RSS

Category Archives: education

ગુરૂ સાક્ષાત પરબ્રહ્મઃ એક સત્યકથા!

માણસ અને દેશ ઘડવા લાગણી અને વિદ્વત્તાના બે કાંઠે વહેતી નદી જેવા પાણીદાર શિક્ષકો જ જોઈશે !

jm4

એ છોકરાને ભણવું જ નહોતું! મુદ્દલે ઈચ્છા નહોતી ભણવાની. એજ્યુકેશન સીસ્ટમ પર જ બે પેઢીથી ઘરમાં શિક્ષકો જ હોવા છતાં એને જબરી ચીડ હતી. રીતસરનો તિરસ્કાર જ હતો! એનું જ્ઞાાન કે ભણવા પરથી ચિત્ત જ ઉઠી ગયું હતું. દિમાગ બળવાખોર નકસલાઈટ જેવું એન્ટી સીસ્ટમના આક્રોશમાં ધખધખતું હતું.

નેવુંના દાયકાના આરંભે ઓલરેડી બારમા ધોરણમાં એની પરીક્ષાનું વિચિત્ર પરિણામ આવતા અદાલતના ધક્કા ખાધા હતા. વ્હાલસોયા મમ્મી પપ્પા તો કશું કહેતા જ નહોતા. કારણ કે, સમગ્ર પ્રાથમિક શિક્ષણ તો એને ઘેર જ આપેલું હતું! એને ગોખણપટ્ટીની પછાત સિલેબસથી ઠેબાં ખાતી એજ્યુકેશન સીસ્ટમનો સખ્ખત કંટાળો આવતો. ક્રિએટીવિટીના બદલામાં મેમરીના માર્કસ મળતા જોઈને ઉબકા આવે એવી એલર્જી થતી.

પછી તો ગોંડલ ગામમાં ભાઈબંધો શોધવાના. ઓડિયો કેસેટની દુકાનોના પાટિયા તોડવાના. આવારગર્દી અને ઈશ્કી રોમિયોગીરીના મસાલેદાર કિસ્સાઓ સિગારેટથી દારૃ બધું જ પીતા લોકો પાસેથી સાંભળવાના. વાર્તાઓની કિતાબો રોજની એક લેખે ચાવી જવાની.

ક્યાં જવું છે એની ખબર જ ન હોય છતાં જાત સાથેના સવાલજવાબ ટાળવા રોજ ગામમાં ઘેર કશું કહ્યા વિના ભટક્યા કરવાનું. આસપાસના દંભ અને ભ્રષ્ટાચાર, ધાર્મિકતા અને ચાંપલાઈ, છોકરા-છોકરીના વેવલાઈથી ભરપૂર નૈનમટક્કાની ઘેલછા, લગ્ન જેવા પ્રસંગોમાં પહોળા થઈને ફરતા વેપારી વડીલોના દેખાડા… આ બધું જોઈને એને ઉદાસી અને ઉકળાટ બંને થતો. જાણે કાદવના ખાબોચિયામાં તરફડતા પંખી જેવી ઘૂટન થતી. જલા દો ફૂંક ડાલો યે દુનિયાનો લાવારસ બહારથી સ્થિર દેખાતા મસ્તકમાં ભભૂકતો હતો. લાઈફનો કોઈ ઉદ્દેશ જ નહિ. નો ગોલ, નો ડ્રીમ. જસ્ટ પાસ ધ ટાઈમ. ટોટલ નિહાલીસ્ટિક એટીટયૂડ. જીંદગી જ સાલી બેમતલબ બદમાશ છે.

જી હા. એકદમ છટપટાહટ, ઘૂટન, તૂટન, કન્ફ્યુઝનની કશ્મકશ. આ કહાની નથી. આ લેખકડાની જ ફર્સ્ટ પર્સન જબાની છે. આ ધૂંધવાતો છોકરો એ જ આપનો વિશ્વાસુ આ કલમદાસ. ઘરમાં ય દેવું. લેણદારો ટેપ કે ફ્રિજ ઉંચકીને લઈ જાય અને રેંકડીમાં વેંચાતા કપડાં પહેરી એકાદ ટંક ખાવાનું સ્કિપ કરવું પડે એવું! બહાર ચૈન નહિ, ઘેર આરામ નહિ. ટોટલ લોસ.

જેના અઢળક સાક્ષીઓ છે, એવી સચ્ચાઈ એટલે આજે બયાન કરવી છે કે, શિક્ષક દિન ફરી આવી પહોંચ્યો છે. અને સાત્વિક, સંવેદનશીલ, સજ્જ અને સરળ શિક્ષક શું કરી શકે- એની જાતે જીવેલી ફર્સ્ટ પર્સન દાસ્તાન કહેવી છે.

અને સલામી આપવી છે, આજે દુનિયામાં નથી પણ દિલમાં છે એવા અધ્યાપક શિક્ષકને.

***

jm1રાજકોટની ધમસાણિયા કોલેજ. માંડ ત્રણ વર્ષે બીબીએના કોર્સમાં પરાણે ભરેલું એકમાત્ર ફોર્મ. બીજા લિસ્ટમાં સરખી ટકાવારીમાં છેલ્લા ચાર નામોમાં બંદાનું નામ ધક્કામુક્કીમાં પાછળ હડસેલાતું હતું.
ત્યાં પપ્પાના એક ઓળખીતા લેકચરરને મળાયું, પણ નવા મેનેજમેન્ટ કોર્સમાં એ મદદ કરી શકે એમ નહોતા. સડિયલ અડિયલ સીસ્ટમમાં વધુ એક એકેડેમિક ઈયરનો કચરો, એવી ઝૂંઝલાહટમાં કોલેજના પગથિયાં ઉતરતો હતો, ત્યાં એક રણકદાર અવાજ કાને પડયોઃ ‘તમે સ્પોર્ટસક્વીઝમાં આવેલા કે નહિ?’

એક સાદો લાંબી બાયનો ક્રીમ શર્ટ અને નેવી બ્લુ પહોળા પેન્ટમાં વડીલ પ્રોફેસર સામે હતા. તજેસ્વી ચમકતી આંખો. એકદમ ઝીણી પાતળી મૂછ. માથે ટાલ. મુખ પર રમતું સ્મિત. સ્હેજ ભરાવદાર શરીર, શ્યામ વર્ણ પણ જ્ઞાાનસભર લલાટ. એમણે ફરી સવાલ પૂછયો.

વાત જાણે એમ કે, ત્યારે ક્રિકેટ કોમેન્ટેટર નરોત્તમ પુરીની દિલ્હી દૂરદર્શનમાં આવતી સ્પોર્ટસક્વીઝ ભારે પોપ્યુલર હતી. ને નવરાબેઠા આપણે તો આવી ક્વીઝોમાં ભાગ લેતાને જરાક પોકેટમની મળી જતા. એમાં ત્યાં જવા માટે અણધારી પસંદગી થયેલી. દિલ્હી જઈ શૂટિંગમાં ભાગ લીધો. ઉભા થઈ એક સવાલનો સાચો જવાબ પણ આપેલો. એ બહાને મમ્મી-પપ્પા સાથે તાજમહાલથી ઋષિકેશ સુધીની સફર પણ કરેલી. થોડા મહીના પહેલા જ એનો એપિસોડ આવેલો.

આ સાહેબ વળી કુદરતને કરવું તે ક્રિકેટ અને સ્પોર્ટસના શોખીન. એમને યાદ રહેલું કે કોઈ છોકરો વળી ગુજરાતમાંથી ત્યાં ગયેલો. ને એ ઓળખી ગયા. ”આવો” માનથી બોલાવી કહ્યું ”હું ડો. જે.એમ. મહેતા. અહીં બીબીએ કોર્સનો ઈન્ચાર્જ.” ઈત્તફાક! મહેતાસાહેબ જ એ વ્યક્તિ કે જે મને એડમિશન અપાવી શકે!
ખભે એમનો ટ્રેડમાર્ક કપડાનો થેલો ઝૂલાવતા એ પ્રિન્સિપાલ કે.એમ. પટેલની ચેમ્બરમાં લઈ ગયા. પટેલસાહેબ સ્વભાવના કડક અનુશાસનપ્રિય. પણ મહેતાસાહેબે અંદર જઈને જ કહ્યું ”આ છોકરાને એડમિશન આપવું જોઈએ. અત્યારે જ. કોલેજનું નામ રોશન કરશે. સ્પોર્ટસક્વીઝમાં પહોંચેલો હતો ટીવીમાં. મેં જોયો છે.” મહેતાસાહેબે દ્રઢતાથી કહ્યું ”અરે, વિચારો નહિ. આપણે આવા ક્વીઝવાળા છોકરાની કદર કરવી જોઈએ.” અને મને કહ્યું ‘ફી લાવ્યા છો? તો ભરી દો!’

અને શરૃ થઈ જીંદગીનો નકશો પલટાવી નાખતી એક સફર. એક સંગાથ ગુરૃ અને શિષ્યનો!

***

ફી તો ભરાઈ. પણ ભણવાનું તો મન જ નહોતું. હા, સવારે અપડાઉન કરવું- કોલેજ જવું એ બધામાં જલસો પડે. એ વખતે કમ્પાઉન્ડમાં સાઈકલો હોય. બાઈક તો લકઝરી ને આપણે તો બે ટાંગાની સવારીવાળા મુફલિસ. ક્લાસ શરૃ થયા ને ગાપચીઓ શરૃ થઈ.

”વસાવડાભાઈ…” મહેતાસાહેબ કાયમ સ્ટુડન્ટસને માનથી જ બોલાવે. ”તમે આમ વેડફો નહિ આ સમયને. જરાક રસ લો આ બધું જાણવામાં.” આવું લોબીમાં ચાલતા ચાલતા ખભે હાથ મૂકીને ટોકે. ”આપણે શિક્ષકના દીકરા.
મિલકતો હોય નહિ. જીવવા માટે કમાવું પડશે. એ માટે નવું શીખવું પડશે. તમારી જરૃરિયાત પેદા કરો. લોકો શોધતા આવશે સામેથી. પણ તપ કરવું પડે તપ, આમ ભાગો નહિ વાસ્તવિકતાથી. સ્વીકારો, સમજો, સંઘર્ષ કરો.” આજે બરાબર સમજાઈ ગયેલો પાઠ હજુ ત્યારે ગળે ન ઉતરતો.

”એવું કરો, તમને વાંચવાનો શોખ છે ને, તો કોલેજે આવો. જો લેકચર ભરવાનું મન ન થાય તો લાયબ્રેરીમાં બેસો. પણ જેમાં મજા આવે એટલું તો ભણો.”

”પણ ફલાણા સર જ ડબ્બા જેવા છે.”
”અરે, અરે… આમ અકળાઈ ન જાવ. કુટુંબ હોય કે કોલેજ. બધા સરખા ન હોય. બે-ત્રણ તો ચલાવી લેવા જેવા હોય જ. ભગવાનની લીલા છે. આપણે એનો આનંદ લેવાનો. આમ આકરા નહિ થવાનું.”

આમ લાયબ્રેરીની લાલચે હાજરી શરૃ થઈ. સાહેબનો પીળો પરવાનો. લાયબ્રેરિયન સેરશિયાભાઈ તો દોસ્ત બની ગયા. જોઈએ તે બૂક ઘેર લઈ જવાની, છાપા ય વાંચવાના ને લઈ જવાના. સ્પેશ્યલ ટ્રીટમેન્ટ.
કોઈ ગણગણાટ કરે તો મહેતાસાહેબ વીટો પાવર વાપરીને સ્ટાફ રૃમમાં જ કહી દે. ‘હવે આટલા પગાર પછી પ્રોફેસરો લાયબ્રેરીમાં બેસતા નથી. તો આવા હોશિયાર છોકરા એનો ઉપયોગ કરે, એમાં આટલા વર્ષોથી ખર્ચો કરીએ એ લેખે લાગે!’

અમારી બજરંગ કોલેજમાં બપોરે છોકરીઓની શિફટ. ભઈલાઓએ મહિલાઓ ખાતર કેમ્પસ ખાલી કરી દેવાનું. પણ મહેતાસાહેબના વાચનશોખને લીધે એ બેસે, અને એના પાળેલા ગલુડિયાંની જેમ હું ય બેસું ને એમાંય આપણે જાણે વીઆઈપી. સાહેબ સાથે જ મોડેથી ચાલતા ચાલતા અલકમલકની વાતો કરતા જવાનું મોટે ભાગે થાય.

સાહેબ કાયમ કોલેજથી ખાસ્સા દૂર રહેતા હોવા છતાં ચાલીને જ આવે ને જાય. સીનિયર પ્રોફેસર, પણ ન કાર, ન સ્કૂટર.
વિદ્યાર્થીઓમાં આ મજાકનો વિષય. સાહેબની ચિંગૂસીની બધા શરૃઆતના મહીનાઓમાં ચોવટ કરે. રૃપિયા બચાવવા ટાંટિયાતોડ કરે એવી ગોસિપી અફવાઓ ફેલાવી, દબાતા દબાતા ખીખીખી હસે.

પણ એક દિવસ સીટી બસની રાહ જોતા જોતા નવતર દ્રશ્ય દીઠું! પાછળ જ રહેલા મેડિકલ સ્ટોરમાં મહેતાસાહેબ કોઈ દવા લેવા ઉભેલા. એક સાવ મેલીઘેલી ચીંથરેહાલ અવસ્થામાં ગામડિયણ મજૂરણ બાઈ છોકરું તેડી દવા લેવા આવેલી. પણ કિંમત સાંભળી પ્રિસ્ક્રિપ્શનનો પરસેવામાં ચૂંથાયેલા કાગળિયો પાછો લઈ લીધો. સાહેબે તરત એને રોકી. આજથી બે દસકા પહેલા સોળસો રૃપિયાનું એનું બિલ ચૂકવ્યું. ૧૦૦ રૃપિયા બીજા આપ્યા. અને ધીમી ચાલે ડોલતા એ ઘર ભણી ચૂપચાપ નીકળી ગયા!

કંજૂસ માણસ કંઈ આમ અજાણ્યા ખાતર પૈસા ખર્ચે? બીજે દિવસે હળવેકથી સાહેબને વાહન ન વાપરવાનું કારણ પૂછયું. એ ખડખડાટ હસી પડયા. ‘અરે, મને હાર્ટ એટેક આવ્યો. ડોકટર કહે રોજ ચાલો. સ્પોર્ટસ તો છૂટી ગયું. એટલે ખાસ ચાલવા જવું એના કરતાં રોજ ચાલીને આવવા-જવાનું. કસરત ભૂલાય જ નહિ!’ (અને વગર ભણાવ્યે શીખવા મળ્યો વધુ એક પાઠઃ કોઈના વિશે સાંભળેલી ગપસપ પર તરત યકીન નહિ કરવાનું. એવું લાગે તો વિવેકથી સચ્ચાઈ પૂછી લેવાની. મોટે ભાગે બીજાઓએ છાતી ઠોકીને કાઢેલા તારણો ઉપજાવી કાઢેલા જ હોય છે!)

ધીરે ધીરે કોલેજે જવાનું વ્યસન મહેતાસાહેબના નિઃસ્વાર્થ પ્રેમને લીધે લાગ્યું. સાહેબ ક્યારેક ઈકોનોમિક ટાઈમ્સનો કટિંગ કરેલો લેખ વંચાવી ચર્ચા કરે, તો ક્યારેક કોઈક શાકાહારી સાત્વિક ટૂચકો સંભળાવે. ગંભીર થઈને ખીજાય ભાગ્યે જ. બાકી ‘લેટ ગો’ એ જ ‘ઈગો’ના સ્થાને એમની પ્રકૃતિ. છોકરાઓ એમની હાજરીમાં હળવાશ અનુભવે. સાહેબ બધાની અંગત દરકાર રાખે. નામથી ખબરઅંતર પૂછે, વિદ્યાર્થીના જ નહિ- એના મા-બાપના ય! બીજા વિષયોના નાના-મોટા પ્રશ્નો પોતે સોલ્વ કરાવીને ઘર્ષણ ટાળે. જનરલ નોલેજ વધારીને પ્રેકટિકલ થવા પર ભાર મૂકતા- અનુભવો વર્ણવે.

સાહેબ ગમતા. પણ કશુંય કરી બતાવવાની તમન્ના તો ક્યારની ઠરીને ઠીકરું થઈ ગઈ હતી. એમાં બિલકુલ શિખામણ કે ઉપદેશ વિના અચાનક સાહેબે તણખો પેટાવ્યો!

‘આ જુઓ વસાવડાભાઈ, તમારે આમાં ભાગ લેવાનો છે.’
ત્યારે રાજકોટમાં સાવ નવા શરૃ થયેલા એપલ કોમ્પ્યુટરના ક્લાસીઝે ઈન્ટરકોલેજ ક્વીઝ કોન્સ્ટેસ્ટ યોજેલી. એના આમંત્રણનો કાગળિયો છૂટીને ઘેર જવાના સમયે સાહેબે દેખાડયો.
‘મારે નથી લેવો ક્યાંય ભાગ. જવું જ નથી ક્યાંય બીજે.’ મોઢું ચડાવી કડવાશથી અપુન બોલા!

”અરે, તમે સ્પોર્ટસ ક્વીઝમાં ગયા તો આપણી ઓળખાણ થઈ ને! તો જાવ આ ક્વીઝમાં ય. કોલેજનું ઋણ અદા થશે, જીતશો તો. ને ભાગ લેવાની મજા પડશે.” સહેજ અટકીને કહે ”આમ ઉતાવળમાં ગુસ્સે ન થવાય. તમારામાં બહુ આક્રોશ છે. બહુ બધું અંદર વલોવાય છે. ઊર્જા હોય તો જ આવો આક્રોશ હોય! એને આમ હતાશામાં બખાળા કાઢવામાં વેડફો નહિ. કામે લગાડો. કંઈક સાબિત કરો પહેલા. તો તમારી ટીકાઓ કોઈક સાંભળશે!”

ઘેર વાત્સલ્યને લીધે બાપે ન કહ્યું, એ ગુરૃએ કહ્યું. તો ય ત્યારે તો ગળે ન જ ઉતર્યું. સાહેબે નવું ગાજર લટકાવ્યું.
”ક્વીઝ સાંજે છે. બપોરે બાજુમાં ગેલેક્સીમાં ફિલ્મ જોજો. ટિકિટ હું આપીશ. અને એક સિનિયર છોકરો છે પ્રવીણ ચૌહાણ. એને ય શોખ છે. પૈસા નથી, એટલે રફ નોટમાં પુસ્તકોના લખાણ ઉતારતો હોય છે. મારા ધ્યાનમાં છે. એની મદદ લેજો. નામ તો મોકલાવી દીધું છે.”

સાહેબના રીતસરના ધક્કા જેવા આગ્રહને લીધે ક્વીઝમાં ગયો. પ્રવીણ સાથે દોસ્તી બોનસમાં મળી. જેમ્સ બોન્ડની પ્રથમ ફિલ્મનું નામ શું? એ ટાઈબ્રેકરનો ‘ડો. નો’ જવાબ આપી જીત્યા. અને નવી સફળતાથી પોઝિટિવિટીએ ‘યસ’ કહ્યું!

કોલેજમાં બીજી સવારે મહેતાસાહેબને ઈનામ, પ્રમાણપત્ર, ટ્રોફી બતાવી અને સાહેબ એ ઘડીની રાહ જોઈને બેઠા હોય, એમ ઉભા થયા. ૫૧ રૃપિયા ખિસ્સામાં મૂક્યા. ને કહે ‘ચાલો.’

ક્લાસે ક્લાસે ફેરવ્યા, બધા જ વર્ગમાં. છોકરીઓની શિફ્ટમાં ય! મહેતાસાહેબ બધે લઈ જાય, ને બોલે ‘આ આપણો વિદ્યાર્થી. સ્પોર્ટસક્વીઝમાં ભાગ લીધેલો. આજે આટલા વર્ષોમાં કોલેજ માટે ક્વીઝ જીતી આવ્યો! સારું લખે છે, સારું બોલે છે. બહુ વાંચે છે. તાળીઓ પાડીને વધાવી લો!’

બધા સ્ટુડન્સને તો જોણું થયું. ભણવામાં બ્રેક પડે. એટલે હરખની ચિચિયારીઓ! કેટલીયે આંખો ટીકી ટીકીને જોયા કરે અને વાહવાહ કરે એવો પહેલો જ અનુભવ! સેન્સ ઓફ રેકગ્નિશન. વર્ષો પછી ‘હમ ભી કુછ કમ નહિ’નો અહેસાસ અંદરથી થયો. આપણે ‘રિજેકટેડ માલ’ નથી. સમાજ વખોડતો જ હોય, એવું નથી. સિદ્ધિને વ્હાલથી વધાવી પણ લે છે, એનો અનુભવ થયો. આત્મવિશ્વાસનો ઉભરો આવ્યો. દોસ્તો વીંટળાઈ વળ્યા. ચોકલેટો ખાધી. બે-ચાર કન્યાઓએ નામ પૂછયું. એકે ડિબેટમાં પાર્ટનર બનવાનું કહ્યું. પ્રોફેસરોએ પીઠ થાબડી. કરડાકીથી દરવાજો બંધ કરતા પટાવાળા પણ હસીને બોલાવતા થયા. અરે, સીટી બસની રાહ જોવાને બદલે અજાણ્યા વિદ્યાર્થીએ બસ સ્ટેન્ડ સુધી બાઈક રાઈડ આપી! ઓળખ મળ્યાનો નશો આખી રાત ઘેર પણ રહ્યો!jm3

***

અને તેજીને ટકોરો! પછી તો એક મિશન શરૃ થયું. જાતભાતની સ્પર્ધાઓમાં ભાગ લેવાનું. મહેતાસાહેબે એ બધું સંભાળતા અધ્યાપક જ્યોતિબહેન- દલસાણીયાસાહેબને સોંપી દીધું.

નવા આચાર્ય રૈયાણીસાહેબે લેટરપેડ સહી કરી આપ્યા ભાગ લેવા માટે બંચમાં! એમાંથી મળતી આવકમાંથી જ કોલેજની ફી ભરાઈ. ટ્રસ્ટી વાલજીબાપાએ સન્માન કરી, ઇનામમાં ઘેર ટેલિફોનલાઈન લેન્ડલાઈન તણી ગિફટ આપી. પ્રવાસો શરૃ થયા, નેશનલ- ઈન્ટરનેશનલ સ્પર્ધાઓ, એન્યુઅલ ફંકશન, યુનિવર્સિટી- સ્ટેટ- નેશનલ યૂથ ફેસ્ટિવલ્સ, સ્ટુડન્ટ ઓફ ધ ઈયર… સિલસિલો વિસ્તરતો જ ગયો.

ભણતા ભણતા જ ચર્ચાપત્રો લખવાના શરૃ થયા છાપા-મેગેઝીન્સમાં. કોલેજ પૂરી થતાં પહેલા તો અત્યારે ૨૦ વર્ષની થયેલી આ કોલમ ‘ગુજરાત સમાચાર’માં આ જ સ્પર્ધાઓની જીતને લીધે શરૃ થઈ! સિવિલ સર્વિસ અડધેથી પડતી મૂકી, એ પહેલા તો લેખન-પ્રવચનની કારકિર્દીના મૂળિયા ત્રણ વર્ષમાં સાડા ત્રણસોથી વધુ સ્પર્ધાઓમાં વિજય સાથે રોપાઈ ગયા હતા. મહેતાસાહેબે જાતે એ બધી વિગતો લખીને ટાઈપ કરાવી. વિદાયમાનમાં મારા માતા-પિતાનું ઘેર કેળવણી આપવા માટે જાહેર સન્માન કર્યું…

અને અંગત સન્માન એ કર્યું કે દીકરો નહિ પણ એક જ દીકરી સંતાનમાં ધરાવતા મહેતાસાહેબે એમની એ દીકરીના લગ્નમાં જવતલ હોમવા બોલાવ્યો! સાહેબના પત્ની જ્યોતિબહેન ઘેર જાઉં તો કહે જઃ તું એનો દીકરો જ છો! સાહેબ દશા સોરઠીયા જ્ઞાાતિની શૈક્ષણિક પ્રવૃત્તિમાં ય અગ્રેસર. પહેલેથી મધ્યમમાર્ગી. ‘માથાકૂટ ન કરો, માર્ગ કાઢો’ એ એમનો જીવનમંત્ર. એટલે અમુક બાબતો એમને ગમે નહિ. પણ કશુંક સારું થાય તો સહન કરી લે!

કોલેજ પૂરી થયા પછી પણ સાહેબનું હેત ખૂટયું નહિ. વધારાની તૈયારી અને આંકડાઓ સાથે માથાફોડી ઘેર બેસાડી કરાવે. આજ્ઞાા જેવો આગ્રહ કરી, મેનેજમેન્ટમાં માસ્ટર ડિગ્રી લેવડાવી. મફત ઘરનું કોચિંગ તો ખરું જ. જીવનની સલાહો પણ આપે. એમના જેટલો જ પુત્રવત સ્નેહ રાખતા પ્રોફેસર ફુલેત્રાસાહેબે કોલેજમાં પ્રિન્સિપાલની નોકરી ઓફર કરી, ત્યારે મહેતાસાહેબે જ કોર્સના વાઈવાની જેમ ઈન્ટરવ્યૂની તૈયારી કરાવી, સોનેરી સલાહ આપીઃ ‘આપણી પ્રાયોરિટી કમાવાની છે. યોગ્ય રીતે આવક મેળવશો તો શોખ પૂરા કરવામાં સ્ટ્રેસ નહિ થાય! જ્ઞાન વધારવા ખર્ચ થશે!’

મમ્મી ગુજરી ગયા, ત્યારે પણ સધિયારો આપવા સાહેબ હતા જ. દોહિત્રી રમાડતા, નિવૃત્ત જીવન ગાળતા. યુનિવર્સિટીમાં નવા કોર્સ શરૃ કરાવવા ચપ્પલ ઘસતા! અચાનક જ એ અવતારકૃત્ય પૂરું થયું હોય એમ દુનિયા છોડી વિદાય લઈ ગયા!

પણ એેક સેલિબ્રિટીજગતમાં ગુમનામ ગણાય એવા એ શિક્ષકની શોકસભાનો હોલ ઠેકઠેકાણેથી સ્વયંભૂ ઉમટેલા સ્ટુડન્ટસથી છલોછલ હતો! એક આ લેખકડાની જ જીંદગીને સાહેબે દિશા નહોતી આપી, કંઈક માટીમાંથી મૂર્તિઓ બનાવેલી. ઘણા ભાગેડુઓને ‘દો આંખે, બારાહ હાથ’ના જેલરની જેમ ભરોસા અને પ્રેમથી પલોટેલા. ગોંડલમાં વિજય કારિયા નામના અંધ વિદ્યાર્થીને ય પ્રોફેસર બનાવેલો! આરંભે એબીસીડીમાં ફાંફાં હોય એને ઘાટ આપી મલ્ટીનેશનલમાં મેનેજર બનાવેલો!

આ છે શિક્ષક. ૫ સપ્ટેમ્બરના શિક્ષક દિને ડો. જે.એમ. મહેતા જેવા, એ.કે. વિરાણી જેવા, રમેશ ફૂલેત્રા જેવા અનેક ગુરૃઓને વંદન કરી વિચારજોઃ કોઈ જે.એમ. મહેતા છે, તો કોઈ જય વસાવડા છે! વાત પર્સનલ નથી, યુનિવર્સલ છે. માણસ અને દેશ ઘડવા આવા લાગણી અને વિદ્વત્તાના બે કાંઠે વહેતી નદી જેવા પાણીદાર શિક્ષકો જ જોઈશે. કારણ કે, એક શિક્ષકનું કમિટેડ ઈન્વોલ્વમેન્ટ કોઈ ઠૂંઠામાં કૂંપળ કોળીને ક્રિમિનલમાંથી ક્રિએટીવ બનાવી શકે છે! આવા અનેક અનસંગ હીરોઝને સલામ!

jm2

ફાસ્ટ ફોરવર્ડ
‘સંસ્કાર એ ભીતર ધરબાયેલી વસ્તુ છે. શિક્ષણ એક આઘાત છે, એને ખોલવા માટે. વરસાદ આવે ત્યારે ધરતીમાં પડેલા અંકુરો ફુટે. શિક્ષક આવી વર્ષાનું કામ કરે છે.’ (મોરારિબાપુ)

—————-

ઘણા સમયથી લખવા ધારેલો આ લેખ લખવાનો અવસર અંતે આ વર્ષના શિક્ષક દિને આવ્યો. મારી કોલમને ૨૦ વર્ષ પુરા થયા એની ઉજવણી રૂપે જરાક અંગત સંગત. સવારમાં જ ચાર્જ કરેલી બેટરી ઉતરી જાય એટલા કોલ્સ ને મેસેજીઝ સેલફોન પર આવ્યા અને પછી તો એ સિલસિલો ચાલુ જ રહ્યો ! દિલની વાત દિલ સુધી પહોચી ગઈ ! ગુજરાત સરકારના શિક્ષણમંત્રી ભૂપેન્દ્રસિંહ ચુડાસમાનો કોલ આવ્યો. જામનગર ડો. વી.એમ.શાહના ફંક્શનમાં સ્પીચ આપવા ગયો ત્યાં ય આ લેખનો ઉલ્લેખ થયો. ૧૨ વર્ષની બાળકીથી ૮૬ વસ્ર્હના વૃદ્ધ સુધીના સંદેશા આવ્યા. જુના શિક્ષકોના ય. અને મહામૂલી મૂડી એ કે મહેતા સાહેબના માંગરોળ સાસરે રહેલા દીકરી અને રાજકોટ રહેતા પત્નીનો પણ કોલ આવ્યો અને અમારો સ્નેહસંબંધ સાહેબની સ્મૃતિઓથી મ્હોર્યો. આનંદ થયો કે સાહેબની દોહિત્રી ભૂમિ મને ફેસબુક પર ઓલરેડી ફોલો કરે છે અને સાહેબનો વારસો જાળવી એમ.બી.એ. થઇને હવે સી.એ.ની તૈયારી કરે છે. આ લેખ વાર્તા જેવો લાગે પણ આ ઘટનાઓ બનેલી છે, વાતો થયેલી છે. એના લખ્યું એમ જુના સાક્ષીઓ છે. એમ ને એમ કોઈ કશે પહોચતું નથી . હીરા બનવા માટે કપાવું પડે છે, ઘડાવું પડે છે. કોઈને કોઈ કુશળ ઝવેરી પાસા પડે છે. બચપણમાં મને મમ્મી પપ્પાએ ઘડ્યો. પછી કોલેજમાં મહેતાસાહેબનું માર્ગદર્શન મળતું ગયું. એના પછી આખું એક પ્રકરણ એવું જ વ્હાલ મને કરી મારી કાળજી રાખનારા ફૂલેત્રાસાહેબનું મારી નોકરીના ગાળામાં લખી શકાય. અને લેખનમાં ‘ગુજરાત સમાચાર’ના નિર્મમભાઈ શાહનો અધ્યાય એ પછી આવે….હશે અંગત જીદગીની  વાતો કોલમમાં સંદર્ભ વિના ખુલીને વારંવાર કરવી નહિ એ મારો સિદ્ધાંત છે, માટે એ કિસ્સાઓ ફરી કોઈ વાર….અત્યારે તો આવા યુવા શિક્ષકોને સલામી સાથે મહેતાસાહેબ જેવા બનવાની અપીલ…  તો આ બ્લોગ પોસ્ટ શેર કરી વધુ મિત્રોને એટલે પહોંચાડજો કે આવો લેખ લખાશે કે જય કોઈ લેખક વક્તા થઇ દુનિયા ફરશે – એની કોઈ અપેક્ષા વિના જ  મહેતાસાહેબે તો પોતાનું કર્તવ્ય કરેલું ! હેપી ટીચર્સ ડે.

 

 
28 ટિપ્પણીઓ

Posted by on સપ્ટેમ્બર 5, 2016 in education, personal, Uncategorized

 

ક્વીન ઈઝ લાઈફ, લાઈફ ઈઝ ક્વીન !

queen-bollywood-movie-stills99

સામાન્ય રીતે શિરસ્તો એવો જાતે જ રાખ્યો છે કે છપાયેલા લેખો તરત બ્લોગ પર વાચક ઉઘરાવવાની લાહ્યમાં ન ચડાવી દેવા…ભલે સંજોગોવશાત સૌથી વધુ હિટ્સ મેળવતા બ્લોગમાં મહીનાઓ સુધી કંઈ મૂકી ના શકાય ને એ ભેંકાર બની રહે ! તો ય વાંક-અદેખાઓ પાછા સંભળાવતા જાય કે તમે તો બધું જ સસ્તી પ્રસિદ્ધિ માટે જ કરતા હશો કાં? અરે ટોપા, જો એવી જ સનસનાટી / પ્રસિદ્ધિની ભૂખ હોય તો જેના કેટલાય ફક્ત સપના જ જોતા હોય છે કે સો હિટ્સ માટે ઊંધા પડી જાય છે  ત્યારે…દસ લાખથી વધુ હિટ્સ મેળવનાર એવા આટલા લોકપ્રિય બ્લોગને કોઈ એમ રેઢો મૂકી દે આટલા લાંબા સમય સુધી ? પોતાની જાતને મોટા સત્યવાદી સાત્વિકમાં ખપાવનારા એવા બ્લોગબાબાઓ ( ટાઈટલ કર્ટસી : કાર્તિક મિસ્ત્રી ) અહીં પડ્યા છે કે જે મહીનાઓ સુધી પોતાની ફ્લોપ પ્રોડક્ટ્સનાં ય ઓનલાઈન કેમ્પેઈન ચલાવ્યા કરતા હોય ને પોતાના પ્રકાશનો માટે મલ્ટીનેશનલ્સને શરમાવે એવી ચિક્કાર પબ્લિસિટી એકધારી કર્યા કરે ને પાછા સેલ્ફ માર્કેટિંગનું “પાપ” બીજા જ કરે, અમે નહિ – એવા સંતભાવમાં વિહર્યા કરે ! પણ આવી સાચા-ખોટાની પરખ તણી સૂક્ષ્મ સમજ સમાજની ક્યાં કેળવાઈ છે ?

એની વે, ખરેખર તો હું શા માટે શું કરું છું એની પ્રગટ છતાં છુપી ચાવીઓ લેખમાં ધ્યાનથી વાંચનારને જડી જ આવે. કશુંક બદલાવવું છે, પણ ક્રાંતિની ભ્રાંતિ કે બોરિંગ કેમ્પેઈન્સથી નહિ..પાળીએ બેસી શીંગ-ચણા ખાતા દોસ્તો વચ્ચેની વાતચીતની માફક રસિક હળવાશ અને ખુદના મોજ-મિજાજથી 😛 અને એટલે એનું પ્રતિબિંબ પાડતું કશું દેખાય ત્યારે ઓળઘોળ થઇ જવાય ! મુન્નાભાઈની ફિલ્મો, વેન્સ્ડે, બાગબાન આવી ત્યારે તરત એ પડઘો પડતો હોય એમ લાગ્યું અને ત્યારે બ્લોગ નહોતો એટલે દિલ ફાડીને લેખો લખ્યા. પછી “ઓહ માય ગોડ” અને “રાંઝણા” ફિલ્મ વખતે એ લેખો બ્લોગ પર તરત જ મૂક્યા કારણ કે, વધુ ને વધુ લોકો એ ફિલ્મ જુએ એવો ટિકિટ ખર્ચીને ફિલ્મ જોનારા પ્રેક્ષક તરીકેનો જ ભાવ. ગ્રેવિટી કે લાઈફ ઓફ પાઈની માફક જ સદનસીબે આ લખી એ તમામ ફિલ્મો મેં રીલીઝ થતાંવેંત જોઈ ત્યારે નોન-સ્ટાર્ટર હતી. ( અમુક ખૂબ ગમેલી ફિલ્મો બોક્સ ઓફીસ ઉપર ના ચાલે એટલી ક્લાસિક હોય એટલે એવો ઉલ્લેખ લેખમાં ય કરી દઉં, છતાં કોઈ કદર ખાતર લેખ લખ્યા વિના ના રહેવાય ! ) પણ મેં દરેક વખતે ભાવિ મારા માનવસ્વભાવની નાડ પારખવાના રઝળપાટથી મળેલા ધીંગા અનુભવ અને ફીલિંગનાં આધારે ભાખ્યું હોય કે આ ફિલ્મ તો વર્ડ ઓફ માઉથથી ચાલશે ને વગર સ્ટાર્સે એ નિકલ પડી હોય પાછળથી.

ઓલમોસ્ટ એક અઠવાડિયા પહેલા ફેસબુક પર મેં  આમ જ ભવિષ્ય ભાખેલું “ક્વીન” જોઇને કે આ ફિલ્મ  ધીમી શરૂઆત છતાં ચાલશે, ને આજે આ લખું છું ત્યારે ઓફિશ્યલી ક્વીન ક્લીન હીટ પુરવાર થઈ છે ! બોલીવૂડમાં બેઠેલા કહેવાતા ટ્રેડ પંડિતો માટે આ સરપ્રાઈઝ હશે, મારા માટે નથી કારણ કે હું જીવાતા જીવન સાથે જોડાયેલો છું, ને શું હૃદયને સ્પર્શે – એ ખબર પડે એટલું ચોખ્ખું તો એ હ્રદય હજુ સુધી રાખ્યું છે ! 😉 એ દિવસે મેં મુંબઈ લોઅર પરેલના પીવીઆરમાં બેક ટુ બેક ત્રણ ફિલ્મો અસ્વસ્થ તબિયત છતાં બપોરથી રાત સુધી જોયેલી. ૩૦૦ – ૨  અને ઓગસ્ટ : ઓસાજ કાઉન્ટી જેવી મજબૂત ફિલ્મો છતાં જાદૂ તો ક્વીનનો જ રહ્યો. પહેલા તો ફિલ્મ જોઇને એના જેવી જ મારી પર્સનલ જર્ની વિષે લખવાનું મન થયું- પણ એ માંડી વાળ્યું. રીડરબિરાદરોને રસ ના પડે એટલે. પણ ૧૨ ઈયર્સ એ સ્લેવ કે ડલાસ બાયર્સ ક્લબ જોઇને ગુલાંટીયા ખાવા સહેલા છે. કારણ કે ઘણી સારી હોવા છતાં આ ફિલ્મો સચ્ચાઈના નામે મેનીપ્યુલેશન કરવા જ બનાવાય છે, એ જોઇને ખબર પડે. પણ ક્વીન જેવી ફિલ્મો કોઈએ આવી કોઈ પરવા વિના જીગરના તારથી ઘડી હોય ત્યારે જ સર્જાતી હોય છે. કંગના વિષે આજે બધા છાપાની પૂર્તિઓ લખે ત્યારે એની પ્રશંસા મેં તો વર્ષો  અગાઉ કરી છે. થોડીક નજર હોય તો ખબર પડી જ જાય- આવા ભવિષ્યની ! ઇન ફેક્ટ, ૯ માર્ચના રવિવારે મારો જે લેખ છપાયો યુવતીઓ પર ( જે લખવાનો તો ૫ દિવસ પહેલા હોય ) એમાં એકઝેટ એ જ મેસેજ હતો જે પછી રજૂ થયેલી ક્વીનમાં હોય !

ખૈર, ક્વીન નાં જોઈ હોય તો ખાસ બધું પડતું મુકીને ય જોવા જાવ એવા અનુરોધ ખાતર આજના સ્પેકટ્રોમીટરનો લેખ અહીં મુકું છું. રજાનો માહોલ છે. તક મળે તો છોડતા નહિ એ જોવાની. લેખમાં આમ પણ ક્મ્પોઝ્ની અમુક મહત્વની ભૂલો છે, એક-બે શબ્દો કપાયા છે એ સુધાર્યા છે. લખતી વખતે સુઝેલા પણ પછી નહિ લખેલા પાંચ -દસ  વાક્યો ઉમેર્યા છે. એટલે આ ઓલરેડી વાંચનાર માટે  પણ ફરી વાંચવા જેવો ‘રિફાઈન્ડ’ કટ છે.  છેલ્લે પૂરક વિડિયોઝ પણ છે. લેખનું શીર્ષક મેં વર્ષો પહેલાના BAPS મંદિરના એક ઉમદા ગ્રીટિંગ કાર્ડના આધારે યાદદાસ્ત મુજબ લખ્યું છે , કોઈને સર્જકનો ખ્યાલ હોય તો કોમેન્ટમાં લખજો.

બ્લોગને નવા રંગરૂપ આપ્યા છે, કારણ કે હવે આટલી રાહ નહિ જોવી પડે નવી પોસ્ટ્સ માટે. પણ ક્વીન સપરિવાર જોજો, અને આ વાંચી પણ ક્વીનનો હિડન મેસેજ મનમાં જ નહિ જીવનમાં ઘૂંટજો.

======

q2

ચાલ, આપણે રંગ વાવીએ…
ઝાંખા-પાંખા જીવતર ઘોળી લાગે છે કે નહિં ફાવીએ…
ચાલ, આપણે રંગ વાવીએ…

સમજણની કોરી પાટીમાં શ્વેત એકડાં ઘૂંટતા સઘળાં ભૂંસાઈ જાતાં,
સામેકાંઠે ઈચ્છાના સોનેરી હરણાં આખેઆખા પીળચટ્ટાં થઈ જાતાં.

ઈચ્છાઓના મેઘધનુને કોંટા ફૂટે એમ ચાહીએ…
ચાલ, આપણે રંગ વાવીએ…

આતમ પર અંધારપછેડો ઓઢી સૂરજ તૂટક શ્વાસે જીવે,
શૂન્યસમયના ત્રિભેટાને રાત નામની કૈં કન્યાઓ પીવે.

લીલોતરીઓ મહોરે એવો વાદળિયો વરસાદ લાવીએ…
ચાલ, આપણે રંગ વાવીએ…

wi
“જો તમે ‘ગુડબાય’ કહેવાની હિંમત રાખશો, તો જીંદગી તમને નવું ‘હેલો’ કહીને એનું વળતર આપશે!” (પાઉલો કોએલ્હો)

જોરૂ ગીડા ઉર્ફે જોગી જસદણવાળાની આ ઉપરની  કવિતાની સંગ જ એક પ્રસંગ યાદ આવે છે.

બુધ્ધ પાસે એક ખેડૂતે જઈને પરિવારની, કામની, ભક્તિની, શોખની મળીને કુલ ૮૩ સમસ્યાઓ વર્ણવીને સવાલો પૂછયા.

બુધ્ધે કહ્યું ”મારી પાસે એના કોઈ ઉકેલ નથી. પણ તારી ૮૪મી સમસ્યાનો ઉકેલ આપી ચૂક્યો છું!”

ગિન્નાયેલા ખેડૂતે પૂછયું, ”કઈ ૮૪મી સમસ્યા?”

બુધ્ધે કહ્યું ”જીવનમાં આપણી સમસ્યાઓના ઉકેલ બીજાના હાથમાં હોય છે, એ ભ્રમ પાળવો તે!”

* * *

તમે એવી ફિલ્મ જોઈ છે કે જે પૂરી થાય, ત્યારે એમ થાય કે બહુ ઝડપથી ખતમ થઈ ગઈ! હજુ ચાલ્યા જ કરે તો કેવું સારું? એવી ફિલ્મ કે જેના ભરપૂર વખાણ સાંભળીને રિલિઝથી બે દિવસ મોડા જોવાનું થાય, ત્યારે અપેક્ષાઓ ઊંચી હોવા છતાં ય એ પૂરેપૂરી સંતોષાઈ જાય! એવી ફિલ્મ કે જે આપણી આત્મકથાના વેરવિખેર પાનાઓનો જ વિડિયો લાગે! એવી ફિલ્મ કે જેમાં નવજાત બાળકને ટુવાલથી સાફ કરતી માતા જેવી ભાવભીની માવજત એના દિગ્દર્શકની ડોકાય! એવી ફિલ્મ કે જે ચાલુ પરીક્ષાએ પણ અઢી કલાક આપીને એટલે જોવાવી જોઈએ કે ત્રણ કલાકના પેપર્સની બહાર જ્યારે સંજોગોની એકઝામ આવે તો એના આઈએમપી જવાબો એમાંથી જડે!

ક્વીન! બકૌલ રીડરબિરાદર મીના જાની, ચેસબોર્ડ પર જેમ રાણીનું પ્યાદું ગમે તે ખાનામાં ફરે એમ અવનવી દિશાઓમાં ફંટાઈને અનેક નોખા-અનોખા પાત્રો અને પડકારોનો મુકાબલો કરતી નાયિકા સાચા અર્થમાં પોતાની ઓળખ પર રાજ કરતી રાણી બને છે, એનું સેલિબ્રેશન એટલે અનુરાગ કશ્યપ નિર્મિત (અને સંકલિત) તથા વિકાસ બહલ લિખિત- દિગ્દર્શિત અને કંગના રાણાવત અભિનીત, ના ના ના- જીવિત એવી ક્વીન!

ફિલ્મ નહિ, આપણી આસપાસ જીવાતી જીંદગી. બિલકુલ બોરિંગ થયા વિના ભારતીય નારીને મળતો મીનિંગ એટલે ક્વીન. બૂડબક બાવાઓ સતત જેના હાઉથી ડરાવ્યા કરે છે, એ ‘પશ્ચિમ’ની સંસ્કૃતિને ભારતને વખોડયા વિના પણ બરાબર ઉજાળીને, આપણા પૂર્વગ્રહોના અંધારા ઉલેચતી ઋષિચેતના એટલે ક્વીન. રવિવાર કે ધૂળેટીની રજામાં જેના રંગમાં વિથ ફેમિલી રંગાઈ જવાનો મોકો ચૂકાઈ ન જવો જોઈએ, એ ક્વીન! જરરૂર પડે રંગો કે ધાણીદાળિયાનું બજેટ એની ટિકિટમાં ખર્ચી શકાય એ ક્વીન!

ક્વીન ફિલ્મ નથી. ઈલ્મ (જ્ઞાાન) છે- આશા અને આત્મવિશ્વાસનું. ઈલ્મ જ નહિ, તાલીમ છે, થોડીક અક્કડ ઓછી કરી ફક્કડપણે જીવવાની! જીવનમાં બંધ થઈ ગયેલા દરવાજાઓ સામે તાકતા, આંસુ સારતા બેઠા રહેવાને બદલે ઉભા થઈ નવા દરવાજા શોધવાની મહેનત કરી, એ ખોલીને એના પર ચાલવાની કસરત કરી સ્મિત શોધવાની યુગયાત્રા છે આ નાજુકનમણી ફિલ્મમાં! આ એના ટાઈપની એક સાવ નવી જ ઓનેસ્ટ ઓરિજીનલ ફિલ્મ છે. ‘ઈંગ્લિશ વિંગ્લિશ’ જો પ્રાઈમરી સ્કૂલ હતી, તો ક્વીન માસ્ટર્સ ડિગ્રી છે.

થોડા સમય અગાઉ આવેલી હતી એક આવી જ સિન્સિયર અને સુંદર એવી ફિલ્મ ‘ચિલ્લર પાર્ટી’. એની લેખક-દિગ્દર્શક બેલડીને સલમાનનાં પિતા રાઈટર સલીમ ખાને ઘેર બોલાવીને પોતાને મળે ફિલ્મફેર આપી આપી દીધેલો. એકદમ દુરંદેશી હતી એ એમની. એ બનાવનાર એક નિતેશ તિવારી અત્યારે પ્રોમો પરથી પ્રોમિસિંગ એવી ‘ભૂતનાથ રિટર્ન્સ’ના ડાયરેકટર બન્યા, અને બીજા વિકાસ બહેલ મસ્ત મજાની ‘હસી તો ફસી’ના કો-પ્રોડયુસર રહ્યા બાદ કંગના રાણાવતની જમાવટનું પરફેક્ટ પેકેજીંગ કરતી ક્વીન લઈને આવ્યા! ભારે કોમ્પ્લિકેટેડ કેરેકટર્સ કર્યા કરતી કંગના આ ફિલ્મના સિમ્પલ કિરદારને એવી બેનમૂન રીતે જીવી ગઈ છે કે વગર ચૂંટણીએ દર્શકોના દિલોદિમાગ પર રાજ કરી શકે. ખુદ હિમાચલના મંડી જેવા નાના ગામમાંથી બોલિવૂડ આવીને સ્થાન જમાવનાર કંગનાની કારકિર્દી સફરના આધારે જ દિગ્દર્શક વિકાસ બહલે કંગનાને (એની પહેલી ફિલ્મ ‘ગેંગસ્ટર’નાં ડાયરેક્ટર રહેલા અનુરાગ બાસુની લાગવગ લગાડીને) ક્વીનમાં વાસ્તવિક લાગતી યુવતીનું પાત્ર ભજવવા મનાવી હતી. અને કન્વિન્સ્ડ કંગનાનું કન્વિકશન એટલું કે ફિલ્મના એડિશનલ ડાયલોગ્સ પણ એના છે!

વેલ, આટલી અપીલ- આગ્રહ- આજીજી પછી આ મનોરંજન અને મનોમંથન બંને સાવ સહજતાથી કરાવતી ફિલ્મ જોવાના હશો જ એમ માનીને ફક્ત ટ્રેલર જેટલી જ વાર્તા માંડીએ. મિડલ ક્લાસ દિલ્હીની યુવતી રાણી હોમસાયન્સ ગર્લ્સ કોલેજમાં ભણ્યા પછી ( કદાચ એવા ઘોલકામાં ભરાયેલી રહેવાને લીધે જ) જરા આસાનીથી છેલબટાઉ જુવાનથી ઈમ્પ્રેસ થઈ બડે અરમાનો કે સાથ પરણવા જાય છે, અને ત્યારે નાના ભાઈને ફેસબુક પર મૂકી શકાય એવા મેરેજના ફોટા લેવાનું કહેવામાં જ જીવનના આનંદ શોધતી હોય છે. ત્યાં કડાકો બોલે છે. અચાનક હાઈફાઈ થયેલા દુલ્હેરાજાને હવે આ સાદી ઘરેલુ બીવી પોતાના જ પ્યાર છતાં પસંદ નથી. સિલ્કી રજાઈનું પગલૂછણિયું બનાવી એ તોરીલો ભાયડો ‘બિચારી’ છોકરીને કાકલૂદી વચ્ચે લગ્નના આગલે દિવસે જ રિજેક્ટ કરી દે છે! અને ના, કન્યા પ્રતિઘાતની જ્વાળા જગાવીને ગુલાબી ગેંગ રચવાના ફિલ્મી મૂડમાં નથી. નોર્મલ ઈન્સાનની માફક મૂંઝાઈ-પીડાઈને ચોધાર આંસુએ રડયા કરે છે અને આવેશમાં (ખરેખર તો કહેવાતા સગાવ્હાલાં અને પાડોશીઓની ટીકાટિપ્પણથી બચવા) એકલી હનીમૂન પર જવા યુરોપ સુધી પરિવારની પરમિશનથી પલાયન કરે છે.

ત્યાં શું એને પ્રિન્સ ચાર્મિંગ મળે છે? ના, ના ઉલટું સેકસી ‘દાસી’ (હોટલ મેઈડ) મળે છે. (લાજવાબ લિઝા હૈડનનો નવો જ નક્કર અવતાર!) અને એના સથવારે (સલાહોથી નહિ) રાણીને પ્રિન્સ કરતાં ય વધુ ચાર્મિંગ એવું કશુંક ઘરથી દૂર અને ડરની વચ્ચેવચ્ચે જડી આવે છે…

લાઈફ એન્ડ સેલ્ફ!

* * *

”સલામતીની ભૂખ દરેક મહાન અને ઉત્તમ સાહસની આડે આવે છે!”

ઈ.સ. ૫૬માં યાનિ કી આશરે ૨૦૦૦ વર્ષ અગાઉ જન્મેલા રોમન ફિલસૂફ ટેક્ટિસનું આ સનાતન સત્યસમું ક્વોટ આજે તો વધુ રિલેવન્ટ છે!

ચૂંટણી ઢંઢેરાઓમાં આપણી સડક, પાણી, વીજળી, રોટી, કપડા, મકાન જેવી સમસ્યાઓની વાતો બહુ થાય છે. પણ એક મસમોટી સ્વદેશી નબળાઈ તરફ કોઈનું ‘જનહિત’માં પણ ધ્યાન જતું નથીઃ આપણે ત્યાં જીંદગીને બહુ ‘વેલ પ્લાન્ડ’ બનાવી દેવામાં આવે છે. કોઈ કેઓસ (અંધાધૂંધી)ના ચાન્સ વિનાની. બધું જ આગોતરા આયોજન મુજબ થાય એવી જૈન ખાખરા જેવી ફિક્કી બેસ્વાદ બટકણી જીંદગી. એડવેન્ચર નહિ, થ્રિલ નહિ, ફ્રેશ એકસાઈટમેન્ટ નહિ!

જન્મથી મૃત્યુ સુધીનો આખો એક ડાહ્યોડમરો સામાજીક એપ્રુવલવાળો ગ્રાફ રેડી હોય છે. ત્રણ વરસે બાલમંદિર, પાંચ વરસે સ્કૂલ, સત્તર વરસે કોલેજ, બાવીસ વર્ષે નોકરી-ધંધો, ૨૫ વરસે મમ્મી-પપ્પા-ફોઈ-કાકા-માસી-મામાને ગમતા પાત્ર સાથે ગોઠવેલા લગ્ન, પછીના ત્રણ વરસે સંતાન, કરિઅરમાં પ્રમોશન, નાટક-સંગીતના કાર્યક્રમોમાં કે પ્રવાસ-પાર્ટીના બહાને પોતાનું  પ્રદર્શન, સંતાનોનું રિમોટકંટ્રોલ- વડીલોની સેવા, પ્રૌઢ વયે માફકસરની અને માપસરની ભક્તિ, મંડળોની મેમ્બરશિપ, પેન્શનની ઉંમરે પ્રોપર્ટીની ડીલ અને પરિવારની જરાય લાલપીળી ન હોય એવી લીલી વાડી. ફિલોસોફર ફ્રેન્ડસ અને સહનશીલ સગાં. સમાજમાં નામ અને દસ્તાવેજમાં દામ. પછી થોડીક રોજીંદી દવાઓ ગળતાં ગળતાં ને નવી પેઢીની બરબાદીની- છાપાળવી ચિંતા કરતાં કરતાં ઢબી જવાનું! ધેટસ લાઈફ ઈન ઈન્ડિયા, નો બેટર ધેન ડેથ.

આ ચાલુ ચીલાના ચકરાવાની સલામતીને જરાક ભેદી છેદીને કોઈ થોડો સ્વતંત્ર માર્ગ પકડે કે એને લાશ બનાવી મોર્ગમાં થીજાવી દેવાની કાગારોળ શરૂ થઈ જાય છે. કારણ છે, નવીનતા સામેનો ગભરાટ. પોતાની પ્રિય સેફટીના તકલાદી છીપલાંનું કોચલું ભાંગીને ભૂક્કો થઈ જશે એ વલવલાટ.

આર્કિટેકટસ બ્લ્યુ પ્રિન્ટ બનાવે, અને બ્રોશરમાં છાપવા માટે  કોમ્પ્યુટરે તૈયાર કરેલા મોડલ મુજબનું કોપી ટુ કોપી મકાન તૈયાર થઈ જાય, એવું લાઈફમાં બનતું નથી. નદીની ભેખડે ઉગેલા વૃક્ષની માફક જીંદગીની ડાળીઓ તો અનિયમિત આકારમાં આડેધડ વિસ્તરે છે, એટલે સુંદર લાગે છે. એટલે દીવાલો પર વહેતી નદી કે ઉછળતા ધોધના પોસ્ટર્સ હોય છે, ફાઈવ સ્ટાર હોય તો યે સ્વીમિંગ પૂલના નહિ!

આકાશમાં સેટેલાઈટ છોડવા હોય તો એની પ્રક્રિયા પૂર્વનિર્ધારિત હોય છે, પણ ધરતી પર કેમ જીવવું એની કોઈ પ્રિ-પ્લાન્ડ ફોર્મ્યુલા શક્ય નથી. ન ધારેલું પણ બને એ જ જીવનનો રોમાંચ છે, જેને લીધે એની સાથેનો રોમાન્સ ટકી રહે છે. આપણી ટૂંકી સમજણના ચોકઠાંમાં આ અફાટ અસીમ અગાધ જીવનનું વિરાટ વિસ્મય સમાતું નથી. ધારેલું બધું જ જીવનમાં બનતું નથી. રિશિ-નીતૂ કપૂરનો દીકરો સુપરસ્ટાર થાય, અને અમિતાભ-જયા બચ્ચનનો દીકરો સુપરફ્લોપ જાય એ સંભવ છે. રોગ-ખોટ-પ્રેમ કે પરીક્ષામાં નિષ્ફળતા, બદનામી… આ બધાની ડરીને ભાગી છૂટનારા કે ફાટી પડનારા આવી કોઈ પરિસ્થિતિ કાયમી હોતી નથી, એવું માનીને ‘જીવન ચલને કા નામ’ ગણગણી શકતા નથી.

આપણને દેખાતો ન હોય એટલે રસ્તો જ ન હોય, એવું હોતું નથી. એક સમયના જીનિયસ બ્રેઈન્સ જે પારખવામાં ડફોળ સાબિત થયા હોય, એ જ રહસ્યો પછીની જનરેશનના રિસર્ચર્સ કે સાયન્ટીસ્ટસ શોધી બતાવે ત્યારે થાય કે ‘ઓત્તારી! આ નજર સામે હતું તો ય આટલી સદીઓ સુધી જડયું નહિ?’

એટલે ન જડયું હોય કે અગાઉથી માની લીધેલી મર્યાદાને ઓળંગીને ત્યારે કોઈએ એ વિચાર્યું જ ન હોય! કે પછી એનો સમય ન આવ્યો હોય. બહુ ચોકસાઈભરી ગણત્રીઓ ક્લોઝ અપમાં એકાદા ભારેખમ સ્પેરપાર્ટને જ નિહાળે છે, પણ બધા સાથે મળીને લોંગ શોટમાં આખું ઉડતું હવાથી હળવું વિમાન બનાવી શકે છે, એ પારખી શકતા નથી.

એક સોંગ ચગેલું દાયકાઓ પહેલા ડો. આલ્બનનું : ઈટસ માય લાઈફ! સેટ મી ફ્રી… વોટસ ધ ક્રેપ – પાપા ન્યુ ઈટ ઓલ. સ્ટોપ બગિંગ મી, સ્ટોપ બોધરિંગ મી, માઈન્ડ યોર બિઝનેસ એન્ડ લીવ માય બિઝનેસ, આઈ લિવ ધ વે આઈ વોન્ટ ટુ લિવ.

આઇ મેઇક ડિસિશન્સ ડે એન્ડ નાઇટ. શો મી સાઇન્સ એન્ડ ગુડ એકઝામ્પલ્સ, ટેઇક એ ટ્રિપ ઇસ્ટ ટુ વેસ્ટ, યુ ફાઇન્ડ ધેટ યુ ડોન્ટ નો એનીથિંગ, સ્ટોપ યેલિંગ મી… ઇટસ માય લાઇફ!

નવી પેઢીને જાતે જવાબદાર નિર્ણયો લેતા આપણી શિક્ષણ પદ્ધતિ શીખવાડતી નથી. સમાજને દોરનારા પોતે જ જો નમ્રભાવે દુનિયા ફરે તો ખબર પડે કે એમનું અજ્ઞાાન કેવું વિશાળ છે. કબૂલ કે ભૂખ, તરસ, ઉંઘ, સેકસની જેમ સલામતી પણ કુદરતી વૃત્તિ યાને બેઝિક ઇન્સ્ટિંકટ છે. પણ સતત ખાધા કરવાથી કે ઉંઘ્યા કરવાથી આરોગ્ય સુધરતું નથી, બગડે છે. એમ જ જરૂરી સાવચેતી રાખી, આવશ્યક આવડતો શીખીને પછી સલામતીના અતિરેકને ફગાવવાની બહાદૂરી કેળવવી પડે. અતિ સલામતી વિકાસવિરોધી છે, પ્રગતિ માટે હાનિકારક છે. જીવનનું નામ જ જોખમ છે. રાજયાભિષેકના દિવસે રામને વનવાસ મળે અને સમરાંગણની વચ્ચે અર્જુનને ગીતાજ્ઞાાન મળે. લાઇફમાં બધું જ પ્રેડિકટેબલ નથી, અને વિધિના લેખ વાંચવાની ૧૦૦% ક્ષમતા કોઇ માનવીની નથી, એમાં અપ્સ એન્ડ ડાઉન્સ આવ્યા જ કરવાના.- એ સર્જનહારની અકળ કરામત માનીને માણ્યા કરવાનો બોધ તો ભારતીય દર્શન આપે છે.

અજાણ્યા સાથે વાત ન કરો, બહાર નીકળો તો જેકેટ પહેરો, નવું ફુડ ટ્રાય ન કરો, જોખમી જગ્યાએ ફરવા ન જાવ, નાચો નહિ, હસો નહિ- આવા બધા ડરામણા ‘ડોન્ટસ’ આપણને રસ્તા પરથી હાંસિયામાં ધકેલી દે છે. સેફેસ્ટ પાથ કંઇ બેસ્ટ જ હોય એ જરૃરી નથી. મહાચિત્રકાર પાબ્લો પિકાસોએ કહેલું કે “ઇશ્વર બહુ અજીબ કલાકાર છે, એ હાથી, જીરાફ, બિલાડી બધું જ બનાવે છે. એની કોઇ એક શૈલી નથી. ઇશ્વર હંમેશા કશુંક નવું, કશુંક અલગ કરવા પ્રયત્ન કરતો રહે છે!”

યસ, ઠાવકાપણાનો માસ્ક ઉતારો તો અંદરથી બધા જ થોડાક ક્રેઝી હોવાના. ફિર અપુન કે ક્રેઝી હોનેમેં ડર કાહે કા?

* * *

ઘર જેવું કયાં લાગે?

એવી જગ્યાએ લાગે જયાં આપણે જેવા છીએ તેવા રહી શકીએ, અને કોઇ આપણને આડાતેડા સવાલો પૂછીને સતત ક્નડ્યા ન કરે!

બસ, આ જ જર્ની છે કવીનની. અને આ જ તફાવત છે, ભારત અને પશ્ચિમનો. ફિલ્મમાં આ કોન્ટ્રાસ્ટ સરસ રીતે ઉપસાવ્યો છે- પેરિસમાં એક ભારતીય પરિવારની મુલાકાતમાં! એક બાજુ ‘વેસ્ટર્ન’ ગણાતી ફ્રેન્ચ ફ્રેન્ડ છે, જે એની ફ્રી સેકસ્યુઆલિટી બાબતે કે બ્રોકન રિલેશન્સ બાબતે સ્માઇલિંગલી ઓપન છે. બીજીબાજુ દુઃખ વ્યકત કરવામાં ય દંભી એવું દેશી કુટુંબ છે, જે કંજૂસાઇથી એક ફાલતુ ગિફટ આપવાનો સામાજિક દેખાડો જીવ ટૂંકો છે તો યે ચૂકતું નથી.

એટલે જે ભારતની બહાર એકલી નીકળતી રાણીને માઠાં અનુભવો છતાં ય પશ્ચિમ મીઠું લાગે છે. કારણ કે એક સ્ત્રી કે એક બહારની ભાષા ના જાણતી વ્યક્તિ હોવા બદલ એના તરફ ‘મેન્ટલ’ બનીને કોઇ જજમેન્ટલ થતું નથી. એ મનફાવે એમ મુક્ત બની શકે છે, કોઇની નજરો કે પરંપરાઓના ચોકી પહેરા વિના આઝાદમિજાજ. એ અનુભવે છે કે  ફુડ મેકિંગ, ગિટાર પ્લેયિંગ, ગ્રાફિટી ડ્રોઇંગ જેવી ‘કરિઅર’ પણ મમ્મી-પપ્પાના દબાણ વિના આગળ વધારી શકાય છે. કમ્યુનિકેશન માટે ભાવ અગત્યનો છે, ભાષાની પક્કડ નહિ. બિલકુલ નેચરલી છોકરા – છોકરી સાથે એક રૂમમાં રહી શકે છે. લગ્નના નામે પતિ નામના પ્રાણીની ચાવી દીધેલી ઢીંગલી બન્યા વિનાના સુખો પણ ભોગવી શકાય છે. (એકલા પ્રવાસ કરી ધીરે ધીરે ઘડાયેલી જાતમાંથી જગત માટે સરપ્રાઇઝ શોધવાનો મેસેજ હજુ ગયા રવિવારે જ અહીં આપ્યો નહોતો?) ફિલ્મમાં એક દ્રશ્યમાં એની બિચારી સખી દરેક ભારતીય ‘આદર્શ’ ઘરેલું નારીની “અંદરની વાત” કહી દે છે કે જિંદગી તો હિમ્મતથી ફોરેન ગઈ એમાં તું જીવે છે, અમે તો અહીં ઘરકામના ઢસરડા અને બાળોતિયાંમાં જ રહી ગયા.

‘કવીન’ ફિલ્મમાં હિન્દી સિનેમામાં ભાગ્યે જ જોવા મળે તેવું ડાયરેકશનનું ડેટેઇલિંગ છે, કેન્સલ્ડ મેરેજની વાત કરતી વખતે ફોન જરા ધ્રુજતા હાથે પકડવો, મેંદીવાળા હાથે મુલાકાત કર્યા પછી ટેબલ પર ખરેલી મેંદી, જેમ જેમ પ્રવાસ આગળ વધે એમ હાથમાં ઝાંખી પડતી મેંદીની ભાત, નજીક પડેલા બોકસમાંથી રડતા રડતા ખવાઇ જતો લાડુ, ભૂતકાળની કડવી બની ચુકેલી યાદોની ભૂતાવળ બની ચોમેર માનસિક પીછો કરતો એફિલ ટાવર, ભૂલમાં અબોલા લીધેલા ગમતા પાત્રને સેન્ડ થયેલ એમએમએસ…. બધું સ્વર્ગસ્થ બોબી સિંઘના કેમેરામાં કેદ કરાવાયુ છે. અમુક સીન સહજતાથી સચ્ચાઇભર્યા બનાવાયા છે. જેમ કે ટ્રાવેલ એજન્ટ ઓફિસને તાળું મારતા વાત કરે, રેસ્ટોરાંમાં એક વૃદ્ધ યુગલ યુરોપિયન ઉપેક્ષાભાવ ચહેરા પર રાખી બીજાઓની ચાલુ વાતચીતે ચુપચાપ જમતું રહે, રાજકુમાર રાવ ઘેર ઉપરના માળેથી ફોન પર ધંધાકીય વાત કરતો કરતો નીચે આવે, સ્કાઇપ ચેટમાં કલીવેજ જોઇને મિડલ ક્લાસ પાપા-બેટા બેઉ શરમાય અને નૈસર્ગિક રીતે લલચાય, વિદેશમાં ઉછરેલી સખી બહુ મેલોડ્રામેટિક શિખામણને બદલે વોર્મ હગ એન્ડ સ્વીટ સ્માઇલ આપે, બોયઝ એન્ડ ગર્લ કોઈ સામાજિક કચકચ વિના સાથે રહી શકે,  સેક્સ કે શરાબમાં ડૂબેલા બધા ખલનાયક ના પણ હોય, લેપ ડાન્સિંગના બાર કે સેકસ ટોયઝ શોપ પણ ટુરિસ્ટ પ્લેસીઝ કેપ્ચર કરતી વખતે વાર્તામાં જરાય અજુગતા ન લાગે એમ વણીને જીવનના હિસ્સા તરીકે લઇ શકાય… અને રાજૌરી ગાર્ડનની મીઠાઇથી વધુ સ્વીટ એવા વ્હાલા લગતા ને સત્ય સમજાવતા દાદીમા પણ ફકત ચાર સીન્સમાં બતાવી શકાય!

તો વિન્ટેજ સોંગ હંગામા હો ગયાને ધમાકેદાર રીતે સજીવન કરતી ફિલ્મમાં ઘણી ખૂબસુરત ખામોશી છે. અમિત ત્રિવેદીએ બનાવેલું કિનારે શાંતિથી સાંભળજો. પોતાના પ્રેમભંગની યાદ અપાવતો  વિડિયો જોતી વખતે બધું ગુમાવી ચૂકેલા જાપાનીઝ રૂમમેટના હસતા ચહેરા સામે જોઇ રાની ‘ઔરો કા ગમ દેખા તો મેં અપના ગમ ભૂલ ગયા’ની ફીલિંગ અનુભવે છે, એ ટ્રાન્સફોર્મેશન એના ચહેરા પર દેખાય છે. એકબીજાથી ડરનારા બધા જુદા જુદા દેશના યુવાઓ અંતે તો ગરોળીથી ડરતા અંદરથી સરખા જ માણસો છે ! વિદેશમાં ભોજનમાં આવી પડેલી વિકરાળ માછલી રાણીનો ખુદનો નબળાઈનો ભય છે જે એની સામે ડોળા ફાડતો હોય. કોઇ ખાસ ડાયલોગ વિના પુત્રીને પ્રેમ કરતા પિતાની ચિંતા અને ચાહત ઝીલાઇ છે. રાણીનું પાત્ર બંધ કળીમાંથી સૂરજમુખી બનવા ધીરે ધીરે ઉઘડે છે, એ નાનાની ઘટનાઓ ફિલ્મને વાસ્તવિક બનાવે છે. ફ્રાન્સના શરાબ કે એમસ્ટરડમનો ઈટાલીયન કૂક…બધા વિદેશી લક્ષણો અહોભાવ કે પૂર્વગ્રહ વિના સાક્ષીભાવે જે-તે દેશ મુજબ પુરા ઓથેન્ટિક અને આપણા ફોરેન ફૂડના દેશી વર્ઝન્સ પરનો કટાક્ષ પણ ફ્રેંચ ટોસ્ટવાળા સીનમાં ! એવરગ્રીન ‘ફોરેસ્ટ ગમ્પ’ની અદામાં આવી ઢગલો મોમેન્ટસ ફિલ્મને સમૃદ્ધ અને આપણને સુબોધ બનાવે છે. એની કહાનીના રોમાન્સમાં એવા પડી જવાય છે કે રાજ-સિમરન જેવા યુરોપનાં બેકડ્રોપમાં રોમેન્ટિક એંગલની ખોટ વર્તાતી નથી, અને યુરોપ ટ્રિપ બાદની અનકન્વેન્શનલ એન્ડ ક્રેડિટસની ક્રિએટિવિટી ઉપરથી જવાને બદલે અંદર પહોંચે છે! થેન્કસ ટુ કંગના રાણાવત.

તો, ફિલ્મની રાણીની માફક પોતાની ફેસબુક ટાઇમલાઇન મેરેજના ફોટોને બદલે ફ્રેન્ડશિપ, ફોરેન ટુર એડવેન્ચર, ફીમેલ ફ્રીડમ એન્ડ આઇડેન્ટિટી પ્લસ ક્રિએટિવીટીનાં અનેક રિચ અનુભવોથી કલરફૂલ બનાવતી જીંદગી જીવી લો, યારો!

ફિલ્મમાં વગર કહ્યે બતાવાયુ છે એમ જીંદગી પાણીપુરી જેવી છે. પહેલા તીખી લાગે પણ પાછળથી ચટપટી લાગે ને ભાવે. યસ, કશુંક અણગમતું બને જીવનમાં તો રોતા રોતા બેસી ન રહો, બહાર નીકળો, નાની નાની ખુશીઓ શોધો. જીવનમાં ઘણું ય જાણવામાણવા જેવું છે! લિવ લાઇફ કવીનસાઇઝ!

ફાસ્ટ ફોરવર્ડ

‘મૃત્યુ એકદમ સલામત જગ્યા છે!’ (સ્ટીફન લિવાઇન)

 

ભારતમાં ‘એક્ઝામિનેશન’ સીસ્ટમ છે, ‘એજ્યુકેશન’ સીસ્ટમ નથી !


વિજ્ઞાની સી.એન.આર.રાવને સચીનની સાથે વાજબી રીતે જ “ભારત રત્ન” મળ્યો ( અને સચીનને ય એનું યોગદાન અને પ્રચંડ પ્રભાવ જોતા વાજબી રીતે જ મળ્યો છે. હા, આ બહાને મિત્ર ભુપેન્દ્રસિંહ રાઓલ કહે છે એમ, ખેલાડીઓની એન્ટ્રી શરુ થઇ એ સારું કમ સે કમ જુના નવા દસ ખેલાડીઓ આપણી પાસે છે – જે રાજકારણીઓથી વિશેષ આ સન્માનના અધિકારી ગણાય ! દેશ બનાવવામાં નેતા-અભિનેતા, સેનાની-વિજ્ઞાની, કલાકાર-રમતવીર, ઉદ્યોગપતિ-શિક્ષક સહુ કોઈનું યોગદાન હોય છે, મહાસત્તાઓ દરેકને બિરદાવે છે. ). રાવસાહેબનો પરિચય વાંચતાવેંત એમને સલામી આપવાનું મન થાય એવો છે. એ અહીં ક્લિક કરી વાંચો. ( ફેસબુક પર લખેલું એમ પગારભક્ષી પ્રોફેસરો અને પોદળાછાપ પદાધિકારીઓને ખાસ વંચાવવા જેવો impressive & inspiring છે.) વાંચીને ખબર પડશે રાબેતા મુજબ એમનું મન વિશાળ અને વિશિષ્ટ બનાવવામાં ય પશ્ચિમનો ફાળો સવિશેષ રહ્યો છે, અને ઘણા સાવ આસ્થાવિરોધી ડાબેરી મિજાજનાં લોકો માને છે, એથી વિરુદ્ધ આવડા મોટા ચુસ્ત વિજ્ઞાનપ્રેમી એમની માતાએ સંભળાવેલી ભારતીય વારસાની કહાનીઓ થકી આધ્યાત્મિક હોવાનું ય સ્વીકારે છે. હા, રાવસાહેબનાં અધધધ રિસર્ચ પેપર્સમાં યદાક્દા વિદ્યાર્થીઓની ક્રેડિટ અંગે વિવાદો થયા છે, એ માટે રીડરબિરાદર કથન શુક્લે ધ્યાન ખેંચેલી આ લિંક પણ વાંચો.  ( મોટે ભાગે આ સ્તરે આટલા વ્યસ્ત રહ્યા બાદ આવું કામ બીજાની દેખરેખમાં થતું હોય અને કોઈ એક જ બાબત પરથી તરત માણસની આખી જિંદગીનું જજમેન્ટ ના લેવાય એ આપણી શિક્ષણપદ્ધતિ આપણને શીખવાડતી નથી ! ફેસબુક પર કાલે રાવ સાહેબે કરેલી વિદ્યાર્થીઓની મૌન મદદના ઉદાહરણો પણ મળ્યા ! )

ખેર, રાવ સાહેબ પર અત્યારે તો બધા ઓળઘોળ થયા છે, પણ એમને બિરદાવતો પહેલો અને કદાચ એકમાત્ર લેખ ગુજરાતીમાં લખ્યાનું ગૌરવ હું સકારણ લઇ શકું. કારણ કે લેખમાં એમને જે મુદ્દે બિરદાવ્યા છે – એ વાત સ્વતંત્રપણે હું વર્ષોથી કહું છું અને આનંદ છે કે ઘરે ભણીને મારામાં જે વિચારો આવ્યા એ આ વિજ્ઞાનમહાર્ષિ આખી દુનિયાની ટોચની શિક્ષણસંસ્થાઓમાં આટલા અનુભવ પછી કહે છે. મતલબ, ઉપરવાળો આપણને સાચી દિશાના વિચારો આપે છે 🙂

આ લેખમાં લખ્યું એ ખરેખરો મુદ્દો છે, જે માટે કોઈ પણ ભેદભાવ વિના આખા દેશના સમજુ માણસોએ સાચી લાગણી દુભાવવી જોઈએ અને સુધારા માટે સમય-શક્તિ ખર્ચવા જોઈએ. બધા એકસાથે આમાં એકમત થઇ અવાજ ના ઉઠાવે ત્યાં સુધી માં કદાચ સચીનનો રેકોર્ડ તૂટી શકે , પણ આમાં પરિવર્તન આવશે નહિ ! 😦

ચાલો , વાંચો ને વિચારો એ લેખ હવે.

==================================

exam

એક્ઝામ્સ આઇપીએલ સ્ટાઈલમાં લેવાતી હોત તો ?

તો ત્રણ કલાકનું પેપર એક કલાકનું કરી દેવાયું હોત ! દર દસ મિનિટે કોમર્શિયલ બ્રેક આપવામાં આવતો હોત ! અચાનક અઘરો પ્રશ્ન આવી જાય, તો એમાં ‘ફ્રી હિટ’ લઈને સ્ટુડન્ટ બધા જ માર્કસ લઈ શકત. પહેલી અડધી કલાકને પાવર પ્લે ગણી, એમાં કલાસમાં કોઈ સુપરવાઈઝરની એન્ટ્રી જ ન હોત ! એકઝામ પહેલા જ સ્ટુડન્ટસને જોબ નહિ, એડવાન્સ સેલેરી પણ ચૂકવાઈ જતી હોત. અને હા, દરેક કલાસમાં ચીઅર ગર્લ્સ રાખવામાં આવી હોત, જે કોઈ પણ વિદ્યાર્થી એક પેજ જવાબનું લખે એટલે કોઈ સીટીમાર સોંગ પર ઠુમકા લગાવતી હોત !

* * *

વેલ, વેલ. આ તો એક જોક છે. પણ આ લેખનું શીર્ષક છે, એ શબ્દો મેં પૂરા ચૌદ વરસ પહેલા યુજીસી (યુનિવર્સિટી ગ્રાન્ટસ કમિશન)ની એકેડેમિક સ્ટાફ કોલેજના રિફ્રેશર કોર્સ ટ્રેનિંગમાં કહ્યા, ત્યારે કેટલાક સિનિયર અઘ્યાપકો એકદમ સિરિયસ થઈ ગયા હતા ! એમને આ સચ્ચાઈ ટુચકા જેવી લાગી હતી ! અને આ પૂણ્યભૂમિના કોઈ પણ વડીલશ્રી નવી વાત પર જે કરે, એવું જ કર્યું હતું : એમણે આ કવૉટને હસી કાઢ્‌યું હતું ! પાછળથી ત્યારે એનો લેખ પણ હજુ ૨૧મી સદી શરુ થાય ત્યાં જ લખેલો.

પણ અચાનક જાણે કાપલીમાંથી કોપી મારી હોય એવું ડિટ્ટો સેઈમ ક્વૉટ એક સમાચારના શીર્ષકમાં દેખાયું ત્યારે મુસ્કુરાઈ જવાયું. ‘ટ્રિવિયલ’ ન્યૂઝના હોકાગોકીરામાં ખૂણેખાંચરે દટાઈ ગયેલા રિયલ ન્યુઝની હેડલાઈન જ આ લેખનું ટાઈટલ છે ઃ ‘ભારતમાં એક્ઝામિનેશન સીસ્ટમ છે, એજ્યુકેશન સીસ્ટમ નથી !’ અને આ વાત કોણે કોને કહી છે ?

આ વાત (વારંવારના મહેણાટોણા અને અદાલતથી અન્ના સુધીની શિખામણોથી ટેવાતા જતા બિચારા) વડાપ્રધાન મનમોહનસંિહને એમના પોતાના જ સાયન્ટિફિક એડવાઈઝર ચિંતામણિ નાગેશ રામચંદ્ર રાવ ઉર્ફે સી.એન.આર. રાવ સાહેબે કહી છે ! એ ય પછી લેખિતમાં ! રાવ સાહેબ રીતસર ચિંતાતુર છે. અને એ કોઈ જેવી તેવી મિડિયા મેઈડ પૂનમ પાંડેછાપ સેલિબ્રિટી નથી. ૧૯૩૦માં બેંગાલૂરૂમાં જન્મેલા રાવજી ભારતના ખ્યાતનામ વિજ્ઞાની છે. બનારસ હિન્દુ યુનિવર્સિટીમાંથી માસ્ટર્સ લેનારા (એટલે એમને પશ્ચિમથી અંજાયેલા કહેવામાં સાત વાર વિચાર કરવો !) સીએનઆર રાવ અમેરિકામાં પીએચડી થયા છે. પછી આઇઆઈટી કાનપુરમાં કેમિસ્ટ્રીના હેડ રહ્યા છે. દસ વર્ષ સુધી ઈન્ડિયન ઈન્સ્ટિટયૂટ ઓફ સાયન્સ જેવી ભારતની સૌથી વઘુ પ્રતિષ્ઠિત એવી સંશોધન સંસ્થાના સર્વોચ્ચ વડા રહી ચૂક્યા છે. (બાય ધ વે, ૧૮૯૩માં જમશેદજી ટાટા અને સ્વામી વિવેકાનંદની એક શિપમાં થયેલી મુલાકાતમાં થયેલી ચર્ચા પછી, આ ધરખમ સંસ્થા ૧૮૯૮માં લોર્ડ કર્ઝને અને બાદમાં લોર્ડ મિન્ટોએ મંજૂર કરેલી અને નોબેલ વિજેતા વિલિયમ રામસેએ એનો પાયો નાખવામાં ભૂમિકા ભજવેલી !) રાવસાહેબ વિશ્વપ્રસિદ્ધ ઓક્સફર્ડ અને કેમ્બ્રિજ યુનિવર્સિટીમાં વિઝિટિંગ ફેકલ્ટી રહી ચૂક્યા છે. અને અત્યારે ‘એસ.એ.સી.પી.એમ.’ યાને સાયન્ટિફિક એડવાઈઝરી કાઉન્સિલ ટુ પ્રાઈમ મિનિસ્ટરના અઘ્યક્ષ છે.

આવા ઘુરંધર વિદ્વાને ધનનંદના દરબારમાં શિખા ખોલીને ઉભેલા ચાણક્ય જેવો પુણ્યપ્રકોપ વડાપ્રધાનને લખેલા પત્રમાં ઠાલવ્યો છે. કોઈ કડક શિક્ષક તોફાની વિદ્યાર્થીને કલાસરૂમ વચ્ચે ખખડાવી નાખે, એમ રાવજીએ સરકારી તંત્રને ધધલાવ્યું છે, કહો કે કાન આમળ્યો છે. પણ આપણે ત્યાં તેજસ્વી તારલાઓની જાહેરાતોથી જેટલી ‘ખલબલી’ મચે છે, એટલી ક્યાં કદી શિક્ષણ અંગેના સાચા પ્રશ્નો અંગે મચે છે ? વિશ્વવિદ્યાલયો રાજકારણીઓના રમકડાં થઈ ગયા છે, અને યુનિવર્સિટીઝની ફેવરિટ એક્ટિવિટિઝ એકેડેમિક નહિ, પણ પોલિટિકલ હોય છે. સ્ટુડન્ટસને મોરાલિટી શીખવાડવાવાળાઓ જ એટલા વેલ્યૂલેસ બનતા જાય છે કે કાયમી નોકરીમાં ચોંટેલા ન હોય, તો પોતાની જાતે પાણીપુરીની રેંકડી ન ચલાવી શકે !

આપણે એવો નઘરોળ સમાજ બનાવીને બેઠા છીએ કે અહીં સીમ પરના કિસાનોથી લઈ સરહદ પરના જવાનો માટેના ચિંતાચતુરો છે – પણ બિચારા ગામડાથી શહેર સુધીના યુવાનો માટેનો અવાજ ઉઠાવવાવાળો કોઈ એકલદોકલ ચિંતામણિ છે ! સી.એન.આર. રાવની મતદાન કરવાનું પણ ભૂલી જતા નરમ નરમ પ્રધાનમંત્રીને અપાયેલી સખત સખત ટિપ્પણીઓના અંશો વાંચવા જેવા છે. એ પત્રમાં લખાયું છે :

‘‘વી (ઈન્ડિયા) ઈઝ હેવિંગ એન એક્ઝામિનેશન સીસ્ટમ, બટ નોટ એન એજ્યુકેશન સીસ્ટમ ! વ્હેન વિલ યંગ પીપલ સ્ટોપ ટેકિંગ એકઝામ્સ એન્ડ ડુ સમથિંગ – વર્થવ્હાઈલ ? ક્યારે આ દેશનું યૌવન સતત પરીક્ષાઓ આપવામાંથી મુક્ત થઈ, વાસ્તવમાં કશુંક ઉત્તમ, અગત્યનું કામ કરી બતાવશે ?’’

રાવ આગળ ફરમાવે છે : આપણી સમગ્ર પરીક્ષાપદ્ધતિ ફેરવિચારણા માંગી લે છે. ફાઈનલ એકઝામ્સ, એન્ટ્રન્સ એક્ઝામ્સ, ક્વોલિફાઇંગ એક્ઝામ્સ, સિલેકશન એક્ઝામ્સ….સબ કુછ છતાં ય હજુ તો મેડિકલ ગ્રેજ્યુએટ્‌સ અને પોસ્ટ ગ્રેજ્યુએટ્‌સ માટે એક્રેડિટેશન એક્ઝામની ચર્ચા ચાલે છે !

જેઈઈ જેવી ‘ધરખમ’ આઈઆઈટી એન્ટ્રસ ટેસ્ટને (અહીં ‘કેટ’ એવું વાંચી લેવાની પણ છૂટ છે !) પણ રાવજીએ ‘આડે હાથોં’ લીધી છે : આઇઆઈટી (આઈઆઈએમ પણ ખરી) એકઝામ્સ અઘરી અને હેતુપૂર્ણ હોવાનો દબદબો ધરાવે છે. પણ કૂમળા જવાન દિમાગો પર તેની નેગેટિવ ઈફેક્ટ થાય છે. આવી એન્ટ્રન્સ એક્ઝામ્સમાં યેનકેન પ્રકારે સફળ થવા યુવાવર્ગ ભારે પીડામાંથી પસાર થાય છે, અને એ બધામાં શિક્ષણ માટેનો જે સાહજીક રોમાંચ છે – એ જ ગુમાવી દે છે ! લાખ્ખો વિદ્યાર્થીઓ માટે પ્રિમિયમ ઈન્સ્ટિટયુટસના દરવાજા બંધ થઈ જાય છે, એમની ક્ષમતા નીચોવાઈ જતા એ લોકો પોતાને નકામા સમજીને હતાશ થાય છે, સારો દેખાવ કરી શકતા નથી.

આટલો તેજાબ રેડ્યા પછી રાવે ચોખ્ખું સંભળાવી જ દીઘું છે (જે મુઠ્ઠીભર સમજદાર દેશપ્રેમીઓની વર્ષો જૂની હૈયાવરાળ છે, પણ મહાન સંસ્કૃતિના નગારાનાદમાં દબાઈ જાય છે !) કે ‘‘ભારતની એક પણ (રિપીટ, એક પણ) એવી શિક્ષણ સંસ્થા નથી જે આઘુનિક વિકસિત દેશોની શ્રેષ્ઠ શિક્ષણસંસ્થાઓની સમકક્ષ મુકાબલા માટે ઉભી પણ રહી શકે ! આ એ સમય છે કે આપણે આ બાબતે ગંભીરતાપૂર્વક વિચારવું જોઈએ, કારણ કે આજે ભારત ‘યુવાન’’ છે. (યંગ પીપલનું પોપ્યુલેશન મેક્ઝિમમ છે). આગામી ૨૦-૩૦ વર્ષમાં શ્રેષ્ઠ તાલીમબદ્ધ માનવપ્રતિભાઓનો પૂરવઠો ભારત જગતને આપી શકે તેમ છે. આવું કરી બતાવવું એ જ આપણું રાષ્ટ્રીય ઘ્યેય હોવું જોઈએ !”

રાવજીએ માત્ર ઠપકો જ નથી આપ્યો. દિશા પણ ચીંધી છે. અમેરિકામાં હાઈસ્કૂલ પાસ કરનાર વિદ્યાર્થીઓને કોલેજમાં એડમિશન મેળવવા માટે દેશભરમાં એમની રિઝનિંગ, લોજીક જેવી બૌદ્ધિક ક્ષમતા માપતી એક જ એક્ઝામ ‘સેટ’ (છે….ક ૧૯૦૧ થી !) લેવાય છે. જાતભાતની એડમિશન એન્ટ્રન્સ આપવાનો બોજો નહિ. વધારામાં પોતાની ક્ષમતા સાબિત કરવી હોય તો ૧૯૪૨થી ‘જીઈડી’ જનરલ એજ્યુકેશનલ ડેવલપમેન્ટ એક્ઝામ છે. જેમાં ગણિત, વિજ્ઞાન, સમાજશાસ્ત્ર, ભાષાલેખન અને ભાષાવાંચન એ પાંચ સબ્જેક્ટસ હોય છે. રાવસાહેબના મતે સતત દરેક યુવા વિદ્યાર્થીને એક પૂરી કરે ત્યાં બીજી પરીક્ષાની સોયો ઘોંચીને કંતાયેલા કોથળા જેવા બનાવી દેવાને બદલે એક અધિકૃત રાષ્ટ્રવ્યાપી પરીક્ષા હોવી જોઈએ, જે એમનું હાયર એજ્યુકેશન માટેનું એન્ટ્રી લેવલ મેરિટ સેટ કરી દે. રાઈટ. સાવ પરીક્ષા નાબૂદી ન થાય, તો એને નિયંત્રણમાં લઈ શકાય ને ! આજે તો એવી હાલત છે કે નાના બાળકો સિવાય કોઈ પાસે રિયલ વેકેશન જ નથી રહ્યું ! બધા જ કોઈને કોઈ નેકસ્ટ કોર્સ કે એન્ટ્રન્સ કે કોમ્પિટિટિવ એક્ઝામમાં બીજાઓથી આગળ નીકળી જવાની મથામણમાં જ ગૂંચવાયેલા રહે છે.

સતત ભીડમાં ચાલો, તો બીજાઓના ઠોંસા ખાઈને, ગરમીમાં શેકાતા પોતાનું સંતુલન જાળવવાની જગ્યા કરવાનો થાક તો લાગે ને ! પછી આપણી ‘જેન્નેકસ્ટ’ પાસે નવું શીખવાની હોંશ, નવું જાણવાની ફુરસદ નથી રહેતી. અરે એમની જીંદગી, કુદરત, લાગણી, સંબંધ અંગેની સમજ પણ બફાયા વિના ઉતારી લેવાયેલા કાચા બટાકા જેવી થઈ જાય છે. એટલે કહેવાતા સકસેસફુલ અને ઈન્ટેલીજન્ટ લોકો રોજીંદી બાબતોમાં સાવ ‘ડોબા’ પૂરવાર થાય છે. અને સા’બ કે મે’મસાબને અભણ રેંકીડવાળો પણ આસાનીથી ઉલ્લૂ બનાવે છે.

એકચ્યુઅલી સીએનઆર રાવે તો એચઆરડી મિનિસ્ટ્રીને ભારતીય ઉચ્ચ શિક્ષણની સમસ્યાઓ અને પડકારોના ૧૦ ચેકપોઈન્ટની યાદી જ પોતાના પત્ર સાથે પકડાવી દીધી છે. એમની ઇચ્છા એવી છે કે (લોકપાલની અદામાં) એક ટાસ્કફોર્સ બને અને એક જ વર્ષમાં આ અંગેનું એક વિઝન ડોક્યુમેન્ટ તૈયાર કરી, તેનો અમલ કરવામાં આવે. રાવસાહેબના મતે ભારતની શક્યતાઓ ધરાવતી ૧૦ ટોચની શિક્ષણસંસ્થાઓ પસંદ કરી એ ‘ઉજ્જડ ગામમાં એરંડા પ્રધાન’ જેવો વટ મારી ફી વસૂલ્યા કરે – તેને બદલે તે દુનિયાની સામે રીતસર ટક્કર લઈ શકે તેવી સ્ટ્રોંગ એન્ડ અપગ્રેડેડ બનાવવી જોઈએ. ગ્રામીણ ભારતની ટેલેન્ટસને પૂરતી તક નથી મળતી, માટે જરૂર પડે રેસિડેન્શ્યલ હાઈસ્કૂલો બનાવીને પણ ખૂણેખાંચરે પ્રતિભાઓનું ઘડતર કરવું જોઈએ. મહત્ત્વનો એમનો મુદ્દો એ ય છે કે આજે આપણે ત્યાં ડિગ્રીઓમાં ‘મેનપાવર મિસમેચ’ છે. જે બેકારી વધારે છે. કોઈ એક જ કોર્સ / સબ્જેક્ટમાં જરૂર કરતા અનેકગણા વઘુ એક્સપર્ટ દર વર્ષે આપણે પેદા કરીએ છીએ, અને કેટલાક અગત્યના ક્ષેત્રોના ઝરણા આ બધી તેજીની ગરમીમાં સૂકાઈ જાય છે.

પરંતુ, જ્યાં જીન્સ પહેરવા કે ચોકલેટ-રોઝ ડેની ઉજવણી પ્રતિબંધિત કરવાને શિક્ષણના શુદ્ધિકરણની જ્વલંત સિદ્ધિ માની લેવાતી હોય ત્યાં આ આક્રોશ અરણ્યરૂદન જ રહેવાનો !

* * *

ગુજરાતના બે જીલ્લા ભાવનગર અને સાબરકાંઠામાં જ ડિજીટલક્રાંતિ પહેલા એવા કેળવણીકારો પેદા થયા હતા કે માત્ર એમની આંગળી પકડી હોત, તો ભારત આજે મહાસત્તા બની ગયું હોત. વ્યક્તિઓ ગઈ, વિચારોમાં વૃદ્ધિ થવાને બદલે એ શો કેસમાં મૂકવાના ડેકોરેશન પીસ બની ગયા. ફોટોગ્રાફના વૃક્ષને કદી ફળ ન આવે, ન ત્યાં પંખીઓ માળા બાંધે ! અમદાવાદની સૌથી સમૃદ્ધ શિક્ષણ સંસ્થા ગાંધીજીની ગૂજરાત વિદ્યાપીઠ છે, એવા અહેવાલો છે (જમીન, મિલકતો ઉપરાંત ૯૦-૯૫ કરોડની સત્તાવાર સિલક છે !) પણ હજુ ત્યાં ભૂતકાળની ભવ્યતા છે, ભવિષ્યની ભવ્યતાનું શું ? હા, દિવ્યતાની વાતો જરૂર થાય છે. કારણ કે, જૂના કંકાલોને પકડી રાખવામાં આપણને અનેરો આનંદ આવે છે. નશો ચડે છે. સા વિદ્યા યા વિમુક્તયેનું સૂત્ર આપણે દેશનિકાલ કરી દીઘું છે. શિક્ષણ એ છે કે જે સ્વતંત્ર બનાવે, જે જૂનું તોડીને નવું રચનારા સાહસિકો પેદા કરે. એજ્યુકેશન ફ્રીડમ આપે, તો ક્રિએટિવિટી આવે, તો પર્સનાલિટીની તેજ ધાર નીકળે, તો ઉક્રાંતિ થાય, મા-નવ નિર્માણ થાય.

૨૦૧૧માં શિક્ષણ ઉપરની એક કાચીપાકી સફળ થયેલી ફિલ્મ આવી : ફાલતુ, રેઢિયાળ રીતે બનેલી આ ફિલ્મમાં કલાઈમેક્સના સોંગના શબ્દો-કોરિયોગ્રાફી સિવાય કશો ભલીવાર નહોતો. ફિલ્મની થીમ ઘણાને ગમી ગઈ. એમાં વિદ્યાર્થીઓની ધૂટન અંગેનો બળાપો છે. જડ સીસ્ટમ સામેનો બળવો છે. ફિલ્મ મૌલિકતાનો, ચાલુ ચીલાને છોડી પોતાની આગવી રાહ જાતે મનગમતી રીતે કંડારવાની વાત કરે છે. અંદરની ઓરિજીનલ ટેલન્ટની પહેચાન કરી આગળ વધવાનો સંદેશ આપે છે.

કલેપ કલેપ કલેપ. તાલીયાં. હવે આવો સંદેશ આપતી આ ફિલ્મ પોતે જ ૨૦૦૬ની હોલીવૂડ ટીન ફિલ્મ ‘એકસેપ્ટેડ’ની ૦.૫ મેગાપિકસેલના ચાઈનીઝ મોબાઈલ વીજીએ કેમેરામાંથી પાડેલી તસવીર જેવી નબળી નકલ છે ! એકસેપ્ટેડ (અનાવૃત, ૬/૬/૨૦૦૭  – હવે આખો લેખ વાંચો પુસ્તક “જય હો”માં) જો હીરો હતી, તો ફાલતુ એ કાચ છે. કારણ કે, પ્રેરણા લઈને પણ પછી બાકીનું ‘પૂરણ’ મૌલિક રાંધી શકે એવા સલીમ-જાવેદની કક્ષાના લેખકો આપણી પાસે રહ્યા નથી. એટલે જેટલું સારું હોય એ ઓરિજીનલમાંથી તફડાવેલું હોય છે, અને જેટલું ભંગાર હોય એ કોપીરાઈટનો કેસ ન થાય માટે જાતે વિચારેલું (!) કબાડીખાનું હોય છે. એકસેપ્ટેડ પાસે એક વોઈસ હતો પોતાનો, ફાલતુ પાસે ઘોંઘાટ છે.

મુદ્દો તો એ છે કે શિક્ષણમાં મૌલિક ક્રાંતિની વકીલાત કરતી લોકપ્રિય હિન્દી ફિલ્મ ખુદ જ મૌલિક નથી ! વિદેશી ફિલ્મની બેઠ્ઠી ઉઠાંતરી છે ! આ તો પ્રામાણિકતાનો નિબંધ બાજુવાળા (કે વાળી !) ની ઉત્તરવહીમાંથી જોઈને લખવાની વાત થઈ ! (પાછા પ્રેક્ષકો….ઉફક પરીક્ષકો એના પૂરા માર્કસ પણ આપી દે !) આ છે સવા અબજના દેશનું ક્રિએટિવ એન્ડ મોરલ સ્ટાન્ડર્ડ ? ક્યાં સુધી ઉધાર વિચારોને આપણે ‘રિસર્ચ એન્ડ એજ્યુકેશન’ કહીને જાતને છેતરીશું ?

આપણી ‘કંટ્રોલ ફ્રીક’ (અંકુશઘેલી) સોસાયટી એઝ્‌યુકેશનને એક જૂનવાણી ઢાંચામાં ફિટ કરીને રાખવામાં જ સલામતી સમજે છે. ઉચ્ચ શિક્ષણ રોજે રોજના બોજ માટે નથી. જીજ્ઞાસાની મોજ અને જ્ઞાનની ખોજ માટે છે. બીબાંઢાળ પરીક્ષાઓનો અતિરેક યંગથીંગ્સનું હીર ચૂસીને બેનૂર બનાવે છે. એકઝામના ટેન્શનમાં ડિપ્રેશન વધે છે. બધા જ લોકો જીનિયસ નથી હોતા. પણ તો બધા જ લોકોએ સતત પહેલાં નંબરે પાસ થવાની ખોટી આશાઓ પણ છોડતા શીખવું પડે. નહિ તો રાવજીની ‘રાવ’ ( ફરિયાદનો પોકાર)ને બદલે ‘પાર્ટી અભી બાકી હૈ’માં ડોલવામાં વઘુ રસ પડે. અને બાય ધ વે, એ હિટ સોંગ પણ બ્લેક આઈઝ પીના ‘માય હમ્પ્સ’ ગીતને ખાસ્સું મળતું આવે છે ! કોરી પાટી જેવા દાનવી દિમાગોમાં સાચા શિક્ષણની પાર્ટી હજુ શરૂ થવાની જ બાકી છે !

ઝિંગ થિંગ !

ધબકી રહેલા માણસો અમને ગમ્યા નથી.

પથ્થર બનાવી પૂતળાંઓ ખોડીએ છીએ ! (કરસનદાસ લુહાર)

 
38 ટિપ્પણીઓ

Posted by on નવેમ્બર 21, 2013 in education, india, science, youth

 

JSK – વન બાય ટુ દિવાળી સ્પેશ્યલ

20131022_000945

જેએસકે – જય શ્રી કૃષ્ણ પુસ્તક વિષે આ ગ્રહ પર અહીં અને અહીં વાંચ્યું તમે.

પુસ્તક તો બહાર પડવાની સાથે જ એવી લોકચાહનાને પ્રાપ્ત થયું કે ફક્ત એક મહિનામાં જ હું તો મોટે ભાગે એમાં સિક્કિમ પ્રવાસે હોવા છતાં એની ૩૦૦૦ જેટલી નકલો હોંશે હોંશે ગુજરાતી વાચકોએ વધાવી લીધી અને અત્યારે તો એની બીજી આવૃત્તિ પણ થઇ ગઈ. એના ખુબ સરસ ફીડબેક મળ્યા. ગૃહિણીઓથી ટીનેજર્સ સુધી, એનઆરઆઈથી કંપની/સંસ્થાઓ સુધી. મુખ્ય વિક્રેતા નવભારતનો ય સહયોગ ભરપૂર. એવો જ રાજેશ બૂક સ્ટોર રાજકોટનો.

બધી કરામત કૃષ્ણની, આપણો તો લીમ્બડજશ 😛

એવી જ ચમત્કારિક રીતે આ પુસ્તકમાં અણધારી મૂળ દક્ષિણ ગુજરાતના એવા એક પટેલ મિત્રની મળી. એમનો ખુદનો જ આગ્રહ કે નામ નહિ આપવું, એટલે હાલ લખતો નથી. ક્યારેક આવી પ્રભુકૃપાની સર્જનકથા માંડીશ. એમની ભાવના અને કૃષ્ણપ્રીતિને ન્યાય મળે અને કેવળ લાયબ્રેરીના કબાટોમાં કેદ રહેવાને બદલે ખરેખર જેમને જરૂર છે અને પોસાતું નથી એવા સામાન્ય વાચકો સુધી પહોંચે એ માટે મર્યાદિત સમય પુરતી જ એક અભૂતપૂર્વ યોજના ઘડવામાં આવી. દિવાળી સુધી, ૫૦૦ રૂપિયાનું અણમોલ પુસ્તક ફક્ત ૨૫૦ રૂ. મળે એ માટે. અમુક જરૂરિયતમંદ વાચકોની, વિદ્યાર્થીઓની પોસાતું નથી વાળી ફરિયાદ દુર થાય એ માટે. મારો હેતુ પુસ્તક પ્રકાશનમાં કમાઈ લેવાનો નહિ, પણ કશુંક સાબિત કરવાનો અને વધુ લોકો સુધી વાંચન પહોચાડવાનો સર્જનાત્મક છે. એટલે મેં ય મંજુરી આપી. તો વળી એમાં કેટલીક ફરિયાદો ઉઠી કે વહેલું લેનારનો શું વાંક ? અરે, આવું પેટ્રોલ પુરાવતી બખ્તે ભાવફેર સરકાર અમુક સમય પુરતો કરે ત્યારે કહો છો ? શેર બજારથી બિગબાઝાર જેવા મોલમાં કહો છો ? હું તો એ અર્લી બર્ડ રીડરબિરાદરો પ્રત્યે નતમસ્તક છું , કે એમના પ્રતિસાદને લીધે જ વધુ લોકો સુધી કૃષ્ણ પહોંચાડવાનું આ કૃષ્ણકાર્ય થયું. આ યજ્ઞમાં એમની આહુતિ પહેલા જ ગણાશે.

જેએસકે વિષે “આજકાલ” દૈનિકમાં છપાયેલું :

“પુસ્તકમાં રેગ્યુલર કરતા મોટી સાઈઝના તમામ ૧૬૪ પૃષ્ઠો કલરફુલ છે. આ માત્ર પુસ્તક ના રહેતા એક આગવો અનુભવ છે, જે કૃષ્ણચરિત્રના અલગ અલગ પાસાઓમાંથી પસાર થયા બાદ વાચકનું નવું જ ઘડતર કરે છે.

૧૮ સ્પેશ્યલ લેખોમાં વહેંચાયેલું આ પુસ્તક શ્રીકૃષ્ણ પર અત્યાર સુધીમાં લખાયેલા અઢળક પુસ્તકો કરતા અલાયદું અને વિશિષ્ટ છે. જેમાં કૃષ્ણનાં સહારે આજનો માનવી કોઈ પણ પરિસ્થિતિ કે ઉંમરમાં પોતાની સમસ્યાઓ કેમ ઉકેલી શકે, માર્ગ કઈ રીતે કાઢી શકે અને કૃષ્ણ પાસેથી પ્રેરણા લઇ પોતાનું વર્તમાન જીવન વધુ બહેતર કેવી રીતે કરી શકે એની સુંદર છણાવટ છે. જે બોરિંગ જુનવાણી ઉપદેશને બદલે આજની પેઢીની ભાષા, અભિગમ અને દ્રષ્ટાંતો સાથે કરવામાં આવી છે. ભારત પરદેશી સુપરહીરોઝની પાચલ પાગલ બને છે ત્યારે ઇન્ટરનેશનલ સ્ટાન્ડર્ડની ક્વોલિટી સાથે મોડર્ન સ્ટાઈલમાં ઓરીજીનલ સુપરપાવર કૃષ્ણને પ્રજા સુધી સાચી સમાજથી પહોંચાડતું આ આકર્ષક સાહસ છે.

“જેએસકે” જેવું નિત્ય પરિવર્તનશીલ કનૈયાને ગમે એવું આધુનિક નામ ધરાવતા આ પુસ્તકમાં જય વસાવડાએ બાળ કૃષ્ણથી લઇ આકર્ષક પૂર્ણ પુરુષ કૃષ્ણ, લીડરથી લવર અને મેનેજરથી મોટીવેટર કૃષ્ણ, ફ્રેન્ડથી ફિલોસોફર અને યોદ્ધાથી લઇ યોગેશ્વર કૃષ્ણ જેવા કૃષ્ણનાં મેઘધનુષી સ્વરૂપની અદભૂત ઝાંખી કરાવી છે. આત્મવિશ્વાસ આપતું મોડર્ન ગીતાજ્ઞાન છે. ગીતા દ્વારા લાઈફ, કરિઅર અને બિઝનેસનું મેનેજમેન્ટ સમજાવ્યું છે. કૃષ્ણ જ આજના જમાનામાં સર્વશ્રેષ્ઠ ચેતના શા માટે એની રસપ્રદ દલીલો આપી છે. રાધા અને રાસનું રસિક વર્ણન કર્યું છે. વૈષ્ણવજન ભજનથી સારા નાગરિકનાં પાઠ ભણાવ્યા છે. રુક્મિણીનાં પ્રેમપત્ર અને સત્યભામાની ભેટની મનોહર કહાની લખી છે. દ્વારકાનો ઈતિહાસ અને કૃષ્ણની પીડા પણ અહી રજુ થઇ છે. યંગ જનરેશન સાથે કૃષ્ણની આજના યુગમાં નવી જ વાતો કહેતો ક્રાંતિકારી અભૂતપૂર્વ વાર્તાલાપ પણ છે. કૃષ્ણ વિષે અસંખ્ય ઓછી જાણીતી માહિતીનો અનેક પ્રાચીન ગ્રંથોમાંથી એકત્ર કરેલ ખજાનો છે.

કૃષ્ણ પરના મોબાઈલ યુગમાં બહુ જોવા મળતા ચીલાચાલુ ચિત્રોને બદલે તદ્દન નવા વિવિધ શૈલીઓના ફ્યુઝન જેવા નવા જમાનાને અનુરૂપ ચિત્રોનો છપ્પનભોગ જેએસકેમાં છે. નયનરમ્ય ટાઈટલ આંખથી હ્રદયમાં ઉતરે એવું છે. ચૂંટેલી કૃષ્ણકવિતાઓનો મઘમઘતો ગુલદસ્તો પણ છે. કન્ટેન્ટ અને આર્ટ, શબ્દ અને રંગ-રેખાનો એમાં બાંસુરી અને બાંકેબિહારી જેવો અજોડ સમન્વય થયો છે. ચળકતા કાગળમાં ઉત્તમ રીતે છપાયેલું આ પુસ્તક પ્રોડકશન ક્વોલિટીમાં દુનિયાનાં કોઈ પણ વિકસિત દેશના બેસ્ટ પ્રોડક્શનને ટક્કર આપી કિંમતનાં પ્રમાણમાં તો એનાથી આગળ નીકળી શકે તેવું છે.”

 જેએસકે તો શરુ થઇ ત્યારથી ‘બ્લેસ્ડ બૂક’ રહી છે. નરસિંહ મહેતાનાં કિસ્સા સાવ કાલ્પનિક નહિ હોય, એવો ભરોસો થાય એટલા તો અનુભવ અત્યાર સુધીમાં થઈ ગયા છે ! 

જેએસકેનાં પ્રીમિયમ કન્ટેન્ટ અને ક્વોલિટી અંગે તો જેમની પાંચે ય સેન્સિઝ સલામત છે એવો કોઈ શંકા ના કરી શકે એટલી ઉત્તમ એ દેખીતી જ બની છે. પણ એ કરવામાં એનો ભાવ વધુ રાખવો પડે એ લકઝરી કરતા લાચારી વધુ છે. મુકુન્દ પાધરા જેવા દોસ્તોએ ગાંઠનું ગોપીચંદન કરી એ લાગણીથી પહોચાડી એ માટે ય એમને વંદન.

આગળ કહ્યું એક કૃષ્ણપ્રેમી દાતાની સામે ચાલીને મળેલી સહાયથી મારા તરફથી પણ થોડું જોખમ લઇને ખાસ આ વર્ષની દિવાળી અને બુકની સક્સેસના સેલિબ્રેશનને ધ્યાનમાં લઇ કોઈ લલચામણી યોજનાઓને બદલે વાચકોને જ ફ્લેટ ૫૦% વળતર આપીને કૃષ્ણકાર્ય કરવાનો શુભ સંકલ્પ કર્યો છે. એક રોકેટ/ ભમ્ભૂનાં બોક્સ કે એક પેકેટ મીઠાઈ/ડ્રાયફ્રુટનાં ભાવમાં પુસ્તક ગ્રીટિંગ રૂપે લઇ અને આપી શકાય ! પહેલા ખરીદ્યું હોય તો ગિફ્ટમાં આપી શકાય. આજે તાતી જરૂર છે એ કૃષ્ણના આચાર- વિચારોનો આધુનિક જમાનાને જીવતી જીંદગીમાં ઉપયોગી બને એવો સ્પર્શ રંગબેરંગી આનંદ સાથે થાય, એ યજ્ઞમાં સ્વેચ્છાએ કોઈ અપેક્ષા વિના મિત્રો પણ જોડાયા. કાયમી મુખ્ય વિક્રેતા એવા નવભારતે પણ સ્નેહથી આ માટે ઉદારતા રાખી.

દિવાળીનાં દિન સુધી ફક્ત મર્યાદિત દિવસો માટે જ કૃષ્ણપ્રેમી દાતાની સહાયથી, ફક્ત એમના આયોજનથી પસંદગીની જગ્યાઓએ પુરા ૫૦% વળતરથી અડધી કિંમતે ફક્ત ૨૫૦ રૂપિયામાં ઉપલબ્ધ કરાવી રહ્યું છે. ખાસ ડિસ્કાઉન્ટની આ આકર્ષક ઓફર ફક્ત મર્યાદિત નકલોના સ્ટોક પુરતી અને માત્ર દશેરાથી દિવાળી યાને ૧૪ ઓક્ટોબરથી ૩ નવેમ્બર સુધી જ કામકાજના સમય પુરતી ખુલ્લી રહેશે. વધુ વિગતો માટે  ૯૫૩૭૫૩૭૩૭૩ નમ્બર પર સંપર્ક થઇ શકે છે. આ  કોઈ ન વેંચાતા પુસ્તકને ખપાવી દેવાનો કીમિયો નથી. ( જેએસકેનાં ઓનલાઈન પ્રતિભાવો જગજાહેર છે – અને મારા પ્રિય પુસ્તક “પ્રીત કિયે સુખ હોય”ની પાંચમી આવૃત્તિ બજારમાં આવી છે, અને એક વર્ષમાં ૮૦૦૦ નકલ વેંચાઈ ચુકેલા “જય હો”ની ચોથી સંવર્ધિત આવૃત્તિ દિવાળી બાદ આવી રહી છે, યુવાહવાની ત્રીજી આવૃત્તિ પણ પૂરી થવામાં છે. જેએસકેની  લોન્ચ સમયથી જ પડાપડી થાય છે.) માટે ફરી આ જ પુસ્તક દિવાળી બાદ મૂળ ૫૦૦ રૂપિયાની કિંમતે જ હમેશા બૂક સ્ટોરમાં ઉપલબ્ધ રહેશે ( નીચેની પ્રાપ્તિસ્થાનોની યાદી સિવાય અન્ય બૂક સ્ટોરમાં આજે ય એ મૂળ કિંમતે જ મળે છે જ ) અને આ ઓફર કોઈ પણ સંજોગોમાં લંબાશે નહિ. 

સહજભાવે આનાયાસ થયેલા આ આયોજનમાં પણ કમનસીબે અમુક વાચકોએ પહેલા ખરીદી હોવાનો વાંધોવચકો ઉઠાવ્યો. કોઈએ એ વળી બિચારા બૂક સ્ટોરના મિત્રોને આ અલગ પ્રાપ્તિસ્થાનો ફેસબુક પર મુક્યા હોવા છતાં વગર વાંકે ડિસ્કાઉન્ટ માટે પરેશાન કર્યા. બીજા કેટલાક ન ગમે એવા બનાવો ય બન્યા. અગાઉ કહ્યું એમ, આ કોઈ રાસ્તે કે માલ સસ્તે મેંની ઓફર નથી. માર્કેટિંગ સ્કીમ નથી. ફક્ત કૃષ્ણપ્રેમી દાતાઓની લાગણીની ભરતીમાં એવા જ હેતુથી લેખક / પ્રકાશક તરીકે જાતે ઘસાઈને મદદરૂપ થવા ઉજવેલો, વાચકનો તહેવાર સુધારવાનો ઉત્સવ છે. છતાં ય એનાથી કોઈને ઈરાદો ના હોવા છતાં ગેરસમજ કે મનદુઃખ થયું હોય તો ક્ષમસ્વ.

આ પુસ્તક હવે ગણત્રીનાં જ બાકી રહેલા દિવસોમાં આગળ ફોટામાં છે , એવા સ્ટીકર સાથે મળશે. જેથી અન્ય પુસ્તક કરતા આનું વિતરણ ખાસ સહાય અન્વયે જુદું છે, એ ખ્યાલ આવે અને એનો કોઈ વ્યવસાયિક બદઈરાદાથી ઉપયોગ કરી બૂક સેલર મિત્રોને મૂંઝવણમાં મુકે નહિ.

જે.એસ.કે. “વન બાય ટુ” દિવાળી ડિસ્કાઉન્ટ ઓફરના પ્રાપ્તિસ્થાનો ( ખાસ નોંધ આ ઓફરનો લાભ આ સ્થળો સિવાય બીજી કોઈ જગ્યાએ કે બૂક સ્ટોરમાં મળશે નહિ, આ સરનામાંઓમાં હવે કોઈ સ્થળ ઉમેરાશે નહી. પછી આ ડિસ્કાઉન્ટ પાછું જ ખેંચાઈ જશે તરત જ ) :

*રાજકોટ :

૧. ગાથા કોમ્યુનિકેશન, જીગર પાનની બાજુમાં, મોટી ટાંકી ચોક, રાજકોટ. ફોન : ૯૫૩૭૫૩૭૩૭૩

૨. ભારત ફ્રુટ કોર્નર, એસ્ટ્રોન ચોક, રાજકોટ.

*અમદાવાદ :

૧. પરમાર ટ્રેડલિંક, ભારત પેટ્રોલિયમનો પેટ્રોલ પંપ, માનવ મંદિર સામે, ડ્રાઈવ ઇન-ગુરુકુળ રોડ, મેમનગર, અમદાવાદ ફોન : ૯૮૨૫૧૨૨૩૦૫

*સુરત :

૧. જે. ડી. ગાબાણી લાયબ્રેરી, સરગમ કોમ્પ્લેક્સ અને સારથી ડોક્ટર હાઉસની સામેની ગલી, સારથી કોમ્પ્લેક્સ, હીરાબાગ, સુરત ફોન : ૨૫૫૮૮૧૪

૨. એલ. પી. સવાણી વિદ્યાલય, અડાજણ, પરેશ સવાણી ફોન : ૯૯૦૯૦૧૯૫૪૧

૩. પાર્થ નોલેજ ઇન્સ્ટીટયુટ, ૨૦૧ / ઈ – અંબિકા પાર્ક કોમ્પ્લેક્સ, સીતાનગર સર્કલ, બોમ્બે માર્કેટથી પુનાગામ રોડ, સુરત ફોન : ૬૯૯૮૦૫૯

૪. સમર્પણ ટેકનો સ્કુલ, વિક્રમનગર -૪, સીતાનગર સર્કલથી કેનાલ રોડ, પુનાગામ, સુરત ફોન : ૭૬૯૮૮૮૧૪૪

*ભૂજ :

૧. ઇન્સ્ટીટયુટ ફોર યુથ ડેવલપમેન્ટ, ૨૩, અંબિકા પાર્ક સોસાયટી, ભુજ, રસનિધિ અંતાણી ફોન : ૯૮૨૫૭૩૦૩૧૫

*જામનગર :

૧. સાંઈનાથ મેડિકલ, વિકાસ રોડ, ગાંધી સોડા શોપ પાસે, જામનગર, રવિ ફોન : ૦૯૪૨૮૪૧૫૦૧૪

*પોરબંદર :

૧. વૈદેહી કલેક્શન, લિબર્ટી રોડ, ઇન્દ્રલોક કોમ્પ્લેક્સ, ફોન : ૯૯૯૮૧૨૧૯૮૯

*વડોદરા :

૧. ચરોતર નમકીન, એસબી-૧૨, ઋતુરાજ કોમ્પ્લેક્સ, એચડીએફસી બેન્ક પાસે, વાસણા રોડ, વડોદરા , બિમલ પટેલ ફોન : ૯૯૨૫૦૮૯૩૪૧

*મુંબઈ :

Vipul Parekh 8655062649

*ભાવનગર :

વિશાલ ચશ્માવાળા, વોરા બજાર, નાગરપોલ ડેલા, ભાવનગર, ફોન : હકીમભાઈ : ૦૯૮૨૪૯૫૭૬૦૯

………..ફરી વાર, કેટલીક અગત્યની વાતોનું રિવિઝન >>>>>>>>

# ઉપરના સ્થળો સિવાય કોઈ પણ બૂક સ્ટોરમાં આ ઓફરનો લાભ મળશે નહિ એની ખાસ નોંધ લેવી.બૂક સ્ટોરમાં અત્યારે પુસ્તક ઓફર વિના ઉપલબ્ધ છે જ. ડિસ્કાઉન્ટ તત્કાલ અસરથી પાછું જ ખેંચાઈ જશે, સ્ટોક અને સેન્ટર્સ ક્લોઝ થઇ જશે. અને અત્યારે બીજે મળે છે એમ જ ફરી પુસ્તક મૂળ કિંમતે જ ખરીદવાનું રહેશે. JSK ઓનલાઈન પણ એમેઝોન.ઇન, બુક્સ ફોર યુ જેવી સાઈટ્સ પર મળે જ છે. પણ આ ઓફરનો લાભ તો ફક્ત પ્રાપ્તિસ્થાનો ઉપર છે ત્યાં જ મળશે. ઓનલાઈન આવી કોઈ સ્કીમ નથી. કોઈ મારફતે આ જગ્યાઓ પરથી મંગાવી લેવા બહારના મિત્રોને વિનંતી છે.

# આ ઉપરોક્ત સ્થળો બૂક સ્ટોર નથી. સહાય કરનાર કૃષ્ણપ્રેમી મિત્રોની મદદથી દાતાઓનો હેતુ પૂરો પાડવા ટૂંકા ગાળા માટે ગોઠવાયેલી વ્યવસ્થા છે. એ માટે પુસ્તકોની દુકાનમાં જઈ પરાણે માંગણી ના કરવા વિનંતી છે.

# ઓફર અંતર્ગત હવે પુસ્તક સ્ટીકર કે “સહાયથી”નાં લખાણ સાથે જ મળશે. એ પુન:વેંચાણ કે અદલાબદલી માટે નથી. કોઈને અંગત હેતુ માટે જથ્થાબંધ જોઈએ તો ૯૫૩૭૫૩૭૩૭૩ નંબર પર સંપર્ક કરવો. કાયમી ધોરણે વેંચાણ કે લાયબ્રેરી ઈત્યાદિમાં મંગાવવું હોય તો નવભારત સાહિત્ય મંદિરનો સંપર્ક કરવો.

# આ વન બાય ટુ ઓફર દિવાળીનાં તહેવારો બાદ પૂરી જ થઇ જશે. પછી કોઈ પણ સંજોગોમાં રિપીટ થશે નહિ. નવા આવનારા કોઈ રિમઝિમ / જય વસાવડાના પુસ્તકોમાં પણ (પ્રવચનોના સ્થળ પરની વ્યવસ્થા સિવાય ) હવે આવી કોઈ ઓફરની અપેક્ષા રાખવી નહિ. આ તો કૃષ્ણકાર્ય ,માટેનો ઉમદા હેતુ છે. વારંવાર આવે એવો કોઈ બિઝનેસ એજેન્ડા નથી. એટલે જ પુસ્તકની કવોલીટીમાં સહેજ પણ સમાધાન વિના કે કોઈ અન્ય શરતો / છેતરામણી સ્કીમો વિના આ યોજના એક અપવાદ તરીકે આ વખતે મૂકી છે, જે કાયમી નિયમ નથી.

# ઉપરના સ્થળો સિવાય પુસ્તક અન્ય જગ્યાએ આ ઓફરમાં ઉપલબ્ધ કરાવવું શક્ય નથી. મિત્રો-સ્નેહીજનો મારફતે આ જગ્યાઓથી મેળવી લેવું, જો આપના નિવાસ્થ / ગામમાં એ ના હોય તો. એક એક નકલ પોસ્ટથી પણ મોકલાવવી શક્ય નથી. વધુ નકલ હોય તો નીચેના ફોન નંબર પર વિનંતીથી વિચાર કરાશે.

# આ માટેની તમામ માહિતી / માર્ગદર્શન / મદદ અને કોઈ સુચન કે વધુ સ્પષ્ટ સમજણ – દરેક બાબત માટે નીચેના નંબર પર સંપર્ક કરવો : ૯૫૩૭૫૩૭૩૭૩

# આ જરૂરી સુચનાઓ શક્ય તેટલી ફેલાવી સહકાર આપવા વિનંતી. આભાર. જય શ્રી કૃષ્ણ. 🙂

 

બોઝ-બેઝ

bose1

આજના આ સ્પેકટ્રોમીટરનાં લેખમાં અમર ગોપાલ બોઝ  વિષે વાંચ્યું હશે. ના હોય તો પહેલા એ વાંચી લો, પ્લીઝ.  કારણ કે આ પોસ્ટ એની પુરવણી રૂપે છે.

જેમને સાયન્સ, રિસર્ચ અને એજ્યુકેશનથી મળતી સફળતામાં જેન્યુઈન રસ છે, એમના માટે બોઝબાબુને લગતી થોડી અગત્યની પુરક માહિતી.

* અમર બોઝનું એક જ્ઞાનથી છલોછલ પ્રવચન :  અહીં ક્લિક કરી સાંભળો 

* અમર બોઝનું વધુ એક એવું જ વ્યાખ્યાન :    અહીં ક્લિક કરી સાંભળો

* અમર બોઝના જીવન-‘કવન’ની કહાણી, અહીં વિડીયોબદ્ધ છે : મેઈડ ઓફ ઇન્ડિયા

* અહીં આ પેજ પરની તમામ લિંકસ વન બાય વન વાંચો, અને લાઈવ નિહાળો…વિદેશમાં રોડ પર ખાડા ઓછા હોવાને લીધે અને ભારત જેવા દેશોમાં એ માટે ખર્ચવાના પૈસા ઓછા હોવાને લીધે ઉમદા હોવા છતાં હજુ સાચા ‘રસ્તે’ના ચડેલી અનોખી સસ્પેન્શન સીસ્ટમનો સરળ ચિતાર :  સસ્પેન્સ ઓફ કાર સસ્પેન્શન

*કેવી રીતે કામ કરે છે , બોઝ ૯૦૧ સ્પીકરની અમર ટેકનોલોજી ? : અહીં ક્લિક કરી વાંચો

*કેવી રીતે કામ કરે છે સરાઉન્ડ સાઉન્ડ ? : અહીં ક્લિક કરી વાંચો

*કેવી રીતે કામ કરે છે બોઝ ઓટોમોબાઈલ સાઉન્ડ સીસ્ટમ ? :  અહીં ક્લિક કરી વાંચો

* આ સૌથી અગત્યની લિંક છે, બોઝનું રિસર્ચ એન્ડ ડેવલપમેન્ટ ડીપાર્ટમેન્ટ કેવું હતું ?  : અહીં ક્લિક કરી વાંચો

* અમેરિકન લશ્કરમાં બોઝ સિસ્ટમનું પ્રદાન શું ? : અહીં નિહાળો

* બોનસ :ફિલ્મોના સાઉન્ડ વિષે મસ્ત માહિતી : અહીં ક્લિક કરી વાંચો

અને અમર ગોપાલ બોઝનો એક યાદગાર ઇન્ટરવ્યુ , સાયન્સ મેગેઝીન “ડિસ્કવર”માં ૨૦૦૪માં છપાયેલો :

 

Amar G. Bose, 74, founder, owner, and chairman of the Bose Corporation, rocked the automotive world in August by unveiling a suspension system that could make all others obsolete. It uses computer-controlled electric motors to effectively cancel a road’s bumps and dips, giving occupants a glass-smooth ride. The system, more than two decades in development, is expected to show up on cars within four years. It may seem like an unlikely breakthrough from what many regard as a high-end speaker company, but since its founding in 1964, Bose has conquered science and engineering challenges in a variety of fields. The company, which employs 8,000 people, reflects its maverick founder and offers a unique model for revitalizing American corporate research and development. Bose was a professor of electrical engineering at MIT for 45 years.

Your father was from Calcutta and was a vocal opponent of British rule in India. When did he come to the United States?

B: He arrived at Ellis Island in 1920 with five dollars in his pocket.

Your mother was American. Was your upbringing more Indian or American?

B:  We had a small house in suburban Philadelphia, and Indian people would come stay with us for days, weeks, or months. The food we ate was Indian, and both my mother and father were very deep into the ancient philosophy of India, so it could well have been an Indian household. There were challenges. The prejudice was so bad in the United States at that time that a dark person with a white person would not be served in a restaurant. My father, mother, and I would try it occasionally. We would sit there, and the food would never come. My father would ask for the manager. He would pretend to be an African American because the prejudice was against them, not Indians. He would say in a quiet voice: “I notice that we are good enough to earn money to cook the food, good enough to earn money serving the food, good enough to give our lives in the war for our country. Could you explain to me why it is that we are not good enough to pay money and eat the food?” When he spoke in a quiet voice like that, everyone in the whole restaurant would fall silent, too, and listen to it. Then he would say to my mother and me, “It is time for us to go.”

You admired him?

B: Yes. He lectured from Philadelphia to Washington, D.C., for 15 years for the Indian underground movement, describing the atrocities he had seen under British rule in India that were not unlike those in Nazi Germany.

When did you get into electronics?

B: I joined the Boy Scouts when I was 12. One of the other scouts had a radio transmitter. I learned that if I correlated the parts in the transmitter with a diagram, I could learn to read schematic drawings. At 13, I realized that I could fix anything electronic. It was amazing, I could just do it. I started a business repairing radios. It grew to be one of the largest in Philadelphia.

When you went to MIT to study electrical engineering in 1947, what was your goal?

B: I really wanted to do research. That has never changed.

When did you get into acoustics and speaker design?

B: I had studied violin from age 7 to 14. I loved music, and in my ninth year at MIT, I decided to buy a hi-fi set. I figured that all I needed to do was look at the specifications. So I bought what looked like the best one, turned it on, and turned it off in five minutes, the sound was so poor. I was so curious to find out why. In the spring of 1956, I went to India to teach on a Fulbright scholarship, and I read about acoustics at night. In a concert hall, only a tiny bit of the sound comes to you directly; most of it arrives after many reflections from the surfaces of the room. Only about 2 percent of the sound is absorbed with each reflection, so there are many, many reflections. Yet people had been designing loudspeakers that only radiate forward. We did experiments with the Boston Symphony for many years where we measured the angles of incidence of sound arriving at the ears of the audience, then took the measurements back to MIT and analyzed them.

When you started your company in 1964, was your intention to do research?

B: Yes. That’s still the case. One hundred percent of our earnings are reinvested in the company, and a great deal of that goes to research.

Did you have lean times because of that commitment?

B: Sure. There were a couple of times when we were within two weeks of being nonexistent. We passed narrowly over the fire.

Couldn’t you have survived by going public?

B: Yes, but that would have destroyed everything.

You would rather have let the company die than go public?

B: Yes. There was a time when I was wondering about this business of going public, so I visited about a half-dozen companies in the Boston area, all of them formed by MIT faculty and all had gone public. Every one of those CEOs said: “If only we had known the consequences, we never would have gone public. We are spending two-thirds of our time on image building to keep the stock price up.”

Are you the sole owner?

B: Well, I own the vast majority.

So you can set any research goal you choose?

B: Yes. I formed this company solely for the excitement of doing really unique research.

Talk about your nonaudio research.

B: Well, one was cold fusion. Martin Fleischmann and Stanley Pons came out with this result [that power-producing atomic fusion reactions could occur at subthermonuclear temperatures] in 1989. I went to a conference at MIT where the chemists and the physicists were literally shouting at one another about it. I said, by God, I am going to assemble a team and find out if this exists or not. We worked for two years. We spent a year simply perfecting measuring systems. Then we repeated experiments that had been done by others. We verified an experiment similar to that of Fleischmann and Pons and were about to break out the champagne bottles. But then one of our team members checked a recombinant [chemical] reaction that had been regarded by everyone else as negligible in this type of experiment. Bang, there was the energy. Take that out and all of the experiments came to zero. The paper we produced had a significant impact.

But this yielded nothing to the Bose Corporation’s bottom line?

B: That’s right [laughs]. But it was interesting.

What about other research?

B: It used to be that the systems that amplified audio signals or converted power were very inefficient. I got interested because one day in 1960 I was lying on my couch, and there was a 100-watt stereo amplifier near my head, and it was pouring out huge quantities of heat. I thought, my God,

isn’t there a way to design an amplifier that does not boil you when you listen to it? That heat was a result of inefficiency. We came up with a technology that can bring efficiencies into the 90 percent range. All military and most commercial aircraft use our designs that process power from jet engines.

What about the auto-suspension research?

B: All of the other attempts to look at an automotive suspension focused on the hardware first—for example, how do you optimize the performance of a hydraulic system? We did it differently. We chose to determine mathematically the best that a system’s performance could be. Only then did we embark on a search for how to do it. We looked at all of the other technologies that were and are available, and the only way to do it was electromagnetically, the linear-motor approach.

It wasn’t easy, was it?

B: No, we spent 24 years on this project.

There aren’t many companies that would invest 24 years on any project.

B: Research in this country is going down. Prior to World War II, the United States was rather poor in research; that’s why radar was invented in England and Germany. We learned the value of research in World War II. But today the quickest way to save your bottom line is to cut off research. In the automobile industry, for example, the average CEO’s tenure is just 4.7 years, so the money you spend on research won’t help while you are CEO. That’s why there is great pressure to do something that will sell now, but on a national basis this kind of ethic is very dangerous.

Do you feel that you, personally, are as creative as you’ve ever been?

B: Yes, it is still what I love. The excitement level for me working on projects is really not a bit different from when I was 26.

You are 74. What will ultimately happen to the company?

B: I’m forming a charitable institution for education. At MIT, I had the good fortune for seven years to teach network theory, which is basic to many disciplines, to one-third of the undergraduate student body. It was an experiment to see how high we could bring their level of understanding, and it exceeded all of my expectations. I hope that the institution will succeed in maximizing students’ potential in the same way. I will give all of my stock to this institution. It will own the Bose Corporation and be funded by the Bose Corporation.

bose2

 
 

૨૦૧૨: મય કેલેન્ડરની માયા, આશંકાના ઓછાયા!

2012 -1

‘૨૦૧૨’ ફિલ્મની ભારતમાં બોક્સ ઓફિસે શરૂઆતએ દુનિયાની છેલ્લી ફિલ્મ હોય, તેવી અઝઝીમોશાન બનાવી દીધી હતી. જો કે, બીજી ફિલ્મોમાં છેલ્લી દસ મિનિટ હોય એવા દિલધડક દ્રશ્યો જેમાં મિનિટે મિનિટે પથરાયા છે, એવી આ મેગા ડિઝાસ્ટર ફિલ્મ ખુદ એના સર્જકે કહ્યું છે તેમ ‘એવી અલ્ટીમેટ બની છે, કે હવે કોઇ ડિઝાસ્ટર ફિલ્મ જ બનાવી નહિ શકે!’ આથી વઘુ મોટા સ્કેલમાં બીજું શું દેખાડી શકાય? આખું અમેરિકા ગરક થાય એવો ભૂકંપ- લાવા વિસ્ફોટ કે હિમાલય ડુબાડે તેવા ૧૫૦૦ ફૂટના ત્સુનામી મોજાં તો આવી ગયા, પડદા પર!

પણ પ્રેક્ષકને થિએટર સુધી મુકવા આવેલો રિક્ષાવાળો પણ રિક્ષા પાર્ક કરી ફિલ્મ જોવા ગોઠવાઇ જાય એવો આ ફિલ્મનો ક્રેઝ ચોટદાર સંવાદો, માનવતાનો સંદેશ કે સ્પેશ્યલ ઇફેકટસના સાયન્સ ફિકશનને આભારી નહોતો. તમામ ન્યુઝ ચેનલ્સ પર સતત અફીણના ડોડવા મસળ્યા હોય એવા કેફમાં રાખતાં ‘સનસનીખેજ’ સમાચારોને આભારી છે! અમેરિકામાં  હિસ્ટરી ચેનલે એક પ્રોગ્રામ બનાવ્યો, અને સતત સર્વનાશના ફફડાટમાં જીવતી માનવજાત અને એ ભય પર પોતાની દુકાન ચલાવી જીવતા ગુરૂજીઓ કે કળાકારોને મોકળું મેદાન મળ્યું! ‘સમથિંગએકસાઇટિંગ’ હોય, તો જ લાઇફ હેપનિંગ થાય ને!

મૂળભૂત રીતે આ પૃથ્વી પર પાંગરેલી અઢળક સંસ્કૃતિઓ (માત્ર અંધઅભિમાની ભારતીયોને જ એમ છે કે બધી સંસ્કૃતિ, સભ્યતા ભારતમાં જ વિકસી હતી, પણ સોરી ટુ સે – આવું છે નહિં. સર્જનહારે પૃથ્વી બનાવી છે. એકલું ભારત નથી બનાવ્યું!)માં પુરાતત્વવિદોને બહુ આકર્ષતી એક સંસ્કૃતિ એટલે ‘મય’ સંસ્કૃતિ! ભારતીય પ્રાચીન ગ્રંથોમાં પણ આદિવાસી હોઇને ‘દાનવ’ કહીને ‘મયદાનવ’ એવા ઉલ્લેખ છે, જે શિલ્પીઓએ હવામાં તરતા ત્રિપુર નગરો (જેનો શિવે નાશ કરેલો) તથા ઇન્દ્રપ્રસ્થમાં દૂર્યોધનને ગોથું ખવડાવતો જાદૂઇ મહેલ બનાવેલો! આમ પણ આજના અમેરિકા ખંડ (ફકત અમેરિકા દેશ નહંિ)માં વિકસેલી સભ્યતાઓમાં સ્પેનિશોના હાથે ખતમ થયેલી મય સભ્યતા એઝટેક કે ઇન્કાની સાપેક્ષે શિલ્પ, ગણિત, ભાષામાં વઘુ સજજ હતી. લોકોને ફકત પ્રલયમાં જ રસ છે. પણ મય સંસ્કૃતિના રોમાંચક ઇતિહાસ, સ્થાપત્યો, પરંપરાઓ ઇત્યાદિમાં રસ નથી.

તો વિશ્વવિનાશની અટકળોનું પારણું ઝુલ્યું છે આ મય સંસ્કૃતિના કેલેન્ડરને કારણે! હવે એ કાળમાં મય લોકો એક નહીં, પણ ત્રણ ત્રણ કેલેન્ડરનો ઉપયોગ કરતાં. વળી એ કેલેન્ડર્સ એકબીજા સાથે જોડાયેલા કે પૂરક નહોતા. આજે તારીખીયાના જાણીતા ડટ્ટાઓમાં વિક્રમ સંવત, હિઝરી, શાલિવાહન શાકે બધાના અલગ અલગ દિવસો એક જ તારીખે દેખાય છે, એવો કંઇક ઘાટ હતો. માત્ર મય જ નહીં, પ્રાચીન અમેરિકા ખંડની બધી સંસ્કૃતિમાં એક જાણીતું કેલેન્ડર ત્ઝોલ્કિન હતું. જેમાં ૨૬૦ દિવસનું વર્ષ હતું. ૨૬૦ એટલા માટે કે એ ૧૩ અને ૨૦નો ગુણાંક હતો, જે ત્યારે અગત્યના અંકો ગણાતા. કારણ કે માણસને ૨૦ આંગળીઓ છે, અને શરીરમાં ધુંટણ, કોણી, કાંડા જેવા ૧૩ સાંધાઓ (જોઇન્ટસ) છે. વળી એ ગાળો ગર્ભાવસ્થાના નવ મહિનાના ગાળાનું પણ પ્રતિનિધિત્વ કરતો હતો. આ ત્ઝોલ્કિન કેલેન્ડરમાં વળી ૧૩ દિવસનું અઠવાડિયું આંકડાઓથી ગણાતું અને ૨૦ દિવસનું અઠવાડિયું નામથી! બધા નામ- નંબર રોજ બદલાય! એક દિવસે ‘૩ સીમી’ હોય તો બીજે દિવસે ‘૪ માનિક’! એને લગતાં શુભાશુભતા સિદ્ધાંતો પણ હતાં!

આટલો ગરબડગોટાળો ઓછો હોય તેમ વળી સૂર્યવર્ષને અનુસરવા (પૃથ્વી પરિભ્રમણનો મેળ બેસાડવા) ૩૬૫ દિવસનું ‘હાબ’ કેલેન્ડર હતું. જેમાં ૨૦ દિવસના એક એવા ૧૮ મહિના અને ૫ ‘ઉયાબ’ નામના વધારાના દિવસો રહેતાં! જેમાં ૦થી ૧૯ના નંબરથી દિવસો ગણાતા. સાદું ગણિત જાણો, તો ખ્યાલ આવે કે ૨૬૦ (ત્ઝોલ્કિન) અને ૩૬૫ (હાબ)થી ભાગી શકાય એવો આંકડો ૧૮,૯૮૦ છે માટે ૫૨ વર્ષે બંને કેલેન્ડરમાં નવા વરસનો દિવસ એક જ આવે એવી ઘટના સર્જાય! માટે ૫૨નો આંકડો પણ ખૂબ મહત્વનો ગણાતો!

પણ આ ગૂંચવાડાને લીધે ઇતિહાસ યાદ રાખવામાં દિવસોનું સરલીકરણ થતું નહોતું. માટે મય સભ્યતાએ એ હેતુ માટે વળી ત્રીજું જ કેલેન્ડર વિકસાવ્યું, જેને નામ આપ્યું ‘લોંગ કાઉન્ટ!’ (આ નામ સંશોધકોએ ફોઇબા બની પાડેલું છે!) લોંગ કાઉન્ટમાં અત્યાર સુધી વાંચી એવી દિવસોના મેળ બેસાડવાની કડાકૂટ નહોતી. એમાં ૨૦નો એકમ આધારમાં હતો. ૨૦ દિવસનું ઝૂમખું ‘યુનાઇલ’ કહેવાય, ૧૮ યુનાઇલ (૩૬૦ દિવસ) એટલે ‘ટુન’. ૨૦ ટુન એટલે કાટૂન, ૨૦ કાટૂન (૧,૪૪,૦૦૦ દિવસ) એટલે ‘બાકટુન’ દરેક ૧૩ બાકટુન પુરા થાય પછી કારના સ્પીડોમીટરની માફક નંબર રિસેટ કરવાનો, ફકત આગળનો આંકડો એક ક્રમ આગળ વધે. માટે ધારો કે મય સંસ્કૃતિમાં સોનાના ખજાનાનો ચેક ૮.૩. ૨. ૧૦.૧૫ એવી તારીખ લખીને ફાડવામાં આવે તો એ ૮ બાકટૂન, ૩ કાટુન, ૨ ટુન, ૧૦ યુનાઇલ અને ૧૫ દિવસ એમ ગણવાના! કયારથી ગણવાના? ક્રિએશન એટલે સૃષ્ટિ – સંસ્કૃતિના સર્જનને સ્ટાર્ટંિગ પોઇન્ટ માનીને! નિષ્ણાંતોના મતે મય લોકોએ એ કટ ઓફ પોઇન્ટ ઝીરો ઇસ્વીસન પૂર્વે ૩૧૧૪ની ૧૧ ઓગસ્ટનો નક્કી કર્યો હતો.

અત્યારથી પ્રલય કુંડળીનો આ આંકડાબાજી સાથે સીધો હિસાબ એ છે કે ૧૩મું બાકટુન પૂરૂં થઇ રહ્યું છે. મય લોંગ કાઉન્ટ કેલેન્ડર ૧૩.૦.૦.૦.૦ થવાનું છે – અનુમાન મુજબ ડિસેમ્બર ૨૧, ૨૦૧૨ (કેટલાકના મતે ડિસેમ્બર ૨૩)ના રોજ!

ફરી વાંચો. કેલેન્ડર પૂરૂં થવાનું છે! દુનિયા નહીં ! છતાંય યે હંગામા કયું હૈ બરપા?

મૂળ તો ૧૯૫૬માં મય સંશોધક માઉદ મેકમ્સને ૧૩ બાકટૂન પુરા થવાની ઘટનાને મહત્વ આપ્યું હતું. ૧૯૬૬માં માઇકલ કોએ પોતાના પુસ્તકમાં તેને પ્રલય સાથે જોડી દીઘું! (કુ)તર્ક એવો પણ આપવામાં આવે છે કે આ મામલો સૃષ્ટિ સર્જનના ‘પુનરપિ જન્મમ્‌, પુનરપિ મરણમ્‌’વાળા અભિગમને છે. કેટલાક ભારતીય પંથો પણ એવો ફફડાટ ફેલાવે છે કે આ દુનિયા ‘રિપિટેશન’માં ચાલે છે. આ લેખ લખાય છે કે આપ આ લેખ વાંચો છો આ બઘું જ અગાઉ પણ અનેક વખત બની ચૂકયું છે. ચાર યુગ ફરી ફરીને આવ્યા કરે છે. કલિયુગ પછી ફરી સતયુગ આવે છે, જેમાં દિવ્યાત્માઓને જ પ્રવેશ છે (અને આ દિવ્યાત્મા એકસપ્રેસમાં એડવાન્સ બુકિંગ માટે અમારા પૂજય ફલાણાશ્રી કે ઢીંકણીશ્રીના ચરણોમાં તન, મન અને ભૂલ્યા વિના ધનથી સમર્પિત થઇ જાવ!)

આવું જ ફેકટની ખંડિત પ્રતિમાને ફેન્ટેસીથી પુરી કરનારા ફળદ્રુપ ભેજાંબાજો માને છે કે અગાઉ ૧૩-૧૩ બાકટુનના ત્રણ સૃષ્ટિ નિર્માણના પ્રયોગો નિષ્ફળ ગયા પછી વર્તમાન ૫૧૨૬ – વર્ષની બાકટુન સાયકલ પૃથ્વી પર સફળ રહી હતી. હવે ફરી એકવાર પૃથ્વીને જળબંબાકાર કરી, બઘું દટ્ટણ સો પટ્ટણ કરી નોઆહઝ આર્ક કે મત્સ્યાવતારની કહાની મુજબ પૃથ્વી પર નવેસરથી સૃષ્ટિસર્જન થશે. ૨૦૧૨ના અંતથી આરંભ થનારી આ ક્રિયા માટે જ મય કેલેન્ડરનું કાઉન્ટર ફરી ઝીરો થઇ જશે!

કહેતા ભી દીવાના, સુનતા ભી દીવાના! પુપુલ વાહ જેવા પ્રાચીન મયગ્રંથોમાં આવું તો કશું સોઇઝાટકીને સ્પષ્ટપણે કહેવાયુંં નથી. બધા જ ધર્મગ્રંથોની માફક એમાં પણ અગડમ બગડમ રીતે અષ્ટમ પષ્ટમ સંદેશાઓ અપાયા છે. એના આધારે કેટલાક સ્યુડો સાયન્ટિસ્ટસના ‘ફિકશન’ને ફેકટના વાઘા પહેરાવી વેપલો કરી રહ્યા છે. સારૂં, ૨૦૧૨ ફિલ્મ જેવું મસ્ત મનોરંજન મળે છે. પણ એ ફિલ્મના સર્જકો ય અત્યારથી ૨૦૧૨ પછીની સાલમાં રિલિઝ થનારી ફિલ્મોનું પ્લાનિંગ કરી રહ્યા છે! નાસાના વિજ્ઞાની ડેવિડ મોરિસને આમ છતાં નોંઘ્યું છે કે ૨૦૦૯માં જ ૨૦૧૨ના પ્રલય પર અંગ્રેજીમાં ૨૦૦ પુસ્તકો બહાર પડયા છે!

બે દસકા પહેલાં ઠોકબજાકેમય સંસ્કૃતિના હવાલે ૨૦૧૨ને માનવજાતનું ફાઇનલ ઇયર ગણનારા મિસ્ટિક (ઓર મિસ્ટિરિયસ?) જોઝ આગ્યુએલેસે આ કાળવાણી કહી હતી. પણ એમ તો જોઝભાઇ એવું ય કહી ચૂકયા છે કે પૃથ્વી નિબિરૂ નામના કોઇ ભેદી ગ્રહના ટકરાવથી બનેલી છે, અને માનવજાત નિબિરૂના એલીયન્સે પૃથ્વી પર સર્જેલી છે. જોઝભાઇ ધડાધડ પુસ્તકો છાપે છે, કેલેન્ડરો બનાવે છે. ભારતમાં જેની બહુ ફેશન છે તેમ અડધાપડધી સાયન્ટિફિક રિસર્ચની વાતો તોડીમરોડીને પોતાને પાછા ગૂઢવિદ્યા સાથે વિજ્ઞાનને જોડનારા આઘુનિકતાવાદી તરીકે ખપાવે છે. જે એમ માને છે કે ૨૦૧૨ પછી દુનિયા વઘુ હાર્મોનાઇઝ થશે, ઘ્યાનસ્થ થશે. ટેલિપથીથી એકબીજા સાથે જોડાઇ જશે. એક એનર્જી ફિલ્ડ રચાશે.

હતાશ, ત્રસ્ત, અભાવમાં પીડાતા લોકોને આવું બઘું સાંભળવું બહુ ગમતું હોય છે. ભલેને પછી એનર્જી ફિલ્ડ રચી દેતાં અને બજારમાંથી ધાણાદાળની પડીકી ખરીદવા હોય એમ કુંડલિની જાગૃત કરી આપતાં આ સિદ્ધ-પ્રસિદ્ધ નર-નારીઓ પોતે બીમાર પડે એટલે હોસ્પિટલ ભેગા થઇ જતાં હોય!

માટે સ્તો પબ્લિકને બીવડાવવા માટે આજે ધાર્મિક ગપ્પાંબાજી પર વિજ્ઞાનનો વરખ ચડાવાય છે. બહારના લધુગ્રહની ટક્કરથી પૃથ્વી ખળભળી ઉઠે એ વાત વૈજ્ઞાનિક તથ્ય છે, પણ એવો કોઇ જ પ્લેનેટ એકસ કે નિબિરૂ ૨૦૧૨માં પૃથ્વીની નજીક ફરકવાનો નથી. કાગળ ઉપર તો પૃથ્વી કયારનીયે બ્લેક હોલ બની જાય એવા ચાન્સીસ તેના ઉદ્દભવકાળથી છે (એમ તો પ્રત્યેક સેકન્ડે આપણા મરી જવાની શકયતા પુરી પચાસ ટકા છે!) પણ આપણે બ્રહ્માંડના એક અટૂલા ખૂણામાં પડયા છીએ.

જાણકારો આવી બધી ‘ચેતવણી’ને ‘કોસ્મોફોબિયા’ કહે છે. જેમ કે, ૨૦૧૨ની ભૂતાવળ ઘુણાવવા ‘પ્લેનેટરી એલાઇનમેન્ટ’ યાને ગ્રહોની યુતિનું તૂત ચાલ્યું છે. નરી આંખે દેખાતા બુધ, મંગળ, ગુરૂ, શનિ, શુક્ર અને ચંદ્ર ૨૫ ડિગ્રી કે તેથી ઓછાના પરિઘમાં જોડાજોડ આવી જાય એવી ઘટના સાવ નવી નથી. એ ૧૯૬૨ અને ૨૦૦૦માં થઇ ચૂકી છે. (સપ્ટેમ્બર, ૨૦૪૦માં થવાની છે) જયોતિષ શાસ્ત્રની રીતે પણ તેનાથી વઘુ આફતોના યોગ સર્જાય, પણ દુનિયા ખતમ થઇ જવાની કોઇ આગાહી નથી. વિજ્ઞાન તો એને કુતૂહલ અને રોમાંચથી જ નિહાળે છે.

સામાન્ય, સરેરાશ યુતિઓ તો પ્રત્યેક વર્ષે રચાતી જ હોય છે અને બ્રહ્માંડ, સૂર્યમાળા કે આકાશગંગાની સિમ્પલ ‘થ્રી-ડી’ રચના પ્લેનેટોરિયમમાં જોઇ હોય તે સમજી શકે કે, કોઇ પણ બે ગ્રહો કાલ્પનિક રીતે એક બીજાની સીધમાં રહે, તેવી રેખા દોરી જ શકાય છે- સગવડતા મુજબ! કોઇક વળી ગ્રહોના ગુરૂત્વાકર્ષણથી સૂર્યમાં અસ્થિર થવાની વાત કરે છે- એવું થવાનું હોત તો કરોડો વર્ષોથી થઇ રહ્યું હોત. એક તુક્કો સૂર્યના ઉત્તર-દક્ષિણ ધ્રુવ પૃથ્વીના ચુંબકીય ધ્રુવોને અસ્તવ્યસ્ત કરે, તેવો ચગાવાય છે. સૂર્યને આવા કોઇ ચૂંબકીય ધ્રુવો જ નથી! અને રાતોરાત ઉત્તર-દક્ષિણ ધ્રુવ ઉલટાપુલટા થઇ ન શકે. એ બદલાય ખરા પણ એ ધીમી ચાલતી પ્રક્રિયા છે. તેને પાંચમા ગીઅરમાં નાખો તો ય શતાબ્દીઓ ચાલે!  (છેલ્લે આવી ઘટના ૭,૮૦,૦૦૦ વર્ષ પહેલાં થઇ હોવાનું અનુમાન છે!)

એમ તો સૂર્યના ‘ગેલેકટિક પ્લેન’ કહેવાતી બ્રહ્માંડિય સપાટીના કેન્દ્રમાં આવી જવાથી થતી ઉથલપાથલનો મુદ્દો બહુ ચર્ચાય છે. એ સાચું કે ‘મિલ્કી વે’ કહેવાતો દુધિયા પટ્ટો આકાશગંગાને બે ભાગમાં વહેંચે છે અને બ્રહ્માંડના કેન્દ્ર ફરતે આપણી સૂર્યમાળા આખી ચકરાવો લે છે, પણ એમા એક ભ્રમણ પૂરૂં કરવામાં અબજો વર્ષ લાગે તેમ છે. અફવા એવી ચાલે છે કે દર ૨૫,૮૦૦ વર્ષ સૂર્ય દૂધગંગાના કેન્દ્રને સમાંતર આવી જાય છે જે ઘણી ગરબડોને નિમંત્રણ આપશે, અને એ ઘટના ૨૦૧૨ના ડિસેમ્બરમાં બનશે.

હકીકત એ છે કે સૂર્ય એ કેન્દ્રથી ૩૦,૦૦૦ પ્રકાશવર્ષ દૂર ભ્રમણ કરે છે. (એકડા ઉપર તેર મીંડા- એટલા કિલોમીટર એટલે એક પ્રકાશવર્ષ!) ડિસેમ્બર ૨૧, ૨૦૧૨ના રોજ સૂર્ય તો બ્રહ્માંડ કેન્દ્રમાંથી પસાર થતી કાલ્પનિક રેખાથી પણ પોતાના વ્યાસના અગિયારગણા અંતર જેટલો દૂર હશે! (એ કેવી રીતે, એ માટે ગાણિતિક માથાપચ્ચી કરવી પડે છે. જે રવિવારની રજામાં આ વાંચતી વખતે બહુ પચવાની નથી!) અગાઉ વઘુ નજીક તો એ ૧૯૯૮માં હતો. રહી વાત પૃથ્વી અને સૂર્ય એક જ સીધમાં નજીક આવવાની. તો એ ઘટના દર વર્ષે બે વખત જૂન અને ડિસેમ્બરમાં થાય જ છે. અત્યાર સુધીમાં તો દર વર્ષે બે વખત પ્રલય આવી જવો જોઇએ! પણ ચિ. પ્રલયકુમાર તો એક વખત આવી જાય પછી બીજાને આવવા માટે પૃથ્વી જ કયાં રહે! એવું જ સૂર્ય આકાશગંગાના ‘ડાર્ક રિફટ’ કહેવાતા ઘેરા પટ્ટામાં પ્રવેશી જશેની ગોસિપનું છે. એક તો ઘેરો પટ્ટો ખૂબ દૂર છે, અને બીજું એને સમાંતર તો ૨૦૦૭થી સૂર્યમાળા છે. ૨૦૧૨માં તો દૂર જતી રહેશે!

રહી વાત, ભૂકંપ, વાવાઝોડા, સુનામી, દુકાળ, કાતિલ ઠંડી-ગરમી અને જવાળામુખી વિસ્ફોટોની. એ તો દર વર્ષે થાય છે. હજુ પણ થવાના. પર્યાવરણ ખાતર પ્રકૃતિ વસતિવિસ્ફોટનું સંતુલન તો કરેને! તેને ૨૦૧૨ સાથે શું સંબંધ?

બિચ્ચારા મય લોકો! જેમ હમણાં આપણું કેલેન્ડર ડિસેમ્બર ૩૧ની રાત્રે બાર વાગે પૂરૂં થઇ નવા કેલેન્ડર માટે જગ્યા કરશે, એવી રીતે રચેલા કેલેન્ડરના સ્વાભાવિક અંતને કેવડો મોટો બિઝનેસ બનાવી દેવાયો! મય લોકોએ તો પૃથ્વી પર પ્રલયની કશી આગાહી કરી જ નથી! એ બાપડાઓ તો પોતાની સંસ્કૃતિના નાશનું ભાવિ પણ કયાં જોઇ શકયા હતાં!

ફાસ્ટ ફોરવર્ડ

 

‘દુનિયા ક્ષણભંગુર છે. આ દેહ તો ભાડાનું મકાન છે. ગમે ત્યારે ઉપરવાળાનું તેડું આવી જવાનું છે. કોઇ કશું સાથે લઇને ગયું નથી…’

 

‘… હવે તો બઘું છોડીને ભગવાનની ભકિત કરીશને!’

 

‘ના. જલસા કરીશ. દરેક દિવસ છેલ્લો હોય એમ માનીને ચસચસાવીને , મુકત મને માણીને જીવવા માટેના આ સચોટ કારણો મળી ગયા!’

(પ્રલય પ્રલયના પોકારો વચ્ચે એ શા માટે થવાનો નથી અને શા માટે એની વાતો થઇ રહી છે એ સ્પષ્ટ કરતો ત્રણ વર્ષ જુનો લેખ પ્રલય માંથી બચી ગયેલી જેવી ગ્રહની સજીવસૃષ્ટિને અર્પણ  😉 )

 
22 ટિપ્પણીઓ

Posted by on ડિસેમ્બર 22, 2012 in education, history, science

 

geNext અને ગાંધીબાપુ : ‘મહાત્મા’ બ્રાન્ડનું નવનિર્માણ !

‘‘ગાંધીવાદ જેવી કોઇ વસ્તુ છે જ નહિ, અને મારે મારી પાછળ કંઈ સંપ્રદાય મૂકી જવો નથી. મેં કંઈ નવું તત્વ કે સિદ્ધાંત શોધી કાઢયો છે, એવો મારો દાવો નથી. મેં તો માત્ર જે શાશ્વત સત્યો છે, તેને આપણા નિત્યના જીવન અને પ્રશ્નને લાગુ પાડવા મારી ઢબે પ્રયાસ કર્યો છે… એમ કરવામાં મેં કેટલીક વાર ભૂલો કરી છે, અને એ ભૂલોમાંથી હું શીખ્યો છું. હું સ્વભાવથી સત્યવાદી હતો, પણ અહિંસક નહોતો. એક જૈન મુનિએ એક વાર સાચું જ કહેલું કે સત્યને ખાતર અહિંસાને જતી કરવી પડે તો હું કરી શકું તેવો છું.

ગાંધીવાદ અથવા ગાંધીવિચાર શું છે, એ હું પોતે જ જાણતો નથી. નકશા વિનાના સમુદ્રમાં હું હંકારી રહ્યો છું. મારે તો વારંવાર પાણીના ઉછાળ તપાસીને આગળ હંકારવું પડે છે.

મારી સલાહની બાબતમાં એક છૂટવા બારી હંમેશા હોય છે, અને તે એ કે મારી સલાહ જેની બુદ્ધિ તેમ જ અંતઃકરણને ન બેસે તેણે અનુસરવાની જરૂર નથી. જેને પ્રમાણિકપણે અંતરમાંથી સાદ સંભળાય છે, તેવા કોઇએ મારી સલાહને કારણે એ સાદને જવાબ વાળતાં અચકાવાનું નથી. બીજા શબ્દોમાં મારી સલાહ એવાઓને જ લાગુ પડે છે, જેમને ‘અંતરના સાદ’ની ગમ નથી.

જો ગાંધીવાદી ભૂલની તરફદારી કરતો હોય તો તેનો અવશ્ય ઘ્વંસ થાઓ. સત્ય ને અહિંસાનો કોઇ કાળે નાશ નથી. પણ ગાંધીવાદ એ સંપ્રદાયભાવનાનું જ બીજું નામ હોય તો તે ઘ્વંસ થવાને જ લાયક છે. મરણ પછી મને ખબર પડી શકતી હોય અને પડે કે જે જે કંઇ જીંદગીમાં મેં આરાઘ્યું હતું, તે માત્ર સંપ્રદાય બનીને જ રહ્યું છે, તો મને અતિ વેદના થાય..

કોઇ એમ ન કહે કે હું ગાંધીનો અનુયાયી છું. હું એકલો જ મારો અનુયાયી બનું, એટલું બસ છે. મારો પોતાનો પણ હું કેટલો નબળો અનુયાયી છું, એ હું જ જાણું છું. તમે બધા મારા અનુયાયી નહિ, પણ સહાઘ્યાયી, સહયાત્રી, સંશોધક અને સાથી છો.

ગાંધીભક્ત કોઈ હોય તો હું જ હોઈશ. પણ મારી ઉમેદ છે કે એવો અહંકાર મારામાં નથી. ભકત તો ભગવાનને હોય. હું મને ભગવાન માનતો જ નથી. પછી ભકત શાના ?

મને સર્વકાળે એકરૂપ દેખાવાની કશી પરવા નથી. સત્યની શોધમાં મેં ઘણા વિચારોનો ત્યાગ કર્યો છે ને ઘણી નવી વસ્તુઓ શીખ્યો છું. ઉંમરમાં ભલે હું વૃદ્ધ થયો હોઉં, પણ મારો આંતરિક વિકાસ થતો અટકયો છે અથવા દેહ પડયા પછી મારો વિકાસ અટકી જશે એવું મને લાગતું નથી. મને એક જ વસ્તુની પડી છે, ને તે પ્રતિક્ષણ સત્યનારાયણની વાણીને અનુસરવાની મારી તત્પરતા છે.

હું કંઈ સર્વસત્તાનો દાવો નથી કરતો. મારો દાવો સત્યનો આગ્રહી હોવાને લીધે જે વખતે જે સત્ય ભાસે, તે પ્રમાણે યથાશક્તિ આચરણ કરવાનો છે. તેથી જાણ્યે અજાણ્યે મારામાં ઉત્તરોત્તર ફેરફાર અથવા વૃદ્ધિ જે કહો તે થવા સંભવ છે.”


અહીં રજૂ થયેલા શબ્દો બેશક ગાંધીજીના (હુ ઍલ્સ ?) જ છે. શક્ય હોય તો ત્રણેક વખત ફરી ફરીને વાંચો રીડરબિરાદર ! આ એવી સોટચના સોના જેવી વાતો છે, જે મોટે ભાગે ગાંધીજીની ડાહી ડાહી પ્રશસ્તિ કરીને કેવળ ગુણગાન ગાનારાઓ આપણને કદી કહેતા નથી !

જનતાજર્નાદનને દરેક વસ્તુને ચોકઠામાં બેસાડીને જોવી ગમે છે. કારણ કે એમાં દિમાગથી ઝાઝું કષ્ટ આપવું પડતું નથી.

જી ફોર ગાંધી, જી ફોર ગ્રોથ. ગાંધીએ કશીક થિયરી શોધીને જાહેરજીવનમાં ઠેકડો લગાવી એનો પ્રચાર કર્યો નથી. સેવા કે સત્તા બેમાંથી કોઇને લક્ષ્ય બનાવીને દોટ મૂકી નથી. એકચ્યુલી, પબ્લિક લાઇફ, પબ્લિક સર્વિસ કે પોલિટિકસને ગાંધીએ પોતાની સત્યશોધ માટેના ટેલિસ્કોપ કે માઇક્રોસ્કોપ ગણ્યા છે. આદર્શવાદી જીદ્દી મિજાજ છતાં વિચારો થોપવાને બદલે શોધવા માટે એમણે પ્રવૃત્તિઓમાં ઝૂકાવ્યું છે.

પણ આ સમયાંતરે બદલાતા-ઉઘડતા સત્યના સ્વરૂપને ઝીલવાની મથામણને લીધે ગાંધીનો વિકાસ અન્ય ધાર્મિક – રાજકીય ફિલસૂફીઓની જેમ ફકત ‘હોરિઝોન્ટલ’ (પહોળો) નહિ પણ ‘વર્ટિકલ’ (ઉંચો) ય થતો ગયો છે. સમય બદલાયો, એમ એમણે એમના સત્યો અને મૂલ્યોને દર્શાવવાના સાધનો- પ્રક્રિયાઓ પણ બદલાવી. ગાંધીજી વિરોધાભાસોનું પોટલું રહ્યા છે, કારણ કે ગાંધીવાદીઓની જેમ એ કોઇ ઇમેજને વળગી નથી રહ્યા.

૧૯૨૦ના દાયકામાં ગાંધીજી જ્ઞાતિપ્રથાના ટેકેદાર હતા. ચોટલી રાખી જનોઇ પહેરતા. પણ ૧૯૪૫ના ‘હરિજનબંઘુ’માં એમણે સ્પષ્ટ લખ્યું કે ‘જન્મથી જ્ઞાતિવ્યવસ્થા અગેના મારા વિચાર ફર્યા છે, અને આ વ્યવસ્થા મને સ્વીકાર્ય લાગતી નથી’. બીજા વિશ્વયુદ્ધ સમયે લશ્કરનો વિરોધ કરનારા ગાંધીજીએ ૧૯૪૭માં કાશ્મીરમાં લશ્કર મોકલવા માટે સંમતિ આપી હતી ! (એક રિપોર્ટ મુજબ લશ્કરના ઉડતા વિમાનોને આશીર્વાદ આપ્યા હતા નીચેથી હાથ હલાવીને ! રિપોર્ટરનું નામ : રજનીશ ચંદ્રમોહન ઉર્ફે ઓશો ! ) બહુ ઓછા લોકો એ વાત પચાવી શકશે કે સ્ત્રી-પુરુષ મર્યાદાની બાબતમાં તદ્‌ન અવૈજ્ઞાનિક અને વાહિયાત વિચારો ધરાવનાર બાપુ ભારતમાં કો-એજયુકેશન સીસ્ટમના ચુસ્ત સમર્થક અને આગ્રહી રહ્યા હતા ! એ રૂઢિચુસ્ત કહી શકાય એવા શ્રદ્ધાળુ હતા, અને રેશનાલિસ્ટ કહી શકાય એવા ક્રાંતિકારી પણ હતા ! લોકશાહીના બ્રાન્ડ એમ્બેસેડર હોવા છતાં અમલીકરણમાં સરમુખત્યાર હતા !

એની વે, સતત બદલાતા બાપુ જડ ગાંધીવાદીઓની તબિયતને માફક આવતા નથી.

જગતના સૌથી મોટા સત્ય એવા કાળ (ટાઇમ) દ્વારા ગાંધીજીનું નિર્વાણ થયું, એમ ઓલરેડી આઉટડેટેડ ગાંધીવાદ અને ગાંધીવિચારોનું પણ નિર્વાણ થઈ ચૂકયું છે. આ ગાંધીનિર્વાણના ૬-૬ દાયકા પછીનું બીજું વિસર્જન છે. મહાત્માના નશ્વર દેહને જે રીતે અગ્નિને સોંપી દેવાયો હતો, એમ ટિપિકલ જૂનવાણી ગાંધીવાદના મૃતદેહને પણ હવે ખાખ કરી નાખવાની આ ઘડી છે.

નો મિસ અન્ડરસ્ટેન્ડિંગ પ્લીઝ. ગાંધી કોમનમેન કઇ રીતે માત્ર કન્વિકશન એન્ડ કમિટમેન્ટથી – સુપર હીરો બની શકે એની વિશ્વઇતિહાસમાં અણમોલ મિસાલ છે. માત્ર એમના સંપર્કથી કેટલાય બ્લેક એન્ડ વ્હાઇટ ટીવી પ્લાઝમા બની ગયા હતા. એટલે જ જે સત્યો પરિવર્તનના મોજાંઓમાં રિફાઇન્ડ થઇ ગયા, એને સાચવીને ઉજાળવાના છે. ચરખા- બ્રહ્મચર્ય- ગ્રામોદ્યોગ- બિનસાંપ્રદાયિકતાના વસૂકી ગયેલા વિચારો ઉપર ઉત્ક્રાંતિનું ઇરેઝર આમ પણ ફરી ગયું છે. ગાંધીજી જીવતા હોત તો સ્વાભાવિકપણે આ સત્યનું દર્શન કરી ચૂકયા હોત. ન્યુ મિલેનિયમની ‘જનરેશન નેકસ્ટ’ (લાડમાં કહીએ તો geNext) ની નવી પેઢીની દંભમુકત પારદર્શકતાના એ દીવાના બની ગયા હોત ! (આવા ટ્રાન્સપેરન્ટ અંતેવાસીઓ એમને ન મળ્યા, એમાં તો દેશનો દાટ વળી ગયો !) પેકેજીંગ- એડવર્ટાઇઝિંગના આ ગુરૂ ગાંધી એમના સનાતન સાત્વિકતાના સંદેશનું મોડર્ન માર્કેટિંગ કેવી રીતે કરત ?

દરેક મહાન બ્રાન્ડની જેમ ગાંધીબ્રાન્ડનું પણ સેચ્યુરેશન પોઇન્ટ આવી ગયું છે. હવે એના ‘ફ્રેશ’, ‘અલ્ટ્રા’ ‘પ્રિમિયમ’ વર્ઝન્સ મૂકવાનો સમય પાકી ગયો છે. ‘લગે રહો મુન્નાભાઈ’ની ગાંધીગીરીએ આ ઢાળ ઉતરતી બ્રાન્ડ લાઇફસાઇકલને નવું એકસટેન્શન આપ્યુ ન હોત, તો ગાંધીબાપુ હજુ ટૂચકા અને ઠપકા માટેનો જ મસાલો પૂરો પાડતા હોત !

હાર્ડ રિયાલિટી એ છે કે ગાંધીજીનું નામ અને કામ આજે એવા લોકોને જ અપીલ કરે છે, જે ઓલરેડી વૈચારિક રીતે ગાંધીજીથી આકર્ષાયેલા હોય. આંતરરાષ્ટ્રીય સેલિબ્રિટીઓ રાજઘાટ પરની સમાધિ કે પોરબંદરના કીર્તિમંદિરમાં પ્રશંસાના પુષ્પો લખી જાય, એ નરી ફોર્માલિટી છે. ટ્રેડિશન છે, ફેશન છે ! બેંગકોકના મસાજ પાર્લર જેટલા વિદેશી પ્રવાસીઓને ખેંચે છે, એટલાને ગુજરાતમાં ગાંધીનો ચાર્મ ખેંચી શકતો નથી. જેન્નેક્સટના ‘પોટરમૅનિયાક’ (હેરી પોટરના ફેન) કિડસ જેટલા ગિઝમોફ્રીક છે, એટલા ગાંધીક્રેઝી નથી. જો ગુજરાતી ભાષાની જેમ ગાંધીજીને લુપ્ત થતા બચાવવા હોય તો કશુંક ટનાટન, કશુંક ધનાધન એકદમ હટ કે થવું જોઈએ. નહિ તો, અમદાવાદમાં ઇન્કમટેકસ પરનું ગાંધીજીનું પૂતળું માત્ર રસ્તો બતાવવાના લેન્ડમાર્કમાં જ લોકોને યાદ રહે છે. બાકી આશ્રમ રોડ પરના રિક્ષાવાળાઓ એની સામે આવેલ ગુજરાત વિદ્યાપીઠ કે નવજીવન પ્રકાશનનું નામ સુદ્ધાં જાણતા નથી !

ના જી, આશ્રમોમાં કીર્તનો કર્યે ને પરાણે ભેગા થયેલા પંચાવન જણ સામે ફોટો ફંકશન જેવા ઘસાયેલા ભાષણો કર્યે કશો શક્કરવાર વળવાનો નથી. ડીવીડીના યુગમાં તાવડીવાજાંની રેકર્ડ ન ચાલે.

પ્રસ્તુત હૈ મહાત્મા બ્રાન્ડ કા નવનિર્માણ, એક નયે આકર્ષક ઔર અલગ અંદાજ મેં !

* * *

લેટસ સ્ટાર્ટ ફ્રોમ એ ફોર અમદાવાદ. કદાચ પૃથ્વીલોક પર ગાંધીજી સાથે ‘ડાયરેકટ ડાયલિંગ’ ધરાવતા સૌથી વઘુ સ્મારકો આ શહેરમાં આવેલા છે. ભૂતકાળમાં ખુદ બાપુએ જ એમના અઢળક નવતર આઇડિયાઝને અહીં ઘાટ આપ્યો હતો. હવે સમય આવી ગયો છે કે આજે જર્જરિત બની ગયેલા એ કોન્સેપ્ટસને બદલે ફરી એક વાર કંઇક નવું, કંઇક નાંખું કરી બતાવીએ !

જેમ પૂનાના ઓશો કોમ્યુનને સમયની સંગાથે ઇન્ટરનેશનલ વિઝિટર્સને ઘ્યાનમાં લઈ રિસોર્ટમાં ફેરવી નખાયું, એમ ઔપચારિકતાનો અખાડો બનતા જતા ગાંધી આશ્રમને ડિઝનીલેન્ડ જેવા થીમ પાર્કમાં ફેરવી નાંખીએ તો કેવું ! (બજેટની ચિંતા ન કરશો, ગુજરાતના દરેક શહેરમાં જૂની પેઢીના ‘સાદા’ ગાંધીવાદીઓ પોશ એરિયાના પ્રાઇમ લોકેશનમાં જમ્બો પ્રોપર્ટીઝ ધરાવે છે !) જેમાં ફન રાઇડસ હોય, આદિત્ય બિરલા ગ્રુપે ૨૦૦૭માં  સાયન્સ સિટીમાં કરેલું એવું (આજે “શાશ્વત ગાંધી” નામે મુંબઈ ઇન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ પર ઈમિગ્રેશન સામે એક સ્ટોર પણ છે ) ડિજીટલ યુગને છાજે તેવું ઇન્ટરએકિટવ એકિઝબિશન હોય. ટચ મેનુવાળા સ્ક્રીન પર ગાંધીજી ને લગતી ટ્રિવિયલ ઇન્ફોર્મેશન (ખાટીમીઠી), ફિલ્મ કિલપ્સ, ફોટો ગેલેરી પાસ થતી રહે. ગાંધીજીના જીવનના મહત્વના બનાવોની મલ્ટીમિડિયા ‘બોટ રાઈડ’ કરાવી શકાય. આઇમેકસ મૂવી બનાવાય, ને ઉપરાંત ગાંધીયુગના સાહિત્ય, સંગીત, રહેણીકહેણી, ખોરાકપોશાક, વગેરેનું મ્યુઝિયમ પ્લસ સ્ક્રીનિંગ થઇ શકે !

અને ત્યાં એક આગવું ‘ગાંધી-ગ્રામ’ બને, જયાં ગાંધીયન લાઈફસ્ટાઇલ સાથે રહેવાનો યંગસ્ટર્સને નોવેલ એકસપિરિયન્સ મળે ! કોટેજમાં રહેવાનું.. નેચરોપથી- પ્રાર્થના- સ્વાવલંબન – વાંચન મનન – બાગાયત – હસ્તકલા- ઘ્યાન વગેરેના પ્રયોગો સાથેની પ્રવૃત્તિ કરીને ગાંધીના આત્માને પોતાના દેહમાં ઢંઢોળવાનો !

અને અમદાવાદ / પોરબંદરમાં એક સુપરસ્ટાઇલિશ ‘સેલિબ્રિટી હોલ ઓફ ફેમ’ બને તો ? સલમાન કે ઐશ્વર્યાના ‘મેડમ તુસાદ’ના લંડનના મ્યુઝિયમમાં મીણના પૂતળાં મૂકાય તો કેવું ગામ ગાંડુ થાય છે ! અને જે તે સ્થળ / શહેરને મફતમાં વિશ્વસ્તરીય પબ્લિસિટી મળતાં પ્રવાસનની આવક વધે છે ! તો આ ‘ગાંધીમૂલ્યોને શોભે એવું કશુંક કરી બતાવ્યું હોય. જીવનની કોઈ ઘટનામાં એવો નિર્ણય લીધો હોય કે એવી કૃતિ સર્જી હોય એમને એ વર્ષ પૂરતું કે કાયમી એમાં સ્થાન મળે. મીણના પૂતળા ન બનાવવા હોય તો ઉત્તમોત્તમ ચિત્રો બનાવવાના, જાયન્ટ કટઆઉટસ રાખવાના, શિલ્પ બનાવવાના વોટએવર ! પણ મેડમ તુસાદ વેકસ મ્યુઝિયમ સ્ટાઇલમાં એ જ સેલિબ્રિટીને બોલાવી, તેના હાથે પોતાની પ્રતિકૃતિનું ઉદ્ધાટન કરાવવાનું ! પર્યાવરણના નોબલ પ્રાઇઝ માટે રાજેન્દ્ર પચૌરી પણ તેમાં હોય, અને ‘માઇટી હાર્ટ’ જેવી ગાંધીમય ફિલ્મ કરવા માટે હોલીવૂડ હાર્ટથ્રોબ એન્જેલીના જોલી પણ હોય ! એ બધા જ ગ્લોબલ ટુરિઝમ માટે ગુજરાતના બ્રાન્ડ એમ્બેસેડર ઓટોમેટિકલી બની ગયા ! ગાંધી જેવી મેગા બ્રાન્ડ સાથે જોડાવાનું સન્માન હજુ ય વિશ્વમાં મૂઠ્ઠી ઉંચેરું મહાત્મ્ય ધરાવે છે !

ગોંડલના ‘ઉદ્યોગ ભારતી’ એ જેની શરૂઆત કરી એવા ઇકો ફ્રેન્ડલી કોસ્ચ્યુમ ખાદી ના ફેશન શો ફરતા ફરતા ગુજરાતના વિવિધ શહેરો (રાજકોટ, અમદાવાદ, વડોદરા, સુરત, એટ સેટરા) પણ કરી શકાય ને ! ‘લેકમે ઇન્ડિયા ફેશન વીક’ની માફક દર વર્ષે ગુજરાતમાં ખાદી ફેશન વીક થાય ! ગાંધીજી પહેરતા એવા ઓછા અને આછાં વસ્ત્રો જ એફટીવી પર આમે ય ઘૂમ મચાવે છે. આ વાર્ષિક ફેશનોત્સવ શુષ્ક નહિ, ગ્લેમરસ હોય, (ખાદીની બિકીની કેમ ના હોય? ખાદીના અંત:વસ્ત્રો તો ઉલટા વધુ હેલ્થ ફ્રેન્ડલી છે !) ભારત અને વિશ્વના ટોચના ડિઝાઇનર્સ અને રેમ્પ મોડલને એમાં આમંત્રણ આપવાનું રેમ્પ મોડલ્સ ગર્લ્સના લચકતા કેટવોક, સાથે શાકાહાર અને ‘ગ્રીન લાઇફ હર્બલ લાઇફ’ ના ફૂડ ઝોન / ફેસ્ટિવલ સ્ટોલ્સ ! નવી નવી થીમ, ભરપુર મિડિયા કવરેજ એન્ડ ઇન્કમ ફ્રોમ ટુરિઝમ !

અને દર વર્ષે દાંડીકૂચના દિવસે ગુજરાતના નગરોમાં ‘માર્ચ ફોર મહાત્મા’ ગોઠવાય. અનિલ અંબાણી કે બિપાશા બાસુ મુંબઇ મેરેથોનમાં દોડે, એમ એ દિવસે નાગરિકો – આમંત્રિત સેલિબ્રિટીઓ ગાંધીના પોસ્ટર્સ લઇ સાથે મળીને દોડે, જલસા કરે. ગામના ગાંધીયન મોન્યુમેન્ટસને કવર કરે.. અને હા, એન.આઇ.ડી. જેવી ગુજરાત બેઝડ સંસ્થાની મદદથી એકની એક બેઠેલી / ઉભેલી પોઝિશનમાં મૂકાતા ‘રૂટિન’ પૂતળાઓને બદલે જુદી જ ડિઝાઇનના સ્ટેચ્યૂ પણ ગાંધી રોડસ પર મૂકાવા જોઈએ ! એમ તો આઇઆઇએમ, ઇરમા કે નિરમા જેવી ગુજરાતમાં જ આવેલી સંસ્થાઓ ‘લીડરશિપ એન્ડ ગાંધીયન ટ્રિકસ’ કે ‘મેનેજમેન્ટ એન્ડ ગાંધીયન ઇથોસ’ ના સર્ટિફિકેટ કોર્સ શરૂ કરીને ગાંધીના નવા એકેડેમિક અર્થઘટનો ફેલાવી શકે !

અને ગાંધીજીનું ફેવરિટ ‘રધુપતિ રાઘવ રાજા રામ’ કરણ જોહરની ફિલ્મમાં રિમિકસ થઇને આજે ય મોબાઇલ રિંગટોન્સમાં હોટ ફેવરિટ હોય, તો પછી ‘વૈષ્ણવજન’ કે ‘શૂરા જાગજો રે’નું ધમ્માલ રિમિકસ કેમ નહિ ? ગાંધીજી સાથે સંકળાયેલ ગુજરાતના લોકેશન્સને સાંકળી લેતી ‘લારા ક્રોફટ’ની ટ્રેન્ઝર હન્ટ જેવી ભૂલભૂલૈયા વિડિયો ગેઇમ તો કોઇક બનાવો યારો ! જગતભરમાં જમાનો એનિમેશન, ગ્રાફિક નોવેલ અને કોમિકસનો છે. કદી મુન્નાભાઈ સ્ટાઇલમાં આજના સોશ્યલ પ્રોબ્લેમ્સ સોલ્વ કરતાં ‘જી-મેન’ ના ફયુચરાસ્ટિક કોમિકસનો વિચાર ‘સત્યના પ્રયોગો’ રિપ્રિન્ટ કરતાં કરતાં કોઇને આવ્યો છે ? એફએમ રેડિયો પર ગાંધી માટેની ઊંછા ઇનામોવાળી એસએમએસ સ્લોગન કોન્ટેસ્ટ પણ થાય ને!

ઓવર લાગે છે આવું બઘું ? મજાકની વાત નથી. માસ અપીલ ઉભી કરવા અને ઝાઝા લોકો સુધી પહોંચવા ગાંધીજી પણ ‘આઉટ ઓફ ધ બોકસ’ વિચારતા, અને જાતભાતના કેમ્પેઇન – સ્લોગન- નુસખાઓ વિચારતા ! ઓડિયન્સ કાળક્રમે ફરી ગયું છે. માહોલ અને ટેસ્ટ બદલાયા છે. ‘ગાંધી એટલે કંટાળો’નું સમીકરણ આજે નહિ ઉલટાવો, તો એક શાશ્વત પ્રતિભા પ્રતિમા બનીને મૂરઝાઇ જશે ! ઇટસ ટાઇમ ટુ રિ-ઇનવેન્ટ બિગેસ્ટ ગ્લોબલ બ્રાન્ડ ફ્રોમ ગુજરાત- ગાંધી !

આ વર્તમાનનું સત્ય છે, જેને મોકળા મને સ્વીકારવાનું સાહસ અમને ગાંધીજીએ જ શીખવ્યું છે !

(૨૦૦૮માં લખેલો લેખ, જરા-તરા અપડેટ સાથે)

ઝિંગ થિંગ

ગત ૨ ઓક્ટોબરે અહીં મુકેલા લેખની લિંક નીચે છે એમાં ક્લિક કરી, ખાસ તો આજે ફરીથી છેડે મુકાયેલા વિડિયોઝ માણો !

ગાંધીવિચારને ગોડસેએ નહીં, ગાંધીવાદીઓએ ખતમ કર્યો છે!

 
37 ટિપ્પણીઓ

Posted by on ઓક્ટોબર 2, 2012 in education, gujarat, heritage, india, youth

 
 
%d bloggers like this: