RSS

Category Archives: heritage

દિવાળીઃ કલ ભી, આજ ભી… યે યાદોં કા સફર રૂકે ના કભી !

diwali x

દિવાળી પર સુશોભન અને સજાવટને જેટલા ધ્યાનથી જુઓ છો, એટલા ધ્યાનથી દિવાળીના તહેવારના ઉખડતાં અને ઉમેરાતા રંગો જાણ્યા અને માણ્યા છે?

દિવાળી એટલે જાણે જીંદગીના દરેક મોરચે યુધ્ધવિરામ ! ફરી એક દિવાળી કમાડ પર ટકોરા મારે છે. ( સોરી, ડોરબેલ વગાડે છે!) વધુ એક વિક્રમ સંવત તારીખિયાના ફાટેલા પાનાની જેમ ‘ધ એન્ડ’ થવાનું છે. ‘નોસ્ટાલ્જયા’ યાને ભૂતકાળની સફર આમ તો વૃદ્ધત્વનું પ્રથમ લક્ષણ છે. ‘યાદયાત્રા’ માં બેંતાળીસ દિવાળી જોનાર આ લેખકડા પાસે જે નાનકડો સ્મૃતિસમુદ્ર છે … એમાં અવનવા રંગોના રત્નો બેસુમાર વેરાયેલા છે. લેટસ ડાઇવ !

સેવન્ટીઝ એન્ડ અર્લી એઇટીઝના આરંભકાળ સુધી દિવાળી પર બાળક તરીકે દિવાળીનું એક મોટું આકર્ષણ હતું- ‘ઝગમગ‘, ‘બુલબુલ’ વગેરે અઢળક ગુજરાતી બાળસામયિકોના દિવાળી અંકો! નાના શહેરોમાં વેકેશન પડયા પછી ટાબરિયાંવ કાગડોળે આવા અંકોની રાહ જોઇને બેસતાં. પાર્સલ આવે એટલે તાજ્જા ખુલેલા ઇસ્ત્રીબંધ દળદાર અંકો પર હાથ ફેરવીને એ છાતી સરસા ચાંપી ઘરભણી દોટ મૂકતાં! પપ્પાના પૈસે આ અંકો એકઠા કરી એના રંગીન પાનાઓ ફેરવવાનો એક રોમાંચ હતો. ટેલિવિઝન ત્યારે અજાયબી હતી. મોટેરાં પણ દિવાળીઅંકોના દીવાના હતા. અખબારી પૂર્તિઓ પણ દિવાળીની સામગ્રીથી છલકાય. થિયેટરો સૂના થઈ જાય!

બાળકો બસ બજારમાંથી આવેલા મમ્મી – પપ્પાની થેલીઓ ફંફોસીને નવા નવા બોકસ બહાર કાઢીને ઠેકડા મારતા જાય. ક્રિસમસના સાન્તાકલોઝની ‘મેઈક એ વિશ’ ની માફક દિવાળી પર જે માંગો તે હાજર! બચ્ચેલોગ માટે દિવાળી વોઝ જસ્ટ ફન, ફન એન્ડ ફન! તહેવારના દિવસોમાં છોકરાંઓને ખીજાવા પર પણ કર્ફયુ આવી જાય! લોઅર કે.જી.માં જ ટયુશન રખાવવું પડે અને વેકેશનમાં હોમવર્ક કરવું પડે… એવી ગળાકાપ હરિફાઇ હજુ આવી નહોતી. નવી પેઢીની પતિની જ રસોઇ માંડ કરતી આધુનિકા પુત્રવધૂઓ ત્યારે ખુદ બાળકીઓ હતી. અને જૂની પેઢીની કાકીઓ, મામીઓ, માસીઓ દૂર ગામેથી આવેલા ભત્રીજા- ભાણેજોને સાચવવા એ પોતાની સંયુકત કુટુંબની અણગમતી હોય તો ય અનિવાર્ય ફરજ ગણતી હતી. ધીંગામસ્તી અને ધાંધલ ધમાલનો ખુલ્લો પરવાનો એટલે દિવાળી ! લાલચટક ચાંદલા જેવા જ દેખાતા છૂટા ચાંદલિયાની ડબ્બી ખોલી ભટુરિયાઓ એને પથ્થર કે સાણસીથી ફોડીને હરખાતા.

કેટલાક પરાક્રમી કિશોરો તો પોટાશની લુગદીને લોખંડની લાંબા હાથાવાળી ‘ચાકી’માં ભરાવી, એને ટીપણી રાસની સ્ટાઇલમાં જમીન પર પછાડી- સસ્તો, સ્વદેશી અને ‘ઇકો-ફ્રેન્ડલી’ ધડાકો કરતાં! શેરીમાં ઉલાળીને લવિંગયા ફોડવાની છૂટ મેળવવા કોર્ટના ચૂકાદા વાંચવાની જરૂર નહોતી. નિર્દોષ બપોરિયા- સરપોલિયાનો દબદબો હતો. ફટાકડાની રોકેટ માટે પપ્પા પહેલાં ખાલી ડબ્બો કે બોટલ શોધતાં. મમ્મી હાથમાં ફૂલઝર લઇને હવામાં અક્ષરો બનાવતી!

બાળગોપાળો ફટાકડામાં મશગુલ હોય, ત્યારે મહિલા વર્ગ રસોડામાં ગુલતાન રહેતો. ફરસી પૂરી, તીખી સેવ, મઠિયા, ઘૂઘરા, મોહનથાળ, ઘારી, પૌંઆ-શીંગનો ચેવડો…. દિવાળીની મીઠાઇ જાતે જ બનાવવાની…. એમાં અડોશ-પડોશની મદદ લેવાય, બપોરે પાડોશણ આવીને આપણા ઘરની રાંધણક્રિયામાં શ્રમદાન આપે, અને સાંજે આપણે એના ઘરમાં!

દીવાલમાં પડેલું ગાબડું પાડોશી જોઇ ન જાય, એ માટે ત્યાં નવું કેલેન્ડર લગાડી દેવાતું. ખખડધજ ઇમારતનો રિનોવેશન અને વ્હાઇટવોશ દ્વારા ‘ફેસિયલ‘ મેકઅપ જરા સુખી કુટુંબો કરાવતા. અને સાફસફાઈનો એક મિલનમેળો ચાલતો. ઘરના બધા સભ્યો હોંશે હોંશે એમાં જોડાઈ જતાં. જૂની ચીજોમાં સંઘરાયેલી યાદોને પંપાળી એને દર વર્ષે વીમા પોલિસીની માફક રિન્યુ કરતા. એકને કચરો લાગે એ બીજાને ખજાનો લાગતો અને એમાં શું ફેંકવું અને શું રાખવું એની ન્યુઝઅવર જેવી ચીસાચીસીભરી ચર્ચાઓ થતી.

આ પ્રવૃત્તિ ચાલતી હોય ત્યારે પપ્પા લાલ બોલપેન લઇને શુભેચ્છાના પોસ્ટકાર્ડ લખવા બેસી જાય. કલરફૂલ પ્રિન્ટેડ દિવાળી કાર્ડસની કાળજીથી પસંદગી થાય. મોંઘા કાર્ડ્સ મોકલનારનો વટ પડે. ને સસ્તું ઓ ય સારું કાર્ડ લેનારા અક્ષર મંદિરના સુવાક્યો અને કુદરતી દ્રશ્યો વાળા કાર્ડસ જથ્થાબંધ અન્નકૂટની જેમ ખરીદી લાવતા ! કોઈ શોખીનો ચીવટથી કાર્ડની ડિઝાઈન – લખાણ જાતે તૈયાર કરે.

વેપારીઓ દુકાનના ઓટલે દિવાળીટાણે વસ્તુઓનો સજાવટવાળો ‘ડિસ્પ્લે’ કરીને બેસી જાય. કોર્પોરેટ બોનાન્ઝાની ઓનલાઈન સાઈટ્સ તો કોઈએ જોઈ નહોતી. એટલે બે આંખની શરમે મધ્યમ-દરિદ્ર વર્ગ થોડીઘણી ઝગમગતી દિવાળીની ખરીદી પેઢી દર પેઢી ખાતું ચાલવતા શેઠિયાઓ પાસેથી કરતો. અને સામાન્ય ગ્રાહકને પણ ત્યારે રાજાપાઠમાં શરબત પીવડાવાતું. એનો દરજ્જો ના વધતો પણ દિવાળીએ દુકાનદારનાં મનની મોટાઈ વધી જતી. વેપારી ન હોય એવા પરિવારો માટે વાઘબારસ દિવાળીનો ‘વોર્મ અપ ડે’ ગણાય.એ દિવસથી કથ્થાઇ રંગના માટીના કોડિયામાં સૂતરની વાટ તેલમાં ડૂબાડીને ઘરના ગોખલે, દરવાજે, બારસાખે, બારીએ દીવડા પ્રગટાવવાની શરૂઆત થાય, જે ‘ભાઇબીજ’ના ભોજન સુધી ચાલે. પછી લાભપાંચમ ને સીધી શેરડીવાળી દેવદિવાળી!

rangoli 3એ જ દિવસથી આંગણામાં રંગોળીની પહેલી ઇનિંગ શરૂ થાય. પહેલાં છાણના લીંપણથી એક ચોકઠું તૈયાર થાય. મમ્મી પાકા બાંધેલા ફળિયામાં ‘ગેરૂ’ને પલાળી એનો પટ્ટો મારે. એના પર પછી ‘ફ્રી હેન્ડ’થી સફેદ ચિરોડીની ડિઝાઇન કે દીવડાંનું ચિત્ર દોરે, કળા કરતો મોરલો ચીતરે… પપ્પા રંગની કૂલડીઓ તૈયાર કરે. રંગપૂરણી ચીવટથી થયા બાદ બધા રંગોને ભેળવી, અખબારની કિનારીથી પાથરીને બેકગ્રાઉન્ડ બનાવાય.

ધનતેરસે આસોપાલવના પાંદડા અને શ્રીફળવાળો કુંભ જ ફરજીયાત રંગોળીમાં ચીતરાય. જેને રોજે રોજ ખાલી કબાટમાં અડીને પણ સ્પર્શસુખ પામવાનું હોય એવા નવા નવા કપડાંનું સત્તાવાર ઉદ્ઘાટન ત્યારે થાય. ડિટ્ટો તાજી બનેલી રસઝરતી રંગબેરંગી મીઠાઈઓ. મોંઘી ખરીદી ત્યારે પૂરબહારમાં ખીલે. અગાઉથી ધનતેરસના શુકનનો ડિલીવરી ટાઈમ લખાવ્યો હોય. મોટાભાગની દિવાળી સ્પેશ્યલ સામગ્રી એ દિવસે બજારમાં રુમઝુમ પધરામણી કરે ! દિવાળી હજુ બે-ત્રણ દિવસ ચાલવાની છે, એનો હરખ ધનતેરસે તિજોરીમાં સોનું નાં ધરાવતા પરિવારોને પણ ધનવાન બનાવી દે ! મોટી સ્ટારકાસ્ટ અને બેનરવાળી કોઇ ને કોઇ જબ્બર ઉત્કંઠા જગાવનાર ફિલ્મ દિવાળી પર ટપકી પડે અને ધનતેરસે પહેલી કલાકમાં જ ત્રણ દિવસનું બુકિંગ હાઉસફૂલ થઇ જાય! સારા સિંગલ સ્ક્રીન સિનેમાઘરનો ડોરકીપર ડાયરેક્ટર એજવા તોરમાં રૂઆબ છાંટતો થઇ જાય.

કાળીચૌદશે સાત ધાન (જેમ કે ચણા, જુવાર, બાજરી, મગ વગેરે)ને કરકરા દળાવી એના લોટના વચ્ચે કાણાવાળા (‘મિન્ટ વિથ એ હોલ‘વાળી ‘પોલો‘ પીપરમીન્ટથી મોટું કાણું, હોંકે!) ઘેરા કથ્થાઈ રંગના વડાં તળાય. તાજાં તળેલા વડા સાથે પાણીનો લોટો લઇને ચાર રસ્તા પડે એ ચોકમાં ‘કકળાટ કાઢવા’ જવાનું. વડાં વચ્ચે મૂકી ફરતે પાણીનું ચકરડું કરી પાછું જોયા વિના આવતાં રહેવાનું. એ વખતે આ બધું રહસ્યમય દિલચસ્પી જગાડતું. હેલોવીનની તો ફિલ્મો ય જોઈ નહોતી, પણ દિવાળીના ચળકાટમાં રોમાંચનો રંગ જીવંત અનુભવે પુરાતો. વડાંનો હાર હનુમાનના મંદિરે અડદ સાથે ચડાવી, ઘેર નવા આવેલા ફ્રીઝમાં રાખેલા દહીંવડા ઝાપટવાના!

દિવાળીએ તો અચૂકપણે કેસરી, લાલ, લીલા રંગની સાડી કે નવી સીવડાવેલી ચળકતી જોડી પહેરી સહકુટુંબ મંદિરે દર્શન કરવા જવાનું જ! એ દિવસે પૂરણપોળી કે બટેટાવડાંનું ભાવતું ભોજન લઇને આડા પડખે થઇ થપ્પી કરેલા દિવાળી અંકો વાંચવાના… એ રાતની રંગોળીમાં કંકુથી નાનકડાં પગલાં અને સાથિયો તો ફિકસ! રાતના દરવાજો ઉઘાડો રાખવાનો, જેથી લક્ષ્મી પધારે!

દિવાળીએ બધાં જ નવા – નવા થઈને બની ઠનીને રોજ મંદિરે દર્શન કરવા જતાં. સવારે દાન કરતા અને સાંજે મોજ ખાતર પાના રમતાં! જૂના રાચરચીલાં (ફર્નીચર), પડદા, સોફાકવર, ટેબલકલોથ ચાદર વગેરે બદલાઈ જતા. બાળકો મમ્મી – પપ્પાની આંગળી પકડી બજારમાંથી થોડાક રૂપિયામાંથી ઝાઝા ફટાકડા હોંશભેર થઈ આવતા. રોજ રાત્રે મિત્રો ભેગા થઈ ફટાકડા ફોડે. ખૂટી જાય તો નવા લઈ આવે! અમે ભૂલકાંથી તરુણ થયેલા ત્યારે ઝાઝા ફટાકડા ફોડવાને બદલે ખુલ્લી અગાશી પર જઇને લ્હાવો માણીએ. ગગનચુંબી સ્કાયક્રેપર્સ નહિં એટલે નગર આખાના ફટાકડાની રોશની નોનસ્ટોપ દેખાય! સંધ્યાટાણે મમ્મી નવા કોડિયામાં તેલ પૂરી, તેમાં સૂતરની વણેલી વાટ રાખીને ઘરના ગોખલે, પાળીએ, બારીએ દીવડા પ્રગટાવે હાથે બનાવેલા વાંસ કે રંગીન કાગળના ફાનસ લટકાવે. કોઈ વળી રોશનીની ઈલેકટ્રિક સીરીઝ દરવાજે લટકાવતા.

મોંઘા સેલાં કે જરીભરતના વસ્ત્રો આમ પહેરો તો જોણું લાગે, પણ દિવાળીએ પહેરો તો જમાવટ લાગે! બહારગામ ભણતા કે રહેતા ઘરના સભ્યો દિવાળીએ ઘેર પાછા આવે. ઘરની બહાર ફરવાનો કાર્યક્રમ હંમેશા દિવાળી પછી જ ગોઠવાય.લાભપાંચમ સુધી દિવાળીનો ‘હેંગઓવર‘ રહે. જે વેપારી કુટુંબ હોય એમાં વડીલો કડકડતાં ધોતિયા અને સંતાનો સફાઇદાર સફારી ચડાવી, માથું ઓળી શકાય એવા ચકચકિત શુઝ ચડાવી ચોપડાપૂજનની તૈયારી આરંભે. દિવાળીની સાંજના મૂહુર્ત કઢાવાય. વિવિધ ફળો અને મીઠાઇઓનો ભોગ તૈયાર કરાય.

ભાગ્યે જ દુકાનના પગથિયાં ચડતો મહિલાવર્ગ સેલાં, પટોળાં કે ઘરચોળા પહેરીને વરસે બે-ચાર વાર બહાર કઢાતા દાગીના ધારણ કરીને બચ્ચાં-કચ્ચાં સાથે પધારી જાય. દુકાનમાં કામ કરનારાઓના ‘બોનસ‘ના શુભ્ર શ્વેત કવર્સ તૈયાર હોય. અંદર લક્ષ્મીપૂજન ચાલતું હોય ત્યારે બહાર લક્ષ્મીછાપ ટેટા અને ગણેશબ્રાન્ડ ભંભૂના ભડાકા-તિખારાની રમઝટ બોલી હોય! પૂજન પૂરૂં થયે શુભેચ્છકોને પ્રસાદના પડીકાં મોકલાવાય. લાલ પૂંઠા પર સફેદ દોરાથી ટાંકા લીધેલો કાપડમઢયો નવો ચોપડો ‘ગાદીનશીન’ થાય! બીજે દિવસે બેસતાં વરસની સવારે એમાં ‘મિત્તિ મારવા’ યાને લાલ કંકુથી ‘શ્રી સવા’ એકી સંખ્યામાં ચાંદલા કરી એનું ઉદ્દઘાટન કરવા આવવાનું હોય! દાયકાઓ અગાઉ સૌરાષ્ટ્રના નાના ગામોમાં મુસલમાન કે વ્હોરા વેપારીઓને પણ આ પૂજન કરી બોણી કરતાં- કરાવતાં સગી આંખે જોયા છે.

diwali__festival_of_lights_by_mohanirose-d2zjior દિવાળીની રાતના કોઈ સૂવે નહીં. નવા વરસની સવારે હરખાઈને સાલ મુબારક કરવા પહોંચી જાય. કોઈ ઘર ન રહી જાય તેવા વ્યવહારનું ખબરદારીથી પાલન થાય. દિવાળીની રાત એટલે કામનો ઢગલો.નવા લીધેલા પડદા લગાડાય. આસોપાલવના પાંદડાને સીંદરીની ગાંઠ મારી તોરણ બનાવાય. ઘીમાં કંકુ બોળીને મુખ્ય દ્વાર પર ‘લાભ’ અને ‘શુભ’ લખવામાં આવે.મજબૂતી એવી ઠસોઠસ કે ઘસો નહિં તો નવી દિવાળી સુધી એ અકબંધ રહે!

કબાટમાં સાચવી રાખેલા રેશમી ચાદરો- ગલેફ ગોઠવાય. મુખવાસની ડિશમાં સાકર મૂકાય.ઘરનો ખૂણેખૂણો ચોખ્ખો કરી લેવામાં આવે.આ બધું પરવારીને સૂવાની તૈયારી કરો ત્યાં વહેલી પરોઢે નમક વેંચવાવાળાનો ‘સ..બ..ર…સ’નો બુલંદ સાદ સંભળાય! શુકનની પહેલી ખરીદી થાય, પછી જ બીજે પૈસા ખર્ચી શકાય! નવા વરસનું ‘મેનુ’ ઉંધિયું જ હોય! બહેન ન હોય એટલે ભાઇબીજ ઘરમાં જ પૂરી થાય, પણ બહેન હોય તો ભાઇ ભોજન માટે ભાગે!

બેસતાં વરસે સૂરજનું પહેલું કિરણ નીકળે એ પહેલાં કેટલાક થનગનભૂષણો દોડતાં આવી ગળે વળગી પડે. નવા સીવડાવેલા કે તૈયાર લીધેલા કપડાં, નવી વસાવેલી ઘરવખરી, વીતેલા વર્ષે મળેલી કે ખરીદેલી ઉપલબ્ધિઓ અને નવી બનાવેલી વાનગીઓને વરસમાં એક વાર સમાજ સામે રજૂ કરીને અહોભાવ અને આશ્ચર્ય જગાવવાની એકમાત્ર તક એટલે નવવર્ષદિન! એ દિવસે જે થાય એ આખું દિવસ થાય એવી માન્યતાને લીધે !

એ સવારે દુકાન કે ઘેર રોજીંદો વ્યવહાર રાખનાર ઝાડૂવાળા કે ચોકિયાતો ‘બોણી‘ યાને શુકનની બક્ષિસ લેવા આવે, તો મિત્ર બનેલાં ગ્રાહકો કંઇક ખરીદી ‘બોણી‘ કરાવવા આવે! નાના ગામોમાં તો જે જૂઓ તે ગળે મળે! બજારમાં બેસો તો ઓળખતાં ન હોય એ પણ ઉમળકાથી હાથ ખડી જાય એટલી વાર હાથ મિલાવી જાય. જો ગામમાં જ વડીલ સગાઓ રહેતા હોય તો પહેલા બધા ‘મોટા ઘેર’ દોડે! એમાં નાનું કુટુંબ હોય અને ઘેર કોઇ ન હોય તો ‘ક્રોસ’ થાય – પછી ધોખા થાય – માઠું લાગે – માફામાફી થાય – બીજે દિવસે ફરી જવાના કોલ દેવાય. ઘેર એક સાથે બે – ત્રણ કુટુંબો ભેગા થઇ થઇ જાય અને આગ્રહની અંધાધૂંધી થાય! અને રાત પડી કે પેટ તરબતર અને દેહ લોથપોથ!

દિવાળી એ વૈવિધ્ય અને પરિવર્તનનો મલ્ટીકલર ફેસ્ટિવલ છે. કાળચક્ર ફરતું ગયું. એક સમયે ‘વેલ કમ’ લખેલા રેડીમેઇડ થ્રી – ડી – સ્ટિકર્સ જાદૂ જેવા લાગતા અને એ લગાવ્યાનો હરખ લાભ પાંચમ સુધી ટકતો. ગ્લોબલાઈઝેશન પછી શહેરી રાજમાર્ગો પર આખું વરસ એટલી બધી ચકમકતી નિયોન લાઇટસના સાઇનબોર્ડસ અને હોર્ડિંગ્સ જોયા કે સ્ટીકર લેવાનું ય મન ન થાય! કોઇ કાળે દૂરદર્શન પર ‘ચિત્રહાર‘માં હિન્દી ફિલ્મોમાં જરીપુરાણા દિવાળી ગીતો જોઇને રાજી થવાનું રહેતું. હવે ટીવી પર રોજ દિવાળી જેવા ઠઠારા પ્રોગ્રામ્સમાં હોય છે.

ટેલિવિઝન ખાલી થાળી જેવું હતું. પછી સેટેલાઇટ ચેનલ્સની સ્વાદ્દિષ્ટ વાનગીઓ પીરસાવા લાગી. દિવાળી ધીરે ધીરે એડવર્ટાઇઝિંગ એજન્સીઓનું રમકડું બની ગઇ. બિગ બોનાન્ઝા ઓફર્સનું પ્લેટફોર્મ બની ગઇ. ૨૧મી સદીના પહેલા દાયકાના અંતે ટીવીને પર્વો માટે વિલન બનેલા મોબાઈલ ફોને હરાવી દીધું. શુભેચ્છામાંથી અક્ષર અને અવાજ ગયા. રહ્યા ફોરવર્ડ થતા મેસેજીઝ !

ફટાકડાના ખરીદી લિસ્ટમાં ‘નામ બડે ઓર દર્શન છોટે’ જેવા મોંઘાદાટ નવા આતશબાજીનાં ફિલ્મી ફટાકડાઓ ઉમેરાયા. એપલ સ્માર્ટ ફોનની જેમ એનું ઓપરેટિંગ અલાયદું શીખવું પડે! ગજવું હળવું થાય ને ટેભાં તૂટે, પણ મોભો ભારે થાય! શું થાય? જમાના સાથે રહેવું પડે ને! દીવડાને બદલે રંગીન મીણબત્તીઓ આવી! રંગોળી ચીતરવા માટે ટપકાવાળી વાંસની ભૂંગળી જતી રહી ને પ્રિન્ટેડ પૂંઠા આવ્યા. છાંટવા માટે જરી જુનવાણી થઇ ગઈ.

Diwali_by_kitsuneyaoichanસરકારે બ્રિટિશ સીસ્ટમના અનુકરણમાં આર્થિક વર્ષ માર્ચથી એપ્રિલનું બનાવી દીધું ! કોઇ પણ તહેવારની તડાફડી પાછળ મૂળ તો નગદનારાયણની છમાછમ હોય છે. ધીરે ધીરે ચોપડાપૂજન એક ઉત્સવ મટીને ઔપચારિકતા બની ગઇ. વ્યવહાર વરાળ થઇ ગયો. ટેલી જેવા સોફ્ટવેર્સે રોજમેળના જમાઉધાર પર ચોકડા માર્યા. કેલેન્ડર અને કાર્ડમાંથી ટ્રેડલ પ્રિન્ટિંગ પર છપાયેલા દેવ – દેવીઓ કે ગામડાના અને નદીઓના કુદરતી દ્રશ્યો આઉટ થઇ ગયા. દટ્ટાને બદલે ડેટસ મોબાઈલમાં દેખાવા લાગી. મિનિપંચાંગવાળા વોલકેલેન્ડર આવી ગયા. ઝડપી જમાનાને પહોંચી વળવા જ્ઞાતિ કે સંસ્થાઓ આગોતરા ‘સ્નેહમિલન’ યોજવા લાગી! એ ય હવે તો વોટ્સએપ ગ્રુપમાં !

બાળકો માટેના દિવાળી અંકો અને શેરી રમતો ઠપ્પ થઇ ગયા, ફટાકડા ફેંકાફેકી ને ઘોંઘાટનો ત્રાસ બનતા ગયા. બાળકો મેગેઝીનને બદલે મોબાઈલ ગેઈમ્સમાં ખોવાઇ ગયા. એકબીજાની ઘેર ‘દિવાળી કરવા’ જવાનું મોંઘવારીમાં બંધ થઇ ગયું. ‘મીઠાં મોઢા’ની ડિશમાં સાકરે ખસીને સૂકામેવા માટે જગ્યા કરવી પડી. મુખવાસની ડિશમાં હવે તો ગળપણને બદલે ખાટી પીપરમિન્ટ, તીખા – લવિંગ, મસાલેદાર મુખવાસ ઔર ન જાને કયાં કયા ઉમેરાઇ ગયું છે. ડિશિઝ પણ ફેન્સી ક્રિસ્ટલની આવે છે. પહેલાં ઘેર બનાવેલ પકવાન ખવાતા, હવે ડિઝાઇનર પેકેટમાં ચોકલેટ મળે છે. ડ્રાય ફ્રુટસના બોક્સ ખો-ખોની જેમ એકથી બીજા સરનામે પાસ ઓન થાય છે.

ગૃહિણીઓ સ્વાધીન થતી જાય છે. હવે વાનગીઓ બનાવાતી નથી, સબ કુછ મિલતા હૈ રેડીમેઇડ! આયા, ખાયા, ખિલાયા, ઔર હો ગયા! કડક નોટોની બોણી પણ ક્રેડિટ કાર્ડમાં ખોવાતી જાય છે. રંગોળી કરવાની જગ્યા જ નથી. રંગોળીને ડેકોરેટિવ પેઇન્ટિંગ્સ કે શો પીસ ‘રિપ્લેસ’ કરી રહ્યા છે. સંબંધ ઉષ્માથી તાજા રાખવાને બદલે ઉધામાથી સાજા રાખવાના હવાતિયાં ચાલે છે. કઢેલાં દુધના સૂરસૂરિયાં થઇ ગયા… હવે કોલ્ડ ડ્રિન્કસની બોટલોના ક્રેટ ખડકાય છે. આખી દિવાળી ચાઈનીઝ પ્રોડકટસથી જ ભારત ઉજવે છે ! નવું વર્ષ તો ગુજરાત જેવા જૂજ રાજ્યોમાં ઉજવાય છે.

હરવર્ષે જૂના વિક્રમ સંવત સાથે દિવાળીની રોનકનો વધુ એક પોપડો ખરતો જાય છે. ઉમંગ અને ફુરસદ બે’યને ‘લૂણો’ લાગ્યો છે પરિવર્તનનો ! દિવાળી એ બદલાતા પંચાંગનું સાંસ્કૃતિક સમયપત્રક નથી. લક્ષ્મીનું પૂજન નથી. રૂટિનમાંથી એસ્કેપની ઉજવણીતણી મોસમ નથી. સંબંધોમાં હળીમળીને ઓઇલિંગ કરવાની વાર્ષિક સુવર્ણ તક નથી.

તો દિવાળી હવે શું છે?

સિર્ફ હોલિડેઝ એન્ડ પરચેઝિંગ પાવર ! સમર વેકેશન જેવી રજાની મજા ! દિવાળીએ બધા બહારથી ઘેર આવતા, હવે ઘરથી બહાર જાય છે. અને સાથે ઉત્સવનો ઉત્સાહ પણ ચાલ્યો જાય છે !

ફટાકડો ફુટયો : ધડામ… ધુમાડો રહ્યો! બાકી બધું કેવળ ભૂતકાળ. ભૂતકાળની મુલાકાત લઇ શકાય છે, પણ એમાં રહી શકાતું નથી! સ્વજનો ગયા, પરંપરાઓ ગઈ, ઉમળકો ગયો, કદીક આપણે જઇશું! પણ દિવાળીની ચમકદમક રહેશે?

કે એક પેઢી પછીનું ભારત દિવાળીને બદલે ૩૧મી ડિસેમ્બર પછી જ ‘હેપી ન્યુ ઈયર‘ કહેતું થઈ જશે ?

ફાસ્ટ ફોરવર્ડ

દીપાવલી કે દિન એક દિયે ને દૂસરે સે કહા :
તુમ આદમીમેં કબસે બદલને લગે?
મુજકો દેખ કે જલને લગે?!

(હાસ્ય કવિ સંમેલનમાં સાંભળેલું)

diwali_by_rikae-d68ho1t

સંવર્ધિત સ્પેક્ટ્રોમીટર , ગુજરાત સમાચાર, તા. ૦૮ / ૧૧ / ૨૦૧૫.

 
12 ટિપ્પણીઓ

Posted by on નવેમ્બર 11, 2015 in feelings, gujarat, heritage, india, personal, religion

 

JSK – વન બાય ટુ દિવાળી સ્પેશ્યલ

20131022_000945

જેએસકે – જય શ્રી કૃષ્ણ પુસ્તક વિષે આ ગ્રહ પર અહીં અને અહીં વાંચ્યું તમે.

પુસ્તક તો બહાર પડવાની સાથે જ એવી લોકચાહનાને પ્રાપ્ત થયું કે ફક્ત એક મહિનામાં જ હું તો મોટે ભાગે એમાં સિક્કિમ પ્રવાસે હોવા છતાં એની ૩૦૦૦ જેટલી નકલો હોંશે હોંશે ગુજરાતી વાચકોએ વધાવી લીધી અને અત્યારે તો એની બીજી આવૃત્તિ પણ થઇ ગઈ. એના ખુબ સરસ ફીડબેક મળ્યા. ગૃહિણીઓથી ટીનેજર્સ સુધી, એનઆરઆઈથી કંપની/સંસ્થાઓ સુધી. મુખ્ય વિક્રેતા નવભારતનો ય સહયોગ ભરપૂર. એવો જ રાજેશ બૂક સ્ટોર રાજકોટનો.

બધી કરામત કૃષ્ણની, આપણો તો લીમ્બડજશ 😛

એવી જ ચમત્કારિક રીતે આ પુસ્તકમાં અણધારી મૂળ દક્ષિણ ગુજરાતના એવા એક પટેલ મિત્રની મળી. એમનો ખુદનો જ આગ્રહ કે નામ નહિ આપવું, એટલે હાલ લખતો નથી. ક્યારેક આવી પ્રભુકૃપાની સર્જનકથા માંડીશ. એમની ભાવના અને કૃષ્ણપ્રીતિને ન્યાય મળે અને કેવળ લાયબ્રેરીના કબાટોમાં કેદ રહેવાને બદલે ખરેખર જેમને જરૂર છે અને પોસાતું નથી એવા સામાન્ય વાચકો સુધી પહોંચે એ માટે મર્યાદિત સમય પુરતી જ એક અભૂતપૂર્વ યોજના ઘડવામાં આવી. દિવાળી સુધી, ૫૦૦ રૂપિયાનું અણમોલ પુસ્તક ફક્ત ૨૫૦ રૂ. મળે એ માટે. અમુક જરૂરિયતમંદ વાચકોની, વિદ્યાર્થીઓની પોસાતું નથી વાળી ફરિયાદ દુર થાય એ માટે. મારો હેતુ પુસ્તક પ્રકાશનમાં કમાઈ લેવાનો નહિ, પણ કશુંક સાબિત કરવાનો અને વધુ લોકો સુધી વાંચન પહોચાડવાનો સર્જનાત્મક છે. એટલે મેં ય મંજુરી આપી. તો વળી એમાં કેટલીક ફરિયાદો ઉઠી કે વહેલું લેનારનો શું વાંક ? અરે, આવું પેટ્રોલ પુરાવતી બખ્તે ભાવફેર સરકાર અમુક સમય પુરતો કરે ત્યારે કહો છો ? શેર બજારથી બિગબાઝાર જેવા મોલમાં કહો છો ? હું તો એ અર્લી બર્ડ રીડરબિરાદરો પ્રત્યે નતમસ્તક છું , કે એમના પ્રતિસાદને લીધે જ વધુ લોકો સુધી કૃષ્ણ પહોંચાડવાનું આ કૃષ્ણકાર્ય થયું. આ યજ્ઞમાં એમની આહુતિ પહેલા જ ગણાશે.

જેએસકે વિષે “આજકાલ” દૈનિકમાં છપાયેલું :

“પુસ્તકમાં રેગ્યુલર કરતા મોટી સાઈઝના તમામ ૧૬૪ પૃષ્ઠો કલરફુલ છે. આ માત્ર પુસ્તક ના રહેતા એક આગવો અનુભવ છે, જે કૃષ્ણચરિત્રના અલગ અલગ પાસાઓમાંથી પસાર થયા બાદ વાચકનું નવું જ ઘડતર કરે છે.

૧૮ સ્પેશ્યલ લેખોમાં વહેંચાયેલું આ પુસ્તક શ્રીકૃષ્ણ પર અત્યાર સુધીમાં લખાયેલા અઢળક પુસ્તકો કરતા અલાયદું અને વિશિષ્ટ છે. જેમાં કૃષ્ણનાં સહારે આજનો માનવી કોઈ પણ પરિસ્થિતિ કે ઉંમરમાં પોતાની સમસ્યાઓ કેમ ઉકેલી શકે, માર્ગ કઈ રીતે કાઢી શકે અને કૃષ્ણ પાસેથી પ્રેરણા લઇ પોતાનું વર્તમાન જીવન વધુ બહેતર કેવી રીતે કરી શકે એની સુંદર છણાવટ છે. જે બોરિંગ જુનવાણી ઉપદેશને બદલે આજની પેઢીની ભાષા, અભિગમ અને દ્રષ્ટાંતો સાથે કરવામાં આવી છે. ભારત પરદેશી સુપરહીરોઝની પાચલ પાગલ બને છે ત્યારે ઇન્ટરનેશનલ સ્ટાન્ડર્ડની ક્વોલિટી સાથે મોડર્ન સ્ટાઈલમાં ઓરીજીનલ સુપરપાવર કૃષ્ણને પ્રજા સુધી સાચી સમાજથી પહોંચાડતું આ આકર્ષક સાહસ છે.

“જેએસકે” જેવું નિત્ય પરિવર્તનશીલ કનૈયાને ગમે એવું આધુનિક નામ ધરાવતા આ પુસ્તકમાં જય વસાવડાએ બાળ કૃષ્ણથી લઇ આકર્ષક પૂર્ણ પુરુષ કૃષ્ણ, લીડરથી લવર અને મેનેજરથી મોટીવેટર કૃષ્ણ, ફ્રેન્ડથી ફિલોસોફર અને યોદ્ધાથી લઇ યોગેશ્વર કૃષ્ણ જેવા કૃષ્ણનાં મેઘધનુષી સ્વરૂપની અદભૂત ઝાંખી કરાવી છે. આત્મવિશ્વાસ આપતું મોડર્ન ગીતાજ્ઞાન છે. ગીતા દ્વારા લાઈફ, કરિઅર અને બિઝનેસનું મેનેજમેન્ટ સમજાવ્યું છે. કૃષ્ણ જ આજના જમાનામાં સર્વશ્રેષ્ઠ ચેતના શા માટે એની રસપ્રદ દલીલો આપી છે. રાધા અને રાસનું રસિક વર્ણન કર્યું છે. વૈષ્ણવજન ભજનથી સારા નાગરિકનાં પાઠ ભણાવ્યા છે. રુક્મિણીનાં પ્રેમપત્ર અને સત્યભામાની ભેટની મનોહર કહાની લખી છે. દ્વારકાનો ઈતિહાસ અને કૃષ્ણની પીડા પણ અહી રજુ થઇ છે. યંગ જનરેશન સાથે કૃષ્ણની આજના યુગમાં નવી જ વાતો કહેતો ક્રાંતિકારી અભૂતપૂર્વ વાર્તાલાપ પણ છે. કૃષ્ણ વિષે અસંખ્ય ઓછી જાણીતી માહિતીનો અનેક પ્રાચીન ગ્રંથોમાંથી એકત્ર કરેલ ખજાનો છે.

કૃષ્ણ પરના મોબાઈલ યુગમાં બહુ જોવા મળતા ચીલાચાલુ ચિત્રોને બદલે તદ્દન નવા વિવિધ શૈલીઓના ફ્યુઝન જેવા નવા જમાનાને અનુરૂપ ચિત્રોનો છપ્પનભોગ જેએસકેમાં છે. નયનરમ્ય ટાઈટલ આંખથી હ્રદયમાં ઉતરે એવું છે. ચૂંટેલી કૃષ્ણકવિતાઓનો મઘમઘતો ગુલદસ્તો પણ છે. કન્ટેન્ટ અને આર્ટ, શબ્દ અને રંગ-રેખાનો એમાં બાંસુરી અને બાંકેબિહારી જેવો અજોડ સમન્વય થયો છે. ચળકતા કાગળમાં ઉત્તમ રીતે છપાયેલું આ પુસ્તક પ્રોડકશન ક્વોલિટીમાં દુનિયાનાં કોઈ પણ વિકસિત દેશના બેસ્ટ પ્રોડક્શનને ટક્કર આપી કિંમતનાં પ્રમાણમાં તો એનાથી આગળ નીકળી શકે તેવું છે.”

 જેએસકે તો શરુ થઇ ત્યારથી ‘બ્લેસ્ડ બૂક’ રહી છે. નરસિંહ મહેતાનાં કિસ્સા સાવ કાલ્પનિક નહિ હોય, એવો ભરોસો થાય એટલા તો અનુભવ અત્યાર સુધીમાં થઈ ગયા છે ! 

જેએસકેનાં પ્રીમિયમ કન્ટેન્ટ અને ક્વોલિટી અંગે તો જેમની પાંચે ય સેન્સિઝ સલામત છે એવો કોઈ શંકા ના કરી શકે એટલી ઉત્તમ એ દેખીતી જ બની છે. પણ એ કરવામાં એનો ભાવ વધુ રાખવો પડે એ લકઝરી કરતા લાચારી વધુ છે. મુકુન્દ પાધરા જેવા દોસ્તોએ ગાંઠનું ગોપીચંદન કરી એ લાગણીથી પહોચાડી એ માટે ય એમને વંદન.

આગળ કહ્યું એક કૃષ્ણપ્રેમી દાતાની સામે ચાલીને મળેલી સહાયથી મારા તરફથી પણ થોડું જોખમ લઇને ખાસ આ વર્ષની દિવાળી અને બુકની સક્સેસના સેલિબ્રેશનને ધ્યાનમાં લઇ કોઈ લલચામણી યોજનાઓને બદલે વાચકોને જ ફ્લેટ ૫૦% વળતર આપીને કૃષ્ણકાર્ય કરવાનો શુભ સંકલ્પ કર્યો છે. એક રોકેટ/ ભમ્ભૂનાં બોક્સ કે એક પેકેટ મીઠાઈ/ડ્રાયફ્રુટનાં ભાવમાં પુસ્તક ગ્રીટિંગ રૂપે લઇ અને આપી શકાય ! પહેલા ખરીદ્યું હોય તો ગિફ્ટમાં આપી શકાય. આજે તાતી જરૂર છે એ કૃષ્ણના આચાર- વિચારોનો આધુનિક જમાનાને જીવતી જીંદગીમાં ઉપયોગી બને એવો સ્પર્શ રંગબેરંગી આનંદ સાથે થાય, એ યજ્ઞમાં સ્વેચ્છાએ કોઈ અપેક્ષા વિના મિત્રો પણ જોડાયા. કાયમી મુખ્ય વિક્રેતા એવા નવભારતે પણ સ્નેહથી આ માટે ઉદારતા રાખી.

દિવાળીનાં દિન સુધી ફક્ત મર્યાદિત દિવસો માટે જ કૃષ્ણપ્રેમી દાતાની સહાયથી, ફક્ત એમના આયોજનથી પસંદગીની જગ્યાઓએ પુરા ૫૦% વળતરથી અડધી કિંમતે ફક્ત ૨૫૦ રૂપિયામાં ઉપલબ્ધ કરાવી રહ્યું છે. ખાસ ડિસ્કાઉન્ટની આ આકર્ષક ઓફર ફક્ત મર્યાદિત નકલોના સ્ટોક પુરતી અને માત્ર દશેરાથી દિવાળી યાને ૧૪ ઓક્ટોબરથી ૩ નવેમ્બર સુધી જ કામકાજના સમય પુરતી ખુલ્લી રહેશે. વધુ વિગતો માટે  ૯૫૩૭૫૩૭૩૭૩ નમ્બર પર સંપર્ક થઇ શકે છે. આ  કોઈ ન વેંચાતા પુસ્તકને ખપાવી દેવાનો કીમિયો નથી. ( જેએસકેનાં ઓનલાઈન પ્રતિભાવો જગજાહેર છે – અને મારા પ્રિય પુસ્તક “પ્રીત કિયે સુખ હોય”ની પાંચમી આવૃત્તિ બજારમાં આવી છે, અને એક વર્ષમાં ૮૦૦૦ નકલ વેંચાઈ ચુકેલા “જય હો”ની ચોથી સંવર્ધિત આવૃત્તિ દિવાળી બાદ આવી રહી છે, યુવાહવાની ત્રીજી આવૃત્તિ પણ પૂરી થવામાં છે. જેએસકેની  લોન્ચ સમયથી જ પડાપડી થાય છે.) માટે ફરી આ જ પુસ્તક દિવાળી બાદ મૂળ ૫૦૦ રૂપિયાની કિંમતે જ હમેશા બૂક સ્ટોરમાં ઉપલબ્ધ રહેશે ( નીચેની પ્રાપ્તિસ્થાનોની યાદી સિવાય અન્ય બૂક સ્ટોરમાં આજે ય એ મૂળ કિંમતે જ મળે છે જ ) અને આ ઓફર કોઈ પણ સંજોગોમાં લંબાશે નહિ. 

સહજભાવે આનાયાસ થયેલા આ આયોજનમાં પણ કમનસીબે અમુક વાચકોએ પહેલા ખરીદી હોવાનો વાંધોવચકો ઉઠાવ્યો. કોઈએ એ વળી બિચારા બૂક સ્ટોરના મિત્રોને આ અલગ પ્રાપ્તિસ્થાનો ફેસબુક પર મુક્યા હોવા છતાં વગર વાંકે ડિસ્કાઉન્ટ માટે પરેશાન કર્યા. બીજા કેટલાક ન ગમે એવા બનાવો ય બન્યા. અગાઉ કહ્યું એમ, આ કોઈ રાસ્તે કે માલ સસ્તે મેંની ઓફર નથી. માર્કેટિંગ સ્કીમ નથી. ફક્ત કૃષ્ણપ્રેમી દાતાઓની લાગણીની ભરતીમાં એવા જ હેતુથી લેખક / પ્રકાશક તરીકે જાતે ઘસાઈને મદદરૂપ થવા ઉજવેલો, વાચકનો તહેવાર સુધારવાનો ઉત્સવ છે. છતાં ય એનાથી કોઈને ઈરાદો ના હોવા છતાં ગેરસમજ કે મનદુઃખ થયું હોય તો ક્ષમસ્વ.

આ પુસ્તક હવે ગણત્રીનાં જ બાકી રહેલા દિવસોમાં આગળ ફોટામાં છે , એવા સ્ટીકર સાથે મળશે. જેથી અન્ય પુસ્તક કરતા આનું વિતરણ ખાસ સહાય અન્વયે જુદું છે, એ ખ્યાલ આવે અને એનો કોઈ વ્યવસાયિક બદઈરાદાથી ઉપયોગ કરી બૂક સેલર મિત્રોને મૂંઝવણમાં મુકે નહિ.

જે.એસ.કે. “વન બાય ટુ” દિવાળી ડિસ્કાઉન્ટ ઓફરના પ્રાપ્તિસ્થાનો ( ખાસ નોંધ આ ઓફરનો લાભ આ સ્થળો સિવાય બીજી કોઈ જગ્યાએ કે બૂક સ્ટોરમાં મળશે નહિ, આ સરનામાંઓમાં હવે કોઈ સ્થળ ઉમેરાશે નહી. પછી આ ડિસ્કાઉન્ટ પાછું જ ખેંચાઈ જશે તરત જ ) :

*રાજકોટ :

૧. ગાથા કોમ્યુનિકેશન, જીગર પાનની બાજુમાં, મોટી ટાંકી ચોક, રાજકોટ. ફોન : ૯૫૩૭૫૩૭૩૭૩

૨. ભારત ફ્રુટ કોર્નર, એસ્ટ્રોન ચોક, રાજકોટ.

*અમદાવાદ :

૧. પરમાર ટ્રેડલિંક, ભારત પેટ્રોલિયમનો પેટ્રોલ પંપ, માનવ મંદિર સામે, ડ્રાઈવ ઇન-ગુરુકુળ રોડ, મેમનગર, અમદાવાદ ફોન : ૯૮૨૫૧૨૨૩૦૫

*સુરત :

૧. જે. ડી. ગાબાણી લાયબ્રેરી, સરગમ કોમ્પ્લેક્સ અને સારથી ડોક્ટર હાઉસની સામેની ગલી, સારથી કોમ્પ્લેક્સ, હીરાબાગ, સુરત ફોન : ૨૫૫૮૮૧૪

૨. એલ. પી. સવાણી વિદ્યાલય, અડાજણ, પરેશ સવાણી ફોન : ૯૯૦૯૦૧૯૫૪૧

૩. પાર્થ નોલેજ ઇન્સ્ટીટયુટ, ૨૦૧ / ઈ – અંબિકા પાર્ક કોમ્પ્લેક્સ, સીતાનગર સર્કલ, બોમ્બે માર્કેટથી પુનાગામ રોડ, સુરત ફોન : ૬૯૯૮૦૫૯

૪. સમર્પણ ટેકનો સ્કુલ, વિક્રમનગર -૪, સીતાનગર સર્કલથી કેનાલ રોડ, પુનાગામ, સુરત ફોન : ૭૬૯૮૮૮૧૪૪

*ભૂજ :

૧. ઇન્સ્ટીટયુટ ફોર યુથ ડેવલપમેન્ટ, ૨૩, અંબિકા પાર્ક સોસાયટી, ભુજ, રસનિધિ અંતાણી ફોન : ૯૮૨૫૭૩૦૩૧૫

*જામનગર :

૧. સાંઈનાથ મેડિકલ, વિકાસ રોડ, ગાંધી સોડા શોપ પાસે, જામનગર, રવિ ફોન : ૦૯૪૨૮૪૧૫૦૧૪

*પોરબંદર :

૧. વૈદેહી કલેક્શન, લિબર્ટી રોડ, ઇન્દ્રલોક કોમ્પ્લેક્સ, ફોન : ૯૯૯૮૧૨૧૯૮૯

*વડોદરા :

૧. ચરોતર નમકીન, એસબી-૧૨, ઋતુરાજ કોમ્પ્લેક્સ, એચડીએફસી બેન્ક પાસે, વાસણા રોડ, વડોદરા , બિમલ પટેલ ફોન : ૯૯૨૫૦૮૯૩૪૧

*મુંબઈ :

Vipul Parekh 8655062649

*ભાવનગર :

વિશાલ ચશ્માવાળા, વોરા બજાર, નાગરપોલ ડેલા, ભાવનગર, ફોન : હકીમભાઈ : ૦૯૮૨૪૯૫૭૬૦૯

………..ફરી વાર, કેટલીક અગત્યની વાતોનું રિવિઝન >>>>>>>>

# ઉપરના સ્થળો સિવાય કોઈ પણ બૂક સ્ટોરમાં આ ઓફરનો લાભ મળશે નહિ એની ખાસ નોંધ લેવી.બૂક સ્ટોરમાં અત્યારે પુસ્તક ઓફર વિના ઉપલબ્ધ છે જ. ડિસ્કાઉન્ટ તત્કાલ અસરથી પાછું જ ખેંચાઈ જશે, સ્ટોક અને સેન્ટર્સ ક્લોઝ થઇ જશે. અને અત્યારે બીજે મળે છે એમ જ ફરી પુસ્તક મૂળ કિંમતે જ ખરીદવાનું રહેશે. JSK ઓનલાઈન પણ એમેઝોન.ઇન, બુક્સ ફોર યુ જેવી સાઈટ્સ પર મળે જ છે. પણ આ ઓફરનો લાભ તો ફક્ત પ્રાપ્તિસ્થાનો ઉપર છે ત્યાં જ મળશે. ઓનલાઈન આવી કોઈ સ્કીમ નથી. કોઈ મારફતે આ જગ્યાઓ પરથી મંગાવી લેવા બહારના મિત્રોને વિનંતી છે.

# આ ઉપરોક્ત સ્થળો બૂક સ્ટોર નથી. સહાય કરનાર કૃષ્ણપ્રેમી મિત્રોની મદદથી દાતાઓનો હેતુ પૂરો પાડવા ટૂંકા ગાળા માટે ગોઠવાયેલી વ્યવસ્થા છે. એ માટે પુસ્તકોની દુકાનમાં જઈ પરાણે માંગણી ના કરવા વિનંતી છે.

# ઓફર અંતર્ગત હવે પુસ્તક સ્ટીકર કે “સહાયથી”નાં લખાણ સાથે જ મળશે. એ પુન:વેંચાણ કે અદલાબદલી માટે નથી. કોઈને અંગત હેતુ માટે જથ્થાબંધ જોઈએ તો ૯૫૩૭૫૩૭૩૭૩ નંબર પર સંપર્ક કરવો. કાયમી ધોરણે વેંચાણ કે લાયબ્રેરી ઈત્યાદિમાં મંગાવવું હોય તો નવભારત સાહિત્ય મંદિરનો સંપર્ક કરવો.

# આ વન બાય ટુ ઓફર દિવાળીનાં તહેવારો બાદ પૂરી જ થઇ જશે. પછી કોઈ પણ સંજોગોમાં રિપીટ થશે નહિ. નવા આવનારા કોઈ રિમઝિમ / જય વસાવડાના પુસ્તકોમાં પણ (પ્રવચનોના સ્થળ પરની વ્યવસ્થા સિવાય ) હવે આવી કોઈ ઓફરની અપેક્ષા રાખવી નહિ. આ તો કૃષ્ણકાર્ય ,માટેનો ઉમદા હેતુ છે. વારંવાર આવે એવો કોઈ બિઝનેસ એજેન્ડા નથી. એટલે જ પુસ્તકની કવોલીટીમાં સહેજ પણ સમાધાન વિના કે કોઈ અન્ય શરતો / છેતરામણી સ્કીમો વિના આ યોજના એક અપવાદ તરીકે આ વખતે મૂકી છે, જે કાયમી નિયમ નથી.

# ઉપરના સ્થળો સિવાય પુસ્તક અન્ય જગ્યાએ આ ઓફરમાં ઉપલબ્ધ કરાવવું શક્ય નથી. મિત્રો-સ્નેહીજનો મારફતે આ જગ્યાઓથી મેળવી લેવું, જો આપના નિવાસ્થ / ગામમાં એ ના હોય તો. એક એક નકલ પોસ્ટથી પણ મોકલાવવી શક્ય નથી. વધુ નકલ હોય તો નીચેના ફોન નંબર પર વિનંતીથી વિચાર કરાશે.

# આ માટેની તમામ માહિતી / માર્ગદર્શન / મદદ અને કોઈ સુચન કે વધુ સ્પષ્ટ સમજણ – દરેક બાબત માટે નીચેના નંબર પર સંપર્ક કરવો : ૯૫૩૭૫૩૭૩૭૩

# આ જરૂરી સુચનાઓ શક્ય તેટલી ફેલાવી સહકાર આપવા વિનંતી. આભાર. જય શ્રી કૃષ્ણ. 🙂

 

બીચ ટુ માઉન્ટન…

છેલ્લી બે પોસ્ટ્સથી ચાલતો તસ્વીરી સિલસિલો આગળ…આજે વર્ડ્સ ઓછા, વિઝ્યુઅલ્સ વધુ.

પહેલા ગોવાનો લેખમાં લખ્યા મુજબનો વર્જિન એવો મોર્જીમ બીચ…

DSC00737 DSC00742 DSC00743 DSC00750 DSC00753 DSC00760 DSC00763 DSC00766 DSC00772
બોનસમાં ગોવાનો વિખ્યાત પાલોલેમ બીચ. જ્યાં સનસેટ જોવો લ્હાવો ગણાય છે એટલે નોર્થ ગોવાના મોર્જીમની બપોર પછી ટેક્સી પકડી સીધો સમા છેડાના દક્ષિણ ગોવાના બીચ પર લાંબી મુસાફરી બાદ ડોટ ટાઈમ પર પહોચ્યો અને પૈસા વસૂલ થઇ ગયા, ત્યાં પિક્ચર પોસ્ટકાર્ડ જેવું અદ્ભુત દ્રશ્ય જોઇને !

DSC00794 DSC00816 DSC00817 DSC00822 DSC00824 DSC00828

કુંભલગઢની યાદો અંગત રીતે વધુ મસ્ત કારણકે બે હાઈ સ્કુલ સમયનાં અને એક કોલેજકાળનો એમ મિત્રો ધર્મેશ, કેતન, ઇલિયાસ સંગાથે હતા. પણ અડધો દિવસ જ ત્યાં હતા એટલે આ તસ્વીરી ઝલક અપૂરતી છે. કુંભલગઢ એક કિલ્લો નહિ, પણ વિશાળ કેમ્પસ છે જેમાં થોડા સમય રખડી રઝળીને અનેક સ્થાપત્યો મંદિરો જોઈ શકાય. આ ટ્રેલર ગણવું એનું. પણ ઉતાવળે ઉતાવળે કેમેરામાં ઝડપેલા બદલ મહેલની દિવાલો પરના હાથીઓનાં ચિત્રો ત્યાં જોવા મને ગમેલા. અને અરવલ્લીની પહાડીઓમાંથી પસાર થતી દિવાલના દ્રશ્યો જે આંખે ઝીલ્યા છે અનુ અડધું ય કેમેરો ઝીલી શક્યો નથી !

DSC01037 DSC01038 - Copy DSC01040 - Copy DSC01042 - Copy DSC01050 - Copy DSC01052 - Copy DSC01059 - Copy DSC01061 - Copy DSC01063 - Copy DSC01064 - Copy DSC01065 - Copy DSC01068 - Copy DSC01070 - Copy DSC01071 - Copy DSC01076 - Copy DSC01084 - Copy DSC01088 - Copy DSC01090 - Copy DSC01093 - Copy DSC01094 - Copy DSC01095 - Copy DSC01096 - Copy DSC01097 - Copy DSC01098 - Copy DSC01099 - Copy DSC01100 - Copy DSC01101 - Copy DSC01103 - Copy DSC01104 - Copy DSC01105 - Copy DSC01106 - Copy DSC01108 - Copy DSC01110 - Copy DSC01123 - Copy DSC01124 - Copy DSC01126 - Copy DSC01127 - Copy DSC01129 - Copy DSC01142 DSC01144 DSC01053 - Copy DSC01146
DSC01079 - Copy

 
 

હાયે રામ સાડી-ચોલી કા હૈ જમાના ! :-”

lisa 4

એક બાજુથી આપણી રોજ-બ-રોજની જિંદગીમાંથી બે રેગ્યુલર ઇન્ડિયન ડ્રેસ સાડી અને ચણિયા-ચોળી ગાયબ થઇ રહ્યા છે. જરા આસપાસ નજર કરો. નાના ગામોમાં ય ફરેફાર આવી રહ્યો છે. ને એમાં કંઈ ખોટું ય નથી આજે કરિઅર માટે બહાર નીકળતી કે ભણવા જતી યુવતીઓને દૌડભાગની જીંદગીમાં, બસ-ટ્રેનમાં ચડવા કે ટુ વ્હીલર ચલાવવા આ ફાવે નહિ. એમાં પંજાબી ડ્રેસ કે પેન્ટ શર્ટ કે સ્કર્ટ-ટોપ જ વધુ માફક આવે.

પણ આ બેઉ ટ્રેડીશનલ ઇન્ડિયન આઉટફિટસના કામણ ભારતના જીન્સમાં ડીપ રૂટેડ છે યાને એના પ્રત્યે આકર્ષિત થવાના મુળિયા મજબૂત છે. એટલે હજુ ભારતીય ફેશન ઇન્ડસ્ટ્રીમાં પણ એના અવનવા મેઘધનુષી વર્ઝન્સ આવતા જ રહે છે. ભારતમાં તો એ સાવ સહજ લાગે ( ખજુરાહો જ નહિ હજારેક વર્ષ જુના કોઈ પણ પ્રાચીન શિલ્પો કે કાલિદાસ જ નહિ, સંસ્કૃતના રામાયણ-મહાભારત સહિતના અનેક પ્રાચીન ગ્રંથોમાં નખશિખ ઢંકાયેલી નારીના વર્ણન ક્યાંય નથી ) પણ એક્ચ્યુઅલી, વેસ્ટર્ન કન્યાઓની નજરે તો આ બેઉ પોશાકો વગર ઉનાળે ગરમી ચડી જાય એવા સુપર હોટ છે. નેવલ, બેલી દેખાડતા અને અને ફેમિનાઈન કર્વ્ઝને લચક અને લહરથી ઉપસાવતા.

એની વે,  આ બધું પુરાણ કોઈ લેખ માટે અનામત રાખીએ, અત્યારે તો ઇટ્સ ફન ટાઈમ. ઇન્ડિયન સમર સેલિબ્રેશન ટાઈમ. અવનવા ફેશન મેગેઝીન્સ કે ફિલ્મ્સમાં તો એક એકથી ચડિયાતા સાડી ચોલી ના અવતારો જોવા મળે છે. દોસ્તાનાની પ્રિયંકા હોય કે પવ્વા ચડા કે ચિકની થયેલ કેટરીના હોય..કરીનાની જવાની હોય કે અમીષાની રવાની હોય…એમાં જ નજરે ચડી ગયેલી રૂડીરૂપાળી તસવીરો શેર કરવી છે એઝ ઓલ્વેઝ…

બેઉ તસ્વીરો કેનેડામાં રહેલી પણ ભારતીય મૂળની બે સુંદરીઓની છે. પશ્ચિમી જીન્સ સાથે એકરસ થયેલા  એકમાં બંગાળી જીન્સના કામણ છે તો બીજામાં પંજાબી જીન્સના આકર્ષણ છે!

સદીઓ જૂની પણ હજુ ય ભારતીયતાની પહેચાન એવી સાડી. ગરમીનો પારો વધતો જ જાય છે ત્યારે લીલાછમ બેકગ્રાઉન્ડમાં સિલ્કી સફેદ સાડી પહેરેલી લિઝા રેની આ બે તસ્વીરો સ્ત્રીઓને પણ નીરખી નીરખીને જોવી ગમે એવું એમાં સરસ (જરદૌસી?) વર્ક છે. સત્યા પૌલે સ્પેશ્યલ ડિઝાઈન કરેલી આ સાડી(અને બ્લાઉઝ પણ ) પણ સ્પેશયલ છે, કારણ કે આ ફોટોગ્રાફ લિઝા રેના વેડિંગ આલ્બમના છે. એ વેડિંગ પણ સ્પેશ્યલ છે કારણ કે લિઝા ૪૧ વર્ષે કેન્સર સામે જંગ ઝઝૂમી, જીતીને હમણાં જ પરણી.

lisa1
lisa-ray-
અને આ ઝળહળ ઝળહળ સાડી બાદ ઝગમગ ચણિયાચોળી…

ઔર કૌન ? સની લિયોની ! સની હમણાં ભારતમાં સનશાઈન મૂડમાં છે. અને એની માખણના પીંડા જેવી ઘાટીલી કાયા પર પતંગિયાની પાંખ કે મોરલાના પીંછા જેવા તળપદા ભારતીય રંગોની ગામઠી તડકભડક કા તડકા જાણે કોઈ જુના લોકમેળાનો પાવો દિલમાં વગાડે એમ છે ! હમણાં એનર્જી ડ્રીંક “ટ્રીપલ એક્સ” ( એનું તો પહેલેથી આજ નામ છે રે, કોઈ ભળતા સળતા જોકી પહેરવા નહિ 😉 ) થી ગરમીમાં ટાઢકનો બિઝનેસ વધારવા સનીએ પુરા દોઢ કરોડ રૂપિયા વસૂલી ( મફતમાં એની ટીકા કરનારાઓએ આ આંકડો ખાસ યાદ રાખવો ! lolzz 😛 ) એનું રિ-લોન્ચ કેમ્પેઈન કર્યું. અને સાથોસાથ હવે મશહૂર થયેલું પેલું “શૂટઆઉટ એટ વડાલા”નું આઈટેમ સોંગ “લૈલા” ! એના શૂટિંગ સમયની તસ્વીર.  બે ડબલ ડી સાઈઝ પોસ્ટરનુમા ફોટો ક્લિક કરતા એન્લાર્જ થશે. પણ અહી સની કરતા જોવાની મજા આવશે માત્ર ભારતમાં જ જોવા મળે એવા અફાટ રંગોનો ધોધ ઉછાળતા ચમકદમકવાળા ઠસ્સાદાર ચણિયાચોળી !

suuny 2

sunny 1
આ છે લટકમટકઝમકઝબકની શાનદાર રજવાડી રોનક ધરાવતું, હમેશા રંગોમાં નહાતું-નીતરતું ભારત ! 🙂 શ્વેત -સોનેરીનો જાજરમાન ઠસ્સો અને લાલ-લીલા-પીળા-વાદળી-નારંગી-પોપટી-ગુલાબી-જાંબલીની રસાળ રંગોળી ! ઉપર નથણી, કંગના, બિંદી, મોજડી, ઝૂલ, ફૂમતા, હાંસડી, વીંટી, ઝુમખા ઈત્યાદિનો આંખોની આરપાર વીંધે એવો શણગાર 😎 છમિયાથી છપ્પનછુરી સુધી રૂપજોબનનો ભાતીગળ મધમીઠો ઉત્સવ ! સાડી-ચણિયાચોળીમા મઢાયેલી મારકણી માદકતાનું માધુર્ય ! ભારતીય નરને ગમતી નારી આ પોશાકોમાં તો નીરખવી ગમે જ ગમે.

પરિધાનમાં પરીઓને જોઈ થયોને ગરમીમાં આંખોને ગુલાબી ઠંડકનો અહેસાસ ? 😉

 
29 ટિપ્પણીઓ

Posted by on એપ્રિલ 17, 2013 in entertainment, fun, heritage, india, youth

 

ગોરી-ઘોડી-સૈયાં-બૈયાં :-“

544553_415011005255400_1926000591_n

નવા ‘ચશ્મે બદદૂર’ના બહાને જૂનાને યાદ કરવામાં આવી રહ્યું છે, એમાં સઈ (સાંઈ નહિ) પરાંજપે જેવા હૃષીકેશ મુખર્જી “ઘરાના”ના દિગ્દર્શિકા આ બહાને યાદ આવ્યા એ સારું થયું. પણ એ ૧૯૮૧ની ફિલ્મને આજે ય તાજી રાખતી એક બાબત એનું સંગીત છે. આવી ગરમીભરી મોસમની શરૂઆતમાં ગમે એટલી વાર સાંભળો તો એ કંટાળો ના આપતું “કહાં સે આયે બદરા” તો કેવું મિસમેચ લાગે 😛

પણ ફિલ્મના યેસુદાસના કંઠે અમર બધા ગીતોમાં અત્યારે સાંભળવામા રજવાડી જલસો પડે એવું ગીત આ “કાલી ઘોડી” (સહગાયિકા : હેમંતી શુક્લા..રાગ દરબારી કાનડા?  નેહલ મહેતાના જણાવ્યા મુજબ શુદ્ધ કાફી ) છે. રગોને રણઝણાવતું આ ભારતીય શાસ્ત્રીય સંગીત ભારે બનાવવાને બદલે એમાં પ્રેયસી પાછળ મુગ્ધ પ્રિયતમની બાઈકને કાલી ઘોડીના રૂપકમાં મુકવાનો ડાયરેક્ટરની હાજરીનો અહેસાસ કરાવતો રમુજી “સ્પર્શ” પણ છે.

હિન્દી ફિલ્મોમાં ઘણા સંગીતકારો “અનસંગ હીરોઝ” રહ્યા છે, એમાં આ સંગીતકાર રાજકમલ. ‘લેકિન’ અને ‘માયા મેમસાબ’ જેવી ફિલ્મો ( અને બે વગદાર બહેનો છતાં) છતાં હૃદયનાથ મંગેશકર સાંભળવા ના મળે ખાસ…તો ‘સાંવરિયા’ અને ‘મિર્ચ’ ( તથા લક્ષ્મીકાંત-પ્યારેલાલ કનેક્શન ) છતાં મોન્ટી શર્મા ક્યાંક ખોવાઈ જાય ! નિખિલ-વિનય ( ચોર ઔર ચાંદ) કે નરેશ શર્મા (મૈના) કે ભાસ્કર ચંદાવરકર (નરગીસ) ક્યાં પછીથી સાંભળવા મળ્યું ? અરે જયદેવ કે ખય્યામને કોણ સાંભળે છે ? ભારતીયતાની લાંબીપહોળીઉંચી વાતો કરનારી આપણી પ્રજાને અસલી ભારતીય ફ્લેવર માટે માન તો ઠીક ભાન પણ કદી હોતું નથી. બેક ટુ રાજકમલ. ગુલશનકુમાર વેવમાં પાછળથી એમને ‘સાઝ’ જેવી ફિલ્મોમાં તક મળી બાકી ૨૦૦૫માં મરહૂમ થયેલા આ સંગીતકારને આવી ઉમદા તર્જ બનાવવા બદલ તો લોકો યાદ રાખે એમ નથી આપણે ત્યાં, પણ બી.આર.ચોપરાની ‘મહાભારત’ના સંગીતકાર તરીકે યાદ કરે એ ય ઘણું છે !

એની વે, આ રચના તો ઠુમરીઓની માફક રોમેન્ટિક શૃંગારથી છલોછલ છે, ઇન્ટરનેટ કે કોઈ પુસ્તકમાં ય આ ગીત આખું સાચું અર્થ સહીત નથી. પણ રીડરબિરાદરના દરબારમાં અહી આ નજરાણું અર્પણ છે. પહેલા શબ્દો વાંચો..પછી એક વાર આંખ મીંચી સોન્ગાસ્વાદ કાનોથી માણો..અને પછી એનો વિનોદ નાગપાલ- દિપ્તી નવલના ભાવપ્રદર્શનથી છલોછલ વિડીયો જુઓ.. 🙂

सा नि रे सा…
सा रे गा मा पा ध नि सा
सा नि धा पा मा गा रे सा
सा नि रे सा..

सा नि रे सा
सा रे गा मा पा धा नि सा
सा नि धा पा मा गा रे सा
सा नि रे सा..

काली घोड़ी द्वार खड़ी…खड़ी रे

मूँग (લાલ પથ્થર જડેલ ઘરેણા) से मोरी माँग भारी
बरजोरी (જોર કરી) सैयाँ ले जावे
तक़ित (આશ્ચર્યચકિત થઇ જોતી રહી) भई सगरी नगरी (આખું શહેર)….ताता धा..

काली घोड़ी द्वार खड़ी…खड़ी रे

भीड़ के बीच अकेले मितवा
जंगल बीच महेक गये फुलवा
कौन ए ठगवा बैयाँ धरी
तक़ित भई सगरी नगरी….ताता धा..

बाबा के द्वारे भेजे हरकारे (ટપાલી)
अम्मा को मीठी बतियां (વાતો) समजारे
चितवन (ચિત્ત) से मोको (મને) हरी (હરણ કર્યું, છીનવી લીધી)
तक़ित भई सगरी नगरी….ताता धा..

सा गा मा धा नि
सा धा नि मा धामा गा सा
सा गा मा धा नि सा
सा निधा मा गा सा
नि सा गा मा धा नि
नि धा मा गा सा नि
सा रे सा गा मा सा
मा धा नि सा गा मा
मा धा नि सा रे सा
मा धा नि सा रे सा

काली घोड़ी पे गोरा सैयाँ चमके
सैयाँ चमके
चमक चमक चमके
काली घोड़ी पे गोरा सैयाँ चमके
कजरारे (કાજળ જેવા કાળા) मेखा में बीजूरी (વીજળી) दमके
सुध बुध बिसर गयी हमरी
बरजोरी सैयाँ ले जावे
तक़ित भई सगरी नगरी….ताता धा…

काली घोड़ी दौड़ पड़ी

लाज (શરમ) चुनरिया उड़ उड़ जावे
अंग अंग की रंग रचाए (અંગે અંગ મળી- એકબીજામાં ગુથાઈને )
उनके कंधे लट बिखरी

काली घोड़ी दौड़ पड़ी

તો પિયુ-પિયાની ખટ્ટીમીઠી નોંકઝોંકમાં વહેવા લાગો મિતવા…

 
24 ટિપ્પણીઓ

Posted by on એપ્રિલ 8, 2013 in art & literature, cinema, heritage, india

 

હર તરફ, હર જગહ, હર કહીં પે હૈ; હાં, ઉસી કા નૂર…. રોશની કા કોઇ દરિયા તો હૈ; હાં, કહીં પે જરૂર !


pi 3
તો આ વખતે એકેડેમીએ દગો ના દીધો. દર વખત કરતા ચુસ્ત નોમિનેશન્સ રહ્યા અને દર વખત કરતા તંદુરસ્ત પરિણામો પણ. અપેક્ષા મુજબ. આર્ગો બેસ્ટ ફિલ્મ થઇ અને લાઈફ ઓફ પાઈની નવલકથાને આબેહૂબ સજીવન કરવા માટે એને શ્વસી ગયેલા વિઝ્યુઅલ વિઝાર્ડ  દિગ્દર્શક એંગ લી બેસ્ટ ડાયરેક્ટર. આર્ગો પરનો લેખ સ્પોઈલર્સથી ભરવો પડે ને એ વળી ભારતમાં કોઈએ ભાગ્યે જ જોઈ હોય એટલે લખ્યો નહિ. પણ લાઈફ ઓફ પાઈ તો ભારતમાં મેગાહીટ નિવડેલી. એનો લેખ મેં જે લખેલો મારી કોલમમાં, એ અહીં મુકું છું. 

લાઈફ ઓફ પાઈ કેવળ એક કિતાબ કે ફિલ્મ નથી. એમાં અનહદનો અનાગત નાદ સ્પષ્ટ સંભળાય છે. એ એક અર્થમાં “લાઈફ ઓફ જય” પણ છે. આ લેખમાં મેં જે લખવા ધારેલું એનો કેવળ ત્રીજો ભાગ જ સમજી વિચારીને મુકેલો. બાકીનાનો હજુ સમય નથી આવ્યો. આટલું પચે તો ય ઘણું છે. પણ એટલું કહું છું કે આ બધા વિચારો વહેંચવા માટે લાઈફ ઓફ પાઈ એક નિમિત્ત છે. એ શુદ્ધ ભારતીય તત્વદર્શનનું સર્જન છે. ( જે હાકલાપડકારાના સંકુચિત અને ધાર્મિક હિન્દુત્વમાં ક્યાંય ખોવાઈ ગયું છે ) અને જેની ભીતરની આંખ થોડીકે ય ખુલી હોય એ જ એમાં નિહાળી શકે તેમ છે. 

આ લેખ ફિલ્મેં ફરી ગાઢ કરેલી અંતરની અનુભૂતિનો અણસાર છે, ગેબના ગૂઢ સંગીતનો એમાં ક્યાંક પુરેપૂરો વર્ણવી ના શકાય ( પણ અનુભવી શકાય ) એવો તાર છે. એંગ લી સિવાયના કોઈ વેસ્ટર્ન સર્જકને કસોટીમાં મુકાવું પડ્યું હોત ભારતમાંથી કેનેડિયન યાન માર્ટેલને સૂઝેલી કથાના રૂપાંતર માટે.

કેટલી વાર ઓસ્કારના સતેજ પર બેસ્ટ ડાયરેક્ટરની સ્પીચનો અંત ભારતના હિન્દી નમસ્તે થી આવ્યો હશે ? પહેલી વાર આ થયું ! થેન્ક્સ એંગ લી. મુક્ત પારદર્શતાને લીધે પરદેશીઓ એ પામી જશે , જે  બંધન અને દંભને લીધે પાસે હોવા છતાં ભારત ખોઈ રહ્યું છે !

જીવન, મૃત્યુ, ઇશ્વર અને સંઘર્ષની એક આધુનિક સર્જનાત્મક ગાથામાંથી ઉકેલાય છે સૃષ્ટિના સનાતન રહસ્યો!


pi 2

‘શ્રદ્ધા એવું ઘર છે, જેમાં અવનવા અનેક ઓરડાઓ મોજૂદ છે.’

‘પણ શંકાનું એમાં કોઇ સ્થાન નથી હોતું, ખરૂંને?’

‘અરે, દરેક માળે એની તો જગ્યા હોય છે. સંશય તો જરૃરી છે, એ શ્રદ્ધાને મજબૂત કરે છે. જયાં સુધી કસોટીએ ન ચડે ત્યાં સુધી શ્રદ્ધાની તાકાત આપણને પૂરી ઓળખાતી નથી!’

આ સંવાદ આવતા વર્ષે ઓસ્કારની રેસમાં ફ્રન્ટરનર નીવડવાની છે, એવી તાઇવાનના દિગ્દર્શક એંગ લીની અદ્દભૂત ફિલ્મ ‘લાઇફ ઓફ પાઇ’નો છે. ૧૦ વરસ પહેલાં જ સાહિત્યનું નોબેલ પછીનું પ્રતિષ્ઠિત ગણાતું બૂકર પ્રાઇઝ જીતનારી નોવેલનું એ આબેહૂબ ફિલ્મી એડોપ્શન છે! યુવાન કેનેડિયન લેખક યાન માર્ટેલે આ કથા ભારતીય પરિવારમાં સેટ કરી છે, કારણ કે એક બ્રાઝિલિયન કથામાંથી નાવડીમાં પ્રાણી સાથે રહેતા સર્વાઇવરનો આઇડિયા જડયા પછી આ કથાનું પોત એમને દિશાહીન અવસ્થામાં દુનિયામાં રઝળપાટ કરતા હતા, ત્યારે ભારતમાં માથેરાન મુકામે સૂઝયું હતું! કેવળ પૂર્વેનો જ દિગ્દર્શક ન્યાય આપી શકે, એવી આ કહાની હાડોહાડ ભારતીય છે. એના પાને પાને (અને ફિલ્મની ફ્રેમે ફ્રેમે) ઉપનિષદોના મંત્રોચ્ચાર સાંભળી શકાય છે. ટીવી ચેનલો પર ફિલસૂફીના ફોતરાં ઠાલવતા ગોખણિયા ગુરૃઓના ઉલટાપુલટા ઉપદેશને બદલે અહીં સોલિડ સત્ય છે. વાંચતા-જોતાંવેંત ખબર પડી જાય કે એનો સર્જક ફકત લેખક નથી ‘એ કશુંક ભાળી ગયો છે, કશુંક પામી ગયો છે!’

એટલે ‘લાઇફ ઓફ પાઇ’ ઇશાવાશ્યમ ઇદમ સર્વમ ની માનવની પ્રકૃતિ સાથે સંવાદિતા (હાર્મની)ના મધુર સૂર રણઝણાવતી મહાગાથા છે. મહાન કળાઓ માટે અનિવાર્ય ગણાય, એવી એ મલ્ટીલેયર્ડ છે, જેમાં સીધી સાદી લાગતી વાર્તાના આપણી આસપાસની અજાયબ સૃષ્ટિ જેવા અનેક પડ ધીરે ધીરે એનો ભાવક જો સંવેદનશીલ અને સર્જકમિજાજ હોય, તો ખુલે છે. એક તરફથી એ માણસના સાહસની, જીવનના પડકારો સામે હાર માન્યા વિના ઝઝુમવાની જીજીવિષાની સુપર્બ ‘સ્ટોરી ઓફ સર્વાઇવલ’ છે. મોટિવેશનલ મેજીકથી ભરપૂર! પણ સાથોસાથ આ જ સંજોગોના તોફાની મોજાંઓ વચ્ચે બાવડાં ફુલાવીને નાવડી હુંકારવાનું જોર કરતી વખતે, પાર ઉતારવા માટે સુકાન હરિને હાથ સોંપી દેવાની, અર્જુનના ગાંડીવટંકાર માટે રથના સારથી શ્રીકૃષ્ણને બનાવવાની, પરમ શ્રદ્ધા અને બિનશરતી સમર્પણની, એ આધ્યાત્મિક દિવ્યજયોતિ છે – જેના અભયનું અજવાળું માણસને કાતિલ કટોકટીમાં માર્ગ બતાવે છે, જીવન-મૃત્યુ વિશેના કેટલાક અઘરા કોયડાઓનો સહજ અને સરળ ઉકેલ આપે છે!

અને ‘થેયસ’ (આનાતોલ ફ્રાન્સ) કે સિદ્ધાર્થ (હરમાન હેસ) કે જીન ક્રિસ્તોફ (રોમાં રોલા) કે ઓલ્ડ મેન એન્ડ ધ સી (અર્નેસ્ટ હેમિંગ્વે) કે કોન-ટિકી (થોર હાયરડાલ) કે મોબી ડિક (હરમાન મેલવિલ)ની કલાસિક સ્મૃતિઓને એકસાથે તાજી કરી આપતી ‘લાઇફ ઓફ પાઇ’ ટ્રિબ્યુટ ટુ ક્રિએટિવિટી એન્ડ ઇમેજીનેશન છે. વાસ્તવની વેદનાના ઉકાળામાંથી નીપજતી કલ્પનાનો કમાલ સ્વાદ! પાઇ પટેલ લેખકને કહે છે, એમ આપણે બધા વિષ્ણુના સપનાનો જ હિસ્સો છીએ!

જી હા, પડદા પર ફિલ્મ નિહાળતી વખતે આપણે એવું માનીએ છીએ કે આ રિયાલિટી નથી. છતાં થોડી ક્ષણો માટે એમાં એકરૂપ થઇને ખોવાઇ જઇએ છીએ. પાત્રોના દુઃખે દુઃખી અને સુખે સુખી થઇ શકીએ છીએ… અને ફરી આપણી જીંદગીમાં ગોઠવાઇ જઇએ છીએ.

વેલ, એ જીંદગી રિયાલિટી છે? કે પછી ફકત રિલેટીવિટી જ છે! જેને આપણે હકીકત કહીએ છીએ એ ય દ્રષ્ટિકોણ જ છે ને! યાન માર્ટેલે એક મુલાકાતમાં કહેલું કે ‘રિયાલિટી ઇઝ ઇન્ટરપ્રિટેશન. વી કો-ક્રિએટ ઇટ’ મતલબ, વાસ્તવ મોટેભાગે તો આપણું આપણને થયેલા અનુભવોનું અર્થઘટન છે જયારે આપણે મૂડમાં હોઇએ, પગારમાં અણધાર્યો વધારો હોય, પ્રિયજનની ચુંબનની ભીનાશ હોઠ પર તાજી હોય, ચૂંટણીમાં ચકચકિત વિજય હોય, અચાનક રાતની રસોઇમાંથી છુટ્ટી હોય ત્યારે દુનિયા હસીનરંગીન લાગે અને મૂડ ઓફ હોય, કોર્ટ- હોસ્પિટલની દોડાદોડીના ચક્કર હોય, નવી તકની તલાશ હોય, પાછલા પ્રોજેકટસ ફલોપ હોય, નણંદનું કાળજે લાગેલું મહેણું હોય ત્યારે દુનિયા સાક્ષાત નરક જેવી લાગે છે. દૂરની સોસાયટીમાં આવેલું મકાન કોઇ મુલાકાતીને શાંત અને કોઇ વિઝિટરને બોરિંગ લાગી શકે છે. જૈસી જીસ કી સોચ્ચ!

જીવનની બધી ઘટનાઓ આપણે પસંદ કરી શકતા નથી. ત્યાં માણસ રંગમંચની કઠપૂતળી છે. પણ એ ઘટનાઓનું અર્થઘટન એના હાથમાં છે. ત્યાં એ પોતાના કેરેકટરનો ડાયરેકટર છે!

એટલે સ્તો બુદ્ધને, મહાવીરને, મોહમ્મદને, કૃષ્ણને, નાનકને, જીસસને, જરથુષ્ટ્રને, મોઝિસને મૂળ તો પરમ તત્વનો,  મા ઇવા (કર્ટસી : અવતાર)નો, તાઓનો, બ્રહ્મનો, ફોર્સ (કર્ટસીઃ સ્ટાર વોર્સ)નો ચૈતન્યનો એક જ પ્રકાશ દેખાય છે. કોઇ તેજોલેશ્યાની વાત કરે છે તો કોઇ ખુદાઇ નૂરની. કોઇ લીડ કાઇન્ડલી લાઇટ કહે છે તો કોઇ તમસો મા જયોર્તિગમય, કોઇ ઓમ ર્ભૂભૂવસ્વઃ ની પ્રાર્થના કરે છે તો કોઇ અપ્પ દીપો ભવની અહાલેક આપે છે. અખિલ બ્રહ્માંડમાં એક તું શ્રીહરિ, જૂજવા રૃપે અનંત ભાસે!

અનુભૂતિ એક છે, પણ અર્થઘટન અલગ અલગ છે. એમાંથી જ ધર્મો રચાય છે. એમાંથી જ જેમને જે રીતે અનુભૂતિ થઇ એના કર્મકાંડનું- જાળું ઉપવાસથી નમાઝ, માળાથી બ્રહ્મચર્ય, મીણબત્તીથી દીવા, વૃક્ષથી શિખર, શાકાહારથી માંસાહાર જેવા પોતે અર્થઘટન કરેલા બેકગ્રાઉન્ડમાં ગોઠવે છે અને દર્શનને બદલે ધર્મનું તત્વ ઘર્ષણ થઇ જાય છે. ખુદમાં ઝાંકવાને બદલે બીજા સાથેની સરખામણી અને સ્પર્ધા થઇ જાય છે.

માટે ઇશ્વરના અસ્તિત્વનો અકળ કોયડો ધર્મોથી ઉકેલાતો નથી, ગૂંચવાય છે. કહેવાતા ધર્મ ઇશ્વર માટે માલિકીભાવ રાખે છે! રોંગ! જે સમગ્ર સચરાચર (હોલ યુનિવર્સ) સાથેના સંપર્કથી જડે છે, એને કેવળ તર્કથી ઓળખવાના પ્રયાસોમાં વિજ્ઞાાનનો વખત પણ વેડફાય છે.

પણ જેમ એક લેખક ઘેર બેસીને અવનવી ફેન્ટેસી રચી કાઢે, અને એમાં આપણે માની શકતા હોઇએ તો આ સૃષ્ટિના સર્જનહારમાં કેમ નહિં? આ શબ્દોમાં સમજાવવું અઘરૃં છે. જેમ જીવનની વ્યાખ્યા કોઇ વિશ્વની સ્પષ્ટ સમજાવી શકતો નથી, પ્રેમમાં તરબોળ હોવા છતાં પ્રેમનું વર્ણન કોઇ પ્રેમી કરી શકતો નથી, એમ જ સાચો આસ્થાવાન આસ્થાને અનુભવી શકે છે, પણ વર્ણવી શકતો નથી. ઈશ્વર તર્કથી નહિ, જીવંત જગતના સંપર્કથી જડે છે!

‘લાઈફ ઓફ પાઈ’ના આખો મેસેજ ફક્ત ત્રણ લીટીમાં એના લેખક યાન માર્ટેલે વર્ણવ્યો હતોઃ ”જીંદગી એક વાર્તા છે. તમે તમારી વાર્તા પસંદ કરી શકો છો. જે વાર્તમાં સર્જકતા અને કલ્પનાશીલતાનું માયાવી આવરણ હોય, એ વાર્તા બેહતર હોય છે!”

આ માયાવી આવરણ એટલે ધર્મ. કર્મથી ધર્મ વચ્ચેનો સંબંધ જોડતી, હિન્દુ-મુસ્લીમ-ખ્રિસ્તી ત્રણ ધર્મોનો પાયો તો એક જ સર્વશક્તિમાન પરમતત્વ સામેના શ્રદ્ધાપૂર્વકના સમર્પણમાં છે, એવું કહેતી આ કૃતિ છે. હિન્દુત્વનું પરમાત્મા અલગ સંચાલક નહિ પણ સ્વયં કણ-કણમાં વસેલી ઊર્જા અને સમયનું રૃપ છે વાળું દર્શન, ખ્રિસ્તી ધર્મની પ્રેમ અને પીડા (સફરિંગ)માંથી પસાર થઈ શુદ્ધ થવાનું વર્તન, અને ઈસ્લામનું સકળ બ્રહ્માંડની સામે ઝૂકીને એની મરજીનો કોઈ શરત વિના સ્વીકાર કરીને જીવવાનું ચિંતન ત્રણેનો ત્રિવેણી સંગમ એટલે કથાનાયક પાઈ પટેલ.

* * *

૨૦૦૧માં બહાર પડેલી નવલકથા અને એક મહિનાથી ભારતમાં સૂરજ શર્મા, ઈરફાન, તબૂને લીધે પોતીકી બનીને ધૂમ મચાવતી ફિલ્મને લીધે લાઈફ ઓફ પાઈનો કથાસાર હવે જાણીતો જ હોવાનો.

શિકારીનું ભૂલથી નામ ધારણ કરેલા રિચાર્ડ પારકર નામના કદાવર વાઘ સામે મુકાબલો કરી અને પછી વાઘ સાથે દરિયાઈ તોફાનો અને ભૂખ, થાક, એકલતાનો મુકાબલો કરી પાઈ અવનવા અનુભવોમાંથી પસાર થાય છે, અને છેલ્લે છે કહાની મેં ટવીસ્ટ. સોરી, કહાની જ એક ટવીસ્ટ છે. સત્ય શું? એ બાબતે પ્રેક્ષક-વાચક કન્ફ્યુઝ થાય છે, લી/માર્ટેલનો માસ્ટરસ્ટોક ઈમેજીનેશનથી ઈશ્વરની ખાલી જગ્યા પૂરવાનો છે!

* * *

પાઈનો બે જાપાનીઝો બચ્યા બાદ ઈન્ટરવ્યૂ લે છે ત્યારે (શેષશાયી વિષ્ણુના આકારના) માણસખાઉં ટાપુનું વર્ણન સાંભળીને એ લોકો ચોંકીને કહે છે કે ”આવા કોઈ ટાપુનું અસ્તિત્વ જ નથી” એટલે પાઈ કહે છે ”કારણ કે, તમે એના વિશે સાંભળ્યું નથી!” આ પ્યોર રેશનલ એપ્રોચની મર્યાદા છે. જે એને દેખાય- સંભળાય- પરખાય નહિ એનો એમાં સ્પષ્ટ ઈન્કાર છે. પણ આપણી આસપાસ કેટલીયે એવી બાબતો છે, જેનો તાગ અકળ છે. ફેકટર એક્સ. માણસના શરીરથી આકાશગંગા સુધી! અહીંથી શ્રદ્ધાનું ક્ષેત્ર શરૃ થાય છે. ‘ગોડ’ એક શોર્ટહેન્ડ છે, ભૌતિક પદાર્થની નજરે માપી ન શકાય એવા નિર્ણાયક પ્રવાહનું!

પાઈ કંઈ એટલે જ વિજ્ઞાાનનો વિરોધ નથી. વિજ્ઞાાન પણ સત્યની શોધ અને કાર્યકારણ સંબંધમાં, એના સિદ્ધાંતોમાં શ્રદ્ધા રાખે છે. પાઈ માટે એ ય એક ઈશ્વરદત્ત પગથિયું છે, સમજણના શિખરે પહોંચવાનું! સાયન્સ પાસે સીસ્ટમ છે, લોજીક છે- જે દુનિયા પર કંટ્રોલ કરવા જરૃરી છે. આફતોથી બચવા અનિવાર્ય છે. પાઈ એના પિતાએ અને શિક્ષકોએ આપેલા એ વૈજ્ઞાાનિક જ્ઞાાનનો ઉપયોગ કરીને જ વાઘને કાબૂમાં કરે છે, દરિયા વચ્ચે એકલો ટકે છે.

પણ વિજ્ઞાન રિસોર્સીઝના સોલ્યુશન આપે છે, ટેન્શનના નહિ. આનંદ અને આશા, રૂદન અને હતાશા એના ક્ષેત્રો નથી. બ્રહ્માંડનું પુરું અને સાચું ચિત્ર મેળવવા એમાં તાળો મેળવવાની ખૂટતી રકમ ઉમેરવી પડે તેમ છે, જે કશુંક મિસ્ટિક, અતાર્કિક, ગળે ન ઉતરે એવું છે. એ છે ઈશ્વર! ઈરરેશનલ એડેડ ટુ રેશનલ કમ્પલીટસ ધ યુનિવર્સ!

માટે જ કથાનાયકનું નામ અહીં રસપ્રદ છે. પાઈ. બધા નામો સિમ્બોલિક છે. (પાઈની દીકરીનું નામ ઉષા, પિતાનું નામ સંતોષ છે!) પાઈનું મૂળ નામ ફ્રેન્ચ ‘પિસિંગ’ છે, જે સ્વીમિંગ પુલનું નામ છે, જેનો માયથોલોજીકલ અર્થ છે- સુંદર દેવતાઓ નહાતા હોય એ હોજ! પાઈના જન્મથી જ જળ સાથેની એની ઘાત અને જોડાણ જાણે નક્કી છે. સાયન્ટિફિક રીતે પણ માનવશરીરમાં ત્રણ ચતુર્થાંશથી વધુ બહુમતી પાણીની છે. એટલે આપણી અંદર દરિયાનો અંશ છે. પણ દરિયો એટલે નથી કે આપણું પાણી લિમિટેડ છે, માપી શકાય તેમ છે. જ્યારે સમંદરનું પાણી અનંત છે, અગાધ છે. પાઈ દરિયા વચ્ચે છે, ત્યારે માત્ર દેહ જ એના અને સમુદ્રના પાણી વચ્ચેનું આવરણ છે.

આવું જ ઈશ્વરનું છે! આપણી જ અંદર એનો અંશ છે. એ અલગ નથી. એ શક્તિ અનંત બને ત્યારે માનવીય મટી, દેવતાઈ બને છે. દેહનું આવરણ મટે તો પાણી પાણી સાથે એકાકાર થવાનું જ છે! એ અનંત આકાશ, અફાટ સમુદ્ર એટલે માપી ન શકાય તેવા ઈરરેશનલ ઈશ્વર!

એટલે જ પિસિંગ પટેલનું બીજું નામ પાઈ છે. ગણિતમાં પાઈ ઈન્ટરેસ્ટિંગ આંકડો છે. એ ગ્રીક ફિગર ‘ઈરરેશનલ નંબર’ (અતાર્કિક સંખ્યા) ગણાય છે, પણ એનો સમીકરણમાં ઉપયોગ કરી રેશનલ પરિણામો મેળવી શકાય છે! વળી ૩.૧૪થી ટૂંકો થતો એ આંકડો વાસ્તવમાં લોબોલચ, અનંત છે. દશાંશ પછીના એના આંકડા યાદ રાખવામાં માનવમગજની મર્યાદા આવી જાય! અને પાઈની મદદથી વર્તુળનું (સર્કલ ઓફ લાઈફ?) માપ કાઢી શકાય!

ઈશ્વર પણ પૂરી દિમાગથી ન મળે એવો ઈરરેશનલ એન્ટીટી છે. ઈશ્વર તો માત્ર સરળતાથી સમજવાનું નામ છે. બાકી એ છે અગાધ અલૌકિક મહાશક્તિ. સાયન્સ માને છે, વિશ્વમાં એક વ્યવસ્થા- ઓર્ડર છે, જેની ખોજ કરતા રહેવાની છે. સ્પિરિચ્યુઆલિટી માટે વિશ્વ એક કેઓસ અંધાધૂંધી છે- જેમાં સમજવાનું નથી, પણ માનવાનું છે. અને આ બધામાં ધર્મગ્રંથો બહુ કામમાં આવતા નથી. ગીતા, બાઈબલ, કુરાનના પાઠ કર્યે ભગવાન સુધી પહોંચાતું નથી. નરસિંહ મહેતા જેવા કદી ગુજરાતની બહાર ન નીકળનારા ૫૦૦ વર્ષ પહેલા કહી ગયા… ‘ગ્રંથે ગરબડ કરી, વાત ન ખરી કરી… સૃષ્ટિ મંડાણ છે સર્વ એણી પરે… જોગી જોગંદરા કો’ક જાણે!’

જે ઝૂકે છે, એ જ આ યાત્રામાં ઉપર ઉઠે છે! દરેક ધર્મ પાસે માન્યામાં ન આવે તો ય આકર્ષક લાગે એવી અદભુત કહાનીઓ ઈશ્વરની છે એને ભેદીને એના સત્ય, એના પ્રકાશને પામવાનો છે. કર્મકાંડો એમાં ક્યાંક મદદરૃપ થાય, જેમ કે દરિયાનું એકાંત ભાંગવા પાઈ પ્રાર્થના, બંદગી બધું જ કરે છે. એ રીતે પોતાની જાતને એક નિયમમાં બાંધે છે – જસ્ટ ઈશ્વરની હાજરી પોતાને યાદ દેવડાવવા, પણ એટલા માત્રથી ચમત્કાર થતાં નથી.

ચમત્કાર (જો માનો તો, નહિ તો યોગાનુયોગ!) ત્યારે થાય છે, જ્યારે પાઈ ફરિયાદ નથી કરતો, કેવળ સુખ નથી માંગતો- બસ, ‘હરિ તું કરે તે ખરી’ના અભિગમથી કોઈ અજંપા વિના શરણે થઈ જાય છે. ક્રાઈસ્ટની માફક સફરિંગ- પીડામાં ય એને પરમાત્માની લીલા દેખાય છે. જો ઈશ્વર છે તો બધું કેમ સારું નથી થઈ જતું એવી ઘેલી દલીલો કરનારા વિશ્વભરના દુખો અને વેદનાઓનો હવાલો આપે છે. પણ ઈશ્વર કોઈ ફેકટરીનો બોસ નથી. સંસાર ડિવાઈન ડિઝાઈન સાથે ઓટોપાયલોટ પર ચાલે છે, જેમાં નિર્ણયોથી અને કર્મોથી દિશા અને દશા પલટાવી વિકાસ પામવાની છૂટ છે.

યાન માર્ટેલ લખે છે- દુર્દશામાં વધારે પડતી આશા રાખવી અને કામ ઓછું કરવું એ જોખમી છે! પુરું પેશન રાખો કામ બાબતે, બસ પરિણામ બાબતે ડિટેચ્ડ રહો! એમાં ખુદનો નહિ, ખુદાનો ભરોસો રાખો! દુખ અને પીડા પણ ઈશ્વરનું નિર્માણ છે. તર્ક અસ્તિત્વ ટકાવવા માટે જરૃરી છે, પણ અસ્તિત્વ પામવા માટે નહિ! જીવનના તોફાનો પણ ઈશ્વરની કૃપા છે, જે તમને મેચ્યોર બનાવે છે, ઘડતર કરે છે. તમારી ખૂબી-ખામીઓની ઓળખ કરાવે છે. મુસીબતો ઈશ્વરની ગેરહાજરીનો અહેસાસ કરાવતી નથી, એ ઈશ્વરથી વધુ નજીક આવવાની તક આપે છે. જેમાં એ સ્વયમ તમારી પીડાનો ભાગીદાર બને છે, અને તમારા એની સાથેના કનેકશનની જગ્યા ખુલે છે! જે હવા પ્રાણ ટકાવે છે, એ જ પ્રાણઘાતક ઈન્ફેકશન આપે છે. એમ તોફાનોમાં પણ ઈશ્વરનું સૌંદર્ય હોય છે, અને સુંદરતામાં પણ તોફાન!

એટલે જ પાઈ સાથે રિચાર્ડ પારકર છે. એક વાઘ. જે પ્રતીક છે, માણસમાં જ છુપાયેલા આક્રમકતા અને હિંસાના એનિમલ ઈન્સ્ટિંક્ટનું! જે એકલતા અને આફતોમાં વિકરાળ સ્વરૃપે બહાર પ્રગટ થાય છે! જ્યાં ઉપરછલ્લી ફોર્માલિટી ખરી પડે છે. માણસ પશુ બને છે, જીવવા માટે! અને બીજાનો શિકાર કરવા પ્રેરાય છે. આપણી અંદરના આ જાનવરથી ડરવાને બદલે એને કાબૂમાં લેતા શીખવાનું છે. ઈશ્વર માટે બહાર દલીલો કે તમાશા કરવાના નથી, અંદરના આ મહાસંગ્રામને જીતી એના સુધી પહોંચવાનું છે.

યુ નો ?,૧૮૮૪માં મિગ્નોરેટ્ટે શિપમાંથી બચેલા ૪ લોકોમાં એક રિચાર્ડ પારકર નામનો છોકરો હતો, જેને અન્ય ત્રણે ખાવા માટે મારી નાખ્યો હતો! એડગર એલન પોની વિખ્યાત નવલકથા  ‘આર્થર પીમ’ (૧૮૩૮)માં એવો જ અંજામ પાર્કર નામના ખલાસીનો હતો ! આ કહાનીમાં દરેક નામની પાછળ પણ એક કહાની છે !

અને આ રિચાર્ડ પારકર આપણી જ અંદરની તાકાત, ક્રોધ, પશુતા, ક્રૂરતા, ભવ્યતા, શિકારનું બીજું નામ છે! અને ઈશ્વરની હાજરીનો અહેસાસ. જેના મૌન ટેકાથી યાત્રા પસાર કરી શકાય છે!

યસ, કોઈ તો હૈ, જીસ કે આગે હૈ આદમી મજબૂર… કોઈ તો હૈ જો કરતા હૈ મુશ્કિલ હમારી દૂર!

ફાસ્ટ ફોરવર્ડ

જીવન એટલે એક પછી એક બધું છોડતા જવાની કળા !….. દરેક દેશમાં ફરો ; તો અલગ-અલગ સ્ટેજ પર ભજવાતું એક જ નાટક!

(યાન માર્ટેલ)

 
25 ટિપ્પણીઓ

Posted by on ફેબ્રુવારી 25, 2013 in cinema, heritage, india, philosophy, religion

 

મંઝર, મઝાર, મિર્ઝા…..

gaalib

કાસિદ કે આતે આતે ખત ઇક ઔર લિખ રખું
કિ મૈં જાનતા હું, વો જો લિખેંગે જવાબ મેં !

( પ્રિયજનનો સંદેશ લઈને આવતો મેસેન્જર કે મેસેજ  આવે એ પહેલા નવો પત્ર કે મેઈલ  લખીને તૈયાર રાખું, કારણ કે જવાબમાં એ શું લખશે એ તો મને રજેરજની ખબર છે, એવો હું એમની મહોબ્બતમાં ગળાબૂડ છું ! )

૨૧૫ વર્ષ.

એકમેવ. અજોડ. અદ્વિતીય. અનન્ય…આ તમામ વિશેષણોની સાપેક્ષે લઇ શકાય એવું એક નામ :  મિર્ઝા ગાલિબ. ૧૭૯૭ની ૨૭ ડિસેમ્બરે જન્મેલી આ ટાવરીંગ ટેલન્ટ કોઈ પણ એન્ગલથી એની સાથે જ બર્થ ડેટ શેર કરતા સલમાન ખાનથી પણ વધુ ફેન ફોલોઈંગ મેળવવા દરજ્જેદાર છે. ટાગોર, ગાલિબ, હુસેન, ઓશો, કબીર…આ પાંચ દાઢીઓ ભારત સાંસ્કૃતિક ખુશ્બૂનું પંચામૃત છે !

કમબખ્ત મિયાં ગાલિબ…… ટીન એજમાં જ પપ્પાના પ્રતાપે એમનો દીવાન વંચાઈ ગયા પછી અડદિયો ખાધા પછીની કોફી મોળી લાગે, એમ બહુ વખણાતી કે ગવાતી અમુક શાયરીઓ પણ ફિક્કી જ લાગે છે, તાઉમ્ર ..આજીવન ! ગાલિબ એટલે શહેનશાહે શાયરી. ધ અલ્ટીમેટ. નરસિંહ મહેતાની જેમ પેલે પાર કશુંક ભાળી ગયેલો ઈશ્કમસ્ત મૌલા. આગઝરતા કટાક્ષના તણખા વેરતી ભાષા અને નાભિમાંથી ઉઠેલી પીડાની કાળી ચીસ. બે પંક્તિઓમાં આખી નવલકથા કહેવાનું જૌહર અને હુનર રાખનાર આદમી.

વાંચીએ તો લાગે કે આદમી નહિ પાંખો વિના ફરતો ફિરસ્તો હોવો જોઈએ, જેના કદમ ચૂમીને ત્યારના દિલ્હીની ધૂળ સોનેરી બની ગઈ હશે અને વાંચીને આજે ય દિલમાં હીરા મઢાઈ જાય છે. શું કસબ, શું કમાલ ! ૧૬ વરસ પહેલા લેખનની શરૂઆતમાં જ એમના પર ખૂન નીચોવીને લખ્યું એ આજે સોલ્ડ આઉટ અને હવે સંવર્ધિત આવૃત્તિ રૂપે ફરી આવનારા મારા પુસ્તક ” સાહિત્ય અને સિનેમા”માં વાંચવા મળશે. એટલે આજે એમના પર કશું લખવું નથી, પણ એમને સજદો કરવો છે. પાનની દુકાને ઉભેલા આશિક આવારાઓની ચિઠ્ઠીબાજી કે ચોકોચિપ્સ આઈસ્ક્રીમ ખાતાં થતી એસ.એમ.એસ.બાજીની ડાયરીછાપ શાયરીઓ માટે ગાલિબ નથી. એ ખરા અર્થમાં  શેર કહે છે. દહાડતો , ગરજતો, ધ્રુજાવતો બબ્બર શેર!

વર્ષોની તમન્ના બાદ આ વર્ષના શિયાળે દિલ્હીના આંતરરાષ્ટ્રીય બુક ફેરની મુલાકાત દરમિયાન દોસ્તો સાથે ગાલિબની મજાર પર જવાનું થયું. એક જમાનામાં મૂતરડીમાં ફેરવાઈ ગયેલી જગ્યા આજે મીડિયા અને ચાહકોના હોબાળા પછી જરાક વ્યવસ્થિત થઇ છે. ઇલાકો ગીચ, ગરીબ ને ગંદો છે પણ અમે ગયા ત્યારે મજાર ચોખ્ખી હતી. અને કેમ ના હોય? ત્યાં એવી કોઈ અવરજવર જ નહોતી કે એ બહુ ખરાબ થાય ! મહાન આત્માઓ પેદા કરવાનું વરદાન અને ભૂલી જવાનો શ્રાપ બંને આ દેશના લલાટે લખાયો છે. જો કે બાજુમાં રહેલી સરકારી ઈમારતમાંથી વાજબી ભાવે બે-ત્રણ સરસ પુસ્તક જરૂર મળ્યા. અને મળી યાદો અને ત્યાં મનમાં ગુંજી ઉઠેલા ચંદ અશઆર.

ગાલિબ લોકપ્રિયતા અને ગુણવત્તા, વરસો નહિ, દસકાઓ નહિ, સદીઓ સાથોસાથ હોઈ શકે છે , એનો ટટ્ટાર લહેરાતો ધ્વજ છે. આસમાનની બુલંદીને ચુમતું એક આતિશી નામ, સાગરની ગહેરાઈઓ સુધી ઉછળતું એક ધોધમાર કામ.  એક જીવતી જાગતી હ્યુમન બ્રાન્ડ, જે શાયરી નામના શબ્દનો આજે ય બેન્ચમાર્ક છે, પર્યાય છે. એક નશો છે ખુમારનો , એક નકશો છે બહારનો…સલામ ગાલિબસાહબ, ચમનમેં આપ કિ ફિઝા હી કુછ ઐસી બિખરી હૈ કિ ગુલ તો ખીલતે રહેંગે જઝબાતો ઔર ખયાલાતો કે ! સાકીને કુછ મિલા હી દિયા હૈ શરાબ મેં…

મિર્ઝાની મજાર સામે  ઉપર ફોટોમાં ઝૂકીને માથું ટેકવી ( ક્લિક કરીને ફોટો ક્લોઝ અપમાં નિહાળી શકશો )  આજે ફેસબુક પર મુકેલી એક રચનાની આ ચુનંદા પંક્તિઓ માણો અને ગાલિબ ટકોરાબંધ જીવંત કરનાર નસીર-ગુલઝાર-જગજીતની સિરીયલના આ ચિરંજીવ કૃતિઓમાંથી પ્રતિનિધિ રૂપે બે સૌથી પોપ્યુલર રચનાઓ…

ख़ुदाया जज़्बा-ए-दिल ( मन का भाव ) की मगर तासीर उल्टी है
कि जितना खिंचता हूं और खिंचता जाए है मुझसे…

उधर वह बदगुमानी है, इधर ये नातवानी ( निर्बलता ) है
न पूछा जाये है उससे, न बोला जाये है मुझसे !

हुए हैं पाँव ही पहले नबर्दे-इश्क़ ( प्रेम का संघर्ष )में ज़ख़्मी
न भागा जाये है मुझसे, न ठहरा जाये है मुझसे…!

 
23 ટિપ્પણીઓ

Posted by on ડિસેમ્બર 27, 2012 in art & literature, feelings, heritage, india, travel

 
 
%d bloggers like this: