદાસે પણ ‘અભિજ્ઞાાન શાકુંતલમ’માં વોર્નિંગ સાઇન્સ આપી છે.


પ્રકૃતિપ્રેમી શકુંતલાને ભોળી હરણી અને એના પર મોહિત થઇ (પછી એને ભૂલી જતા) રાજા દુષ્યંતને ભમરાની સાથે કાલિદાસે સિમ્બોલિકલી જોડયા છે. શકુંતલા એટલી સેન્સિટિવ છે કે ફુલો ચૂંટીને તોડતી નથી, પણ નીચે ખરેલા શિરીષના પુષ્પો પોતાની માળા અને વેણી માટે લે છે, કાનમાં ઈયરિંગ્સની જગ્યાએ પહેરે છે. અને વિચારે છે કે ભોગી પુરૃષો વિલાસ પછી જે રીતે સ્ત્રીને તરછોડી દે, એવી જ (અવ)દશા આ ખરેલા ચીમળાતા પુષ્પોની છે ! અને એક દ્રશ્યમાં તડપીને શકુંતલાને યાદ કરતો પ્રેમી દુષ્યંત એનું ચિત્ર બનાવે છે, ત્યારે મૃગના શિંગડાની અણીએ પોતાની આંખ સાફ કરતી મૃગી (હરણી) બતાવે છે. મતલબ, સહવાસમાં એવો વિશ્વાસ હોવો જોઇએ કે હરણ શિંગડાને સ્થિર રાખશે એ ભરોસે હરણી આંખ ખંજવાળે છે ! આ છે ભરોસો પેદા કરતો (પ્રેમ)ભાવ ! બ્રહ્માનંદ સ્વામીના શબ્દોમાં : ‘વસંતઋતુ આવી મારા વ્હાલા, રંગભર ફાગ રમાડો… કાનકુંવર કરૃણાના સાગર, પૂરણ રસ દેખાડો !’


અને માટે જ શીર્ષક પંક્તિમાં કવિ હિતેન આનંદપરા યૌવનના આનંદી મિજાજને સાંજ પડયે ખીલેલા દેખાતા બગીચામાં જોતા હોય એવી પંક્તિઓ રચે છે, હર્ષદ ચંદારાણા આ પ્રણયપર્વને ક્લિક કરી લેતા લખે છે : હોય મારી બાજુમાં તું, એ પ્રસંગો ઝડપવા… ફૂલના કેમેરા લઇ નીચા વળે છે ગુલમહોર ! જેબ્બાત !

***

પૃથ્વીના ઉત્તર ગોળાર્ધમાં વસંત આવે ત્યારે સ્ટ્રેપ્ટોમાઇસીસ નામના બેક્ટેરિયા ‘જીઓસ્મિન’ નામના રસાયણનો સ્ત્રાવ કરે છે. જેને લીધે પશ્ચિમમાં આપણે ત્યાં વરસાદમાં જે ભીની માટીની સુગંધ આવે એવી મહેક આવવાની શરૃ થઇ જાય છે. પછી તો ત્યાંની પાનખર બાદ નવા તાજાં લીલા પાન આવે કે પંખી-પશુઓના બચ્ચાંઓ દેખાવ એટલે સ્પ્રિંગટાઇમની તિતલીમય છડી પોકારાઇ જાય. શિયાળાના દિવસો ટૂંકા હોય, પણ વસંતથી દિવસો લંબાય, એ છોડની ‘સર્કાડેયન રિધમ’ને ખબર પડી જાય, કારણ કે લીલા પાંદડામાં ફોટોરિસેપ્ટર્સ હોય, જે પ્રકાશ બાબતે સેન્સિટીવ હોય.

એક થિયરી એવી પણ છે કે, ડૉપામાઇન નામનો દિમાગનો મેજીકલ કેમિકલ જે આનંદ, ઉત્સાહ, આત્મવિશ્વાસ અને યાદશક્તિ માટે કારણભૂત ગણાતો હોય છે, એ વસંતના આગમન સાથે યુવાનોમાં વધુ પ્રમાણમાં ઝરે છે. કારણ કે, એનો સંબંધ સૂર્યપ્રકાશ સાથે છે ! (ભારત જેવા દેશોમાં તો કૂણા તડકાવાળો શિયાળો પણ એ રીતે જરા રોમેન્ટિક જણાય !) એટલે જ વસંતપંચમી અને વેલેન્ટાઇન ડે જેવા યૂથ ફેસ્ટિવલ્સ એક જ ગાળામાં આવતા હશે ? પોઝિટિવ યૂથફૂલ એનર્જીનું પ્રમાણ આ ફેબ્રુઆરીમાં વધારે હોય એટલે ?

ડેફિનિટલી, સર્કાડયન રિધમ એટલે ૨૪ કલાકના દિવસમાં ક્યારે સ્ફૂર્તિ-મૂડ વધુ હોય અને ક્યારે સુસ્તી-આળસ વધે, ઝોલાં આવે એ બોડી ક્લોકની સાયકલ પર તો વસંતની અસર થાય જ. વિનિયલ ગ્લેન્ડ ગ્રંથિમાંથી ઝરતો મેલાટોનીન હોર્મોન ડાર્કનેસ (અંધારુ) વધે, એમ ઘેન વધારી આપણને ઊંઘાડી દે ! એના લેવલમાં ગરબડ થાય તો ધ્યાન (ફોક્સ) અને યાદશક્તિ પર અસર થવા લાગે. જો આપણે પરાણે લાઇટો ચાલુ રાખી ઉજાગરા વેઠી મોબાઇલ મચડયા ન કરીએ, તો વસંતમાં એ એકદમ સંતુલિત રહે ! એટલે આ ‘રિજુવિનેશન’ની મોસમ ગણાઇ હશે ? આમ પણ ચોમેર રંગબેરંગી ફૂલો હોય તો મૂડ મસ્ત ક્રિએટિવ જ રહે ને !

પણ ‘નવપલ્લવિત’ (રિજુવિનેટનું ભાષાંતર, બડી) થવાને બદલે જો દિલોદિમાગ પર ધૂળ બાઝી જાય તો ? કુદરત પાસેથી માણસ શીખતો નથી કે રૃટિન બ્રેક કરતાં રહેવું જોઇએ, મોસમ બદલાતી રહેવી જોઇએ ! નહિ તો ધીરે ધીરે લાઇફ મોનોટોનસ અને મિકેનિકલ થઇ જાય. પછી વસંતપંચમીએ કંકોત્રી છપાવનારા એકબીજાને નોટિસો મોકલતા થઇ જાય ! માણસ થોડો બોર-જામફળ છે કે તોલમાં જ એને જોખવાનો હોય ? એ તો મોગરો-આંબો છે, જે ઊભા ઊભા પોતાની સુવાસ આસપાસ ફેલાવી દે !

માટે વસંત એટલે બી લેઝી, બી ક્રેઝી, બી ઈઝી) ! થોડો આરામ, થોડી મસ્તી, થોડી સરળતા. થાક ખંખેરીને ભીતરથી ખીલવા અને ખુલવાનું રિમાઇન્ડર. ભૂલકાંઓ જેવું કૂતુહલ અને પતંગિયા જેવી ચપળતા. બહાર ચોંટાડીને ફરીએ છીએ એ પ્લાસ્ટિકનું સ્મિત ક્યારેક ઘરના જ પાર્ટનર સામે અનાયાસ ફરકાવીને આંખ મિચકારી લેવાની ઋતુ ! વિરાટ કોહલીનું પૌરૃષ અને સની લિયોનીની માદકતાને ઉજવી લેવાની સીઝન.

અને એ યાદ રાખવાનું કે માણસોને લિબરલ કહી મજાક કરી ઉતારી પાડો, પણ પ્રકૃતિનો મેસેજ તો ઈશ્વર સેન્ડ કરે છે, એ ચિત્તને ક્લિક કરી વાંચો ! કોમળ, સુંદર ફૂલોને યૌવન અને રંગ આપતી વખતે ધરતી એમાં કાંટા મુકતી નથી. નહિ તો એની નાજુક પાંદડીઓ ચીરાઇ જાય. પણ એ ફુલોના રક્ષણ માટે કુદરત સિક્યોરિટી ગાર્ડ જેવા અણીયાળા કાંટા રાખે છે. જેથી કોઇ અળવીતરાં અધૂરિયા કે લુચ્ચા લુખ્ખા એ યુવાપુષ્પોને નડે કે કનડે નહિ. એમને તોડે-મરોડે નહિ, એમને મસળે કે રગદોળે નહિ !

આ ફુલો એટલે યૌવનમત્ત યુવતીઓ, આ ફૂલો એટલે ટ્રાન્સપેરન્ટ ટીનએજર્સ, આ ફૂલો એટલે સમાજના સાચા સર્જકો, આર્ટીસ્ટસ. આ બધા કીમતી છે. એને પવને ઝૂલાવવાના છે, પાણી-પ્રકાશ આપી પોષવાના છે. કચડવાના નથી, તરછોડવાના નથી, મારવા-કૂટવાના કે મોલેસ્ટ કરવાના નથી. કારણ કે, એ સંસારની વસંત છે. નમણી રમણીઓ જીવનમાં ઉલ્લાસ પૂરે છે. બાગ ખેદાનમેદાન કરો, તો એનું સૌંદર્ય માણી ન શકો. સૌંદર્યનો ઉત્સવ હોય, એને બળજબરી કરી ઉકરડો ન બનાવાય. તરૃણો-ટીન્સ આઝાદીથી પોતાની જવાની માણવા ભોગવવા ઈચ્છે છે, કારણ કે રિઝર્વ બેંકની તમામ નોટો ભેગી કરીને પણ તરોતાજા જવાનીનો એ તરવરિયો થનગનાટ ખરીદી શકાતો નથી ! કલાકારો જીંદગીને એમની કળા – ચિત્ર, સંગીત, અભિનય, સિનેમા, શિલ્પ, લેખન, નૃત્ય વગેરેથી કંટાળાજનક બનતી અટકાવે છે. મનોરંજન અને મનોમંથનના વિસામા આપે છે.

સો-દોઢસો મવાલીઓ ઓછા થશે તો બીજા એવા જ હજારો ઊભરાયા કરે છે, પણ એક સર્જકની સર્જકતા એન્ટીલિબર્ટી કોમવાદી – ધાર્મિક – જ્ઞાાતિવાદી – પરંપરાવાદી માનસ તોડી નાખે, એનું રિપ્લેસમેન્ટ ફોરવર્ડેડ સોશ્યલ નેટવર્ક કોમેન્ટસથી થઇ શકતું નથી. ‘હેતુ’થી પોલિટિકલ પ્યાદાંઓ બનનારા એટલા વધી ગયા છે કે સંતત્વના નામે વસંતત્વનો ‘સેતુ’ બનનારાઓને પરેશાન કરતા જ રહે છે ! સાચેસાચી સમસ્યા ઉકેલવાના બદલેએ કલાકારોની પાછળ પડી એમના પંથ પર કાંટા વિખેરવામાં વિકૃત આનંદનો વિજયનાદ કરે છે. આ પરાક્રમ નથી, ચક્રમવેડાં છે. જ્યાં પૂર્વગ્રહની નફરત હોય ત્યાં વસંત મૂરઝાઇ જાય. પછી નવું કશું ખીલે જ નહિ. જિંદગી બંજર-વેરાન થઇ જાય. રમ્ય ઉદ્યાન ઉજ્જડ રણ બની જાય !

માટે કાંટા બની ફૂલોને પીંખવાને બદલે, કંટક તરીકે એના રક્ષણનો સંકલ્પ લઇએ, એ ય વસંતપંચમીની શુભ સરસ્વતીપૂજા છે. ગુટકાથી ગોલમાલ સહન કરી લેતો દેશ આજે સહજ પ્રેમની મુક્ત અભિવ્યક્તિને ‘ટૉલરેટ’ કરી શકતો નથી. જો સ્નેહપ્રદર્શનની મોકળાશ જ ન આપો તો આયાતી વેલેન્ટાઇન્સ ડે યંગથીંગ્સને અંદરખાનેથી આકર્ષ્યા જ કરશે. એનો વિરોધ રૃઢીજડ પછાતપણું દર્શાવે છે, જે ભારતનો અસલી વારસો નથી.

છોકરા-છોકરી પ્રેમની વાસંતી ક્ષણો માણે, એનાથી માનવસંસ્કૃતિના આનંદનો પિંડ બંધાણો છે. એના વિલન બનવામાં બહાદુરી નથી, બદમાશી છે. ઈશ્કની ઈર્ષા અનુભવતો સમાજ ચંપક થાય, ચેમ્પીયન નહિ. લૅટ ધેમ બ્લોસમ. યૌવન એટલે વસંતનું વન. પ્રણયક્રીડા તો સ્પ્રિંગનું સ્પ્રિંકલર છે. નહીં તો શું આદર્શના અને ભક્તિના સ્લોગનો ગોખીને જ મરી જવાનું છે ? પાર્કિંગના ગાર્ડ બનવાને બદલે પાર્કના ગાઇડ બનવાની ટેવ રાખો ! શરમના ધોકાને બદલે શાબાશીનો ધબ્બો મારી મૈત્રીમહોત્સવ કરતાશીખો !

મનનો મેલ નીતારશો, તો તનને મળશે શુભ વસંતપંચમી ! વોલ્ટ વ્હીટમેનની ભાષામાં આઈ સેલિબ્રેટ માયસેલ્ફ એન્ડ સિંગ માયસેલ્ફ !

ઝિંગ થિંગ

जहां में फिर हुई ऐ ! यारों आश्कार बसंत
हुई बहार के तौसन पै अब सवार बसंत
निकाल आयी खिजाओं को चमन से पार बसंत
मची है जो हर यक जा वो हर कनार बसंत
अजब बहार से आयी है अबकी बार बसंत

जहां में आयी बहार और खिजां के दिन भूले
चमन में गुल खिले और वन में राय वन फूले
गुलों ने डालियों के डाले बास में झूले
समाते फूल नहीं पैरहन में अब फूले
दिखा रही है अजब तरह की बहार बसंत

दरख्त झाड़ हर इक पात झाड़ लहराए
गुलों के सर पै बुलबुलों के मंडराए
चमन हरे हुए बागों में आम भी आए
शगूफे खिल गए भौंरे भी गुंजन आए
यह कुछ बहार के लायी है वर्गों बार बसंत

कहीं तो केसर असली में कपड़े रंगते हैं
तुन और कुसूम की जर्दी में कपड़े रंगते हैं
कहीं सिंगार की डंडी में कपड़े रंगते हैं
गरीब दमड़ी की हल्दी में कपड़े रंगते हैं
गर्ज हरेक का बनाती है अब सिंगार बसंत

कहीं दुकान सुनहरी लगा के बैठे हैं
बसंती जोड़े पहन और पहना के बैठे हैं
गरीब सरसों के खेतों में जाके बैठे हैं
चमन में बाग में मजलिस बनाके बैठे हैं
पुकारते हैं अहा! हा! री जर निगार बसंत

कहीं बसंत गवा हुरकियों से सुनते हैं
मजीरा तबला व सारंगियों से सुनते हैं
कहीं खाबी व मुंहचंगियों से सुनते हैं
गरीब ठिल्लियों और तालियों से सुनते हैं
बंधा रही है समद का हर एक तार बसंत

जो गुलबदन हैं अजब सज के हंसते फिरते हैं
बसंती जोड़ों में क्या-क्या चहकते फिरते हैं
सरों पै तुर्रे सुनहरे झमकते फिरते हैं
गरीब फूल ही गेंदे के रखते फिरते हैं
हुई है सबके गले की गरज कि हार बसंत

तवायफों में है अब यह बसंत का आदर
कि हर तरफ को बना गड़ुए रखके हाथों पर
गेहूं की बालियां और सरसों की डालियां लेकर
फिरें उम्दों के कूंचे व कूंचे घर घर
रखे हैं आगे सबों के बना संवार बसंत

मियां बसंत के यां तक रंग गहरे हैं
कि जिससे कूंचे और बााार सब सुनहरे हैं
जो लड़के नाजनी और तन कुछ इकहरे हैं
वह इस मजे के बसंती लिबास पहरे हैं
कि जिन पै होती है जी जान से निसार बसंत
बहा है जो जहां में बसंत का दरिया
किसी का जर्द है जोड़ा किसी का केसरिया
जिधर तो देखो उधर जर्द पोश का रेला
बने हैं कूच ओ बााार खेत सरसों का
बिखर रही है गरज आके बेशुमार बसंत

‘नज़ीर’ खल्क में यह रुत जो आन फिरती है
सुनहरे करती महल और दुकान फिरती है
दिखाती हुस्न सुनहरी की शान फिरती है
गोया वही हुई सोने की कान फिरती है
सबों को ऐश की रहती है यादगार बसंत

(नज़ीर अकबराबादी १८ वीं शताब्दी  )

spring-2-copy

~ જય વસાવડા ( ગુજરાત સમાચાર, અનાવૃત * ૧ ફેબ્રુઆરી, ૨૦૧૭ )

 
6 ટિપ્પણીઓ

Posted by on ફેબ્રુવારી 4, 2017 in art & literature, romance, youth

 

આપણા સુવર્ણયુગના સપ્ત સિક્રેટ્સ : ઓલ્ડ ભારત “ગોલ્ડ” કેવી રીતે બન્યું હતું ?

india_in

 

કાં તો સામ્યવાદીઓની માફક આપણને સપના જોવા ગમે છે. વો સુબહ કભી તો આયેગી. ડ્રીમ મર્ચન્ટ્સ ઉર્ફે સપનાના સોદાગરોનો સુવર્ણયુગ હંમેશા ભવિષ્યમાં હોય છે. એ બધા ઉસ્તાદો પબ્લિકને ફોસલાવે છે. એક દિન હમ હોંગે કામિયાબ….પછી સૌ સારા વાના થઇ જશે અને એ…યને બધા હેપિલી એવર આફ્ટર રહેતા હશે. સમાજકલ્યાણના ચિબાવલા ચિંતાચતુરોનો સુવર્ણયુગ હંમેશા ભવિષ્યમાં જ હોય છે. અવાસ્તવિક આશાઅરમાનોના વેંત છેટા ગાજર પાછળ એ દોડતા રહે છે, ને બીજાને દોડતા રાખે છે.

તો ધાર્મિક કટ્ટરવાદીઓનો સુવર્ણયુગ ભૂતકાળમાં હોય છે. કોઈને ઇસ્લામનો પહેલા જેવો ચૌદ ભુવનમાં ડંકો ફરી વગાડવો છે, તો કોઈને વૈદિક સનાતન ધર્મ તરફ પાછા વળવું છે. વન્સ અપોન એ ટાઈમની મોટે ભાગે તો વાર્તા કે ગપ્પાની સેળભેળવાળી ફેરીટેલથી એ બધા ફેસિનેટ થઈને આજે નાઝીઓની જેમ ફાસીસ્ટ થઇ જાય છે ! વો દિન ભી ક્યા દિન થે એવી કહાનીઓથી અર્ધદગ્ધ-અર્ધમુગ્ધ જનતાનું આ પાસ્ટપ્રેમીઓ બ્રેઈનવોશિંગ કર્યા કરે છે. એ પૂર્વજોની માની લીધેલી ગોલ્ડન ગ્લોરી ચેઝ કરવા માટે ફેનેટિક ફંડામેન્ટલિસ્ટ બનવામાં કોઈને શરમ નથી આવતી, બલ્કે ગૌરવ થાય છે. ક્યારે પહેલા જેવો આપણો ભવ્ય ભૂતકાળ સજીવન થશે એની રાહમાં એમને અકળામણની કીડીઓ ચટકા ભરે છે.

એક્ચ્યુઅલી, ડાલ ડાલ પે સોને કી ચિડિયાની ફેન્ટેસીનાં ભાવતાં ભોજન ચાટતાં મોટા ભાગના ભારતીયો પુરાતન ભારતનાં સુવર્ણયુગની આભામાં જ પોતાનું આયખું વીતાવી દે છે. અને બાકીના ફરીથી એ જ સુવર્ણયુગમાં પોતાને જીવવા મળશે એની વાંઝણી આશામાં ! આપણને આ સુવર્ણયુગની ઝગમગતી ઝાંખી ફક્ત ધાર્મિક વ્યાખ્યાનોમાં જ મળતી રહે છે. અને બાકીની ઠોકમઠોકથી છલોછલ વેવલી વાહવાહી હિન્દુત્વવાદી સંસ્થાઓના પ્રચારસાહિત્યમાં !

જેની વાતો કરવામાં આપણે ગેલમાં આવી ગલોટિયાં ખાતા હોઈએ છીએ, એ મહાન પ્રાચીન ભારતનો એ યાદગાર સુવર્ણયુગ આખરે કઈ બાબતો પર આધારિત હતો ? એ કયા પરિબળો હતા જેણે આ સુવર્ણયુગને સોને મઢ્યો હતો ? જે ભારતીય વારસાનાં પ્રતિનીધિ તરીકે આપણે જાણવા-સમજવા બેહદ જરૂરી છે. ચાલો, ભારતનો ભૂતકાળ ભવ્ય બનાવનારા એ રમ્ય એલીમેન્ટ્સના ઉત્ખનનમાં !

***            

(૧) પડકારથી પરાક્રમ :


જરાક જુના ભારતના ઈશ્વરોના વર્ણનો કે ચિત્રો પર નજર ફેરવો. દરેકનો દેહ સ્નાયુબદ્ધ હશે અને પ્રત્યેકના હાથમાં કોઈ હથિયાર દેખાશે ! ત્રિશૂળ, તલવાર, તીરકમાન, ગદા, ખડગ, ફરસી ( પરશુ ), ભાલો , અંકુશ, સુદર્શનચક્ર, વજ્ર એટ સેટરા. મતલબ ? સંસાર અસાર છેની સુફિયાણી વાતો વધુ મિથ્યા છે. સંસારમાં રહેવું હોય તો ટકવું અને જીતવું પડે. અને એ માટે વીરતાથી ડોબાઓ ડરે એવો ડારો ય રાખવો પડે ! આપણા મોટા ભાગના પૌરાણિક ગ્રંથોમાં યુદ્ધ આવે છે. ફક્ત શાંતિપાઠ નથી. હા, આ સંગ્રામ કોઈ નિર્દોષને નડવા માટે કે નબળાને દબાવવાની લબાડ લુખ્ખાગીરી માટે નથી. બીજાની દેશભક્તિના ઘેર બેઠાં સત્ય જાણ્યા વિના પ્રમાણપત્ર આપી, જૂઠા આક્ષેપો કરવા માટે કે ગંદી નફરત ફેલાવવાની હિંસક મનોવૃત્તિને એમાં સ્થાન નથી. એ તો કાયરતા છે.

પણ ન્યાય, નીતિ અને નિયમનાં ખાતર પ્રચંડ પરાક્રમ દેખાડવામાં પ્રાચીન ભારત ગભરાતું નહોતું. અને બહાદૂરીનો અભય કેવળ ફેસબુક કોમેન્ટ્સ જેવી વાતોને બદલે જીવનનાં અભિગમમાં હતો. રાજાઓ શૂરવીર શિકારીઓ હતા, અને ડુંગળી-લસણ ખાવામાં ય ગભરાઈને ફફડી ઉઠે એવા પોપલાં પોચટ નહોતા. માંસાહાર અને સુરાપાનની સૂગ પણ આજ જેટલી વ્યાપક નહોતી, એટલે લોહી રેડાતું જોઈ શકતા હતા અને ગમે ત્યાં જંગલી રખડપટ્ટીમાં ય દાલ-ચાવલ શોધ્યા કરવાને બદલે ખડતલ કસરતી  શરીરો અને લડાયક મન બનાવી ટકી શકતા હતા.

(૨) અભિવ્યક્તિની આઝાદી :

આજે જે ફ્રીડમ ઓફ એક્સપ્રેશન ડેવલપ્ડ વેસ્ટર્ન વર્લ્ડમાં લોકશાહીનું હૃદય ગણાય છે, એ ગોલ્ડન ઇન્ડિયાનું પ્રાણતત્વ હતું. આજે કોઈ પોતાની રીતે કોઈ ધાર્મિક ઘટના કે ચરિત્રનું આધુનિક મિજાજમાં ચિત્ર દોરે તો સંસ્કૃતિનાં સિપાઈઓ એના પર ગોકીરો મચાવી દે છે. જ્યારે ત્યારે કવિઓ કે કળાકારોને અદભૂત સ્વતંત્રતા હતી એટલે તો શિલ્પ કે સાહિત્યમાં અભિવ્યક્ત થયેલી એમની આઝાદી આજનાં ભારત સુધી પહોંચી શકી જળવાઈને ! ભારતના પ્રાચીન પુસ્તકોમાં દેવતાઓ કે ઈશ્વરોની ટીકા કે મજાકના પણ પ્રસંગો આલેખાયા છે. એમના સૌન્દર્ય, વાસના, નિષ્ફળતા, પ્રેમ, લફરાં, વન નાઈટ સ્ટેન્ડ, મોજમજા, સુહાગરાત સઘળાના બિન્દાસ વર્ણનો છે.

એ હદ સુધીની છૂટ હતી કે મહાભારત જેવા ગ્રંથનાં પ્લોટમાં પણ ફેરફાર કરી કોઈ ભાસ “ઉરુભંગમ” જેવું સંસ્કૃત નાટક રચે ને દુર્યોધનને વિલનને બદલે હીરો બતાવી, પાંડવોને એના પુત્રનાં હાથે મરતા દર્શાવીને આખી કુરુક્ષેત્રની કહાની જ ટ્વિસ્ટ કરી નાખે ! આજે આવું કોઈ કરે તો એના સન્માનને બદલે એનો સંહાર થાય એટલી સંકુચિતતા છે ! એટલે જ કેટલીક હાસ્યાસ્પદ કે અયોગ્ય બાબતો પણ વ્યક્ત થઈ, કારણ કે મત રજુ આઝાદી દરેકને સરખી જ મળે ! કળાનાં ક્ષેત્રમાં કશું પણ મૂકી શકાય એ ક્રાઈમ ન ગણાય, માફ થાય. જે ફીલ કરો એ એક્સપ્રેસ કરી શકાતું. ભૂંડાબોલી ગાળો પણ અને ઉન્માદક પ્રણય પણ, સત્તાધીશોની ટીકા પણ અને ચાર્વાક જેવા નાસ્તિક રેશનલ થોટ્સ પણ. ઇન ફેક્ટ, ભારતમાં બહુ બધા ફિરકા-સંપ્રદાય-અવતાર છે એ ડાઈવર્સિટી પાછળ પણ આસ્થા બાબતે મનગમતી મોકળાશ આપવાની પુરાતન સ્વતંત્રતા છે !

 (૩) સર્જકતાનું સન્માન :

ક્રિએટિવિટી વિના કોઈ સમાજ પ્રગતિ કરી શકે નહિ. સુખ ફક્ત પાવર કે પૈસામાં જ નથી, કશુંક નવું કરી બતાવવાના રોમાંચમાં પણ છે. ફ્રીડમ ઓફ એક્સપ્રેશનની લિબરલ વેલ્યુ એટલે જ બેહદ જરૂરી છે, કે એના વિના ક્યારેય સર્જનાત્મકતા ખીલી ના શકે. આપણા ગુરુકુળો કે તપોવનોનાં સમજ્યા વિના જ ભીના ભીના થઈને વખાણ કરનારા માત્ર મોરાલિટી કે ગુરુ-શિષ્યનાં આદરની વાતો કર્યા કરે છે. પણ ક્રિએટિવિટીની વાત તો સમજતા જ નથી તો શું કરે ? એ સમયે ક્રિએટિવ બ્રેઈન્સ પાસે જેમણે કશુંક શીખવું હોય એમણે ઘર કે સુખ મૂકી જવું પડતું,  નેચરલ એક્સ્પેરિમેન્ટસ તથા ઓપન ડિસ્કશન થતા . (ઈગોઈસ્ટીક ડિબેટ નહિ, જે જાણકાર ગુરુ હોય એ શિષ્યને ખખડાવે તો બેવકૂફ શિષ્યે ડિનાયલની ‘અહંકારી પગતાઈ’ કર્યા વિના એ ઠપકો સાંભળીને જાત સુધારવી પડે ! ) નચિકેતાઓ સગા બાપને પણ સવાલ પૂછી શકતા ને યમદ્વારની સજાથી ડર્યા વિના નવું જ્ઞાન મેળવતા.

કોઈ પણ સંશોધક વિદ્વાન કે કળાકાર-સંગીતકાર-ચિત્રકાર-શિલ્પકાર-કવિ-ચિંતકને રાજ્યસત્તા અને સમાજ ભરપૂર આદર આપતા અને ફક્ત કોરી પ્રશંસા જ નહિ, ધન અને સુવિધાઓ આપતા. આવા લોકો રોજેરોજ કમાવાની ચિંતામાં કમાઈને પોતાની ગોડગિફ્ટનાં કિમતી યુવાવર્ષો વેડફી નાખે એ પહેલા એમને રાજ્યાશ્રય અપાતો – જેમાં એમને ઉત્તમ સુખસગવડો આપી શાસન સાચવી લેતું અને દૈનિક જવાબદારીઓમાંથી મુક્ત જિંદગી જીવવા દેતું. અને લોકાશ્રય પણ મળતો જ્યાં લોકો ખબર ના પડે તો ય એમની સર્જકતાને સલામી આપી એમનો ઉત્સાહ વધારતા. ઋષિ અગત્સ્યને કુંવરી લોપામુદ્રા આપી દેવાની હોય પાર્ટનર તરીકે કે ઋષિ વસિષ્ઠ પાસે કામધેનુ ગાય યાને જે ચાહો તે મફતમાં હાજર થાય એવી સગવડ હોય – એ ધાર્મિકતા કરતા સર્જકતાનાં સન્માનના સિમ્બોલ છે. એટલે નવા નવા આઈડિયાઝ ફ્લોટ થતા અને અવનવું મૌલિક મનોરંજન ફોરેનથી કોન્સેપ્ટ કોપી કર્યા વિના પણ મળતું અને નવી પેઢી માટે કળા-સાહિત્ય-સંશોધનનું ક્ષેત્ર મેઈનસ્ટ્રીમ આકર્ષણ ગણાતા એની આગળ ચેઈન ચાલતી. રિમેમ્બર, ભારતમાં આ બધું થતું હતું ત્યારે આજના પ્રગતિશીલ દેશોમાં અક્ષરજ્ઞાનના પણ ફાંકા હતા ! જ્યારે અહીં રિદ્ધિ અને સિદ્ધિ મતલબ ક્રિએટિવિટી અને કમ્ફર્ટસ શુભનાં આઇકોન ગણેશની પત્ની ગણાતી હતી !

(૪) સંશોધનાત્મક સાહસવૃત્તિ :

ઋષિઓ મોટા રિસર્ચર હતા એ તો બધા પોતાની આજની નિષ્ફળતાઓ ઢાંકવા કહ્યા કરે છે, પણ રિસર્ચ શું એ ખબર સુધ્ધાં હોતી નથી. સંશોધનમાં અંગત પૂર્વગ્રહો અને ગપ્પાની માન્યતાઓ ના ચાલે. વર્ષો સુધી મનગમતા ફિલ્ડમાં ભૂખ કે આરામ છોડીને જાત ઘસી નાખવી પડે ઘડતર અને જ્ઞાન-ઉપાર્જન માટે. સલામતીનું કોચલું તોડી અજાણ્યા પ્રદેશોમાં સતત હાડમારી ભોગવીને પણ પ્રવાસ કરવો પડે, જોખમી જીવન જીવવું પડે. અહં રાખ્યા વિના ગમે તેવા ક્રોધી આચાર્ય કે હોશિયાર મજૂરની પાસે પણ નવું શીખવું પડે. બધી ગણત્રીઓ તારણ-કારણ સહિતના વિચારો કરી એનું સંપાદન કરવું પડે અને રસાળ ભાષામાં રજૂઆત કરી આવનારી પેઢીઓ માટે એ વધુ આગળ સંશોધન કરે એનું પ્લેટફોર્મ બનાવવું પડે. એ માટે દુનિયાદારીથી અલગારી બનવું પડે. જરૂર પડે નકામો સમય કોઈ વેડફી ના નાખે સોશ્યાલાઇઝિંગમાં, એટલે પરિવાર-પ્રિયતમા સહીત જગલમાં એકાંત મેળવવા જતું રહેવું પડે. અને કોઈ ફેંસલો કે પરિણામ આખરી માનવાને બદલે પોતાને જડેલું સત્ય પણ ઓપન એન્ડેડ રાખવાની ઉદારતા જોઈએ.

એટલે ભારતમાં કોઈ એક જ ઈશ્વર કે ગ્રંથ કે આદેશ-ઉપદેશ-ફિલસુફીને અલ્ટીમેટ માની એના ચીલે ચાલવાનો જડબેસલાક ઇન્કાર થયો. જે સાયન્સનો મૂળ મંત્ર છે કે કોઈ એક સિદ્ધિને ફાઈનલ ટ્રુથ માની બેઠાં ના રહેવું પણ “ચરૈવેતિ”નાં સિધ્ધાંત મુજબ એમાં પરિવર્તન અને વૈવિધ્યની નવી નવી શક્યતાઓ શોધતી રહેવી. એ માટે કમ્ફર્ટ ઝોન જેવા વતન કે જન્મસ્થળ છોડીને બહાર વિહાર કરવો. અને હા, બધી દિશાઓથી સારા વિચારો પ્રાપ્ત કરવાના પોઝીટિવ ગ્લોબલાઇઝેશન સાથે, સંસારત્યાગીઓનાં મઠોને બદલે નાલંદા કે તક્ષશીલા જેવી સંસાર સમજાવતા  શિક્ષણની સંસ્થાઓ ઉભી કરવી !

(૫) ઉત્પાદકતાનો ઉદ્યમ :

ભારતમાં ધર્મ કેવો દુનિયાને દિશા બતાવનારો હતો એની ગળચટ્ટી વાતો સહુ કરે છે પણ એ તો દરેકને પોતપોતાનો ધર્મ અદભુત અજોડ લાગે ( અલબત્ત, તત્વદર્શનની રીતે ભારતીય અધ્યાત્મ ખરેખર અલ્ટીમેટ છે, પણ એની વાતોમાં તો ભોટ ભારતપ્રેમીઓને ભાન સુધ્ધાં પડતું નથી – ચેનલિયા કે નવીનતાવિરોધી ભાષણીયા બાવાઓને તો બિલકુલ નહિ ! ). પણ ભારત સોને કી ચીડિયા જગતમાં ગણાયું હોય ને વિશ્વનું ધ્યાન એ વખતે ખેંચાયું હોય તો એ પરલોકની વાર્તાઓને લીધે નહિ, પણ આ લોકમાં મેળવેલી ભૌતિક – જી હા, મટીરીયલિસ્ટીક સફળતાને લીધે ! ( લક્ષ્મીને સંસારપાલક વિષ્ણુની પત્ની ગણી એના પૂજનને સૌથી મોટો સાંસ્કૃતિક ઉત્સવ ગણનાર દેશ કઈ રીતે સંપત્તિ અને સુવિધાનો વિરોધી બની શકે ?)

૨૧મી સદીના ભારત માટે આ મોસ્ટ ઇમ્પોર્ટન્ટ વારસો છે. જ્યાં સુધી પ્રોડ્કટીવિટી નાં હોય, ત્યાં સુધી પ્રોફિટ પણ ના હોય. અને એના વિના મહાસત્તા બનવાના ખયાલી પુલાવ ના પકાવાય. આજની સબસીડીપસંદ આળસુ જનતાને કામ કર્યા વિના કમાણીનો શોર્ટકટ ગમે છે. પણ ગોલ્ડન ઇન્ડિયા ગ્લોબલ બ્રાન્ડ એના ઉત્પાદનોથી બનેલું. કૃષિ અને કિસાનની ભારતીય સંસ્કૃતિની વાતોના વડા તળનારા એ ભૂલી જ જાય છે, કે ભારત એની ક્રાફ્ટસમેનશિપ યાને હુન્નર-ઉદ્યોગને લીધે જગપ્રસિદ્ધ અને સમૃદ્ધ હતું. સિકંદર અહીં આવ્યો ત્યારે શેરડીમાંથી ખાંડ બનતી જોઈ ચક્કર કાઈ કયો એમાં તો સંસ્કૃત શબ્દ શર્કરા ખાંડ બનાવવાની વિદ્યા સાથે યુરોપ પહોંચતા સ્યુગર શબ્દ આવ્યો. આંગેજો ડાઈ કરવાની ગળી જોઇને દિગ્મૂઢ થઇ ગયા એમાં તો એ માટેનો અંગ્રેજી શબ્દ ઈન્ડીગો મશહૂર થયો. આપણી ધાતુની તલવારોથી પર્શિયનોએ ગ્રીકોને હરાવ્યા. અહીં મરીમસાલાતેજાનાથી ખોરાક સ્વાદિષ્ટ બનાવી પ્રિઝર્વેશન કરવાની તરકીબથી આકર્ષાઈ કોલંબસો કે વાસ્કો ડી ગામાઓ અહીં આવ્યા અને ઈસ્ટ ઇન્ડિયા કંપનીની સ્થાપના થઇ. હુન્નરને લીધે દોલતથી છલોછલ ખજાના લૂંટવા તો નાદિરશાહો કે ગઝનવીઓ આવી ચડેલા ! ત્યારના સમય મુજબ આધુનિક કહેવાય એવા રસાયણથી હર્બલ મેડિસિન સુધીના ઇનોવેશન અને વ્યાપારની સોદાગીરીની સૂઝબૂઝને લીધે ઇન્ડિયન ઈકોનોમી ટોપ ગીઅરમાં હતી.

(૬) રંગીલી રસિકતા :

સેક્સની બાબતમાં પશ્ચિમ ખુલ્લું ને ઉઘાડું એ નર્યો ( વર્તમાન ) ભારતીય ભ્રમ છે. એમાં લસ્ટફૂલી લિબરલ ભારતવર્ષનો મુકાબલો કોઈ કરી શકે એમ જ નથી. આપણા તો ધાર્મિક ગ્રંથોમાં પણ શૃંગારપ્રચૂર વર્ણનો જરૂર ના હોય ત્યાં ફૂટી નીકળે છે અને પરમ તત્વને લિંગ માનીને એની જાહેર પૂજા કરવાનો આટલો પ્રચલિત રિવાજ પૃથ્વીના પટ પર શોધ્યો જડે એમ નથી ! દરેક પ્રાચીન હેરિટેજ સાઈટ પર પોર્નોગ્રાફીને ભૂ પીવડાવે એવા યૌન-મૈથુન શિલ્પો મળે, અધ્યાત્મનો સર્વોચ્ચ બોધ ગણાતો ગીતા એકથી વધુ સ્ત્રીઓ સાથે રોમેન્ટિક સંબધો ધરાવતા બે સંસારીઓ વચ્ચેના સંવાદ રૂપે યુદ્ધકથામાં મુકાય ! ધાર્મિક ગણાતા તહેવારોમાં ઉન્માદક નૃત્યો અને ગીતો લોકપરંપરાથી ભળી જાય અને સેક્સ એજ્યુકેશન તો શું એના પ્લેઝર મેક્સિમાઈઝેશનનો બેનમૂન ગ્રંથ લખનાર વાત્સ્યાયન ઋષિ ગણાય અને ચોસઠ કળાઓમાં કામકળાને સ્થાન મળે. વસંતથી વર્ષાની કામુકતાનો આનંદમય ઉત્સવ મનાવાય. આપણા મોટાભાગના પર્વો શાસ્ત્રોક્ત નથી, લોકજીવનમાં થી આવેલા છે. લાઈફ ઈઝ સેલિબ્રેશન – એ રોમેન્ટિક સ્પિરિટ ત્યારે ઇન્ડિયન ફિલોસોફીનો હતો અને પંચતંત્ર જેવા ગ્રંથોમાં પણ આડા સંબંધો કે વિલાસોની કથાઓ મુકાતી. સારું છે, બધા સંસ્કૃત શ્લોકોના અર્થ આજે ઘણાને સમજાતા નથી, નહિ તો કુમળા બાળકોની અસર ખાતર  સેન્સરશિપ એને નાબૂદ કરી નાખત !

આજે પણ સ્પોર્ટ્સ, બુદ્ધિ કે યુદ્ધનો ઈતિહાસ જોશો તો જે પ્રજાની કામઊર્જા વધુ તીવ્ર અને મુક્ત હોય એ જ એમાં અવ્વલ રહે છે. વસ્ત્રો કે આભૂષણોનાં શૃંગારમાં સ્ત્રીઓને ઉદારતા હતી, અને નારી એકથી વધુ પતિ ધરાવે એવી નાયિકા હોય કે સ્વયંવરથી જાતે મનગમતો માણીગર ચૂંટે એવી ! લિવ ઇન કે જસ્ટ ફોર ટાઈમપાસ ફન કેઝ્યુઅલ રિલેશનનો છોછ નહોતો. લગ્ન વિનાના પ્રેમના પ્રતીક રાધા-કૃષ્ણ આજે ય સહજતાથી પૂજાય છે. સ્ત્રી પોતાના શરીરની સ્વામિની તરીકે ઇચ્છે ત્યારે ભોગ માણે, પણ નામરજી હોય તો શ્રાપ પણ આપે ! ‘મનુસ્મૃતિ’ જેવા પછાતપણામાં જડસુ અન્ય ધર્મોની પંગતમાં બેસતા ગ્રંથને બદલે સાચું ભારત ઓળખવું હોય તો ઈશાવાસ્ય ઉપનિષદ જેવા પુસ્તકો વાંચવા જોઈએ. જેમાં તો મોક્ષની વાત પણ કવિતા તરીકે લખાઈ છે. ભાષાના ઉપમા-અલંકારો હોય કે વાનગીઓનાં સ્વાદનો ચસ્કો, સંગીતના રાગ-રાગિણી કે અવકાશના ગ્રહ-નક્ષત્રો બધી જ વાતમાં ભારતમાં જીવનરસનાં ફુવારા ઉડતા જોવા મળતા !

(૭) ચૈતન્યનું ચિંતન :

શ્રદ્ધા અને વિજ્ઞાન પરસ્પર સાવ વિરોધી વાત લાગે પણ ખરેખર તો સત્યશોધનનાં એક સિક્કાની બે બાજુ છે. એકમાં સાધન ઉપાસનાપદ્ધતિઓ અને વીધિવિધાનોનાં છે, અને બીજામાં ટેકનોલોજીનાં. અંતે તો બંને આસપાસની સૃષ્ટિને દૂરના બ્રહ્માંડનો તાગ લેવાના રહસ્યમય વિસ્મયની ભૂખ છે. વૈજ્ઞાનિક અભિગમ એટલે દરેક વિષયને તટસ્થભાવે ઊંડાણમાં જઈ તપાસવો અને આદર્શને બદલે વાસ્તવવાદી તથા પ્રકૃતિસહજ રીતે સમજવો. એ માટે ડરપોક રિચ્યુઅલ્સની આદતોથી ફ્રી એવું ઈન્ડીપેન્ડન્ટ બ્રેઈન જોઈએ. પાવર ઓફ થોટથી વિકસતું અને નિરંતર વિસ્તરતું વિશ્વ જોઈએ. ભારતે એટલે બુદ્ધિમાન અને વિચારશીલ ચરિત્રોને અને પ્રકૃતિના પ્રત્યેક તત્વોને ઈશ્વર માનીને પૂજ્યા. બ્રાહ્મણ શબ્દનું મહત્વ જ્ઞાતિ કરતા વધુ બ્રહ્મથી નજીક પહોંચનાર જ્ઞાની તરીકે વધતું ગયેલું.

તત્વ દર્શન અને આંતરિક “બ્રહ્મજીજ્ઞાસા” ખાતર લોકોએ ઘરબાર છોડી દીધા એટલા એ શિખર સર કરવા ઉત્સાહી હતા. તપસ્યા માટેની અતૂટ એકાગ્રતા અને કોઈ પણ કામના ધ્યાનમાં તલ્લીન થઇ જવાનું ફોકસ જીવનશૈલીમાં વણાયેલું હતું. આસ્થા સંઘર્ષની દ્રઢતા અને ભવિષ્યની આશાને પોષે એવી સકારાત્મક હતી. તેજસ્વી પ્રમાણિક સાત્વિકતા અને પારદર્શક માનવીય મૂલ્યોને લીધે જાહેર અનુશાસન અને નિષ્ઠાનું ધોરણ ઊંચું રહેતું ને ગેબી મદદની કૃપા મળતી રહે એવું હતું, કારણ કે લોકો આત્માને પરમાત્મા માનતા. બધા વિરોધાભાસોનો એક અનંતની લીલા તરીકે દેશ-કાળનાં ભેદ વિના સ્વીકાર અને સ્વાગત કરવાની આધ્યાત્મિકતા રાખતા. ખોટું કરવા બદલ નારાજ થતા કે ડરતા. સ્વચ્છતા, શાંતિ, સેવા અને ક્ષમા જેવા સદગુણો અને બીજાની કાળજી લેવાના સંસ્કારોનો વિનયવિવેક આમ આદમીમાં ય રહેતો. વિદ્યાનું મૂળ તત્વ જ્ઞાનનો આનંદ અને આત્મખોજનાં જજમેન્ટનું ઘડતર રહેતું, ફક્ત કારકિર્દીલક્ષી આર્થિક કમાણી કે સામાજિક પ્રતિષ્ઠા નહિ.

***

રીડરબિરાદર, આ સાત સિક્રેટ્સની સરગમ જ્યારે જ્યારે જે ભૂમિ કે પ્રજામાં વાગી ત્યારે ત્યારે એનો સુવર્ણયુગ આવ્યો છે. પછી એ ગ્રીસ હોય કે ઈજીપ્ત, જાપાન હોય કે બ્રિટન. દ. કોરિયા હોય કે અમેરિકા. ડેન્માર્ક હોય કે ફ્રાન્સ. આ ડહાપણના મેઘધનુષનું સંતુલન જયારે જયારે વીખાયું ત્યારે જે-તે રાષ્ટ્ર કે જનસમૂહ નિષ્ફળતાથી પીંખાયો છે. ભારતની લાંબા સમયથી ચાલી આવતી હાર અને અગાઉ મળતી રહેલી જીત પાછળના આ અસલી રિઝન છે. પણ એ વિઝનનું મિશન બનાવવાની તૈયારી આજે સુતેલા ભારતની છે ખરી ?

ફાસ્ટ ફોરવર્ડ

‘ક્ષણે ક્ષણે યદ નવતાં ઉપૈતી તદેવ રૂપં રમણીયતાયા :’
અર્થ : જે પ્રત્યેક ક્ષણે નવીન લાગે, એ જ રમણીયતાનું રૂપ છે ( માઘ, શિશુપાલવધ )

[મારો બે વર્ષ જુનો લેખ, પણ કાયમ માટે શાશ્વત ! મહાસત્તા જ બનવાની ફોર્મ્યુલા એમાં છે, સુખી સ્વસ્થ સમાજ અને ઉત્તમ માનવનિર્માણની રેસિપી આ લેખમાં છે. એની આ બ્લોગની લિંક મહત્તમ શેર કરવા વિનંતી – જય વસાવડા]

 
16 ટિપ્પણીઓ

Posted by on જાન્યુઆરી 26, 2017 in history, india, inspiration

 
 
%d bloggers like this: