RSS

Monthly Archives: જુલાઇ 2013

બોઝ-બેઝ

bose1

આજના આ સ્પેકટ્રોમીટરનાં લેખમાં અમર ગોપાલ બોઝ  વિષે વાંચ્યું હશે. ના હોય તો પહેલા એ વાંચી લો, પ્લીઝ.  કારણ કે આ પોસ્ટ એની પુરવણી રૂપે છે.

જેમને સાયન્સ, રિસર્ચ અને એજ્યુકેશનથી મળતી સફળતામાં જેન્યુઈન રસ છે, એમના માટે બોઝબાબુને લગતી થોડી અગત્યની પુરક માહિતી.

* અમર બોઝનું એક જ્ઞાનથી છલોછલ પ્રવચન :  અહીં ક્લિક કરી સાંભળો 

* અમર બોઝનું વધુ એક એવું જ વ્યાખ્યાન :    અહીં ક્લિક કરી સાંભળો

* અમર બોઝના જીવન-‘કવન’ની કહાણી, અહીં વિડીયોબદ્ધ છે : મેઈડ ઓફ ઇન્ડિયા

* અહીં આ પેજ પરની તમામ લિંકસ વન બાય વન વાંચો, અને લાઈવ નિહાળો…વિદેશમાં રોડ પર ખાડા ઓછા હોવાને લીધે અને ભારત જેવા દેશોમાં એ માટે ખર્ચવાના પૈસા ઓછા હોવાને લીધે ઉમદા હોવા છતાં હજુ સાચા ‘રસ્તે’ના ચડેલી અનોખી સસ્પેન્શન સીસ્ટમનો સરળ ચિતાર :  સસ્પેન્સ ઓફ કાર સસ્પેન્શન

*કેવી રીતે કામ કરે છે , બોઝ ૯૦૧ સ્પીકરની અમર ટેકનોલોજી ? : અહીં ક્લિક કરી વાંચો

*કેવી રીતે કામ કરે છે સરાઉન્ડ સાઉન્ડ ? : અહીં ક્લિક કરી વાંચો

*કેવી રીતે કામ કરે છે બોઝ ઓટોમોબાઈલ સાઉન્ડ સીસ્ટમ ? :  અહીં ક્લિક કરી વાંચો

* આ સૌથી અગત્યની લિંક છે, બોઝનું રિસર્ચ એન્ડ ડેવલપમેન્ટ ડીપાર્ટમેન્ટ કેવું હતું ?  : અહીં ક્લિક કરી વાંચો

* અમેરિકન લશ્કરમાં બોઝ સિસ્ટમનું પ્રદાન શું ? : અહીં નિહાળો

* બોનસ :ફિલ્મોના સાઉન્ડ વિષે મસ્ત માહિતી : અહીં ક્લિક કરી વાંચો

અને અમર ગોપાલ બોઝનો એક યાદગાર ઇન્ટરવ્યુ , સાયન્સ મેગેઝીન “ડિસ્કવર”માં ૨૦૦૪માં છપાયેલો :

 

Amar G. Bose, 74, founder, owner, and chairman of the Bose Corporation, rocked the automotive world in August by unveiling a suspension system that could make all others obsolete. It uses computer-controlled electric motors to effectively cancel a road’s bumps and dips, giving occupants a glass-smooth ride. The system, more than two decades in development, is expected to show up on cars within four years. It may seem like an unlikely breakthrough from what many regard as a high-end speaker company, but since its founding in 1964, Bose has conquered science and engineering challenges in a variety of fields. The company, which employs 8,000 people, reflects its maverick founder and offers a unique model for revitalizing American corporate research and development. Bose was a professor of electrical engineering at MIT for 45 years.

Your father was from Calcutta and was a vocal opponent of British rule in India. When did he come to the United States?

B: He arrived at Ellis Island in 1920 with five dollars in his pocket.

Your mother was American. Was your upbringing more Indian or American?

B:  We had a small house in suburban Philadelphia, and Indian people would come stay with us for days, weeks, or months. The food we ate was Indian, and both my mother and father were very deep into the ancient philosophy of India, so it could well have been an Indian household. There were challenges. The prejudice was so bad in the United States at that time that a dark person with a white person would not be served in a restaurant. My father, mother, and I would try it occasionally. We would sit there, and the food would never come. My father would ask for the manager. He would pretend to be an African American because the prejudice was against them, not Indians. He would say in a quiet voice: “I notice that we are good enough to earn money to cook the food, good enough to earn money serving the food, good enough to give our lives in the war for our country. Could you explain to me why it is that we are not good enough to pay money and eat the food?” When he spoke in a quiet voice like that, everyone in the whole restaurant would fall silent, too, and listen to it. Then he would say to my mother and me, “It is time for us to go.”

You admired him?

B: Yes. He lectured from Philadelphia to Washington, D.C., for 15 years for the Indian underground movement, describing the atrocities he had seen under British rule in India that were not unlike those in Nazi Germany.

When did you get into electronics?

B: I joined the Boy Scouts when I was 12. One of the other scouts had a radio transmitter. I learned that if I correlated the parts in the transmitter with a diagram, I could learn to read schematic drawings. At 13, I realized that I could fix anything electronic. It was amazing, I could just do it. I started a business repairing radios. It grew to be one of the largest in Philadelphia.

When you went to MIT to study electrical engineering in 1947, what was your goal?

B: I really wanted to do research. That has never changed.

When did you get into acoustics and speaker design?

B: I had studied violin from age 7 to 14. I loved music, and in my ninth year at MIT, I decided to buy a hi-fi set. I figured that all I needed to do was look at the specifications. So I bought what looked like the best one, turned it on, and turned it off in five minutes, the sound was so poor. I was so curious to find out why. In the spring of 1956, I went to India to teach on a Fulbright scholarship, and I read about acoustics at night. In a concert hall, only a tiny bit of the sound comes to you directly; most of it arrives after many reflections from the surfaces of the room. Only about 2 percent of the sound is absorbed with each reflection, so there are many, many reflections. Yet people had been designing loudspeakers that only radiate forward. We did experiments with the Boston Symphony for many years where we measured the angles of incidence of sound arriving at the ears of the audience, then took the measurements back to MIT and analyzed them.

When you started your company in 1964, was your intention to do research?

B: Yes. That’s still the case. One hundred percent of our earnings are reinvested in the company, and a great deal of that goes to research.

Did you have lean times because of that commitment?

B: Sure. There were a couple of times when we were within two weeks of being nonexistent. We passed narrowly over the fire.

Couldn’t you have survived by going public?

B: Yes, but that would have destroyed everything.

You would rather have let the company die than go public?

B: Yes. There was a time when I was wondering about this business of going public, so I visited about a half-dozen companies in the Boston area, all of them formed by MIT faculty and all had gone public. Every one of those CEOs said: “If only we had known the consequences, we never would have gone public. We are spending two-thirds of our time on image building to keep the stock price up.”

Are you the sole owner?

B: Well, I own the vast majority.

So you can set any research goal you choose?

B: Yes. I formed this company solely for the excitement of doing really unique research.

Talk about your nonaudio research.

B: Well, one was cold fusion. Martin Fleischmann and Stanley Pons came out with this result [that power-producing atomic fusion reactions could occur at subthermonuclear temperatures] in 1989. I went to a conference at MIT where the chemists and the physicists were literally shouting at one another about it. I said, by God, I am going to assemble a team and find out if this exists or not. We worked for two years. We spent a year simply perfecting measuring systems. Then we repeated experiments that had been done by others. We verified an experiment similar to that of Fleischmann and Pons and were about to break out the champagne bottles. But then one of our team members checked a recombinant [chemical] reaction that had been regarded by everyone else as negligible in this type of experiment. Bang, there was the energy. Take that out and all of the experiments came to zero. The paper we produced had a significant impact.

But this yielded nothing to the Bose Corporation’s bottom line?

B: That’s right [laughs]. But it was interesting.

What about other research?

B: It used to be that the systems that amplified audio signals or converted power were very inefficient. I got interested because one day in 1960 I was lying on my couch, and there was a 100-watt stereo amplifier near my head, and it was pouring out huge quantities of heat. I thought, my God,

isn’t there a way to design an amplifier that does not boil you when you listen to it? That heat was a result of inefficiency. We came up with a technology that can bring efficiencies into the 90 percent range. All military and most commercial aircraft use our designs that process power from jet engines.

What about the auto-suspension research?

B: All of the other attempts to look at an automotive suspension focused on the hardware first—for example, how do you optimize the performance of a hydraulic system? We did it differently. We chose to determine mathematically the best that a system’s performance could be. Only then did we embark on a search for how to do it. We looked at all of the other technologies that were and are available, and the only way to do it was electromagnetically, the linear-motor approach.

It wasn’t easy, was it?

B: No, we spent 24 years on this project.

There aren’t many companies that would invest 24 years on any project.

B: Research in this country is going down. Prior to World War II, the United States was rather poor in research; that’s why radar was invented in England and Germany. We learned the value of research in World War II. But today the quickest way to save your bottom line is to cut off research. In the automobile industry, for example, the average CEO’s tenure is just 4.7 years, so the money you spend on research won’t help while you are CEO. That’s why there is great pressure to do something that will sell now, but on a national basis this kind of ethic is very dangerous.

Do you feel that you, personally, are as creative as you’ve ever been?

B: Yes, it is still what I love. The excitement level for me working on projects is really not a bit different from when I was 26.

You are 74. What will ultimately happen to the company?

B: I’m forming a charitable institution for education. At MIT, I had the good fortune for seven years to teach network theory, which is basic to many disciplines, to one-third of the undergraduate student body. It was an experiment to see how high we could bring their level of understanding, and it exceeded all of my expectations. I hope that the institution will succeed in maximizing students’ potential in the same way. I will give all of my stock to this institution. It will own the Bose Corporation and be funded by the Bose Corporation.

bose2

 
 

રાંઝણા – 2

ગયા વખતે આ પોસ્ટમાં  તમે રાંઝણા ફિલ્મ પર મેં લખેલા લેખનો પહેલો ભાગ વાંચ્યો. પહેલો બ્લોગ પર મુકવો પડ્યો એટલે એટલી પ્રિન્ટ મિસ્ટેક્સ ના હોવા છતાં બીજો ય મુકવાનો જ રહે. હજુ બ્લોગ પર લેખ લખતી વખતે એકઠા થયેલા ડીલીટેડ સીન્સનો એક ટૂંકો ત્રીજો ભાગ મુકવાની ઈચ્છા છે. આફ્ટરઓલ, બિલકુલ સેલેબલ નહિ એવી પેર હોવા છતાં હીટ તો ખરી જ પણ રિલીઝના બે વીક પછી પણ જેની ચર્ચા થતી રહે એવી ઐતિહાસિક અસર છોડતી આ ફિલ્મ બોલિવુડની એવરગ્રીન ક્લાસિક છે. એની વે, અત્યારે ફિલ્મમાં ન્હાયા પછીનો બીજો સહજ વધુ ડાર્ક પણ ઓછી ચર્ચાતી વાસ્તવિકતા દર્શાવતો લેખ વાંચી લો…ફિલ્મ ના જોઈ હો તો જોઈ લેજો.

 

બડી વફા સે નિભાઈ હમને, તુમ્હારી થોડી સી બેવફાઈ..!

raanjhanaa

કેમ છોકરીઓ માટે એને જે પાગલની જેમ ચાહતો હોય અને પોતે જેના પાછળ પગલી હોય તે પુરૂષ મોટે ભાગે અલગ અલગ હોય છે?

 

તું છો રાણી, ક્વીન.

તારાથી ઘણીયે ઉંચી હોય છે.

તારાથી કેટલીયે વધુ પવિત્ર હોય છે. શુદ્ધ.

તારાથી વધુ પ્યારી પણ ઘણી હોય છે.

પણ તો ય તું છો રાણી.

તું જ્યારે શેરીમાં નીકળે છે

ત્યારે બધા તને એ રીતે ઓળખતા નથી.

કોઈને નથી દેખાતો તારા ચહેરા પર ઝગમગતો તાજ.

કોઈ જોતું નથી એ લાલ સોનેરી જાજમને- જેના પર તું ચાલે છે.

અને જ્યારે તું દેખાય છે,

બધી જ નદીઓ મારા શરીરમાં ઉમટે છે.

ઘંટારવ આસમાન ધ્રુજાવે છે

મંત્રગાનથી સૃષ્ટિ ભરાય છે

માત્ર તું અને હું,

માત્ર તું અને હું, માય લવ

મને સાંભળ તો ખરી !

 

પાબ્લો નેરૂદાની આ અદભુત પ્રેમકવિતા છે. એક આશિક દીવાનાના દિલનો દસ્તાવેજ.

આશિક અહીં માશૂકને કહે છે કે તું જ એકમાત્ર રૂડીરૂપાળી સુપરસ્પેશ્યલ છો, એવું નથી. આમ તો બીજા ઘણા માટે તું ઓર્ડિનરી જ છો. પણ મારા માટે તું એકસ્ટ્રા ઓર્ડિનરી છો, રૂદિયાની રાણી છો. ગોપીઓ વચ્ચે રાધા છો. અને જે તારૃં છલકતું રૂપ, દમકતો ઠસ્સો દેખાય છે, એ કોઈ પરમના સાક્ષાત્કારથી કમ નથી. લૈલા કો જરા મજનૂ કી નિગાહોં સે તો દેખો !

લવના સ્ટેજ હોય છે, ફેઝ હોય છે. એક લવ શરૃઆતમાં એડિકશનવાળો હોય છે, જેમાં પ્રેમી/પ્રેમિકાનું વળગણ થયા રાખે છે. આસમાનના સિતારા કરતા વધુ સંખ્યામાં રોજ એના જ વિચારો આવ્યા કરે, એનો જ ચહેરો દેખાયા કરે, એના જ સ્વરના ભણકારા ગુંજયા કરે! એક પેશનવાળો હોય છે, જેમાં ગમે તેમ કરીને એને પામવાની, સ્પર્શવાની, જીતવાની, ચૂમવાની આરઝૂમાં મન ઝૂર્યા કરે. એના ગાલ સાથે ગાલ અડાડી ભેટવાનું કે એના ખોળામાં માથું અને એમાં ચાલતા સઘળા અવળાસવળા વિચાર મૂકીને સૂવાનું મન થયા કરે.

અને એક લવ ડિવોશનવાળો હોય છે. (એમ તો ઓબ્સેશનવાળો- મારામારી કરવાવાળો કે નુકસાન પહોંચાડવાવાળો પણ હોય છે, લેકિન વો લવ નહિ, જેલસી- પઝેસિવનેસ હો ગઈ). ટેન્શન નહિ, સેન્સેશન. ટુ સરેન્ડર, ટુ સેક્રિફાઈસ. કોઈ અપેક્ષા નહિ, બસ ભક્તિની માફક મુક્તિ કાજે સમર્પણ! તર્ક નહિ, લાગણીઓનો અર્ક. વિકસતો વિકસતો આ પ્રેમ આપોઆપ કેસરકઢેલી બાસુંદી જેવો મલાઈદાર અને મેચ્યોર બને છે, જીવનના તાપમાં ઉકળી ઉકળીને! જેમ શિષ્ય ગુરૃ સામે, ભક્ત ભગવાન સામે ઝૂકી જાય છે, અને ગુરૃ કે ગોવિંદ ગમે તેટલી કસોટીઓ કરે, ગમે તેટલા ફટકા મારે- તો ય સુખ આપે તે જ ભગવાન જેવી સોદાબાજી કરતો નથી. જવાન દીકરાના મોતના દુઃખ પર પણ જે ગમે જગતગુરૃદેવ જગદીશને કહીને નરસિંહ મહેતાની જેમ શામળિયાના ધ્યાન અંગે શંકા કરવાને બદલે વધુ સમર્પિત થાય એવો ડિવાઈન ડિવોશનલ લવ!

‘રાઝણા’ની મંઝિલ પડતા- આખડતા- ભૂલો કરતા- આવેશમાં આવતા માસૂમ બચ્ચાંથી જેનું દિલ દુખે તે જવાન અને ત્યાંથી તબક્કાવાર પ્રેમની આંતરચેતનાના અજવાળે ઈશ્વરતુલ્ય ઈન્સાન બનતા નાયકના ગ્રોથનો ગ્રાફ કંડારવાની છે. જેમ ભક્ત-ભગવાનનો પ્રેમ આમ જુઓ તો વનસાઈડેડ જ હોય છે. ભગવાન ભાગ્યે જ દેખાવાના કે રોજ મળીને વાત કરવાના છે કે બધા દુખો કંઈ ચપટી વગાડતા દુર કરવાના નથી, ઉલટું મોક્ષ-મિલનની તડપ વધારવાના છે, છતાં એકતરફી સમર્પણથી ભક્ત તો પ્રભુચરણે શરણાગિત સ્વીકારતો જ જાય છે, એણે જ ભજેલા ઈશ્વર-અલ્લાહ-ગોડનું આપેલું મોત પણ એક દિવસ સંધારાની જેમ સ્વેચ્છાએ ગળે વળગાડી લે છે, એવું જ આપણા આ બનારસીયા રાંઝણાનું છે. એટલે સ્તો ગત સપ્તાહે ‘અનાવૃત’ના લેખમાં જોયું તેમ, એની કહાની બનારસમાં આકાર લે છે. જે શહેર જ ભારતીય સંસ્કૃતિમાં નિઃસ્વાર્થ ભક્તિ, પાપનો પસ્તાવો કરી પુણ્યની શુધ્ધિ અને પવિત્ર નિર્મળતાનું જીવતું જાગતું પ્રતીક ગણાય છે.

આજે બધા ‘સાચો પ્રેમ હોય?’ એવા ડાઉટ કરે છે (જેને ‘સાચી શ્રધ્ધા હોય?’ એવો ય સંશય ઢોંગીઓના ફુગાવાને લીધે ઉઠે જ છે ને!) ત્યારે બનારસના સિમ્બોલથી અસલી પ્રેમના શંકરે નીલકંઠ બની ઝેર પીને કુંદન (સોનુ) બનવા કેવું બળવું-ટીપાવું પડે છે, એની ગાથા છે રાંજણા. પ્રેમથી પરમેશ્વર બનવાનો “ગાઈડ” (વિજય આનંદ)નુમા સંદેશ! આ રાજધાની દિલ્હીનો વિચારીને, ગણીને, ભવિષ્યની સંભાવના મુજબ ચોકઠાં ગોઠવીને એરેન્જ કરાતો કે દુનિયાને દેખાડવા માટે જીવનસાથી પામતો સંબંધ નથી. આ ગંગા જેવો ખુદાઈ ઈશ્ક છે!

raanjhnaa 3અને એટલે જ ફિલ્મની વાર્તાને જ આગળ વધારતી કડી બનતા ઈરશાદ કામિલ-રહેમાનના ગીતોમાં આ મોંઘેરી મહોબ્બતના રંગીન લસરકા ચીતરાયા છે. મોહે ચાકર રાખો જી,ની અદામાં નાયક કેફિયત આપે છે- તુમ તક તુમ તક અરજી મેરી, ફિર આગે જો મરજી તેરી, મેરી અક્કલ દીવાની તુમ તક, મેરી સકલ જવાની તુમ તક… અને દુશવારી, હોશિયારી, ખુમારી, કહાની બધું જ પ્રિયજનના ચરણે પુષ્પની જેમ ધરી દીધા પછી એ જ હીરો ચિલ્લાઈ છે- ઐસે ના દેખો, મુજે કુછ નહિ ચાહિયે તુમ સે, ના દિલાસા ના ભરોસા, ના વાહવાહી… ના હમદર્દી… ના સપના, ના સહુલત… મૈં હું ઉન લોગો કા ગીત જો ગીત નહિ સુનતે, પતઝડ કા પહેલા પત્તા, રેગિસ્તાન મેં ખોયા આંસુ, ગુઝરા વક્ત…

એક ખોવાઈ ગયેલી, ચુકાઈ ગયેલી ક્ષણ ફરીથી મેળવવાની ‘દેવદાસીય’ પીડામાંથી પસાર થતા પુરૃષનો આ આર્તનાદ છે. પુરૃષનો એટલે કે પ્રેમમાં ફાઈનલ ચોઈસ હમેશા સ્ત્રીની હોય છે. બળજબરીથી દેહ ભોગવવા કે સંબંધ દુનિયાને દેખાડવા મળે- પણ સ્ત્રીનું હૈયું ના મળે! પ્રપોઝ કરવા પુરૃષે ઘૂંટણિયા ટેકવવા પડે, અને પ્રચલિત માન્યતાથી વિરૃધ્ધ બહુધા (મોસ્ટલી) પુરૃષે અંદરથી ચોટ ખાઈને જીવવું પડે. સ્ત્રી તો રડી, પછડાઈને મોટે ભાગે પોતાનો રસ્તો એડજસ્ટ કરી લે.

એટલે ભલે અમુક નાલાયક નાદાન પુરૃષો સ્ત્રીને રમકડું માની બહેલાવવા કે છેતરવા હથેળીમાં ચાંદ દેખાડીને ફરી જાય. અપવાદો બાદ કરતા સ્ત્રીના કન્ફ્યુઝન પુરૃષનો ફ્યુઝ ઉડાડી દેતા હોય છે!

‘રાંઝણા’ના નાયકની આવી જ અવસ્થા છે, એ શેતાન નથી કે બધું ખેદાનમેદાન કરે, એટલે પ્રેમમાં સફળ થવા કરતા, (એકતરફી) પણ પ્રેમમાં રહેવામાં જ એ ધન્યતા અનુભવતો ભોળોનાથ છે. પણ જેણે સહન કર્યું હોય એને ખબર હશે કે નરના મગજમાં એકવાર એક ગમતી નારી સ્થાન લઈ લે, પછી એમાં બાકી બધું સેકન્ડરી, ગૌણ બને છે. બીજા વિચારો બહુ આવતા નથી. મોટે ભાગે આખી જીંદગી એ અધુરી કેપેસીટીથી જ કામ કરે છે. પ્રેમપ્રાપ્તિનો ખાલીપો એની પાંખો આજીવન ઘાયલ રાખે છે. એમાં જે ખરી શક્યતાઓ હોય છે, કારકિર્દીમાં આગળ વધવાની એ પેલી મનમાં અડ્ડો જમાવીને પડેલી પ્રેયસીની યાદોમાંથી જલાધારીની જેમ ટપકતા સ્મૃતિઓના ટીપાંને લીધે કદી પૂરી થતી જ નથી. ફિલ્મના ડાયલોગની જેમ પનોતી સાડાસાત વર્ષે છોડે, પણ યુપીએસસી એકઝામની જેમ વર્ષો સુધી પ્રેમ નથી છોડતો. દિશા અને દશા બધું પલટાવી નાખે છે. અને આવો હડહડતો અન્યાય કરનારી સ્ત્રી મોસ્ટલી શાંતિથી પોતાની લાઈફ સ્ટેપ બાય સ્ટેપ સેટ કરતી જાય છે. પુરૃષ સ્ટેપ બાય સ્ટેપ ડિફ્રોસ્ટ થઈ ઓગળતો જાય છે! કેન્ડેન્સ બુશનેલનું ક્વોટ હતું ને : પુરૃષે ભલે આગ શોધી હોય, સ્ત્રીને એની સાથે રમતા આવડે છે!

* * *

એવરેસ્ટ અને કૈલાસ જેવા ‘રાંઝણા’ના બે ડાયલોગ્સ છે. જેમાંનો એક તો ફિલ્મની ધરી જેવો છે, સેન્ટર પેટ્રોલ ટેન્ક જેવો છે! (સ્પોઇલર એલર્ટ, ઓનવર્ડસ!)

ધનુષ એના ગર્લફ્રેન્ડ હોવાથી સ્કૂટર પાછળ બેસાડવા ફીલ ઝંખતો, એનો ઉપયોગ કરતી સોનમને કંઇક આવું કહે છેઃ તુમ્હેં કયા લગતા હૈ, તુમ હૂર કી પરી હો? તુમસે પ્યાર કરના મેરા ટેલન્ટ હૈ, ઇસમેં તુમ્હારા કોઇ હાથ નહિં. તુમ્હારી જગહ કોઇ ભી હોતી તો મૈં ઉસસે ભી ઇતના તૂટ કર પ્યાર કરતા.

બસ, અહીં આ ફિલ્મ છે એવું લાગે કારણ કે મોટેભાગે જીંદગીમાં કુંદન જેવા સીધાસરળ પ્રેમી પુરૃષો હોય (ચાલબાજ જૂઠા ગિલીન્ડરોની વાત નથી) જે હસતા મોંઢે બલિદાનવાળો પ્રેમ કરતા હોય છે. ઝોયા જેવી છોકરીઓ હોય જે સેનેટરી નેપકીનની જેમ એમના મૂડ બદલીને કયારેક હુંફાળી ઇઝી તો કયારેક સુગાળવી બિઝી બનતી હોય છે. ઘડીકમાં વ્હાલ વરસાવે, ઘડીકમાં અંતર રાખે! અને રિયલ લાઇફના ડાહ્યાડમરા લાફા ખાઇને પણ પપ્પીનો અહેસાસ મેળવનારા બિચારા કુંદનો ભમરાળી ઝોયાઓને આ સંભળાવી નથી શકતા! પછી એમના સ્કૂટરની ઘોડી ચડીને સ્થિર થતી નથી. ( બાકી, પુરુષ પ્રેમ રેડી રેડીને કોઈ સામાન્ય સ્ત્રીને પોતાના મનમાં મહાન બનાવી દે છે – વાંચો અહીંની આગળ લખેલી કવિતા અને પછીનો ફકરો )

કુંદનબિરાદરો, મોટી દક્ષિણા ચૂકવીને જડેલો ગુરૂમંત્ર બરાબર યાદ રાખો- તમે જેના હેડ ઓવર હિલ્સ લવમાં ઉંધેકાંધ પડયા હો, એ છોકરી લવની વાત સાઇડ પર રાખીને ફ્રેન્ડશિપ ઓફર કરે ત્યારે એમાં હજાર હજાર એમ્બ્યુલન્સની સાયરન સાંભળીને ભડકી ભાગતા શીખજો! નહિં તો અંજામ રાંઝણાઓ કે રાંઝાઓની જેમ બીજાની થઇ ચૂકેલી મહેબૂબાઓના હાથે ઝેરના પ્યાલાઓ પીવાનો આવવાનો! એકઝાટકે નહિં મરો, તો ટુકડે ટુકડે એને કયારેક જોઇને, મળીને, વાત કરીને, એનો ખભો બનીને ટેકો કરીને અંદર અંદર મરતા રહેશો! એને તો આ દર્દનો કદી અહેસાસ જ નહિં હોય, સહાનુભૂતિ હશે બસ બહુ બહુ તો!

છોકરીઓ (અપવાદો બાદ કરતા) ભાગ્યે જ લોજીકથી મેચ્યોર ડિસિશન લે છે. એટલે તમારા પ્રેમ અંગે તમે ગમે તેટલી મજબૂત પુરાવાઓવાળી દલીલો કરશો, તો યે ખાસ ફરક નહિં પડે. ફ્રેન્ડ બનેલી ગર્લને તમે દુઃખમાં સહારો આપશો, તો બીજી વાર દુઃખ પડે ત્યારે જ તમને યાદ કરશે- પણ પાર્ટનર બનાવી સુખ નહિં આપે! પ્રેમઘેલા થઇ સપોર્ટ કરવા જાવ, તો હસતા મોઢે સપોર્ટ સ્વીકારી લેશે- પણ પ્યારની વાતોથી મોં મચકોડશે. એને ચેલેન્જ ફીલ થાય (જેમ સોનમને એની નોંધ ન લેતા અભયમાં થાય છે) તો એ ગલોટિયાં ખાઇને પાછળ પડી જશે, મેસેજીઝ કરશે અને મળવા દોડશે. પણ એને બધો લવ એક સાથે હોલસેલમાં તાસક પર શરૃઆતમાં ધરી દેશો કે મુંઝાઇને મુળ મુદ્દા પર આવવાને બદલે ચૂપ રહી આડીઅવળી રીતે એની કંપની ઝંખવા હવાતિયાં મારશો તો એ ભાવ ખાશે, આપશે નહિં! પછી એના લગ્નની કંકોત્રી મળે એમાં ગેસના બાટલા ય ગોઠવવા પડશે બહુ સારા માણસ હશો તો લગ્નની તૈયારીના!

raanjhanaa 2ફિલ્મમાં બરાબર બતાવ્યું છે એમ છોકરીઓ ખલનાયક હોય છે, એવું ય નથી. ઝોયાનું ચરિત્ર સરસ ઘડાયુ છે અને સપાટ સોનમે એ પાત્રના વળાંકો બરાબર ઉપસાવ્યા છે. ફિલ્મની ઉંચાઇ એ જ છે કે કુંદન નહિં, સર્જકની નજરમાં પણ નાયિકા ખરાબ નથી. પણ મોટે ભાગે ભણેલી, સ્માર્ટ લાગતી છોકરીઓને ય પ્રેમ કે પસંદગીની બાબતમાં પોતે શું કરે છે, તેની ખબર ખુદને ય હોતી નથી. એમનો વાંક નથી, એમની મેન્યુફેકચરિંગ ‘ઇફેકટ’ છે. (ડિફેકટ તો કેમ કહેવાય ગમતી ગર્લને! 😛 😉 ) એ ફીલિંગમા ઝોલા ખાય છે. કોઇ બદઇરાદાથી નહિં પણ સહજભાવે પોતાને પ્રેમ કરતા વ્યકિતને જ પોતે જેને પ્રેમ કરે છે, એની વાર્તાનો શ્રોતા કે એની મુંઝવણોનો મદદગાર બનાવી દે છે. એને એમાં ‘વિશ્વાસુ મિત્ર’ દેખાય છે. એક વાર ફ્રેન્ડ મોડમાં ગયા પછી ફરી મહોબ્બત મોડમાં આવવું બહુ અઘરૃ, બહુ ફિલ્મી છે. ખાસ કરીને ત્રીજો ખૂણો હોય ત્યારે. માટે છોકરી લવની દરખાસ્તના જવાબમાં આપણે ફ્રેન્ડશિપ કરીએ એવું કહે કે કાળોતરો નાગ ફેણ ચડાવી બેઠો હોય એમ ઠેકડો મારીને, મુઠ્ઠીઓ વાળીને નાસજો. ‘ચૂલામાં પડી તારી ફ્રેન્ડશિપ, કપાળ તારા બાપનુ’ કહી પતલી ગલીમાં છટકજો. એમાં બેઉ પાર્ટીનું ભલું છે, અને ‘પલટ’નો ચાન્સ પણ!

મગર, કમબખ્ત ઇશ્ક હૈ! જો વાદળ ફાટવા જેટલું પ્રેમનું ઘોડાપૂર હશે તો આ એટલું આસાન નહિં હોય, અને પળ પળ કપાવા, પૂરમાં તણાવા તૈયાર રહેવું પડતું હોય છે પછી! થઇ શકે તો ફિલ્મ ઇન્ટરવલમા હેપી એન્ડિંગ સાથે પૂરી. પણ પ્રેમ એવી સ્થિતિ છે કે જેમાં તમારૃં સુખ જ સામેનાના સુખમાં સમાયેલું હોય છે. યહી તો ઇશ્ક હૈ. ઝોયાની જગ્યા બિંદિયા ન લઇ શકે. આંસુઓથી સીંચીને મોગરો ખીલવવાની કળા, પ્રેમ જતાવવાની કળા ન આવડે તો એ પછી કેળવવી પડે છે. બધા પોતપોતાને રસ્તે જઇ નથી શકતાં. કોઇ કુંદન જડની જેમ ઉભો રહી જાય છે અધવચ્ચે. પછી પોતાની સહજ ભૂલ માટે જાતને કોસતો પ્રિયજનના કદમ જે કેડીએ હોય ત્યાં ચૂપચાપ પાછળ પડછાયો બની એના મુક રખેવાળની જેમ ચાલ્યા કરે છે. એના શોખ, એની પસંદને પોતાનું તળ બનાવીને પસંદ કરે છે. પોતાના દિલનું દર્દ, એના ક્ષણિક સહવાસના સ્મિતમાં છુપાવતો રહે છે. હૃદય પર રોજ બોકિસંગ રિંગ જેવા મુક્કા પડે છે. આંસુ આંખને બદલે મગજમાંથી લોહી બનીને ઝમે છે…

અને એ કંટકછાયા પ્રેમપંથ પર કંકુને બદલે લોહીના પગલાં પાડતા ચાલતા ખામોશ પાગલની ભીતર પરમાત્માનો આવાસ થાય કારણ કે એનું અંતર રોજ નીતરી ચોખ્ખું થાય છે, એ ત્યાગ અને બલિદાનનું જીવતું ગીત બને છે. કારણ કે મુળ વાત છે પ્રીત માટે ફના થઇ જવું, પોતાના જીવથી વધુ અન્યને ચાહવું. એમાં અકલ કે પર્દે પીછે કર કે ઘુંઘટ કે પટ ખોલ, તો હે પિયા મિલેંગે! ઉસી કો પાના, ઉસી કો ખોના… નૈનો સે ના કુછ દેખા જાતા હૈ, નૈના મીંચો તો વો સબ દિખ જાતા હૈ… જહાં પે વો ના, વહાં પે સૂના !

એટલે ફિલ્મનું કૈલાસ છેલ્લે આવે છે. પ્રેમમાં સમર્પિત થઇ ખતમ થતો નાયક નવો નથી, પણ એનો સંવાદ નવો છે. બહુ જાણીતો થયેલો એ સંવાદ સમશેર જેવો ધારદાર છે. હજુ દિલમાં રાખની નીચે અંગારા છે- પણ સાલા, અબ ઉઠે કૌન? કૌન ફિર સે મેહનત કરે દિલ લગાને કી, દિલ તુડવાને કી. યે લડકી આજ ભી હાં બોલે તો મહાદેવ કી કસમ વાપસ આ જાયેંગે… લેકિન અબ સાલા મૂડ નહિ હૈ!

હા, આ ધોબીપછાડ ખાધી હોય એને સમજાય કે આ પ્રેમના ચક્રવ્યૂહમાં પુનરપિ જન્મમ, પુનરપિ મરણમની જેમ પીસાવું કેવો કાતિલ અનુભવ છે. ફરીને કોણ એ કરે? હવે એ ઇનોસન્સ, એ થ્રિલ, એ ચાર્મ ઘસાઇ ગયો હોય. એ મજાઓ પાછળની સજા દેખાઇ ગઇ હોય. હવે થાક લાગે એક વાર જે ઉત્સાહ હતો એ ઓસર્યા પછી! લો ઓફ ડિમિનિશિંગ રિટર્ન મુજબ પહેલા- બીજા-ત્રીજા કોળિયા પછી સ્વાદ ફિક્કો થતો જાય…. પ્રેમ તો દુનિયા દંગ રહી જાય, એવો કરીએ પણ જવા દો, એની કદર કેવી થાય છે, એ જોયા પછી મૂડ નથી!

છતાં ય ફિલ્મના અંતની જેમ નવા નવા ‘રાંઝણા’ પેદા થતા રહેવાના ! અગર મિલે ખુદા તો, પૂછુંગા ખુદાયા… જીસ્મ મુજે દે કે મિટ્ટી કા, શીશે સા દિલ ક્યો બનાયા ? ઔર ઉસપે દિયા ફિતરત કે વો કરતા હૈ મુહોબ્બત… વાહ રે વાહ તેરી કુદરત, ઉસ પે દે દિયા કિસ્મત !

 ફાસ્ટ ફોરવર્ડ

‘સાચો પ્રેમ એકતરફી હોય તો પણ શું એ પ્રેમ નથી? જયારે તમે કોઇને તમારૃં અસ્તિત્વ જ આપી દો અને બદલામાં પ્રેમને બદલે (શારીરિક નહિં તો) માનસિક ત્રાસ પણ સતત સહન કરો, ત્યારે તમે એના ગળાબૂડ પ્રેમમાં હો છો. લાગણીને ના સમજનારાથી અલગ થઇ જવાનું બોલવું સહેલું છે, પણ વાસ્તવિકતા એ છે કે એ હેરાન કરે કે તિરસ્કાર કરે તો ય દૂર ના જઇ શકો! પોતાના અવગણના કરતા પોતાને જે સ્થાન જોઇતું હોય, એ સ્થાન પર બીજાને જુએ ત્યારે સહન ન થઇ શકે. જીયા ખાનની જેમ કોઇ આત્મહત્યા કરે, કોઇ જીવતા રહીને રોજ મરે!

(શૈલેષ સગપરિયા)

raanjhna 5

 

 

રાંઝણા – 1

સૈદ્ધાંતિક રીતે અન્ય લેખકોની માફક છપાય એ સાથે જ  સેલ્ફ પબ્લીસીટી માટે ભૂખાળવો થઇ લેખો હું બ્લોગ / એફ.બી.પર મુક્તો નથી, પણ “રેર” અપવાદ આજે કરવો પડે છે. ( અને રીટ્રોસ્પેકટીવ ઈફેક્ટથી રવિવારે ય થશે 😦  ) એનું કારણ અદભુત એવી “રાંઝણા” ફિલ્મ છે. આજકાલ કમ્પોઝીટરોની બેદરકારીને લીધે મારા લેખો વારંવાર મુદ્રારાક્ષસનો કોળીયો બને છે. ફૂલસ્ટોપ / કોમા ફરી જાય છે અને વાક્યો પણ. એપીજીનેટીક્સનાં લેખમાં ય હમણાં આવું જ થયેલું. પણ આજે તો સવારમાં ‘અનાવૃત’ વાંચતી વખતે મગજમાં ખાટો ઘચરકો આવી ગયો ! લગભગ ૭૦% અંગ્રેજી શબ્દોની વાટ લાગી ગઈ છે. માળાનું માથા થાય એ તો અપેક્ષિત કહેવાય ( એટલે એ શબ્દ ઘૂંટ્યો હતો લખતી વખતે – તો ય હોની કો કૌન ટાલ સકતા હૈ ? 😛 ) પણ પ્રેમલક્ષણાનું દ્રગલક્ષણા ? લવ ઈઝ ડ્રગ , રિયલી ! અમીર ખુશરોની પંક્તિ ય અધુરીને અમુક શબ્દોમાં લોચા. (ઝિંગ થિંગમાં ગલીનું મોહલ્લો મેં કરી નાખ્યું છે, ફરી ફિલ્મ જોઇને 😉 )

વેલ, રીડરબિરાદરો તો ઘૂંટડે ઘૂંટડે લેખ પી ગયાને નશામાં ઝૂમ્યા…એ તો સવારમાં ઉઠું એ પહેલા જ વોટ્સએપ અને સેલ પર આવતા મેસેજીઝના ઢગલાથી કળાઈ ગયું. ( મારો મોબાઈલ નમ્બર મારા તમામ પુસ્તકોમાં છપાતો હોઈ ઘણા વાચકોના ફીડબેક ડાયરેક્ટ મળે છે. એફ બી પર સીધી પોસ્ટ ના કરી શકતા મિત્રો મેસેજીઝ મોકલે  છે ) પણ રાંઝણા”નાં લેખમાં ગરબડ એટલે જાણે નવી લીધેલી બી.એમ.ડબ્લ્યુમાં શો રૂમથી ઘેર પહોંચે એ પહેલા ચીરો પડે , ત્યારે દિલ પર સ્ક્રેચ પડી જાય – એવી અસર મને થાય 😀 – કારણ કે આવા લેખો અંગત રીતે એકદમ દિલની કરીબ હોય, અને ખૂન નીચોવીને લખાયા હોય. અને લેખન ફક્ત પ્રોફેશન નહિ, પેશન છે મારા માટે. ના જોઈ હોય તો અચૂક જુઓ, વારંવાર જુઓ  એવી “રાંઝણા” એટલી વ્હાલી ફિલ્મ છે કે એનો મેસેજ ધૂંધળો થાય એ ના ગમે. માટે વાંચો આજે જ છપાયેલું અનાવૃત..શક્ય તેટલા સુધારા સાથે 🙂 

જલ જાયે, જલ જાયે ઈશ્ક મેં, જલે સે કુંદન હોય…

જલતી રાખ લગા લે માથે, લગે તો ચંદન હોય!

Raanjhanaa-Movie-Images

‘પ્રેમ કાચની બારી જેવો હોય છે. આમ તો એ ગમે તેવી ભીષણ મોસમની થપાટો સહી જાય છે. પણ જો એક ચોક્કસ જગ્યાએ પ્રહાર થાય, તો એ ખણણણ કરતી તૂટી જાય છે. અને પછી જો તમે એના વીખરાયેલા ટૂકડા ઉપાડવા જાવ, તો એ તમારી આંગળીઓને પોતાની ધારથી કાપી નાખે છે!’

આ દિમાગને સુન્ન કરી નાખતું ટેલર હોઈતનું ક્વોટ આત્મસાક્ષાત્કાર જેવું છે. બધાને સમજાવાનું નથી. અજ્ઞાતનો પથ કઠિન છે, બધા માટે નથી. જેમાં બેકાબૂ બની ફના થઈ જવાનું હોય છે, કસોટીની ધારે! એમાં અહંકાર ઓગાળી ફક્ત સેવાભર્યો સ્વીકાર કરવાનો છે. એ અકળ રહસ્ય છે. એની અનેક વ્યાખ્યાઓ છે, એના અઢળક રંગરૂપ છે. બધા વિરોધાભાસી છતાં બધા જ સાચા છે. એમાં આનંદ, દર્દ, બલિદાન, ત્યાગ, ઝનુન, ભરોસો, આસ્થા, લાગણી, નિર્વાણ છે. જાતે અનુભવીને જ ખબર પડે એનું નામ ઈશ્વર, એનું જ નામ લવ.

ઈશ્ક ઈશ્વરની પોકેટ એડિશન છે. હાર્ટમાં આ લવ એપ્લીકેશન ઈન્સ્ટોલ થઈને રન થવા લાગે, પછી આખી સીસ્ટમ કરપ્ટ કરીને પ્રોસેસરનો કબજો લઈ લે છે. લોજીકને હેંગ કરી નાખે છે. થોટ્સને ક્રેશ કરી નાખ છે. સીસ્ટમ ફોરમેટ કરીને ઓરિજીનલ સેટિંગ્સમાં ફરી જઈ શકાતું નથી. ઈશ્કને નિકમ્મા કર દિયા… યે આગ કા દરિયા હૈ… યુ નો!

પાતી પ્રેમ કી બીરલા જ વાંચી શકે છે. પળ પળ પ્રિયજનના સુમિરનના જપતપનું પુણ્ય બહુ ‘રેર’ રસિકડાઓના લલાટે લખાયું હોય છે. ચાહતની કવિતાઓ વાંચીને કે ફિલ્મો જોઈને એની તડપ, એના ઉંહાકારા, એની બહારથી નોર્મલ પણ અંદરથી અંગેઅંગના ગૂંચળાવાળી દેતી કીલિંગ ફીલિંગ્સનો અહેસાસ થતો નથી. એ માટે પ્રેમાગ્નિમાં પલ પલ ભડ ભડ બળવું પડે છે. અંદરથી તંદૂરમાં શેકાતાં ખુદના હૃદયના માંસની ગંધ સતત આવે, એ જીરવવી પડે છે. જાણે ધમનીઓમાં કોઈ મરીનો ભૂકો છાંટીને લીંબુ નીચોવે છે. જાણે પગના તળિયાની ચામડી ઉતરડીને કોઈ મરચીના બી ભરી દે છે. જાણે આંખોમાં લોખંડના કાટની ભૂકી પડે છે. જાણે હાથમાં તપાવેલા તવેથા ચામડી સાથે ચોંટે છે. જાણે ખોપરીની આરપાર કોઈ ધારદાર ખીલો નાખીને પછી એને ગોળ ગોળ ફેરવે છે. હાડકાઓના પોલાણમાં સીસોટી વાગે છે. આંતરડા ઉછળીને અન્નનળી સુધી આવે છે.

આ ભરડિયામાં કદી પીસાયા છો? જો નહિ, તો દિગ્દર્શક આનંદ રાય (તનુ વેડ્સ મનુ), લેખક હિમાંશુ શર્મા (સેઈમ) એક્ટર ધનુષ (જેવી સસરા રજનીકાંતની લોકપ્રિયતા એવી દોઢી જમાઈની અભિનયક્ષમતા) અને સંગીતકાર રહેમાન (ધ વન એન્ડ ઓન્લી, ધ લોર્ડ એન્ડ લવલી)ની લાજવાબ ‘રાંઝણા’ની લિજ્જત પુરેપુરી નહિ અનુભવી શકો. કારણ કે આ ફિલ્મ નથી, ‘સદમા’ અને ‘દિલ સે’ની જેમ ‘રોકસ્ટાર’ અને ‘આશિકી ટુ’ની જેમ આંખોથી પીવાતો એસિડનો જામ છે! કબીરના દોહાનો અર્થવિસ્તાર છેઃ

પ્રેમ પિયાલા જો પીયે

શીશ દક્ષિણા દેય!

મહોબ્બત, અસલી ઓરિજીનલ હોય તો માથું ઉતારી દેવું પડે છે, અને એય એક ઝાટકે નહિ, હપ્તે હપ્તે!

* * *

raanjhanaa_film_still_-_h_2013‘રાંઝણા’ જોઈને ઝવેરચંદ મેઘાણીને પહાડોમાં વાગતા જંતરના સૂર સંભળાયા હોત, કનૈયાલાલ મુનશીને પ્રભાતના હવનમાં વેદની ઋચાઓ સંભળાઈ હોત, બક્ષીના કાને અથડાયું હોત સ્કોચ વ્હીસ્કીનું ચીઅર્સ અને રમેશ પારેખના માળામાંથી સોનલનો ટહૂકો ખરી પડયો હોત…

આ ફિલ્મ નથી, ગાલિબની ગઝલ છે. શેક્સપીઅરનું નાટક છે. એમાં રવિન્દ્રનાથ ટાગોરની ફરફરતી દાઢી છે, અને જલાલુદ્દીન રૃમીની બળબળતી રેતી ! એમાં ટંકાયા છે, વિન્સેન્ટ વાન ઘોઘના સળગતા સૂરજમુખી અને એમાંથી નીતરે સિમ્ફની  વિવાલ્ડીની ફોર સીઝન્સ! (ઈનફેક્ટ પેલા સોનમના ઘરની બહાર પરફોર્મ થતા સદમાછાપ જુની યાદોના માઈમવાળા સીન વખતે એ ભજવતા પ્રેરણા માટે ધનુષે એ સિમ્ફની સાંભળી હતી! )એ રજનીશનું પ્રવચન છે, અને શાહજહાંનું ગુલાબ છે. યશ ચોપરા પણ હયાત હોત તો આને ન્યાય ન આપી શકત (ઈમ્તિયાઝ અલી આપી શકે કદાચ) એવી આ અંદરથી કોમ્પલેક્સ છતાં બહારથી સિમ્પલ પ્રેમકથા છે. એમાં મહોબ્બતનો માસૂમ ચહેરો ય છે, અને કાતિલ વાંસો ય છે. આમ તો એ બેની નહિ, એક વ્યક્તિની જ પ્રેમકથા છે, પણ એવી છે કે એ એકમાં બીજું અસ્તિત્વ ઓગળીને એના માટે એનો કાયમી હિસ્સો બની ગયું છે!

બહોત સાલો કે બાદ, એવી ફિલ્મ આવી છે કે જેનો હીરો તેજાબના મુન્ના કે મેરા નામ જોકરના રાજુની જેમ બાવડું પકડીને ધસડીને પોતાની પ્રેમકથા બતાવવા આપણને સીટ પરથી સ્ક્રીનમાં ખેંચી જાય! આરસપહાણના નિર્જીવ ચોસલાં જેવા રૂપકડા એસેમ્બલી લાઈન હીરો કરતા જલતા કોલસા જેવો ઓર્ડિનરી ધનુષ આપણા પર એક્સ્ટ્રા ઓર્ડિનરી પ્રેમબાણ ચલાવે છે. ઓલ્વેઝ સાહિત્યકૃતિ કક્ષાની પોએટિક ફિલ્મ્સ જ સિલેક્ટ કરતી સોનમ આ વખતે ફાઈનલી બોક્સ ઓફિસ પર ગોલ્ડમાઈન જેવી હિટ મેળવી શકી છે. રાંઝણાના એક એક કિરદાર સાથે ઈન્સ્ટન્ટ કનેક્શન બની જાય છે. એમાં જેટલા હાસ્યના ઠહાકા છે, એટલા જ પીડાના ડુસકાં છે. ઉમંગનો ડાન્સ છે એટલો જ વિધાતાનો ચાન્સ છે!

સ્માર્ટફોનથી લેન્ડલાઈનવાળા તમામ વર્ગ પર એકસાથે જાદુ કરી શકે એવી આ ફિલ્મના નેરેશનમાં ઓલિમ્પિક રનર જેવી એડિટિંગની ચુસ્તી છે. નોર્મલ ફિલ્મ આખી બને એટલી ઘટના તો પહેલા પોણા કલાકમાં જ છે. સતત પ્રેડિક્ટેબલને ડિસેબલ કરતા શાર્પ ટ્વીસ્ટસ છે. સીધા ગેબમાંથી શબનમની બુંદો બની કાગળને મઘમઘાવતા હોય એવા ઈરશાદ કામિલના ગીતો પર ફૂલોના રસ ચૂસતા પતંગિયાની પાંખો જેવું રહેમાનનું રંગીન સંગીત છે. પીપરમિન્ટની માફક ચગળવી ગમે તેવી અસંખ્ય ખટમધુરી મોમેન્ટસ છે. પ્રેમલક્ષણા ભક્તિનો મિનિ મોક્ષ છે!

પણ હવે આગળ વાંચતા પહેલા થીયેટરમાં ફિલ્મ જોઈ નાખજો, પછી કહેતા નહિ કે વાર્તા ખબર પડી ગઈ!

* * *

raanjhanaa 1‘રાંઝણા’ બહુ જ સ્માર્ટલી હીર-રાંઝાની પુરાતન કહાનીને નવા જ ઢાંચામાં મૂકી દે છે. મૂળ હીર-રાંઝાની લોકકથામાં ય હીરના રૂપથી અંજાઈને સીમમાં જતા પ્રેમમાં પડેલો રાંઝા એની ઘેર એના પશુઓનો કરેટકેર બને છે. જેમ કુંદન અહીં ઝોયાના ઘરનો ‘હાથવાટકો’ બને છે તેમ. ઈર્ષાળુ અને પોલિટિક્લ કાકા કૈદોની ચાડીચુગાલીથી હીર-રાંઝાની જુદાઈ થાય છે. હીરના બીજે લગ્ન થતા ભગ્ન થઈ ભટકતા રાંઝાને જોગી ગોરખનાથ મળતા એ ભેખ લઈ લે છે. (ગંગાકિનારે કર્મયોગનું જ્ઞાન પામી અને ફક્ત પસ્તાવાને બદલે જાતે જ ભૂલ સુધારવા માટે એનો સામનો કરીને, ભાગેડુને બદલે આગેવાન બનવાનો પથ પકડતા કુંદનની માફક) અને ફરી હીર સાથે મિલન, ફરી લગ્નના દિવસે જ દગાથી ખવડાવેલા ઝેરી લાડુને લીધે હીર-રાંઝાનું મોત! અને પોલિટિકલ એમ્બિશન કે વેરનો ઝેરી લાડું હીર પહેલા ખાઈને જીવતે જીવ મરે પછી આપણો રાંઝણા ય ખતમ થાય છે.

પણ એક ધાગો લઈ કરેલું નવું જ ભરતકામ છે. આજની સ્માર્ટ શહેરી મોડર્ન જનરેશન ટ્રાન્સપેરન્ટ છે, ઓનેસ્ટ છે, પણ કરીઅરથી માંડી લવના મામલે બધા કેલ્ક્યુલેટિવ થતા જાય છે. પેઈનથી ડરે છે. રોવું, તરફડવું, પ્રેમમાં પાગલ બની પ્રિયપાત્રને નુકસાન નહિ પણ એની સેવા માટે સમર્પિત થવું આ બધું બહુ ઓલ્ડ ફેશન્ડ લાગે છે. કારણ કે ઝટ કોઈ વિશ્વાસ મુકતું નથી. અને વિશ્વાસ એ તો પ્રેમના શ્વાસ છે! અને રાંઝણાની સફળતા હજુ એ સાચા પ્રેમનું સપનું જીવંત છે, એનો પુરાવો!

એક્ચ્યુઅલી, રાંઝણા એના પ્લેટીનમની ધાર જેવા તીક્ષ્ણ સંવાદો સાથે આ વાત (ફિલ્મમાં કુંદન કહે છે તેમ દિલ ડાબે કે જમણે નહિ સેન્ટરમાં ધબકે છે. સ્ટ્રેઈટ ન્યુટૂલ!) કોઈ એકતરફી જજમેન્ટલ એંગ્લ વિના કહેવા માંગે છે. અહીં હીરો બનારસમાં વસેલો તામિલિયન પંડિત છે. હજુ મેટ્રોની રૂથલેસનેસ અને કોમર્શિયલ સોદાબાજીની હવા એને નથી લાગી. એ બનારસના ઘાટ જેવો પવિત્ર છે. એટલે એ એવો પ્રેમ કરે છે, જેમાં તૂટીને પણ પ્રિયાની જિંદગી જોડી દેવાની હોય! ભોળપણનું ગળપણ એમાં બરકરાર છે. થોડોક ઘેલો હોય, એ જ પ્રેમમાં પહેલો આવી શકે.

પણ અત્યાર સુધીની લવસ્ટોરીઝમાં આવતા હિન્દુ મુસ્લિમ કે અમીર-ગરીબ કે દેહાતી-વિલાયતી કે બે ખાનદાન જેવા તમામ અજમાવાયેલા સંઘર્ષ/કોન્ફલિક્ટ/વિલનને બદલે રાંઝણા એક લગભગ નેવરબિફોર સ્ટેટમેન્ટ કરે છે. એનો પબ્લિકને જે સેકન્ડ હાફ થોડોક ઓછો પચે છે, એ બતાવવાનો હેતુ પોલિટિક્સ કે સામાજિક ક્રાંતિ નથી, એ તો દિગ્દર્શક આદર્શઘેલી સામ્યવાદી માનસિક્તાથી અંજાયેલા યુવાનોની સૈદ્ધાંતિક બાધાઈ પર જોરદાર કટાક્ષ કરતા, પેલા કુંદન ફરતે ઘેરો બેઠેલા વિદ્યાર્થીઓ એને જે રીતે ચોર ઠેરવે છે, ત્યાં જ ક્લીઅર કરી દે છે! સો ફની!

તો પછી? અહીં આખો મામલો એકદમ નેચરલ છે. બે એકબીજાને પસંદ કરતા વ્યક્તિમાંથી એક આગળ વધે છે, બીજો તો લવ-સિક થઈ ત્યાં જ ગુલાબી ઘેનમાં ઊભો રહે છે. ઝોયા કમ્ફર્ટ ઝોન છોડી, ટિપિકલ છોકરીને બદલે વિચારતી ભણતી યુવતી બને છે. એનું રિવોલ્યુશનમાં ઈવોલ્યુશન થતાં એની જિંદગીની પ્રાયોરિટીઝ, એની ચોઈસીઝ બદલાય છે. મૂડ સ્વિંગ થાય છે. પોતાની પાછળ લબડતા છોકરાને બદલે, એને ઓછો ભાવ આપે છે. એવા છોકરાના આધિપત્ય પર એ ફિદા થઈ જાય છે. હવે એની દુનિયા અને કુંદનની દુનિયા એક નથી. કુંદન બિચારો આ સમજી શકતો નથી, એ ફક્ત સીધીસાદી રીતે પ્રેમ કરી શકે છે. ઝોયા એનાથી વધુ પગથિયા ચડી ઊંચે પહોંચી ચૂકી છે, એ રીતે એ વિલન નથી.

પણ કુંદન પ્રેમી છે, પગલૂછણીયું નથી. એનામાં પ્રેમનો મસ્તક ટટ્ટાર રાખતો ખુમાર છે, જે એ બિંદિયાને પાજામાના નાડા અને ચોલીના હૂકવાળા સંવાદમાં રણટંકારની જેમ સંભળાવે છે. એટલે એ સાવ લલ્લુની જેમ તળિયા ચાટતો શરણે નથી થતો. કાંડુ મરડીને ઝોયાને ખુદારીનું ભાન કરાવે છે, ઘઘલાવે છે. તક મળે ત્યારે લગ્નના દિવસે છેલ્લો ચાન્સ પણ એ તોડાવી બાજી પોતાની ફેવરમાં થતી હોય તો લેવા જાય છે. પણ પોતાનું અને ઝોયાનું ભલું કરવા જતાં અજાણતા કોઈ નિર્દોષનું બુરું થાય એનો એને ભયંકર વસવસો છે.

પણ અહીં એક અદૃશ્ય દીવાલ સ્મોલ ટાઉન ડ્રીમ્સ વર્સીસ બિગ સિટી/યુનિવર્સિટી ઈન્ટેલેકચ્યુઅલ સ્યુડો ડ્રીમ્સની રચાય છે. પોતાની જાતને બુદ્ધિ/જ્ઞાાનમાં વધુ તેજસ્વી સમજતી ઝોયા માટે કુંદન પછાત ગમાર કાર્ટુન છે અને પાછો એના પ્રેમના નાતે ભરોસાપાત્ર તાબેદાર પણ! ઝોયા જસજીતને પણ કેટલાક ‘મોર ધેન ઈક્વલ’ હોય કહીને પોતાની સોચ બતાવી દે છે. કુંદન સાબિત કરી દે છે કે જેમ ઈશ્વરનો સાક્ષાત્કાર કૂહાડી છાપ કાલિદાસને કવિકુલગુરૃ બનાવે, એમ પ્રેમનો પારસમણિ કથીરને કુંદન બનાવે ! એ તો પોતાની ધીંગી કોઠાસૂઝથી ઝોયા જેનાથી ઈમ્પ્રેસ છે, એ ઈન્ટેલીજન્ટ સ્માર્ટ પોલિટિકલ દુનિયામાં સડસડાટ પોતાનો સિક્કો જમાવી દે છે. માણસ (ખાસ કરીને પુરુષ) પ્રેમમાં હોય ત્યારે થોડો ઢીલો, વલ્નરેબલ, નરમ, પોચટ લાગે. એનો અર્થ એવો નથી કે એનું સંપૂર્ણ વ્યક્તિત્વ જ એવું હોય એનો પ્રેમ જ એને શૂરવીર યોદ્ધો ય બનાવી દે. ઝોયાને કુંદનમાં એને સ્પેશ્યલ દેખાતું નથી, અને પોતાના પ્રેમનો ભંગ કરાવનાર કે લગ્નમંડપમાંથી પ્રિયતમને છીનવનાર દુશ્મન જ દેખાય છે.

પણ કુંદન તો જોગી, તપસ્વી, ફકીર મિજાજમાં છે. એ પોલિટિક્સમાં એટલે નથી કે એને કશુંક બનવાની મહત્વાકાંક્ષા છે. એની તો એક જ અપેક્ષા છે કે એના પ્યારનું એ કશુંક ભલું કરે, એનું રક્ષણ કરે અને એની પ્રિયાને સામે જોઈ, એની પાસે છતાં દૂરની કંપનીમાંથી પણ પોતાના લવની બેટરી ચાર્જ કર્યા કરે! એનો જીવ સત્તામાં નથી, એનું સત્ય એની પ્રિયતમા જ છે.

ગણત્રીબાજ સ્વાર્થી દુનિયામાં આવા ખામોશ સેલ્ફલેસ લવનું સ્થાન નાયકનું નહિ, પ્યાદાનું હોય છે. પ્રેમમાં ય પોલિટિક્સ હોય છે. પ્રેમ કેટલો કરે છે એ નહિ જોવાનું, દુનિયાની નજરમાં જોડી કેવી લાગશે એ ય વિચારવાનું. ઉંમર કે કલરની કે કલ્ચર કે ડોલરના ભેદ નજરમાં રાખી મા-બાપ દીકરીને કોણ સલામત અને સુખી રાખશે એની પોલિટિકલ સલાહો આપી, એના પ્રેમની હત્યા નથી કરી નાખતા આપણી જ આસપાસ?

ફિલ્મ સટલ રેફરન્સીઝની પાઠશાળા છે. પહેલી વાર ઝોયા સ્કૂલબોય કુંદનને તમાચા ઝીંકે છે, ત્યારે જ પાછળના આગળના એંઘાણની જેમ પોલિટિક્લ રેલી નીકળે છે! બાળ કુંદન ‘નમાઝ વો પઢતી થી, ઔર દુઆ હમારી કબૂલ હો ગઈ’ કહી ઝોયાને પહેલી નજરનો પ્રેમ કરી બેસે છે, ત્યારથી અંત સુધી એનું હૃદય તો બાળક જેટલું જ સહજ સરળ રહ્યું છે. ગાયને પ્રસાદ ખવડાવી, સીધી રીતે હાથમાં ના આવતા પ્રેમની માનતા માનતી કુંદન જેટલી જ સેલ્ફલેસ બિંદિયા કેટલી રિયલ લાગે છે! કુંદન ઝોયાની મદદ ખુવાર થઈને કરે છે, તો બિંદિયા કુંદનની! એ છેલ્લે લોહીના કોગળા કરતા કુંદનને જોઈ ઝોયાને ‘યે મેરા કુંદન નહિ હૈ’, કહે છે ત્યારે જ એ મુદ્દો સ્પષ્ટ થઈ જાય છે કે સાચો પ્રેમ રિજેક્ટ થઈ માણસને અપરાજીતમાંથી કેવો નબળો પાડી દે! કિંગકોંગની માફક! છોકરીએ જ મગજના બધા કોષોનો કબજો લીધો હોય, પછી બીજા વિચાર કે કામ પૂરી તાકાતથી થઈ જ ન શકે ને ! 

ફિલ્મમાં ઝોયા-કુંદનની એક એક ધડકન સાથે આપણા ધબકારા તાલ મિલાવે છે. હમકા ઈસ્સક હુઆ હૈ ની મસ્તી હોય કે હમ ખૂન બહાયે, તુમ આંસુ, સાલા આશિકી ન હો ગયા લાઠી ચાર્જ હો ગયા કે આશિક કી તબ નહિ ફટતી જબ મહેબુબા કી શાદી હો મગર તબ ફટતી હૈ જબ ખુદ કી શાદી હો જેવા એક એકથી ચઢિયાતા ઢાંસુ ડાયલોગ્સની મિરચી દોસ્ત મુરારી (મોહમ્મદ ઝીશાન અયુબની  દિલાવરી) કપડાંની દુકાનમાં રડતો હીરો, અને ખુદના લગ્નના બેન્ડબાજા મૈયત જેવા લાગે એવી પરિસ્થિતિમાં કપાતો હીરો.

અને હીરા જેવા ઝળહળતા રણઝણતા ગીતો! નીડર જવાનો નીકળે હમસે વફાયેં લેના, તાઝા હવાયે લેના લલકારતા પણ શરૂઆત હઝરત અમીર ખુશરોની પંક્તિ, ‘તુ મુન શુદી, મુન તુ શુદમ’ના ફારસી શબ્દોથી કરે- મતલબ, તું હું બની ગઈ હું તું બની ગયો. ( જો તુમ હો વો મૈં, જો મૈં વો તુમ – we are the one ! )

રાંઝણામાં નાયકને નાયિકા મેળવવાનો મોહ નથી. બસ, એ જે કહે કરે – એમાં જાન આપીને ય એને ખુશ કરવી છે !

ઈશ્કને ઈબાદતની કક્ષાએ પહોંચાડતી અક્કલ પરના બીજા પડદા ઉંચકતી રાંઝણા પછીની થોડી વાતો આવતા રવિવારે સ્પેક્ટ્રોમીટરમાં!

ઝિંગ થિંગ

‘મોહલ્લે કે લૌંડો કા પ્યાર અકસર ડોક્ટર-એન્જિનીયર લે જાતે હૈ!’

(સચ્ચાઈનું ગાંધી પારિતોષક અપવો પડે, એવો રાંઝણાનો ડાયલોગ)

raanjhanaa-stills-1

 
70 ટિપ્પણીઓ

Posted by on જુલાઇ 3, 2013 in cinema, feelings, romance, youth

 
 
%d bloggers like this: