RSS

Monthly Archives: ઓક્ટોબર 2011

કામદારના સરદાર, મજૂરના મહાજન !


‘સત્તાધીશોની સત્તા પોતાના મૃત્યુ સાથે જ સમાપ્ત થાય છે, જ્યારે મહાન દેશભક્તોની સત્તા એમના મૃત્યુ પછી જ ખરો અમલ ચલાવે છે ‘  

– આ ક્વૉટ છે સરદાર વલ્લભભાઇ પટેલનું! સરદારે ખુદે જ એની સાબિતી આપી છે. ૫ વર્ષ પહેલાના ધારાસભ્યને યાદ ન કરતી ગુજરાતની જનતા આજે પણ ૩૧ ઓકટોબર નજીક આવે એટલે એમને ‘સરદાર’ તરીકે વ્હાલથી યાદ કરે છે. કારણ કે, એમનું કમિટમેન્ટ ખુરશી સાથે નહિ, પણ ભારતના સામાન્ય નાગરિકની ખુશી સાથેનું હતું !

ગાંધીના પટ્ટશિષ્ય સરદાર એ બરાબર સમજતા હતા કે જો દેશના આમ આદમીનો સહકાર નહિ હોય તો ગમે તેટલા મોટા આદર્શો પણ ખોટા જ સાબિત થશે. માટે રાજકીય ઉપરાંત રચનાત્મક વૃત્તિ-પ્રવૃત્તિ એમણે જાહેરજીવનમાં શરૃઆતથી અંત સુધી જાળવી રાખી. ૧૯૧૮ની સાલમાં ગાંધીજીએ અમદાવાદના મજૂરોની પ્રથમ સત્યાગ્રહી ચળવળની શરૃઆત કરી, ત્યારથી સરદાર અમદાવાદના મજૂરો સાથે જોડાયેલા હતા.

અમદાવાદ મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશનના ભૂતપૂર્વ મેયર એવા સરદારે ૧૯૨૪માં ચૂંટણીઓમાં મજૂર મહાજનના હરિજન પ્રતિનિધિ કચરાભાઇ ભગતનું જૂનવાણી વિચારના સ્થાનિક કોંગ્રેસીઓના વિરોધ વચ્ચે પણ સમર્થન કર્યું હતું. ૧૯૨૭માં અનસૂયાબહેન સારાભાઇની રજુઆત પછી સરદારે મજૂર મહોલ્લાઓમાં એક હજાર જેટલા ‘નાવણિયા’ (બાથરૃમ) કરી આપ્યા હતા!

સરદારે બી.બી. એન્ડ સી.આઈ.ના નામે રેલવેના નોકરોનું મહાજન બાંધ્યું હતું અને પોસ્ટ ખાતાના કર્મચારીઓનું સંગઠન પણ રચ્યું હતું. એ બંને સંસ્થાના ‘સરદાર’ (પ્રમુખ) તરીકે પણ વર્ષો સુધી સરદાર રહ્યા હતા! ૧૯૩૭માં અમદાવાદના મિલમાલિકોને સમજાવી એમણે મજૂરોના પગારમાં વધારો કરાવ્યો હતો. ૧૯૩૮માં ગાંધીજીના આગ્રહથી દેશભરના મજૂર કાર્યકરોને તાલીમ આપીને એમની પ્રવૃત્તિ પર દેખરેખ રાખતી ‘હિન્દુસ્તાન મજૂર સેવક સંઘ’ના પણ એ ‘સરદાર’ યાને પ્રમુખ બન્યા હતા.

૧૯૪૨ની ‘હિન્દ છોડો’ની લડત સફળ થવા પાછળ અસહકાર અને હડતાળના હથિયારે વેધક કામગીરી બજાવી હતી. સરદાર જેલમાં હતા, ત્યારે અમદાવાદના મજદૂરોએ ૧૦૫ દિવસની હડતાલ પાડી હતી! ૧૯૪૭માં આઝાદી પછી ‘રાષ્ટ્રીય મજદૂર સંઘ’ની સ્થાપના માટે પણ પ્રેરણામૂર્તિ સરદાર જ રહ્યા હતા! સરદારની સોમનાથ મંદિરના જીર્ણોદ્ધારથી લઇને રજવાડાઓના એકીકરણ સુધીની સિદ્ધિઓને વારતહેવારે અબખે પડી જાય, એમ ગુજરાતીઓ યાદ કરે છે. પણ મજૂરોની સરદારીને તો જાણે વિસારે જ પાડી દેવાઇ છે! લેખકો-સમીક્ષકોને રસ ન હોય, ત્યાં  પછીની પેઢીને શું ખ્યાલ રહે?

આ વાત પણ ઈન્ટરેસ્ટિંગ છે. સરદાર પોતાની મીઠી મીઠી વાતોથી નહિ, પણ સચોટ કડવી વાણી માટે જાણીતા હતા. એમની નરમાશ કરતા એમની સખ્તાઇ વધુ અસરકારક રહેતી. કોઇ પણ સમસ્યા ઉકેલવા માટે સરદારનો એપ્રોચ ‘પ્રેકટિકલ’ રહેતો.

ઉદ્યોગપતિઓ સાથેના અંગત સંબંધો અને નહેરૃ-ગાંધીને પ્રિય સામ્યવાદના ઉગ્ર વિરોધને લીધે સરદાર ‘મૂડીવાદી’ ગણાતા. અલબત્ત ‘સિમ્પલ લિવિંગ, હાઈ થિંકિંગ’માં માનતા સરદારની લાઈફસ્ટાઈલ મૂડીવાદી નહોતી. પણ ડાબેરી વિચારધારાના મોટા ઢોલ પાછળની પોલ એમની ધીંગી કોઠાસૂઝ તરત જ પારખી ગઇ હતી. ભારતમાં આજે પણ આગેવાની લેવા બધાને મહેનતકશ કામદારોની મદદ જોઇએ છે, મત પણ જોઇએ છે. એટલે કોઇ આ શ્રમજીવી વર્ગને સત્ય સમજાવતું નથી. એમને ગમી જાય એવી ચોકલેટી ગળચટ્ટી વાતો કરી, તાળીઓ પડાવી ગાડું ગબડાવ્યા કરે છે. બધા માને છે કે આ વર્ગના વખાણ કરાય, પણ શિખામણ કે બદલાતા જમાનાને અપનાવવાની સલાહ આપીએ તો એ આપણને ફગાવી દે!

ઘણી ગેરમાન્યતાઓની માફક સરદારે સામા પૂરે તરીને આ વાત પણ ખોટી ઠેરવી હતી. ગુજરાતી પત્ર ‘મજૂર સંદેશ’માં એમણે દાયકાઓ સુધી મજૂરોની જાહેરસભામાં કરેલા પ્રવચનોની સ્ક્રિપ્ટ છપાતી. એ જૂના અંકોમાંથી તારવેલા કેટલાક અંશો પર નજર ફેરવો અને વિચારો કે આજે પણ એટલી જ આવશ્યક લાગતી આ સલાહો આઝાદી અગાઉ આપનારા વલ્લભભાઇની દૂરંદેશી કેવી હશે? આવો માણસ જ ‘સરદાર’ કહેવાય ને! ઓવર ટુ સરદારવાણી, ફોર ધ લેબરર્સ! :

* ”આપણે લડાઈ બંધ કરી છે, એ કહેવાને જરાય હરકત નથી. આપણે થાક્યા છીએ. થાક તો લડનારને લાગે. જોનારાઓને થાક નથી લાગવાનો! તમાશો જોનારને તમાશો બંધ થાય એટલે નિરાશ થવાનું લાગે છે. લડવૈયાને તો લડાઈ બંધ કરવી પડે. શરૃ કરવી પડે. એના વ્યૂહ ગોઠવવા જોઇએ. વળી, વ્યૂહરચના બદલવી જોઇએ. એ તો થાકતો નથી, નિરાશ થતો નથી. પોતાનો માર્ગ છોડતો નથી.”

* ”તેઓ મૂડીવાદીઓનો વિરોધ કરે છે. મૂડીવાદીઓને ગાળો દે છે, એમની ઈર્ષા કરે છે. જમીનદારો માટે પણ એમ જ કરે છે. ને કેવળ ઝેર પેદા કરવા માંગે છે. હું તો માથું કોરે મૂકીને બેઠો છું- હું સલ્તનતથી ડરતો નથી. મને એમ પણ કહેવામાં આવ્યું છે કે મજૂર સંગઠન એટલે મજૂરોએ રોજ હડતાળ પાડવી, મજૂરો અને માલિકો વચ્ચે રોજ કજીયો કરાવવો, આમાં મજૂરોનું હિત નથી! લાખોને એમના માલિકો સાથે કજીયો કરાવવાથી નથી તેમની મુક્તિ થવાની, નથી હિન્દને લાભ થવાનો.”

* ”છાપામાં હું હિટલર થવાનો દાવો કરું છું- એમ કહે છે. તમે મને શું રોકવાના છો? તમે તમારા હાથે નષ્ટ થવાનો છો. હું તો મારા માર્ગે જાઉં છું. મને ખેડૂતોએ સરદાર ગણ્યો છે. એ પદવી બજારમાં વેચવા જાઉં તો દામ ઉપજવાના નથી. તમારે મજૂર સંગઠન કરવું હોય, મારું કામ ન રૃચતું હોય તો તમે પોતે ૮૦ ટકા ખેડૂતોમાંથી એક ખૂણો શોધો ને કામ કરી બતાવો. બેઠા બેઠા  પૈસા બગાડી  છાપાં ન કાઢો.”

* ”ગાંધીજયંતી ઉજવવા આપણે ભેગા થઇએ, ત્યારે આટલી પોલીસ શાંતિ જાળવવાને આપણું રક્ષણ કરવા આવે, તે શરમની વાત છે. શું આપણે એટલા મૂર્ખ છીએ, અસભ્ય છીએ કે આપણી સભામાં પોલીસને આવવું પડે? જેઓ ગાંધીજીની ભૂલો કાઢે છે. તેમને તમારે પૂછવું જોઇએ તમને કેટલા વર્ષ થયા? ગાંધીજીએ તો ૬૦ વર્ષ સુધી લોકોની સેવા કરી. તમે કેટલા વર્ષ કરી?”

* ”મજૂરોની શક્તિ જેટલી વધે તેટલો વધુ ઈન્સાફ મળે. માટે આપ મૂઆ વગર સ્વર્ગે ન જવાય. મને મિલો જોડે પ્રેમ નથી. તમે જો ગામડામાં જઇ ઉદ્યોગ કરો તો તો સારું. મિલોમાં માનસિક તેમ જ શારીરિક સ્થિતિને નુકસાન પહોંચે છે. પણ ગામડામાં પેટ ભરીને રોટલો મળ્યો નહીં માટે તો અહીં આવ્યા. તો સ્વાર્થ સમજીને વાતો કરવી જોઇએ. માલિકો અને મજૂરો વચ્ચે પિતા-પુત્ર જેવો સંબંધ રાખવો એ સામે ટીકા થાય છે. હું પણ કહું છું કે કોઇ મજૂર માલિકને બાપ માનતો નથી. પણ તેથી શું કૂતરા-બિલાડા જેવો સંબંધ રાખવા ઈચ્છો છો? માલિક અને મજૂર માણસતરીકે સરખા છે, એ વાત સાચી છે. પરંતુ તેથી તેના બંગલામાં પેસી જવાશે? એમ કહેવાશે કે ચાર દિવસ તું ઝૂંપડીમાં રહે અને હું તારા બંગલામાં રહું? કારખાના હશે તો મજૂરોને રોટી મળશે, ને આ કારખાના તૂટી જશે તો વિદેશનો માલ ઢગલાબંધ આપણે ત્યાં ખડકાવાનો. આપણા હક માટે આપણે મરતાં શીખવું જોઇએ. પણ પારકાનું પડાવી લેવાની દાનત ખોટી છે.”

* ”લાલ વાવટા (સામ્યવાદી/ડાબેરીઓ)ની જય જો કાલે થતી હોય તો આજે થાય તેમાં મને વાંધો નથી. પણ એ તો તેની પાછળ શક્તિ હશે તો થશે. કેટલીક વાતો તેણે નકામી કરી છે. નાદાનિયતની વાતો સાંભળી નાહક વખત બગાડવા કરતાં તો તે સાંભળવી ન પડે માટે એવી સભામાં મજૂરોને જવા ના કહું છું. હું કંઇ તેમને કાન બંધ કરવાનું કહેતો નથી. પણ મારી ફરજ છે કે કોઇ ગટરનું પાણી પીવા કહે તો હું તો કહું કે મૂર્ખા ન બનો, નળનું પાણી પીઓ ને. હડતાળ પડાવ્યા પછી લાલ વાવટાવાળા શું કરવાના છે? ભાગોળે જઇ પાછા ફરવાના હોય ને બે ગાઉ દોડવાની તાકાત ન હોય ને મોટી વાતો કરો એ શું કામની?”

* ”મને મૂડીવાદ સામે વિરોધ છે. મૂડીવાદી સાથે નહીં. મને ઘણા શેઠિયા સાથે મહોબ્બત છે. તેમ મજૂરો સાથે પણ મહોબ્બત છે. મૂડીવાદીની દુશ્મનાવટ કર્યે શું વળવાનું છે? ધનસંગ્રહનો જે સિદ્ધાંત છે, એની સામે મારો વિરોધ છે. લાલ વાવટાની જય વર્ષોના વર્ષો બોલાવ્યા કરજો, તો પણ થવાની નથી. રશિયાએ તો મૂડીવાદીઓની કતલ કરી. તેની પાસે બંદૂક હતી. આપણી પાસે બંદૂક તો શું પણ લાકડી ઝાલવાની ય તાકાત નથી. (સામ્યવાદીઓ) તમને જે માર્ગ સ્વીકારવાનું કહે છે તેમની પાછળ અનુભવ નથી. શક્તિ નથી. પણ ગાંડપણ છે. મેં એમના ભાષણો વાંચ્યા છે. તેમાં અનેકની જીભ લાંબી ટૂંકી થાય છે. એ લોકો વરસોના વરસો બોલ્યા કરશે તો પણ કંઇ વળવાનું નથી.”

* ”માણસનો અધિકાર જાનવર પર હોય, માણસ પર નહિ. કોઇ કોઇના આયુષ્યને તોડી શકે એમ નથી, અને આયુષ્ય ખૂટયું હશે ત્યારે કોઇ તે આપી નહીં શકે. રાજારંક દરેકને આયુષ્ય ખૂટયે જવાનું છે. તો મજૂરોને કોઇથી પણ બીવું શા માટે? મજૂરોને તો ઈશ્વરે બે મજબૂત હાથ આપ્યા છે. તેને તો જ્યાં જશે, ત્યાં મજૂરી મળી રહેશે. તમે કોઇ જાતનો ડર રાખતા નહીં. ડર એક વાતનો રાખજો કે તમારા હાથે કંઇ મેલું ન થાય, જૂઠ્ઠું ન બોલાય,  કુદ્રષ્ટિ ન થાય. ઝાડની જે ડાળ પર બેઠા હોઇએ તેને જો કાપીએ તો આપણું મૃત્યુ થાય તે નક્કી સમજવું. ધનિકો ઉપર ખાલી રોષ કરવાથી ફાયદો શો?  ગાળો દીધે કોઇની શક્તિ કદી વધવાની નથી. ક્યાંય વધી હોય તેમ જાણ્યું નથી. જગતમાં જોરાવર નબળા પર અધિકાર કરે છે. જો મજૂરોમાં એવી શક્તિ પેદા થાય અને તેમને તેનું ભાન થઇ જાય તો તેમની સામે કોઇ થઇ શકવાનું નથી. મજુરો વગર માલિકો શું કરવાના છે? એટલે તમારી તો સૌને પહેલી ગરજ છે. શેઠિયાઓ સાથે લડવાનું હોય તો ઠીક, પણ આ તો આપણે આપણી જ સામે લડવા બેઠા છીએ. મજૂરો માટે રોટલા ખાવાને છાંયો નથી, રહેવાની ઝૂંપડીનું ઠેકાણુ નથી અને બીજું ઘણુ દુઃખ છે. ત્યારે તે ઓછું કરવા માટે મહેનત થાય, તો યે રાહત મળે. તેને બદલે આ લોક રોજ હડતાળ પાડવા કહે, એટલે રોજ ને રોજ દુઃખ વધારવા કહે છે.”

* ”એમ કહેવામાં આવે છે કે ‘દુનિયાના મજૂરો એક થાઓ” દુનિયાના મજૂરો એક થશે ત્યારે આપણે મોખરે હશું. પણ હજુ કોઇ બે દેશના મજૂરો એક થયાનું સાંભળ્યું નથી. પછી દુનિયાના મજૂરોના નામે આપણુ ફોડતા પહેલાં આપણું તો ચાલુ કરીએ. માલિકને તેની મહેનતનું મળે, બાકીનું મજૂરને. માલિકોએ પણ સમય અને સંજોગો વિચારી સમજવું પડશે. એણે ન્યાયનું પાલન કરવું જોઇએ. માલિકોને કોલસામાં, રૃમાં, સ્ટોરમાં, વીમામાં, યંત્રોની ખરીદીમાં એમ દરેક વસ્તુમાં દલાલી ખાવી છે, અને મજૂરોની મજૂરીમાંથી પણ દલાલી છોડવી નથી. માલિકોની મગદૂર નથી કે આવી દલાલી ખાઇ શકે- જો આપણામાં પૂરતી તાકાત હોય તો. આપણે માલિકોનું ભલું ઈચ્છીએ. તેને નફો જેટલો વધુ તેટલો આપણો હિસ્સો પણ વધુ.”

* ”હિંદના કરોડો માનવીઓમાં રહેલી ઈશ્વર પ્રત્યેની શ્રદ્ધા તોડી પાડવામાં ન આવે અને તેમને રોટલો અને કપડું મળે તો તેમને બીજું કશું જોઈતું નથી. પેટ ભરીને ખાવાનું મળે તો સ્વરાજ મળ્યું એમ આ લોકો માને છે.”

* ”મહાત્માજીએ કહ્યું છે કે યુરોપ પાસેથી જો કોઇ મોટામાં મોટી વસ્તુ શીખવાની હોય તો તેમની સ્વચ્છતા છે. અહીં વેપાર-ઉદ્યોગમાં બધા કુશળ માણસો છે કે તેઓ જમાનાને અનુકૂળ થઇ નવા ઉદ્યોગો પણ લાવશે. પણ આપણે ઉંઘવું ન જોઇએ. ગુજરાતની ધરતીમાં કાચું સોનું છે. આ સોનું કેમ કાઢવું તે આપણે પરદેશીઓ પાસેથી શીખી લેવું જોઇએ. ધરતી, પાણી અને હવામાંથી (સોનું) પેદા કરવાની શક્તિ તેમણે ખીલવી છે. તેનો આપણે લાભ લેવો જોઇએ અને શહેરી તરીકેની ભાવના વધુ ખીલવવી જોઇએ.”

* ”તમારી ફરજ વિશે તો તમને (મજૂરોને) થોડુંક કહેવાનું બાકી રહી ગયું હતું તે તમને કહું છું :

(૧) આપણું શરાબબંધીનું કામ જરાય નરમ ન પડે તે વિશે ખાસ કાળજી રાખશું. શરાબ એ આપણો કટ્ટો દુશ્મન છે.

(૨) મોંઘવારી મળે તો એનો સંભાળથી અને કરકસરથી ઉપયોગ કરજો. કારણ કે બધા દિવસો સરખા હોતા નથી. ભવિષ્યમાં ભીડના દિવસો આવે, તો સારા વખતમાં બચાવેલા પૈસા કામમાં આવે.

(૩) મજૂરોએ જુગાર કે આંકફરક વગેરે વિનાશકારક વ્યસનોથી દૂર રહેવું જોઇએ. રાત્રિશાળાઓ અને પુસ્તકાલયોનો લાભ ઉઠાવી સૌએ  અક્ષરજ્ઞાાન મેળવી લેવા પ્રયત્ન કરવો.

(૪) મજૂરોએ સભ્યતા અને નમ્રતા શીખી લેવી જોઇએ. અને જેટલી આપણા હકનું રક્ષણ કરવાની કાળજી રાખીએ, એટલી જ આપણી ફરજ બજાવવા વિશે કાળજી રાખવી જોઇએ.

(૫) ગાળાગાળી કે મારામારીથી દૂર રહેવું જોઇએ. સામાન્ય પ્રજાની સહાનુભૂતિ મળે એવું વર્તન ચલાવવું જોઇએ. મજૂરોએ આપસ – આપસમાં એકબીજાને સાથ આપવો જોઇએ. દેવું કરતાં ડરવું. પોતાના બાળકોને શિક્ષણ લેવા દેવું.

*
”મારા મતે આપણી આર્થિક પરિસ્થિતિના ઉકેલની ચાવી ઉત્પાદન વધારવામાં રહેલી છે. આ દેશમાં અઢળક સમૃદ્ધિ ખડકાયેલી છે, અને જો તેનો પૂરો લાભ ઉઠાવાય તો જગતના ઔદ્યોગિક દેશોમાં આ દેશને મોખરે મૂકી શકાય છે.”



# ૨૦૦૯નો આ લેખ હજુ ચિરકાલીન એટલે લાગે છે, કે સરદારની દાયકાઓ અગાઉની દ્રષ્ટિને કાટ લાગ્યો નથી. ભારતના જનમાનસની નાડ બરાબર પારખી ગયેલા વલ્લભભાઈની વાતોમાં ક્યાંય પોથીમાંનાં રીંગણાં જેવા  કોરા વેવલા આદર્શો નથી. નક્કર પરિણામલક્ષી અને વાસ્તવિક વ્યવહારુ ચિંતન છે. એમણે શ્રમિકોને કહી એ વાતો હર કોઈ માણસને શીખે સમજે તો આજે ય કામ લગે તેવી ટકોરાબંધ છે !

 
11 ટિપ્પણીઓ

Posted by on ઓક્ટોબર 31, 2011 in gujarat, history, india, inspiration, philosophy

 

સબ સે ઉંચી મીઠાઈ સગાઇ : પિયા જૈસે લડ્ડુ મોતીચૂર કા…મનવામાં ફૂટે હો !

ગાળી નાખે જાત ઘી, ગોળ ને લોટ..
જ્યારે બંદા લાડુ ઓળખાય..
ક્યાં ગયા ભૂધરો? ઉદરો, ઉત્સવો ?
લાડુ શોધે કોઈ જઠારાગ્નિ !

અહા હા હા …ગરવી ગુર્જરગીરામાં રાધાકૃષ્ણના શૃંગારથી લઈને ગાંધીજીના ચરખા અને વિશ્વયુદ્ધની ટેંકથી લઈને છત પરથી મેલા ખમીસ પર ટપકતી ગરોળી સુધીના કાવ્યો લખાયા છે. પણ ઘીમાં પકવેલી ઘઉંની સેવ બિરંજ જેવી સુંવાળી સુંવાળી, મધમાં ઝબોળેલી સ્યુગરી ઇમોશનલ કવિતાઓ ઠપકારતા કવિઓએ કદી આટઆટલી શતાબ્દીઓમાં મિષ્ટાન્ન પર ફૂલ ફ્લેજ્ડ ટેસ્ટી ટેસ્ટી પોએમ્સ લખી હોવાનું ધ્યાન માં આવ્યું નથી! બસ, કઢી ખીચડી પછી ‘ડીસર્ટ’ માં ચોકલેટ બ્રાઉની જેવો અપવાદ ચંદ્રકાંત ટોપીવાળા જેવા શિરોમાન્ય સર્જક-વિવેચકનો, જેમણે છેક ૨૦૦૨માં રસીલા આઠ મીઠાઈકાવ્યો લખ્યા ! કવિતાના નામે દેખાદેખીથી વધતા અધ્યાત્મના ડોળ સામે ‘જીભ બતાવવા’ (જેમ કે ‘તંતુમાં તંતુ હોઈ આદિ-અંત વિનાની સુતરફેણી છે અનંત’ !) એમણે તુકારામ જેવા મરાઠી સંતકવિઓના પ્રિય છંદ ‘અભંગ’ માં શુદ્ધ ભૌતિક સ્વાદરસને પોંખતા મીઠાંમધુરા સ્વાદિષ્ટ કાવ્યો પેંડા, રસગુલ્લા,જલેબી.શીરા, પુરણપોળી ઇત્યાદિ પર લખ્યા છે. તેમાંથી એક લાડુ કાવ્યની ચમચી અહી ચખાડી છે.

મીઠાઈ! મ્મ્મ્મ્મ્મ્મ્મ્ ! ગળ્યું એ ગળ્યું, ને બાકી બધું બળ્યું ! આવો ગળચટ્ટો અભિગમ શિશુ હોઈએ ત્યારે ‘ગળથૂથી’ માં જ મળ્યો હોય પછી ‘ક્રેવીંગ ફોર સ્વીટ્સ’ આજીવન રહે જ ને ! લીઝા રેની ઉત્તમોત્તમ ફિલ્મ ‘વોટર’ માં કોઈ ભાષણબાજી વિના એક મર્મવેધક દ્રશ્ય છે. સમાજના નિયમોને લીધે કાશીમાં રહેતી સુખોપભોગથી વંચિત પરાણે સાધ્વી જેવું જીવન વિતાવતી વિધવાઓની તેમાં વાત છે. એક વયોવૃદ્ધ ડોશી રોજ એમાં મોક્ષનો ધર્મોપદેશ સાંભળે છે. મિથ્યા માયા અને સંયમ-નિયમના બોઝિલ ધુમ્મસ વાખે નવી આવેલી નાનકડી બાળવિધવાને એ વૃદ્ધા દસકાઓ અગાઉના પોતાના લગ્નની વાતો કરે છે. એમાં પીરસાયેલી મીઠાઈઓ ના સ્મરણમાત્રથી એની આંખમાં અનોખી ચમક આવી જાય છે ! બાળકી આંખોમાં ડોકાતી એ જીભનીગળચટ્ટી ઝંખનાનો તણખો પામી જાય છે. એક રાત્રે એ ગરમાગરમ બનારસી જલેબી લઇ આવે છે, અને ગુપચુપ માજી ને આપે છે. થાળી જેવડું મોં પહોળું કરી વર્ષો પછી તાજી મીઠાઈ આરોગતા માજી ને સાક્ષાત હરિદર્શન થયા જેટલો પરમ સંતોષ મળે છે, અને એ જ ક્ષણે પ્રાણત્યાગ થઇ જાય છે ! વાસનામોક્ષ પછીની ચિરશાંતિ !

મીઠાઈ તો હરજીને પણ અતિ વ્હાલી છે જ ને ! એવરગ્રીન સાકરદાણા ઉપરાંત ગણપતિના મોદક તો માતાજી ના નૈવેદ્યમાં કુલેર ને ગળ્યા સાટા, મહાવીરસ્વામીની સુખડી તો હવેલીનો મોહનથાળ, સ્વામીનારાયણની મગસ લાડુડી તો બાલાજી ના લાડુ, શ્રીનાથજીનો ઠોર તો મથુરાના પેડા, અમૃતસરનો હલવો તો બદ્રીનાથનો મેવો! સાઈબાબાની બુંદી તો સત્યનારાયણનો શીરો, પિતૃશ્રાદ્ધની ખીર તો લાલાને છપ્પનભોગ ! કૃષ્ણ માટેની સ્તુતિમાં જ અધરમ્ મધુરમ્, વદનમ્ મધુરમ્ જેવા પ્રભુ ‘અખિલમ્ મધુરમ્’ કહેવાયા છે ! મીઠડા મુરલીધર ! વન્સ અપોન અ ટાઇમ, અન્નક્ષેત્રમાં જોગીઓને ‘કાળી રોટી, ધોળી દાળ’ નું ભોજન પીરસાતું, મતલબ દૂધપાક અને માલપુઆ ! ઈદના સેવૈયા તો ક્રિસમસની કેક, હોળીનો ઘેબર તો દશેરાની ઘારી, આઠમ ના શક્કરપારા તો દિવાળીના સુંવાળી-મઠીયા-ઘૂઘરા….યમ્મીઈઇઈ …. કોણ કહે છે સંસારમાં આ સાર નથી ?

પૃથ્વીલોક પર આ દુર્લભ મનખાદેહ ના મળ્યો હોત તો આ સુલભ મિષ્ટાન્નની મોજીલી મિજબાની કેવી રીતે કરત? થેન્ક્સ ગોડજી, અમે તમને વારેઘડીએ ડીસ્ટર્બ કર્યાં વિના, તમારાથી દૂર આ દુનિયાના મેળામાં બધી જોયરાઇડ્સ પર ઝૂમી શકીએ એટલે તો તમે અમને ગજવામાં જુવાનીનું પોકેટમની આપીને ફરવા મોકલ્યા છે! એમ ને એમ ધોયેલ મૂળા જેવા તમારી પાસે પાછા ફરીધું, તો તમારા જ બનાવેલા રંગરંગીલા અમ્યુંઝમેન્ટ પાર્કમાં ‘ફ્રી એન્ટ્રી’ છતાય કેમ ભેંકડો તાણી રોતા રોતા દોડ્યા આવ્યા એમ કહી તમે વઢશો એ ય ખબર છે, હોં કે !

ગામેગામની ફેમસ સ્વીટ્સ હોય છે. તહેવારોની આગવી મીઠાઈઓ હોય છે ! (અરે, વેલેન્ટાઈન્સ ડે પણ જરા ચુલબુલી ચોકલેટ વિના કલ્પી તો જુઓ!) મનલુભાવન મીઠાઈઓનો મધુરસ જેમ મોંમાં ખાધા પછી પણ ઝરતો રહે છે, એમ ગમતી અને ભાવતી મીઠાઈઓની સાથે જોડાયેલા સંભારણા પણ મીઠા લાગે છે !

***

” ભૈ, લેકચર-બેક્ચર ને વિક્ટોરિયા મેમોરીઅલ-બેલુર મઠ-ઝભ્ભા-ટાગોર બધુંય સમજ્યા, આપણે તો પાંત્રીસ વર્ષથી તપ કર્યું છે બંગાળી સાહિત્ય કાજે નહિ, બેન્ગોલ સ્વીટ્સ માટે ! પુરસ્કાર પછી, પહેલા તાજાં સંદેશ-રસગુલ્લા-ચમચમ ખવડાવજો તો આ જાત્રા સફળ થશે!”

કોલકાટ્ટા ( ઉફ્ફ, કલકત્તી પાનવાળા કલકત્તામાં મઘમઘતી કીમાંમી ખૂશ્બુ આ નામમાં નથી !)માં આ ચોમાસે પગ મૂકતાવેંત આયોજકો-શુભેચ્છકોને આવું રોકડું કહ્યું હતું. એ બધા પણ દિલદાર શોખીનો હતા, મધરાતના દુકાનો ખોલાવીને અને પરોઢિયે હોટેલ રૂમ ખોલાવીને કોઠો ટાઢો કરી આપ્યો ! હજુ ય ઘણી ફ્લેવર્સ બાકી છે, અને ફરી એ શહેરમાં જવાનો એ જ તો રોમાંચ છે! (રિયા થી બિપાશાને કાજોલથી કોઈના સુધીની બેન્ગાલી બ્યુટીઝ તો ક્યાંકને ક્યાંક ‘ગોઠવાયેલી’ છે, એમના હાર્ડ લક , બીજું શું? lolzzzzzzzzzz !)

રસગુલ્લા ઈઝ વન ઓફ ધ ફેવરીટ ! સ્વીઈઈઈઈઈઈટ્ ચીઈઈઈઈઈઈઝ બોલ્સ ! ઠંડા ને શ્વેત રસગુલ્લા મૂળ તો ઓરિસ્સામાં જગન્નાથની રથયાત્રામાંથી માનવજાતને મળેલો કાયમી પ્રસાદ છે. માણસમાત્ર રસગુલ્લું હોય તો કેવું સારું! ગોરું ગોરું ગોળમટોળ બદન અને નરમ નરમ સ્વ-ભાવ ! સતત મદઝરતી મીઠાશ ! રસગુલ્લા ગણી ને એક-બે ખાય એ તો ઉલ્લુ કહેવાય! બંગાલણો ની બિલોરી કાચ જેવી આંખો અને બાબુમોશાયોની રસગુલ્લાની હાંડી જેવી ટકોરાબંધ બુદ્ધિનું મિસ્ટિક સિક્રેટ આ ‘મિષ્ટિક’ મૈત્રીના પ્રતાપે જ હશે?

રસગુલ્લાના જ ફર્સ્ટ કઝીન લાગે એવા મેળામાં છુટા પડેલા કાલા-ગોરા ભાઈઓ જેવા લાગે ગુલાબજાંબુ! ગુલાબજળ જેવી મઘમઘતી ચાસણીમાં વચ્ચે એલચી ને બદામ-પીસ્તા નીકળે એવી રીતે માવાને તળીને તારવ્યો હોય ! જાણે ભેખડો માં ભટકતા યુયુત્સુ યોધ્ધા જેવી તાંબાવર્ણી કાયા ! બ્લો હોટ. બ્લો કોલ્ડ ! સ્વાદમાં ય હનીમૂન જેવું! ગરમ ખાવ એની એક લહેજત અને ઠંડાની જુદી જ લિજ્જત ! કોલેજકાળમાં ગુલાબજાંબુ ખાવાથી અચાનક આધાશીશીનું ટ્રીગર શરુ થતું! પણ એનાથી ગભરાઈ ને છેક બગદાદથી ભારત આવેલા જાંબુ છોડવા ને બદલે જલેબી પકડી ! થોડા વર્ષે કંટાળીને આધાશીશી દરિયાના મોજા પર સવાર સંદેશાના શીશા માફક મુઠ્ઠીઓ વાળી ગઈ ગાજતી!

જલેબી ! સ્ત્રીમાત્ર જલેબી જેવી હોય છે! રસભરી, મધુરી, હુંફાળી, ચળકતી, સોનેરી, ગુલાબ જેવી મહેકતી અને કેસર જેવી તેજ, ચાસણીને ચૂસી લેતી અને જોતાવેંત ખાઈ જવાનું મન થાય એવી! અને એવી જ ગૂંચળા જેવી! જેનો તાગ કદી ન મળે એવી ભુલભુલામણી ! એને આખી ને આખી ચાખી શકાય, મોમાં મૂકી શકાય પણ એના વમળવર્તુળોને પારખી ના શકાય ! આપણે સ્વાદ થી કામ રાખવું, ગૂંચળા ઉકેલવાની ભાંગજડમાં ના પડવું !

મોટાભાગની મનગમતી મીઠાઈઓની માફક જલેબીના મુળિયા પણ અરબ સંસ્કૃતિમાં છે. મૂળ એ કહેવાતી ‘જીરીયાબી’, કારણ કે એ ૮મી સદીના મશહૂર સંગીતકાર અને પાકશાસ્ત્રી અબુ અલ હસન નફી ઈબ્ન નફી ‘જીરીયાબ’ એ યુરોપની ભૂમિ સુધી પહોચાડી હતી ! અરેબીક માં જીરીયાબ એટલે ‘કાળી કોયલ’, માટે જીરીયાબ ને એના સૂરીલા કંઠ માટે એ નામ મળ્યું હતું. એમ તો જર વત્તા આબ એટલે સોનાનું પાણી પણ થાય ! છે ને જલેબી તણો અર્થ અહી પણ સ્ત્રી જેવો! અને હા, એનું ભારતીય નામ જલવલ્લિકા એટલે પણ (લાગણીનું) પાણી સમાવતા ગૂંચળા !

પણ જાંબુ, રસગુલ્લા, જલેબી બહારથી આવે, ઉત્સવોના ઉલ્લાસ ને ઉજાસ માં ઘરમાં અચૂક બને પુરણપોળી, અફ કોર્સ, ઘીમાં ઝબોળી ! તુવેર-મગ-ચણાની દાળના શીરા જેવું પુરણ ગરમ ગરમ ફળફળતું જ પોળીની તંગ ચોળીનું આવરણ ધારણ કરે એ પહેલા ચાટી જવાનું ! સાથે મો ખરું કરવા જાહેર સમારંભો માં પુષ્પગુચ્છ થી સ્વાગતની ઔપચારિકતા જેવું બટેટાનું શક કે પૂરણમાં વાપરી ગયેલા દાળના લચકા પછી વધેલા પ્રવાહી ના વઘારનું ઓસામણ હોય ! વધેલી પુરણપોળી આઈસ ચિલ્ડ કરો એટલે ડીનર ઈઝ રેડી ટુ બી સર્વ્ડ ! પુરણપોળી નું અસલી મહારાષ્ટ્રીયન સ્વરૂપ જો કે સજ્જ ઉદઘોષક હરીશ ભીમાણીની ઘેર ‘વેઢમી’ રૂપે એમના મરાઠી શ્રીમતીજી રેખાબહેનના સૌજન્ય થી મળેલું!

મહારાષ્ટ્રીયન માધુરીને ઠુમકતી જોઈને જેવા ઉલાળા અંગે અંગમાં ઉઠે, એવો જ થનગનાટ હજુ રુવાંડે રુવાંડે મરાઠી ગીફ્ટ સમા ‘શ્રીખંડ’ ના લીસ્સાલપટ શીતળ સાન્નિધ્યમાં થાય છે. આજુબાજુ જમવાનો પરાણે આગ્રહ કરી પંજાબી ગ્રેવી ઠુંસનારાઓનો ત્રાસ ના હોય ત્યારે ઘણી વખત એકલપંડે આ લખનારે (સોરી, ખાનારે!) ૫૦૦-૬૦૦ ગ્રામ તાજો શિખંડ આઈસક્રીમ ને પેઠે ઝાપટી લીધો છે! મિષ્ટી દોઈ કે યોગર્ટ કશું શિખંડનું અખંડ સામ્રાજ્ય તોડી ના શકે! ઉનાળામાં જમવામાં શિખંડને બદલે બોક્સ મીઠાઈઓ ના ચોસલા રાખનારને પૂંઠાના ખોખામાં જ પેક કરી દેવા જોઈએ એવું આ ભરતખંડે શિખંડમર્દન કરનારા મર્ત્ય માનવીનું ઉદ્ધત નિવેદન છે !

બે વાનગીઓ એવી છે કે જે ઘરમાં ખાધા પછી એ સ્વાદ બજારમાં જડ્યો નથી. મમ્મી શિખંડ માલામાલ ના કપડામાં દહીં બાંધી એમાં ખડી સાકરનો ભૂકો તથા એલચી,કેસર,બદામની કતરણ તથા ગુલાબ ની પાંદડી લસોટીને બનાવતી. એમાં પછી ચીકુ, દાડમ, અંગુર,પાઈનેપલ  જેવા ફ્રુટ્સ પણ ભળે. પણ એવી રીતે ઘેર શિખંડ બનતો, એ  આ વીકએન્ડ ઇટીંગ આઉટના દૌરમાં પછી ભાળ્યો નથી! એવું જ ઉપવાસ હોય ત્યારે ઘેર જ બનતા પેંડાનું! દુઝાણા દોહવાના ગામઠી અનુભવે ઘાટું મલાઈદાર દૂધ ઉકાળી ઉકાળીને એમાં મીસરી નાખી ને ઘૂંટી ને ચોખ્ખોચણાક તાજો કણીદાર પેંડો બનતો. જાણે શાહી કલાકંદ! ( આ કંદ એટલે મૂળ તો આપણી ખાંડનું જ અરબી અપભ્રંશ ! દિવાલ પર છુટ્ટો ફેંકો તો બુંદ બુંદ બની વેરાઈ જાય એવી કળાથી બનેલો કંદ!) બને એટલે જ કટોરો ભરીને ‘સેમીલિક્વિડ’ ફોર્મમાં ઉનો ઉનો આરોગી જવાનો ! પેંડો આવો શીરાસ્વરૂપમાં જ ગ્રહણ કરવાનો!

શીરો પણ એવી જ રીતે ઘઉં-ગોળ કે ખાંડ-રવાનો. એ કદી રેડીમેઈડ ન જામે. ગરમ લચપચતા અડદિયાની જેમ ચૂલેથી તબકડું ઉતારે કે કાજુ-કીસમીસ નાખી એના હોટ વર્જિન કોળિયા ને કિસ કરી લેવાની! એમાંય કથાનો શીરો અને સંગાથે અડદનો પાપડ એટલે દિવાળીની આતશબાજી શરુ ! રાતનું વાળું ખીચડીનું જ નહિ, રવાના શીરાનું પણ હોય! અલબત્ત, રસોડામાં આ રીતે શીરો-શીખંડ-પેંડા હલાવતા રહેવા એ જીમમાં જઈને બાવડાંના ગોટલા ચડવવા કરતા ય વધુ સ્ટેમિના માંગી લેતી કસરત છે!

આવું જ ચાના લોટ ને ધાબો દઈ ને બનતા દેશી ઘીની સોડમથી લથબથ ઢીલા મોહનથાળનું! એનું પીસ્તામંડિત ચકતું મોમાં મુકો એટલે એટલે જાણે ગિરધારીની બાંસુરીની તાનમાં તન ડોલતું હોય એવું લાગે ! ઘીમાં બનેલી ફ્રેશ ફ્રેશ બુંદી પણ જાણે જીવનરત્નાકરના તળિયે ગયા વિના સાંપડેલા મોતીડા! ઢીલી હોય ત્યારે એક-મેકની સોડ્યમાં લપાતી બુંદી જીભના ટેરવે મમળાવી ને એનો અમૃતરસ બુંદ બુંદ ‘ચાવવા’માં આવતો આનંદ લીધો હોય, તેને ખબર પડે કે સેન્સેક્સના ઉપર ઉઠવા સિવાયની પણ મજાઓ હોય છે એક સ્વીટ સી લાઇફમાં ! બુન્દીની જ ફક્ત નામમાં સ્વીટ સિસ્ટર લાગે એવી બાસુંદી! રબ કરતા રબડી વધુ શાતા આપે છે, એવા દાર્શનિક્ભાવથી શ્રદ્ધાપૂર્વક સ્નિગ્ધ સેમીસોલીડ બાસુંદીરૂપી ‘વિન્ટેજ થીક શેઈક’નું સેવન કરો તો વાઈન કરતા વધુ નશો ચડી શકે છે ! (એક્સ્પિરિઅન્સ્ બોલતા હૈ , ક્યા ?)

વગર કોકો પાઉડરે ચોકલેટી લચકો થાબડીનો ઝગમગાટ જોઇને કેમ કોઈના દિલમાં કુછ કુછ નહિ થતું હોય? પેસ્ટ્રી કે પુડિંગ જો સેક્સી એન્ડ ઇન્વાઈટીંગ લાગે તો આપણી આ મીઠાઈઓની પણ ‘મદનમોહિની’ છે. કેસર-પિસ્તા-બદામ ઘારી (ભલે ઘી નીતારેલી) ના ખાવી હોય તો એ જ ફલેવરનો આઈસ હળવો હાજરાહજૂર છે! એક તો છાપાઓના પાનાઓ પર પથરાઈ વળેલા અર્ધદગ્ધ આરોગ્યાચાર્યોએ આડો આંક વળ્યો છે. સ્વદેશી આયુર્વેદથી લઇ વિદેશી ડાયેટ ચાર્ટના હવાલો આપી ‘મેંગો પીપલ’ (આમ આદમી, યુ સી! સ્વીટ્સ નથી ખાતા એમ ફિલ્મો પણ નથી જોતા?) ને બીવડાવી માર્યા છે. લોકોને ગુટકા ખાતા ડર નથી લાગતો પણ મીઠાઈ ખાતા મુહોબ્બત ને બદલે મોત દેખાય છે!

રોજ ના ખાવ, પણ તહેવારો તો આવે જ છે મિજબાની માટે ! ખાંડના ભાવવધારાથી મોટી હાયબળતરા એ છે કે લોકો મીઠાઈઓ ધાર્મિક કારણો સિવાય ઘેર બનાવતા જ ભૂલી ગયા છે! જસ્ટ થિંક, છેલ્લે શોખથી ઘેર ઘીથી તરબતર ચુરમાનો લાડુ ક્યારે બનાવ્યો હતો? ગોળ-ઘીની પાઈ પીપરમિન્ટની જેમ ચૂસીને ત્રણ અલગ ગુણધર્મો ધરવતા દ્રવ્યોને એક-મેક સાથે અનુસંધાન જોડી નવાજ સ્વાદ વાળો એક ગ્રહ બનતા ક્યારે નિહાળ્યો હતો? એટલે જ આ ક્રીમી લેખના આરંભે સ્ક્રીઈઇમ્ છે : ઉત્સવો તો આવે છે પણ મીઠાઈ પચાવનારા પેટ નથી. ક્યાં છે મીઠાઈને ભસ્મીભૂત કરતો એ બલિષ્ઠ મહેનતકશ જઠારાગ્નિ ?

સાયન્ટિફિક રીતે ગ્લુકોઝ અને ચરબી હોઇને કુદરતે સ્વીટ્સ માટે આકર્ષણના સેન્ટર્સ જીભ અને દિમાગમાં મુક્યા છે. ‘ સ્યુગર છોડીશ નહિ, તો ચરબી ઓગળશે નહિ’ દિલોજાન દોસ્ત અને તજજ્ઞ તબીબ ચિરાગ માત્રIવડીયાએ ચેતવણી આપી હતી. વજન તો ઘટાડવું જ હતું. મિત્રની સાથે મીઠી ગોઠડી કરતા કહ્યું ‘ મેં એટલી મીઠાઈ ધરાઈ ધરાઈને ખાધી છે કે મને એકઝાટકે એ છોડતા અફસોસ નહિ થાય. હું તો મનપસંદ મીઠાઈઓ જમ્યો છું. વગર પ્રસંગે એનાથી જ દિવસ શરુ અને પૂરો કર્યો છે. કવોલીટીમાં બેસ્ટ, ક્વોન્ટીટીમાં બિગ! પરમ તૃપ્તિ મળી છે, એટલે એની અધુરપ સતાવશે નહિ.’ મીઠાઈ છોડી બતાવી, શ્રમ કર્યો અને આજે સાકરનો પરસેવો બનાવતા આવડી ગયું છે એટલે જલસાથી વ્હાલી મીઠાઈઓને પ્રિયજનની જેમ હોંશે હોંશે હોઠે વળગાડું છું! એને ભોગવી છે, એટલે એની તડપ નથી!કોણ એવું હશે જેને મીઠાઈ ભાવે નહિ? હા, એવા ઘણા હશે જેને મીઠાઈ ફાવે નહિ!

રીડરબિરાદર, ટોપરાપાક જેવી પરમ્પરાગત કોઈ મીઠાઈ દાબી દાબી ને ખાઈ ને દિવાળીની રજાઓમાં ભરબપ્પોરે પણ ક્ષીરસાગરમાં પોઢેલા લક્ષ્મીપતિ વિષ્ણુ જેવી નિદ્રા માણો એવી તનદુરસ્તી, મનદુરસ્તી અને ધનદુરસ્તીની સ્વીટ વિશિઝ ..બટ, ડુ યુ નો? આ ક્ષીર એટલે દૂધ, મૂળ સંસ્કૃતમાં ક્ષર્ એટલે (વક્ષમાંથી) ઝમતું, ટપકતું પ્રવાહી. ક્ષીરમાંથી જ બન્યો શબ્દ આપણી સદાબહાર ખીર !. એ જ શબ્દ ફારસીમાં જતા ‘શીર’ થયો , એમાંથી જ શીરો, શીર-ખુરમાં જેવી વાનગીઓના નામ પડ્યા (‘ખાંડ’નું ફારસીમાં ‘કંદ’ થઇ યુરોપ માં ‘કેન્ડી’ થયું એમ સ્તો!)

..અને એમ જ હુસ્નપરી માટે શબ્દ આવ્યો ‘શીરીન’ (પેલી ફરહાદ ની પ્રેયસી!)..શીરીન એટલે મીઠાશ ! રતુમડાં ગાલવાળી કોઈ બરફી જેવી મસ્તાની મીઠડી સ્વીટીનું ચુંબન…બ્રહ્માંડની સર્વોત્તમ માધુર્યભરીમીઠાઈ મુબારક 😉

ઝિંગ થિંગ

દુનિયામાં શેરડીમાંથી ખાંડનું પ્રથમ ઉત્પાદન ભારતમાં થયું હતું! શર્કરા’ સંસ્કૃત શબ્દમાંથી જ અરેબિક ‘સખ્ખર’ અને એમાંથી અંગ્રેજી ‘સ્યુગર’ આવેલો છે! સિકંદર અહી આવ્યો ત્યારે એણે અચંબિત થઇ ભારતને મધમાખી વગર મધબનવતો દેશ કહ્યો હતો!

#નવા વિક્રમ સંવતનું સ્વીટ સ્વાગત કરવા, આપ બધાનું મોં મીઠું કરાવવા – બે વર્ષ અગાઉનો લેખ જે ત્યારે ટેકનીકલ ગફલતથી અધુરો છપાયો હતો…એ વાસી ના થાય એવો એવેરફ્રેશ મીઠાઈલેખ ‘ચોખ્ખા’ ‘શુદ્ધ’ સ્વરૂપમાં, બ્લોગના સુધારેલા રૂપેરી વરખમાં 🙂 અન્ન અને મન  આજીવન મિષ્ટ રહે અને મીઠાઈ ખરીદવા/બનાવવા જેટલું ધન અને પચાવવા જેવું તન રહે  એવી શુભેચ્છા 😉 ઈટ્સ સિઝન ઓફ સ્વીટ્સ. હાઉ એબાઉટ  ક્રીમી ફ્રુટ સલાડ ફોર એ ચેન્જ ?  કુછ મીઠા હો જાયે?

 
 

નૂતન વર્ષાભિનંદન


ક્યાંય ના જરી ક્લેશ હો; ને ક્યાંય ના જરી ક્લાન્તિ હો;

સર્વને હો તાઝગી પ્રાતઃફૂલોની, શાન્તિ હો.

વ્યોમમાંયે શાન્તિ હો, ને ભોમમાંયે શાન્તિ હો,

વ્યોમભોમની મધ્ય રોમેરોમ સોમ શી શાન્તિ હો.

પૃથ્વી તો કંપે હજી ક્યારેક; એ જંપી નથી,

હો ધરીમાં સ્નિગ્ધતા, ને ક્ષુબ્ધતાને શાન્તિ હો.

એક જે હતું પૂર્ણ તે ખુદ કણકણોમાં ચૂર્ણ છે,

એ પૂર્ણપણમાં હોય તેવી ચૂર્ણકણમાં શાન્તિ હો.

ભવભવાટવિમાં ભટકવું છે લખ્યું જો ભાગ્ય; તો

એ ભાગ્યને પણ શાન્તિ હો, એ ભ્રાન્તિને પણ શાન્તિ હો.

પંચભૂતોની મહીં, ને સર્વ ઋતુઓના ઋતે

સંક્રાન્તિઓને શાન્તિ હો, ને ક્રાન્તિમાંયે શાન્તિ હો.

શપ્ત શાં સંતપ્ત રણ, નિઃસૂર્ય અંધારાં વનો;

એ રણો શાં, એ વનો શાં સૌ મનોમાં શાન્તિ હો.

કેટલું છે દુઃખ ઉશનસ્ ! ચેતનાથી ચિત્તમાં !

એ ચેહનેયે શાન્તિ હો, એ દેહનેયે શાન્તિ હો.

~ ઉશનસ્

 
13 ટિપ્પણીઓ

Posted by on ઓક્ટોબર 27, 2011 in art & literature

 

જય મા…. મોડર્ન કાલી… !

કાળીચૌદસ સાથે લોકપરંપરાની અનેક કથાઓ અને વિધિવિધાન જોડાયેલા છે. કૃષ્ણે નરકાસુરને હરાવ્યો એ માનમાં એણે નરક ચતુર્દશી પણ કહેવાય છે. છતાં તંત્રની મૂળ મહાદેવી ગણાતી મહાકાળીનું એની સાથેનું જોડાણ ભારતીય સમાજમાં જડબેસલાક છે. ગોંડલમાં મધરાતે ગામની બહાર આવેલા કાળભૈરવના મંદિરે રાજવી પરિવાર વર્ષોથી ભવ્ય પૂજા કરે અને સ્વાદિષ્ટ વડાંની પ્રસાદી વહેંચાય. (હજુ ગઈ કાલે જ (૨૪ ઓક્ટોબર) ગોંડલના વિખ્યાત મહારાજા ભગવતસિંહજીનો જન્મદિન ગયો. ) ચાર ચોકમાં ‘કકળાટ’ કાઢવાની વિધિ મને નોર્મલ રૂટીનમાંથી એક વેલકમ બ્રેક આપતું ગમ્મતભર્યું ‘રીચ્યુઅલ’ લાગ્યું છે, અને એવા વિચિત્ર છતાં તહેવારને કશીક અનોખી ઓળખ આપે એવા રીતરીવાજો તો વિશ્વની દરેક સંસ્કૃતિમાં છે. હેલોવિનમાં આખા અમેરિકામાં (સાયન્સ પાર્કમાં ય ) બિહામણા ચહેરા દર્શાવતા કોળાં નથી પથરાઈ જતાં ?

પણ સતત ‘ધાર્મિક’ મહાત્મયના જ ઘેનમાં ડૂબેલો આપણો સમાજ સહજ સાંસ્કૃતિક પરિવર્તન સ્વીકારી નથી શકતો. માટે આપણી અનેક રોમાંચક ફેન્ટેસી કથાઓ સપાટાબંધ વીસરાતી જાય છે. ગ્રીક/રોમન દેવી-દેવતાઓ જેટલા નવી પેઢીમાં જાણીતા છે, એટલો આપણો વારસો નથી.જુના  વ્યાસ-વાલ્મીકી-જયદેવ ‘ભગવાન’ની કહાનીઓ અવનવા પ્રસંગો – વીરરસથી શ્રુંગારરસમાં ઝબોળીને કહી શકે. પણ આજે કોઈ એનું મોડર્ન ફ્યુઝન  કે અર્થઘટન થાય તો આપણી સંકુચિત હોજરીને પચતું નથી. ડીસએડવાન્ટેજ ઇન્ડિયા. કારણ કે ચાઈનીઝ માર્શલ આર્ટસ પર લેટેસ્ટ ફિલ્મો બને છે. ‘પ્રિન્સ ઓફ પર્શિયા’ પર ધમાકેદાર વિડીયો ગેઇમ બને છે! પણ જેના આપણે વખાણ કરતા થાકતા નથી એ આપણું રિચ એન્ડ કલરફુલ કલ્ચર હજુ દુનિયામાં થોડા આધ્યાત્મિક ખોજીઓને બાદ કરતા એટલું પ્રસિદ્ધ નથી. કારણ પેલું ફરજીયાત પવિત્રતાનું મર્યાદામઢ્યું આવરણ. બાકી જગતમાં ક્યાંય જેના મંદિરો નથી એવા પેગન દેવતા ‘થોર’ને સૌરાષ્ટ્રના સિનેમાઘરોમાં ય ‘ભક્તો’ મળી રહે છે!

હું મક્કમપણે એવું માનું છું ને અનેક વખત કહી ચુક્યો છું એમ સમય સાથે ખોરાકથી કપડાં સુધીમાં, કારથી મોબાઈલ સુધીમાં જે ઝડપી બદલાવ આવ્યો એને આપણે ભારતીય સંસ્કૃતિમાં ઝીલવો પડશે. છોટા ભીમ એનિમેશનમાં આવે તો મીકી માઉસ સામે નવો વિકલ્પ દુનિયાને મળશે ને? સમુદ્રમંથનની વિડીયો ગેઇમ કેમ ના હોય? રામ-સીતાના  રોમેન્ટિક કાર્ડસ કેમ ના બને? (કેમ? એ બંને વચ્ચે ફક્ત મર્યાદા જ હતી? ગાંધીજી-કસ્તુરબા જેવી વેવલી પ્રતિજ્ઞાઓ આ દંપતીએ લીધી હોવાનું ક્યાંય નોંધાયું નથી! 😀 ) એક્ચ્યુઅલી, બી.આર.ચોપરા-રાહી માસૂમ રઝાના ‘મહાભારત’ અને શમા ઝૈદી-શ્યામ બેનેગલની ‘ડિસ્કવરી ઓફ ઇન્ડિયા’ને બાદ કરતા તમામ ફિલ્મ-ટીવી મેકર્સે તો આપણા પ્રાચીન પાત્રોને ઘરઘરાઉ કેરીકેચર્સ બનાવી એમનું સાચું અપમાન કર્યું છે. એમની કેલેન્ડર ઈમેજીઝ લોકોના મનમાં ઠસાવીને આડો આંક વાળી દીધો છે. કહેવાતા ભદ્ર સાહિત્યિક મેગેઝીન્સ ઇત્યાદિ તો સુષ્ઠુ સુષ્ઠુ પાંડિત્યને લીધે લોકો સુધી પહોચતા જ નથી. ટીવી-ફિલ્મો -સપ્તાહોમાં પૂંઠાના મુગટો અને ચિબાવલી ફિલસૂફીના ભાષણીયા સંવાદોમા આપણી મહાન માયથોલોજીનો માર, કૂટ અને મસાલો થઇ જાય છે!

એટલે આજે યાદ આવ્યું મારું એક ફેવરિટ ચિત્ર. વર્ષો પહેલા એ મેં મારાં ઓરકુટ ડીપી તરીકે રાખેલું હતું (ફેક પ્રોફાઈલના આ ફેક્બૂક જમાનામાં હવે ફેસ સિવાયના ડીપી હું ભાગ્યે જ રાખું છું ને પસંદ કરું છું ! :-P)  ચિત્ર મા કાલીનું છે , પણ લસલસતી લાલ જીભ , નર મૂંડની માળા, શ્યામ વર્ણ પર વિખરાયેલા વાળ – એવું જેના થકી આપણું માઈન્ડ ‘કન્ડીશન્ડ’ છે, એવું હોરર નથી. (આવા સ્વરૂપો આપણે બચપણથી જોયા છે, પણ પારકા પ્રદેશમાં એ વિચિત્ર લાગે – અને ત્યાંના આપણને ! )

પણ આ ચિત્રમાં કાલી નમણા, ઘાટીલા, રૂપાળાં છે. પુરાતન ભારતની શિલ્પશૈલીને અનુરૂપ આભૂષણો સિવાય અનાવૃત છે. ઉજળા વાન સાથે શરીરસૌષ્ઠવનું એમનું લાલિત્ય સંસ્કૃત ગ્રંથોમાં આવતા દેવીના વર્ણન જેવું જ છે. (યજ્ઞવિધિ કરતા શક્તિસૌન્દર્યના વર્ણનો એમાં વધુ છે) પણ આંખોમાં ચમકતું તેજ અને મુખ પરથી નીતરતા મક્કમ પરાક્રમને લીધે તરત જ ‘યા દેવી સર્વભૂતેષુ શક્તિરૂપેણ સંસ્થિતા’ ની પ્રત્યક્ષ ઝાંખી થાય છે. આ ૨૧મી સદીનો ગ્લોબલ અવતાર સર્જ્યો છે, વિખ્યાત અમેરિકન ચિત્રકાર ટોડ લોકવૂડે ! આ થઇ રૂપ ચતુર્દશી 😉

આજે પત્ની અને ત્રણ સંતાનો સાથે વોશિંગ્ટન સ્ટેટમાં રહેતા લોકવૂડ અમેરિકાના કોલોરાડોના પહાડી સુંદરતાથી છલોછલ વિસ્તારમાં મોટા થયા. જી.આઈ.જો અને સ્ટાર ટ્રેકથી લઇ લોર્ડ ઓફ ધ રિંગ્સ સુધીની ફેન્ટેસીને શ્વાસમાં લીધી અને જ્યોર્જ લુકાસની માફક જ્હોન કેમ્પબેલને વાંચી વિશ્વભરના પ્રાચીન વારસામાં રસ લેતા થયા. એમની બીજી ઓળખ વિડીયો ગેઇમ / કોમિક્સ તરીકે પ્રસિદ્ધ અને બે’ક ફિલ્મો પણ બની ગઈ એ ‘ડન્જન્સ એન્ડ ડ્રેગન્સ’ છે, જેના એ મુખ્ય ઈલસ્ટ્રેટર રહ્યા. આઇઝેક એસિમોવ સાયન્સ ફિક્શન મેગેઝીનમાં અનેક વિજ્ઞાનકથાઓના ચિત્રો અને કવર ડિઝાઈન્સ બનાવી. પશ્ચિમમાં ગ્રાફિક નોવેલ્સનો અને કોમિક્સનો જબરો ક્રેઝ છે. એના ચિત્રો થકી જ હોલીવૂડ ફિલ્મ્સના વર્તમાન પાત્રોનો ઘાટ ઘડાય છે. આ ચિત્રો ગતિશીલ અને કલ્પનાશીલ હોય છે – ઘેરા રંગ-રેખાઓથી લાર્જર ધેન લાઈફ સૃષ્ટિ રચાય છે. સતત જૂનાને વળગી રહેવાતું નથી – પણ એના ‘કોર એલીમેન્ટ’ જાળવી નવી નવી રીતે એને ફરી ફરી રચવામાં આવે છે ! માત્ર વીસ વરસમાં ‘બેટમેન’ને એકડે એકથી નવતર રીતે રીબૂટ કરાયો એ જ ઉદાહરણ પૂરતું છે.

‘પુનરાવર્તન નહિ, પરિવર્તન’ની દ્રષ્ટિએ જગતભરની રોમાંચ કથાઓના અભ્યાસુ વાચક અને પ્રવાસી આર્ટિસ્ટ લોકવૂડનું આ ચિત્ર માણવા જેવું છે. એણે આ મનસ્વી તરંગ મુજબ જ દોરી નાખ્યું નથી. હિન્દુઇઝમના સ્કોલર્સ સાથે ચર્ચા કરી કાલીનું આપણે ગરબડિયા મંત્રપાઠમાં ભૂલી ગયા છીએ એ સ્વરૂપ ઝીલવાની સફળ કોશિશ કરી છે. સમગ્ર બ્રહ્માંડના સર્જન અને સંહારના ‘અલ્ટીમેટ’ શક્તિસ્વરૂપ તરીકે આધુનિક કાલીનું અહીં નિરૂપણ છે. ભાણદાસનો ‘ગગનમંડળ ગુણ ગરબી રે’ ગરબો ચીતરવો હોય તો આમ ચીતરી શકાય ! (જેમાં પૃથ્વીનો ગોળો માટીનું કોડિયું છે અને સૂર્ય એની જ્યોતિ!). ટોડભાઈએ એટલે જ મૂળ ચિત્રને સંસ્કૃત  નામ આપ્યું છે ‘kaali-prakriti’ ! (કાલી-પ્રકૃતિ). અહીં ટિપિકલ કાળકામાતા નથી. કાલી મધર નેચર – પ્રકૃતિના સ્ત્રી સ્વરૂપ તરીકે છે! આટલું સમજ્યા પછી ચિત્ર જુઓ, પણ એ જોતા પહેલા જ ચેતવણી. આ કંઈ તણાતણ લાલચટ્ટક ચોલીમાં મમતા – કાજોલ નાચતા હોય એ ફિલ્મી કાલી નથી (કર્ટસી : કરણ-અર્જુન ), માટે વારસાને જાણ્યા વિના પરંપરાના કડછા હલાવતા ચૌદાશિયાઓ માટે દહીંવડાં ખાઈને સુઈ જવાથી વધારાનો સંતાપ ટળશે. પોતાના અજ્ઞાનનું ગુમાન લેનારા અને એનો ચેપ ફેલાવી પોતાના જેવા બીજા ઉભા કરનારા રક્તબીજ રાક્ષસ સામે જ મહાકાળીએ ખડ્ગ ઉગામ્યું હતું, અને ખપ્પર ભર્યું હતું. કહ્યુંને, ભારતની ચેતના વીરરસથી  શૃંગારરસમાં જ વહેતી આવી છે. 😎

આ રહ્યું જેના વિષે ત્રિલોકની પ્રદક્ષિણા જેટલી ભૂમિકા બાંધી એ ચિત્ર. ( ડબલ ક્લિક કરવાથી એન્લાર્જડ સ્વરૂપમાં વધુ સ્પષ્ટ જોઈ શકાશે. આનો કોઈ પણ પ્રકારનો પબ્લિક યુઝ ના કરવા વિનંતી છે.)

 

 

image copyright to Todd Lockwood. it is presented here for personal appreciation only and not for open distribution. any type of commercial use is strictly NOT allowed.

 

 

ચિત્રમાં ગજબનાક ડીટેઈલિંગ છે. આ ચિત્ર સમજવું હોય તો ભગવદગીતાના વિશ્વરૂપ દર્શનનું દિલધડક  વર્ણન યાદ કરવું પડે, જેમાં પરમ તત્વના ‘મહાકાલ’ સ્વરૂપનો ચિતાર છે. ધ્યાનથી નિહાળો કાલીના અદભૂત તાજને. ફૂલોમાં ‘ફીબોનાકી’ સીરીઝથી રચાતી પ્રાકૃતિક રંગોળી જાણે પાસાદાર રત્નમાં હોય એમ ઝળહળે છે પણ મુકુટ અહીં અગ્નીશીખાઓના તેજપુંજનો બ્યુટી પ્રિન્સેસના  ‘ટીઆરા’ સમો છે. આ યુવા કાલીના હાથમાં ચીલાચાલુ શસ્ત્રો નથી, પણ ફોર્સની ફ્લેશલાઈટ છે જેમાં એક બાજુ માનવસંસાર અને બીજી બાજુ સકળ જીવસૃષ્ટિ છે.

ખેચર પંખી, ભૂચર વાઘ, જળચર માછલી, ઉભયચર સરીસૃપ સાપ, મંકોડાથી પતંગિયા સુધીના કીટકો અને વનસ્પતિઓ. વળી એમાં કેટલીક ઘટના ‘લાઈવ’ છે. વચ્ચે  કાળના પ્રવાહ  સમો સમંદર છે. ફાયર એન્ડ વોટરનું , યિન એન્ડ યાન્ગનું, પરસ્પર વિરોધી તાકાતમાંથી નીપજતી ઉર્જાનું નિરૂપણ છે. નિત્ય ચાલતો શિકાર છે. શિકારીનો પણ ! કારણ કે ખરો શિકારી તો કાળ જ છે ને! એક હાથમાંથી વહેતા જળપ્રવાહમાં બારીકાઈથી નીરખી નીરખીને ટુકડે ટુકડે જુઓ. પઝલની માફક કેટલીયે છુપાયેલી ચીજો દેખાશે! હાવભાવ દેખાશે. જેમ કે સાપની કરોળિયા પર ખુન્નસથી મંડાયેલી આંખ, જેમ કે ચોંકી ઉઠેલો ઉંદર, જેમ કે તાકતું તીડ. ગુલાબ પર ચોંટેલો ભમરો. મધુરસ ચુસતું હમિંગબર્ડ,દંતશૂળમાંથી ડોકાતી હાથીની સૂંઢ…અને આ યાદી અહીં પૂરી નથી થતી! પ્રકૃતિના આ અન્ય સભ્યો ખૂબીથી પૃથ્વી પરના શ્રેષ્ઠ પ્રાણી માણસની સાથે ભળી જાય છે.

તો વામ હસ્તમાં માનવની જિંદગીની માયાજાળ છે. કોઈ એક દેશ કે પ્રજાની નહિ, સમગ્ર મનુષ્યજાતિના ‘પુનરપિ જન્મમ, પુનરપિ મરણમ’ ના લખચોરશીના ફેરાની સિમ્બોલિક વાત હોઇને એમાં કોઈ વસ્ત્રો જેવા સંસ્કૃતિસૂચક, ડેફીનિટીવ આવરણો નથી. ભૂત-ભવિષ્ય-વર્તમાનના નિરંતર ફરતા ચકડોળનું નગ્ન સત્ય છે. જીવનનો આરંભ સૂચવતી ઉન્માદક સમાગમની મધુર ક્ષણો છે. ચુંબન અને આલિંગન છે. ઉલ્લાસ અને હોંશથી, ઈર્ષા અને મુંઝવણથી ઉભરાતા ચહેરાઓ છે. માતૃસ્વરૂપ કાલી / પ્રકૃતિની વાત હોઈ સ્ત્રીઓ સવિશેષ છે. પ્રસવની પીડા છે. ભર્યું-ભાદર્યું લાગતું સુખી કુટુંબ પણ છે. પ્રેમ છે, વિયોગ છે. બાળસહજ વિસ્મય છે. પેરન્ટલ કેર છે. મુક્ત મસ્તી છે. નૃત્ય છે. વૃધ્ધાવસ્થા છે. રોગ છે. મૃત્યુની પિશાચી છાયા પણ છે. આદિથી અંતની પ્રક્રિયા વચ્ચે શક્તિ અનંત અડીખમ ઉભી છે. આ કાળની લીલાનું આખું ચક્ર છે. ભારતીય મંદિરોમાં જેમ મૈથુનશિલ્પોથી ગર્ભગૃહ સુધીની પરિક્રમા હોય છે, તેમ જ! બધામાંથી જાણે પસાર થવાનું છે, શક્તિના સામ્રાજ્યમાં !

જાણી જોઈને જ રંગીનને બદલે લાઈટ એન્ડ શેડમાં તૈયાર થયેલા આ ચિત્રની ચુંબકની જેમ જકડી રાખતી વિશેષતા એમાં નીરુપયેલી ઈલેક્ટ્રોનિક મુવમેન્ટસ છે. જરા કાલીના હવામાં ફંગોળાતા પેન્ડન્ટસ જુઓ. ડાયનેમિક મોમેન્ટમ ક્રિએટ થાય છે, જાણે લયબધ્ધ સંગીત ચિતરાયું છે… અને 2D ચિત્ર 3D બની જાય છે! આ જ તો કલાકારની આવડત છે. પાછળ લસરકાથી ઉભો કરેલો પ્રલય પણ નિહાળવા જેવો છે. જાણે યમ-નચિકેતા સંવાદનું કઠોપનિષદ અહીં કેનવાસ પર ઠલવાયું છે.

મેં ચિત્રકળાનો કોઈ શાસ્ત્રીય અભ્યાસ કર્યો નથી. આથી ઘણું બીજું ય આ ચિત્રમાં રસિકજનો પારખી શકશે. જે અનુભૂતિ મારી છે, એ વહેંચી. શોખ મને શીખવે છે. જો કે,  શીખવાની કોશિશ પણ કર્યા વિના કોઈ સંદર્ભ વિના ઉપર ઉપરથી ચિત્ર જોઈ , એ કોઈ ધાર્મિક દેવ-દેવીનું હોય ને એમાં વસ્ત્રવિહીન/સેક્સ્યુઅલ હોય એટલે અશ્લીલ એવું કહી મોં ફેરવી લેવું, એ કદાચ  આપણને આ બધાથી વિમુખ કરી દેતી યાંત્રિક શિક્ષણપદ્ધતિની ‘ભેટ’ છે. (તો આ બ્લોગ એક મહાન ચિત્રકારની જ પરોક્ષ ભેટ છે!) – જેમાં પ્રકૃતિએ આપેલી સર્જકતાની પાંખો ફફડે એ અગાઉ વીંધાઈ જાય છે. પાવા તે ગઢ સિવાય પણ કેવા મહાકાળી ઉતરે છે, એનો ખ્યાલ પણ રહેતો નથી.

આ અરસિકતાનો અંધકાર દુર થાય તો જ ‘સૃષ્ટિમંડાણ છે સર્વ એણી પેરે, જોગીજોગંદરા કો’ક જાણે’ની નરસિંહવાણીના જાપને બદલે તપ શરુ થાય! દિવાળીની પૂર્વસંધ્યાએ પ્રકાશ મુબારક 🙂

 
 

દિવાળીની સાફસફાઇ: ઉત્સવ પહેલાંનો ઉત્સાહ !

‘મમ્મીઇઇઇ….’

લિટલ જોને દફતર પડતું મૂકીને ઘરમાં એન્ટ્રી મારી. એના નાકમાં રસોડામાં બનતી ફ્રેશ કૂકીઝની મસ્ત સોડમ આવતી હતી. બહાર ઢળતા સૂરજના તડકા વચ્ચે રોબિન પંખી એક મીઠું ગીત ટહૂકતું હતું. એકચિત્તે બધા ફૂલો એ સાંભળતા હતાં. ટબૂકડાં જોનને આવા દિવસો ગમતાં. એ જોઇને દાદીના અવસાન પછી જોન પરિવાર સાથે રહેતા દાદાજી, જેને જોન પોપ-પોપ કહેતો, એ કશુંક ગીત ગણગણવા લાગ્યા, પણ પહેલી કડી પછીનું ગીત ઉંમરને લીધે ઘસાતી યાદદાસ્તમાંથી ભૂલાઇ ગયું.

‘સ્પ્રિંગસીઝન (વસંત) નજીક છે, અને ઘરની વરસદહાડે થતી સાફ સફાઇ કરવાની છે, કાલે તારે રજા છે એટલે મને તારે મદદ કરવાની છે’ મમ્મીએ જોનને કહ્યું.

જોનનું ઘ્યાન કૂકીઝની મીઠી સુવાસમાં હતું. ‘ઓકે ઓકે’ કહેતો એ ભાગ્યો. બીજે દિવસે મમ્મીની સાફસૂફીમાં મદદ કરવા એ જોડાઇ ગયો. દરવાજા, બારી, સીડી, પલંગ બઘું જ ઘસી ઘસીને સાફ કર્યું. ચકચકિત કરી નાખ્યું. થાકીને મા-દીકરો હાંફ ઉતારવા બેઠા ત્યાં મમ્મીની નજર પોપ-પોપની જૂની લાકડાની ખુરશી પર ગઇ. ‘અરે, આ તો રહી જ ગઇ! આ ભંગારમાં કાઢીને દાદાજીને નવી લઇ આપીશું’ એવી સાવ જૂની ઓલ્ડ ફેશન્ડ ખુરશી જોઇને જોને પણ ડોકું ઘુણાવ્યું.

પણ એ બંને ખુરશી ઉંચકી બહાર ગાર્ડનની ગાર્બેજ કેન પાસે મુકવા ગયા, ત્યારે દાદાજીએ રકઝક કરી. મમ્મીએ નવીનક્કોર લઇ દેવાની વાત કરી એમને સમજાવ્યા. પણ જોન કરતાં ઘરડા પોપ-પોપ વઘુ બાળક જેવા હઠીલા હતાં. ના માન્યા. કંટાળીને જોનના પપ્પા આવે ત્યારે વાત, કહીને મમ્મી રસોડામાં જતી રહી.

જોનને અચરજ થયું. દાદા પાસે જઇને પૂછયું ‘પોપ-પોપ આવી પણ સરસ નવી નવી ખુરશીઓ મળે છે આ તો કેવી જૂની છે!’

‘બેટા, તને નહીં સમજાય. આ ખુરશી પર તારી દાદી બેઠી હતી, એ એવી જુવાન અને સુંદર હતી, અને મેં એને પૂછેલું કે – મને પરણીશ? આજે ય હું ખુરશી પર બેસીને આંખો મીંચુ છું, ત્યારે મને એની હાજરી વર્તાય છે.’

જોનને નવાઇ લાગી, આજે સ્કૂલમાં શું બન્યું એ પોતાને યાદ નથી, અને આટલી જૂની વાત પોપ-પોપને કેવી રીતે યાદ રહે? દાદાજીએ આગળ ચલાવ્યું ‘અને તારા પપ્પાના જન્મના સમાચાર મને આ જ ખુરશી પર મળેલાં. એ સાવ નાનકડાં બાળકને તેડતાં મને ખુશી ખૂબ થતી પણ બીક લાગતી. એને લઇને હું અહીં જ બેસતો. અને વર્ષો પછી તારી દાદીની માંદગીના સમાચાર ડોકટરે હું આ ખુરશી પર હતો, ત્યારે જ કહેલાં. તારી દાદી વિના મને જીંદગી સૂનકાર લાગતી, પણ અહીં બેસીને મને થોડી રાહત અને હુંફ લાગતી!’

જોન સુનમૂન બની સાંભળી રહ્યો. રાતના બહાર પડેલી ખુરશી પર થોડો બરફ વરસ્યો. સવારમાં કચરો ઉપાડવાવાળી લારી આવી, અને બારીમાંથી જોનનું ઘ્યાન પડયું. ‘નોઓઓઓ’ પોકારતો એ દોડયો. મમ્મીને કહ્યું ‘મમ્મી, આ ખુરશીને આમ ફેંકી ન દેવાય. એ ખુરશી નથી, પોપ-પોપની ફ્રેન્ડ છે!’ મમ્મીએ દાદા સામે જોયું. એમની બાજુમાં ઉભી રહી અને એમના ગાલ પર આવીને નીચે ટપકવાંની તૈયારી કરતું આંસુ લૂછયું. ‘આઇ એમ સોરી!’ કહીને જોનની સાથે બહાર જઇ, ખુરશી અંદર લઇ આવી. એને લૂછીને સાફ કરી. સરસ રીતે ખૂણામાં ગોઠવી. ‘હમમ્‌, હવે ઓરડો જીવતો લાગે છે. નહિ તો ફિક્કો લાગતો હતો’ એ બોલી. જોન અને પોપ-પોપ હસી પડયા.

* * *

ક્રિસ્ટા હોલ્ડર ઓકરની આ મર્મસ્પર્શી કહાણીનો સંક્ષિપ્તમાં છે. એ સ્પ્રિંગટાઇમની સાફસફાઇ જેવી જ આપણી દિવાળીની સાફસફાઇ છે. કલ્ચર જુદા હોય છે, હ્યુમન નેચર નહીં ! બરાબર આવી જ લાગણી બાલમુકુંદ દવેના કાવ્ય ‘જૂનું ઘર ખાલી કરતાં’માં ય ઝીલાઇ છેને! “ફંફોસ્યું સૌ ફરીફરી અને હાથ લાગ્યું’ય ખાસ્સું, જૂનું ઝાડૂ, ટુથબ્રશ, વળી લકસ સાબુની ગોટી / બોખી (ઢાંકણા વિનાની) શીશી, ટીનનું ડબલું, બાલદી કૂખકાણી, તૂટયા ચશ્મા, કિલપ, બટનને ટાંકણી સોય-દોરો! લીઘું દ્વારે નિત- લટકતું નામનું પાટિયું….” અને પછી દાંપત્યની સ્મૃતિઓ, પહેલો પુત્ર અને લિટલ જોનથી ઉલ્ટું, એ દીકરાની અકાળ વિદાય અને ધરતીમાંથી સંભળાતો એની યાદનો સાદ!

વેલ, મુદ્દો એ છે કે દિવાળીની મેન્ડેટરી સાફસફાઇ એ કેવળ પાડોશીઓની શરમે થતી ફરજ નથી. એ છે ડાઉન મેમરી લેન ઉર્ફે સ્મૃતિઓની કુંજગલીઓમાં ખોવાઇ જવાનો જાદૂ! જાણે નાર્નિયાની માફક એક અલાયદી દુનિયામાં જવાનો દરવાજો કોઇ કાચમાં તડ પડી હોય અને ફોટામાં ભેજ લાગ્યો હોય, એવી જૂની ફ્રેમ સામે નિહાળતાં જ ખુલી જાય! દર પા-અડધી કલાકે ટાઇમ ટ્રાવેલ થતું રહે!

જસ્ટ થિંક. એવું નથી બન્યું કે ઘરને ઉંઘુ-ચત્તું કરીએ દિવાળી નિમિત્તે, અને ખોવાઇ ગયેલી (પણ કયાંય દૂર ન ગયેલી) કોઇ વસ્તુ જડી આવે? ફૂટપટ્ટીથી જૂના બોરિયાં સુધી? સાડીના કાપેલા ફોલથી રૂંછા નીકળી ગયેલા બોલ સુધી? ચંદ હસીનોના ખત તો ગાલિબના જમાનાની ઉર્દુ જેવા ભૂતકાળ થઇ ગયા, અને વાર-તહેવારે ડિલીટ થઇ જતાં એસએમએસ હુસ્નાઓ કરવા લાગી, પણ છતાંય બેવડમાં સાચવેલો કોઇ એવો ચૂંથાયેલો પીળાશ પડતો પત્ર નીકળે- જેના પર જે કરચલીઓ હોય એ બધી જ હૃદયમાં હોય? બંદાબહાદૂર સહિત એવા રીડરબિરાદરો છે, જે સફાઇ પડતી મૂકીને રસ પડે તે પુસ્તક કે ફેંકવા માટે જૂદા રાખેલા છાપાં-મેગેઝીન ખોલીને વાંચવા બેસી જાય! ચીજો જવાની થાય, ત્યારે એનું મૂલ્ય પ્રિમિયમ થઇ જતું હોય છે, નહીં?

દિવાળીની સાફસફાઇ ઉર્ફે ઘૂળઝાળાની પ્રવૃત્તિ એક રીતે ડિટેકટિવ ટ્રેઝર હન્ટની કોઇ લેટેસ્ટ વિડિયો ગેઇમ જેવી છે. પરદેશમાં ખોવાયેલું મનાતું કોઇ ચાર્જર ઘરના કબાટ પાછળના ખૂણેથી જડી આવે! હન્ડ્રેડ પોઇન્ટ્‌સ! ઘઉં ભરવાના પીપડાંની પાછળ ભૂલાઇ ગયેલું અન્ડરવેઅર સફેદમાંથી ભૂખરૂં બનીન ‘હાઉક’ કરતું હોય! બોનસ બેનિફિટ્‌સ! ટેબલ ખસેડતાં જ સરકી ગયેલી કોઇ સીલબંધ ડીવીડી સંતાકૂકડીના થપ્પામાં પકડાઇ જાય! જેકપોટ! માંડ જડયું હોય એ બઘું ઢગલો કરીને રાખો, ત્યાં તો રાત પડયે ફરી નવેસરથી ખોવાઇ પણ જાય! થમ્બસ ડાઉન. પ્લે અગેઇન!

ચંિતનચતુર સર્જકો માને છે કે દિવાળી પર થતી ઝાપડઝુપડ તો કેવળ દિવાળી અંકોમાં જથ્થાબંધ છપાતા હાસ્યલેખને જ લાયક સબ્જેકટ છે. (આ જૂની જૂની ચવાઇને ચૂથ્થો થઇ ગયેલી, ભીંત પરના રંગ ઉડી ગયા હોય એવા મેલાં સ્ટીકર જેવી થીમ લઇને ટપકતાં અંકો તો હવે આવવાની સાથે જ આવતી દિવાળીની કચરા ટોપલીનું આગોતરૂં બૂકિંગ કરાવી લે છે!) પણ હજુ યે ડિજીટલ યુગમાં ય ઘર ઘર કી કહાની જેવી આ એકિટવિટીને આપણે સંસ્કૃતિ ગણવા તૈયાર નથી. આપણને તો મંદિરના દીવડાં કે માથાનો ધૂમટો જ સંસ્કૃતિ લાગે છેને! રહેણીકહેણી નહીં !

‘એ લોટ કેન હેપન ઓવર એ કોફી’ની માફક આ સાફસૂફીમાં કેટકેટલું થઇ શકે છે ? ઘરમાં મદદ કરાવવા આવતી કોઇ ટીની કે મીની સાથે પાડોશમાં લાઇન ક્લીઅર થયા બાદ ભવિષ્યમાં કાયમી ધોરણે એ જ ઘરમાં સાફસૂફી કરતી ગૃહલક્ષ્મી બને, એવા ચાન્સીસ પણ ભૂતકાળમાં રહેતા ! માળિયે ચડેલા ભાભીસાહેબને મદદ કરાવવા નવા નક્કોર દિયરો પણ શ્રમદાન માટે તત્પર હોય છે ! ગમતી યુવતી એનાં સાડીનો કછોટો મારી કે છાતી પરથી કસીને દુપટ્ટો કમ્મરે બાંધીને, માથા પર ગેરિલ્લા વોરની આર્મી ઇન્ફ્રન્ટ્રી જેવો ફટકો મુશ્કેરાટ બાંધીને સાવરણી લઇ કૂદી પડે, એ ય પરમ મનોહર, ચિત્તાકર્ષક, રોમહર્ષક દ્રશ્ય હોય છે ! પહેલાના જમાનામાં આવી એક્ટિવિટીઝ ‘ફિમેલ સ્પેશ્યલ’ માનીને ઘરના મોભીઓ ઢોલિયો ઢાળી હુક્કા ગગડાવતા ઠાકુરની અદાઓનાં એનાથી દૂર દરબાર ભરીને બેસતા.

દિવાળીની સાથે જોડાયેલી બધી બાબતો બદલવા લાગી છે. કાર્ડસના મોબાઈલ મેસેજીસ, દીવડાની રોશની સીરીઝ, રંગોળીને બદલે સ્ટીકર્સ… પણ એમાં હાથનો ‘ટચ’ નથી. જાતે જે કરો, એમાં સમય આપવો પડે. એટલે જ રેડીમેઈડ કરતા હેન્ડમેઈડનું મૂલ્ય વઘુ છે. અને દિવાળીમાં હજુ ય એક હેન્ડમેઈડ બાબત ગાયબ થઈ નથી. એ છે – ઘૂળજાળાં ઉર્ફે સાફસફાઈ. કારણ કે, સાવ કંઈ હોય જ નહિ એવા ગરીબોને સાફસફાઈની જરૂ ન પડે. બાકી કાં જાતે, અને બહુ દોલતમંદ હો તો નોકરો પાસે કાર સાફસૂફ કરીને નવેસરથી ગોઠવવાનું કામ તો કરવું પડે. ચેન્જ ઈઝ કોન્સ્ટન્ટ. જૂનો ચહેરો ન બદલી શકાય, પણ નવી સ્ટાઈલ તો કરી શકાય ને ! ૠતુઓની જેમ ધરતી ગોઠવણ કે રંગો પણ સમયાંતરે બદલાતા રહે તો એ શણગારનો શૃંગાર મનને મોહક લાગે ! જેમ નાહીને નવા કપડાં પહેરીને આપણને તાજગી લાગે, એમ ઘર પણ નહાઈધોઈને નવું નક્કોર ભાસે !

એક્ચ્યુઅલી, કામ કરતી સ્ત્રી પરસેવો પાડવાને લીધે ચપોચપ ચોંટાડેલા વસ્ત્રોમાં શ્રમને લીધે શેપમાં રહેલા ફિગરથી રેમ્પ પર ચાલતી આવી દીધેલા પૂતળા જેવી પ્લાસ્ટિક ડોલ સૂકલકડી મોડલથી વઘુ આકર્ષક લાગે છે ! ફેમિલીની વ્યાખ્યા માત્ર કપલમાં જ સમાઈ જાય છે, એવા પરિવારમાં તો સફાઈ પણ સેક્સી એક્ટિવીટી બને છે. દિવાલો પર રંગ કરતા કરતા દેહને રંગીન બનાવવાના દ્રશ્યો ઘણી ફિલ્મોમાં આવ્યા છે. એકાંત સાથે ઉમળકો ભળે, અને થાક ઉતારવાનો મોકો મળે ! પણ હજુયે ભારતવર્ષમાં દિવાળી એ ગ્રુપ એક્ટિવીટી છે. અને એકલા રહેતા માણસને ય હૂંફાળા હરખથી પાડોશીઓ મદદ કરાવવા આવી, સંબંધનું ઓઈલિંગ કરે છે !

હવેના જમાનામાં ડેનિમ ચડ્ડી, સ્લીવલેસ ટેન્કટોપ પહેરીને બંધ કમરામાં સફાઇ કરતી આઘુનિકા અંદર છાંટવાના જંતુનાશક સ્પ્રે પંપ લઇને ધૂસેલા બુકાનીધારી સજનવા પિયુને જોઇને ‘કોઇ નહીં હૈ કમરે મેં કામ બાકી કરેંગે કલ…’ ગાતી-ગાતી શરારત કરીને નમણો નખરાળો ઉત્સવ પણ મનાવી શકે છે ! ન્યુક્લીઅર ફેમિલીમાં કબાબની હડ્ડીઓ કે દાળના કોકમો રોકવા-ટોકવા-તાકવાવાળા તો હોય નહિ ! રોમે રોમ દીવડા,  બઘું વેરવિખેર રફેદફે પડયું હોય એના એન્જડ એન્વાર્યમેન્ટમાં પણ ચાજર્ડ થઇને પ્રગટાવવાના રસ્ટી એડવેન્ચરની ડસ્ટી કિસની પણ એક લિજ્જત છે ને, યારો !

પણ કુટુંબ જો સંયુક્ત હોય તો સાફસફાઇમાં શતરંજ પણ રમાઇ શકે. અમુક દાંડ નણંદ કે જેઠાણી નવી વહુને માથે કામ નાખી પોતે છટકી જાય, કે ઢોળાય, કોઇનાથી અને વાંક કાઢીને તાડૂકવાનું કોઇના ઉપર ! રસોડાના કદી દોડતા ન હોય એવા ઘોડા પર બરણીઓ ગોઠવવામાં વળી કોઇ પરોપકારી પુરૂષ મદદ કરાવવા જાય, તો ‘તમને ખબર ન પડે’ કહીને પોલિસ કોન્સ્ટેબલ વીઆઇપીની ગાડીના કાફલા વખતે તુચ્છ રાહદારીને હાંકી કાઢે, એમ ખદેડી મૂકે !

આમ પણ આ ગાળો ‘મુજ વીતી, તુજ વીતશે’ના કવિન્યાયનો છે. કામવાળા કે કામવાળીઓના સ્ટારડમનો છે. હજુ રોજીંદા વાસણો જાતે સાફ કરવાની ટેવ ન હોય એવા અઢળક મઘ્યમવર્ગીય પરિવારો ‘સ્વદેશી લાક્ષણિકતા’ છે – ત્યારે શ્રમિકોના સ્ટારપાવરના આ દિવસોમાં રિમોટ કંટ્રોલવાળો હાથ બદલાઇ જાય છે, અને શેઠાણી ઘરનોકરો સામે કરગરવા લાગે છે ! એટલાથી પણ પુરું ન થા, ત્યારે ‘એક અકેલા થક જાયેગા, મિલકર બોજ ઉઠાના’ની ‘હેલ્પલાઇન’ પર મદદનો પોકાર મિત્રોને થાય છે.

ઇટ્‌સ ટાઇમ ટુ ફેલોશિપ. બોન્ડિંગ વિથ ફ્રેડન્સ. મિત્રો સાથે મળીને સાફસફાઇ કરવામાં એક તો રેડીમેઇડ ગિફ્‌ટ રેવર્સ અને સોરી-થેન્કસની કટેસીમાં ખોવાઇ જતી સાચી મિત્રતાની કસોટી થાય છે અને કામનો થાક નથી લાગતો હલ્લા ગુલ્લા હસીખુશીની મોમેન્ટસ અવનવી કોમેન્ટસથી યાદગાર બની જાય છે. આવું થાય ત્યારે ઘૂળઝાળા એ ઢસરડો નહીં, પણ ઘરની બહાર નીકળ્યા વિનાની પિકનિક બની જાય છે. આમ પણ ખાણીપીણી તો રેડીમેઇડ પાર્સલથી કે બીજા ઘરેથી જ મંગાવવાની હોય ને ! એવી જ રીતે મધરાત સુધી ખુલ્લી રહેતી દુકાનોમાં રાત્રે ગરમ ગાંઠિયાની જયાફતોમાં જે યુનિટી વધે છે, એ એસોસીએશનની મેમ્બરશિપથી વધતી નથી !

અને આવી સાફસફાઇમાં દરેક વખતે કંઇ લિટલ જોનના પેલા પોપ-પોપની એર જેવા સંભારણા જ મળે એવું નથી. અમૃતમંથનની માફક આવી એકાદ એન્ટિક જણસ સાથે સેંકડો સાવ ફાલતુ કચરાપટ્ટી મળે છે. જેને સંઘર્યો સાપ પણ કામનો માનીને જૂની લોનની જેમ વર્ષોવર્ષ વિથ ઇન્ટરેસ્ટ ફોરવર્ડ કરવામાં આવે છે. સેલમાંથી હરખાઇને લીધેલો પણ ક્યારેય ન પહેરાયેલો ડ્રેસ સાચવવાપાત્ર હોય, પણ જૂનું કોઇ રળિયામણું પુસ્તક પસ્તી ગણીને ફેંકવાપાત્ર હોય !

ઘણા લોકોને યાદો નહીં, પણ વળગણ હોય છે જરીપુરાણી ફાલતુ વસ્તુઓનું. જરૂર પડે ત્યારે એમનો સંઘરેલી ટાંકણી પાછી કદી હાથવગી હોય નહિ, એટલે તત્કાળ નવું સ્ટેપલર ખરીદવું પડે, એ વળી અલગ જ વાત થઇ ગઇ! સ્મૃતિઓ એક બાબત છે, અને કોહવાયેલા મૃતદેહને વળગી રહેવું સાવ જુદી અને ખોટી બાબત છે. જીવનમાં સતત નવાને આવકાર દેવો પડે, એટએટલું નવું ઉમેરાય છે ત્યારે જે ખરેખર નકામું કે વધારાનું જૂનું છે- એ છોડવાની નિર્ણયશક્તિ કેળવવી જ પડે ! નહીં તો ઘર કબાડીખાનું બની જાય !

ઘર ! ક્લાસમેટ કેતન શેઠ સાચું જ કહે છે કે દિવાળીની સાફસફાઇટાણે ઘરના ખૂણે ખૂણે ઘરમાં રહેતી વ્યક્તિનો સ્પર્શ થાય છે ! વાઉ ! ગ્રેટ થોટ. આ એક એવો અવસર છે, જ્યારે આપણે આપણા મકાનને ઘર તરીકે અનુભવી શકીએ. એના ખબરઅંતર પૂછી શકીએ ! એના જખ્મો પર વ્હાલથી હાથ ફેરવી શકીએ. એને શણગારી શકીએ ! રહેઠાણ સાથે આપણા મનનું કનેકશન ‘કોન્ફિગ્યુર’ કરવાનું આ ટાણું છે. ઘરને જોઇને, સ્પર્શીને ભીતરમાં ઉતારી શકાય તેવું ! એની સાથે મેનેજમેન્ટની કિતાબોથી ન મળે એવું ટીમ વર્ક કે ઓપરેશન્સનું ‘લેસન’ ઘેરબેઠા જ મળી જાય, એ છોગામાં!

ઓહ! દિવાળીના પર્વના ફોરપ્લે જેવી એ પોઝરથી છલકાતી પળો! નવા કપડાં માટે માપ દેવા જવાનું અને રોજ ધક્કા ખાવાના એ સીવાઇને આવે નહિ ત્યાં સુધી! નાની નાની પણ ઘરને રૂડું બનાવતી ચીજોનું શોપિંગ, એક રૂમમાંથી બીજા રૂમમાં સામાનનું શિફટિંગ કરવાથી બદલાઇ જતા નકશાઓ, અગાસી પર તડકે સૂકવવા નાખેલા ઘુમ્બડ રૂના ભીમપલાસી ગાદલાઓ, દીવાલો પર ઘોળવાના ચૂનાની મદહોશ સુગંધ, લપલપચ ચપચપ અવાજ સાથે લસરક ફરતો ચૂનાનો કૂચડો, અને પેન્સિલના લીટોડિયાથી ચોટાડેલા કેલેન્ડરના કાબરચીતરા ડાઘાઓની ઉપર છવાઇ જતા પૂનમની ચાંદની જેવી સફેદી! શેરીમાં સપ્તકના સ્વરે સંભળાતા ‘ભંગાઆઆઆઆઆઆ ર…’ ખરીદવાવાળાના બુલંદ પોકારો અને વાંસડા સાથે બાંધેલી સાવરણી !

ક્યું જૂનું રમકડું હવે ફેંકી દેવું છે, એની મીઠી તકરાર અને પક્ષ-વિપક્ષમાં થતી ઉગ્ર દલીલો, ફરી મળી આવતી કોઇ વર્ષો જૂની ફાઇલો અને એમાંથી ઉભું થતું જે-તે કાળનું ફોર-ડી હોલોગ્રાફિક ચિત્ર! (ચોથું ડાયેમેન્શન મનનું!) રીડર બિરાદર આરતી માંડલિયા કહે છે તેમ કાંધીએ ચડાવતા પહેલા નવા જ ઉટકાયેલા વાસણોમાં લાંબા ટૂંકા દેખાતા મોઢાં જોવાની પડતી મજા! પોતામાં ભળતી ફિનાઇલની ગંધ! બંધ પડેલો કોઇ સુવેનિયર સમો રેડિયો અને વાપર્યા વિના જ જૂની થઇ ગયેલી કોઇ હોંશભેર મળેલી ગિફ્‌ટ!

આ દિવસો યાદ અપાવી જાય છે દર વર્ષે કે અંધારૂ શાશ્વત છે, અજવાળા માટે મહેનત કરવી પડે છે. કચરો કાયમી છે, સફાઇ માટે શ્રમ કરવો પડે છે, માણસનું શરીર હોય કે મહેલ જેવડું મકાન, એમને એમ રાખો તો ગંદુ, અસ્તવ્યસ્ત જ થવાનું છે. ચોખ્ખું થાય એટલે જ જુનું અને જાણીતું બઘું નવું લાગે છે! એકની એક બાબતો બોરંિગ છે. દર વર્ષે ન બદલાવી શકાય, પણ એની સજાવટ જો સમયાંતરે બદલાવતા રહીએ, એમાં મહેનત કરી ઉમળકાથી નવું નવું ઉમેરી જુનું જુનું સાફ કરી કાઢતા રહીએ તો એ ફરીથી ગમવા લાગે છે. આવું જ માણસોનું, સંબંધોનું, પ્રેમનું છે!

તો, આ દિવાળી ટાણે સાફસફાઇમાં ત્રણ બાબતો કરવા જેવી. એક મકાન-દુકાનની જ નહિ, કોર્પોરેશન-સુધરાઇ પર દબાણ લઇ આવીને શેરી-રસ્તાની પણ સફાઇ કરાવવી. બે, ફક્ત ઘરવખરી જ નહિ પણ કોમ્પ્યુટર કે મોબાઇલમાં પણ બોજ બનતો જૂનો કચરો ફગાવવો. ફાલતું કોન્ટેક્ટસ, મેસેજીઝ, મેઇલ્સ, ડુપ્લીકેટ ફોટોગ્રાફ્‌સ, ફોલ્ડર્સ બઘુ ડિલીટ કરવું. નવાની જગ્યા થાય, અને જૂનામાં જે ખરેખર કામનું છે એ ઢગલામાં દટાવાને બદલે દેખાય! અને પેલી પોપ-પોપની ખુરશી જેવી જે જુની યાદો તાજી કરતી ચીજો મળે, ભલે એ છાપાનું કટિંગ હોય કે તૂટેલી લખોટી, એના સંગાથે જરા સ્મરણોની સહેલગાહ કરી લેવી!

આપણા માટે દિવાળી હોય, એ કરોળિયા-ગરોળી માટે હોળી છે ને ! કમ ઓન, ફિનિશ ધ મિશન.

ઝિંગ થિંગ

કચરો ભેગો કર્યો બુદ્ધિના ડહાપણે રે,

ખાલી કરો તો રહેવાનું મળે આપણે રે!

(ગાંધીજીના જમાનાનું જોડકણું)


#તાજેતરમાં મારો આ એક લેખ બે ભાગમાં છપાયો હોઈ (જેના કારણની કથા લાંબી છે, હવે અપ્રસ્તુત છે) રસભંગની મીઠી અને યોગ્ય ફરિયાદ ઘણા મિત્રોએ કરી. વાંચ્યો હોય તો પણ સળંગ વાંચવાથી એની અસરકારકતામાં દેખીતો ફરક પડશે. થોડીઘણી સાફસફાઈ મેં તો આજે જ પતાવી. 😎  હવે બહુ મોડું થાય તો આ લેખ પર્વના દિવસોમાં વાંચવામાં વાસી લાગશે. માટે મુકું છું. 😛

*આ પહેલાની પોસ્ટ આ રવિવારે અમદાવાદમાં ન છપાયેલા સ્પેકટ્રોમીટરની છે. દિવાળી પર ડીફરન્ટ બટ રિઅલ એન્ગલ  (માર્કેટની માયાજાળ, ચોઈસનો ચક્રવ્યૂહ )

 
18 ટિપ્પણીઓ

Posted by on ઓક્ટોબર 24, 2011 in entertainment, feelings, heritage, india

 

ટ્રાવેલ બાય ટ્રેનઃ ભારતની ૧૦ રંગીલી રેલ્વેયાત્રાઓ!



વેકેશન આજથી સત્તાવાર પડી ગયું છે અને ઘણા પરિવારોમાં ફરવાનું પ્લાનિંગ નહિ પેકિંગ ચાલતું હશે. પણ સ્ટીલ , ઇફ યુ વિશ – આ દસમાંથી એકાદ ટ્રેનટ્રાવેલની થ્રીલ અનુભવવા જેવી છે. ૮ વર્ષ અગાઉ આ લેખ લખ્યો પછી બૂકિંગ કે સફર વધુ આસાન બની છે પણ મજા એવી ને એવી જ રહી છે. ચાન્સ મળે તો પાવો વગાડતા  નીકળી પડો…ગાડી બુલા રહી હૈ….સીટી બજા રહી હૈ :-“

એક વખત એવો હતો કે રજાઓ પડે ને લોકો બહારથી ઘેર દોડતા પહોંચતા હવે જમાનો એવો છે કે છુટ્ટી મળે કે, લોકો તરત ઘરમાંથી બહાર ભાગે છે. અપૂન કા ચોઈસ કા મામલા હૈ. જી હા, ફરવાની બાબત માણસની અને એના કુટુંબની પસંદગીની જ ચીજ કહેવાય અને આજકાલ તો હવાઈ યાત્રાઓની ફેશન છે. એ પણ ફોરેઈનમાં! ભલેને એ વિદેશની સરહદો સ્વદેશના પાડોશી કહી શકાય એવા મલેશિયા- સિંગાપોર જેવા એશિયન વિસ્તારોમાં જ પૂરી થઈ જતી હોય! આવા વખતે જો એમ કહેવામાં આવે કે રખડવાનો આનંદ લેવા રેલ્વેયાત્રાઓ કરવી જોઈએ, અને એય ભારતમાં… તો ઘણા કોન્વેન્ટિયા બચ્ચાંલોગ ‘શીટ્‌, ડર્ટી, હાઉ ફની, સો ડાઉન માર્કેટ…’ જેવી ઈમ્પોર્ટેડ નફરત ફેંકવા લાગે!

ભારતીય રેલ્વે આજકાલ અકસ્માતોના પ્રતાપે ખૂબ બદનામ થઈ છે. ટ્રેનનું નામ લો એટલે એક ખખડધજ ચિત્ર આંખ સામે નાચવા લાગે. જર્જરિત પાટાઓ, ગંદા ડબ્બાઓ, ઘોંઘાટ અને પ્રદૂષણથી ભરપૂર સ્ટેશનો, બિસ્માર એન્જીન, કથળેલો વહીવટ, ધક્કામૂક્કી અને શોરબકોરથી ભરેલી કંટાળાજનક સફર અને બેસ્વાદ ભોજન જેવી અનેક ઘટનાઓનો એક જ પર્યાય હોય તો એ ઈન્ડિયન રેલ્વે છે, એવું લાગે. રેલ્વે મુસાફરી કોઈ કાળે અન્ય વિકલ્પોના અભાવે રોમાંચક હશે, પણ આજે ત્રાસદાયક છે – એવું ઘણા માને છે. પણ રેલ્વે યાત્રાની એક આગવી લિજ્જત હોય છે. સફરિંગ (પીડા) ને બદલે સફર (સહેલગાહ)નો જલસો કેટલીક વખત માત્ર અને માત્ર છુક છુક ગાડીમાં આવતો હોય છે, અને આપણે ટાબરિયાંવ રમાડવાની વાત નથી કરતાં! હા, ભટુરિયાંવની માફક જ જો ‘છુક છુક ગાડી’ને જરા વિસ્મયથી જોશો, તો ઉત્તેજીત થઈ જશો!

અપના હિન્દુસ્તાનમાં જ આવી હેરતઅંગેજ રેલસફરો છે જેનો આનંદ ન ઉઠાવે, એ જીવતો મૂઓ! ૧૭ એપ્રિલ, ૧૮૫૩ માં રોજ મુંબઈથી થાણેની સફરથી થયેલા ભારતીય રેલ્વેના પ્રારંભની દોઢ શતાબ્દી ૨૦૦૩માં પૂરી થઇ. તેની કાયમી ઉજવણીનો એની યાત્રાથી વઘુ શ્રેષ્ઠ તરીકો કયો હોઈ શકે? બઘું જાતે ફરવાનો લ્હાવો તો નથી મળ્યો, પણ દોસ્તોના અનુભવ અને સ્ટાન્ડર્ડ ટ્રાવેલ મેગેઝીન્સના વાંચનનો લાભ જરૂર મળ્યો છે. જેના આધારે ભારતની દસેક એવી ટ્રેનો અને તેના લોકેશન્સ પસંદ કરી શકાય, જેના વર્ણન માત્રથી મોંમાં પાણી.. ઉપ્સ, પગમાં લોહી છૂટે! આ એવા સ્થળો છે, જયાં પગપાળા જવાનો વૈભવ પણ ‘લાઈફટાઈમ એચિવમેન્ટ’ જેવો લાગે, અને ત્યાની રેલ્વે મુસાફરી એક ખરેખરો ‘નૂતન’ અનુભવ કરાવી દે!

જેમ કે, આપણી જૂની અને જાણીતી કોંકણ રેલ્વે. એની વેબ સાઈટ પરથી માહિતી મળે છે કે, જો તમે એમાં ‘કુર્લા- ત્રિવેન્દ્રમ’ની મુસાફરી ‘નેત્રાવતી એકસ્પ્રેસ’ દ્વારા કરો, તો એ ૩૨ કલાક જેટલી મુસાફરી થાય. ‘જે મજા યાત્રામાં છે, એ મંઝિલ પર નથી’ વાળો બોધ આ સફરમાં વિન્ડો સીટ પર બેઠા પછી પુરેપુરો ગળે ઉતરી જાય કેમ? માર્ગમાં તમે ૨,૦૦૦ પુલ… ૧,૫૦૦ નાની – મોટી નદીઓ અને સહયાદ્રિ પર્વતમાળાની ૯૨ ટનલમાંથી પસાર થશો! કૂઉઉઉલ, રિયલી!

જો આ ભપકો કુદરતનો હોય તો એવો જ ઠાઠમાઠ એક બીજી ટ્રેનનો પણ છે. યસ, યુ આર રાઈટ. ‘પેલેસ ઓન ધ વ્હીલ્સ’ની વાત ચાલે છે. જેનું રજવાડી નામ ટી.વી. પરના પ્રવાસ કાર્યક્રમોને લીધે ખાસ્સું જાણીતું બન્યું છે. દુનિયાની (રિપિટ, દુનિયાની) ૧૦ શ્રેષ્ઠ લકઝરી ટ્રેનમાંની એક ગણાતી આ ટ્રેનની ટિકિટનો ભાવ કુબેરપતિઓ અને ઉઠાઉગીરો એ બે જ પ્રકારના વર્ગને પોસાય તેવો છે. પણ સરદાર- ઈન્દિરાએ જેમના તાજ અને રાજ લઈ લીધા, એ મહારાજાઓના સલૂનો જેવી બાદશાહી આ ટ્રેનમાં છે. રેશમી બિછાના અને જરીભરતના પડદા, ચાંદીના વાસણો અને હીરાજડિત ઝુમ્મરો, વોલ ટુ વોલ એથનિક કાર્પેટ એન્ડ પેઈન્ટંિગ… રાજસ્થાનની સફર માટે જાણીતી આ ટ્રેનનું દર્શન કર્યા પછી બહાર જોવાનું મન ન થાય! હા, મનમાં સવાલ જરૂર થાય… શું આપણે ભારતની જ ટ્રેનમાં છીએ? ટચવૂડ!

રાજાઓના જલસાનો જમાનો અંગ્રેજી શાસન વખતે હતો. દેશનું રાજકાજ સંભાળવા માટે બ્રિટિશરોએ રાજાઓને લગભગ રિટાયર કરી નાખ્યા હતા, પણ એમનો દબદબો કાયમ રહેતો એ વખતે ૧૯૦૭ની ‘પતિયાલા મોનોરેઈલ’ રેલવે એન્જીનીઅરીંગની અજાયબી ગણાતી સ્થાનિક શહેરોને જોડતી આ પંજાબી ટ્રેન આજની જેમ બે પાટાને બદલે માત્ર એક જ પાટા પર દોડતી! એના દરેક કોચને ત્રણ પૈડાં રહેતા. બે પૈડાં રેલ્વેલાઈનની સિંગલ ‘પટરી’ પર અને એક બાજુના રોડ પર રહેતું, અને રેલ્વે પ્લસ રોડના સંગમથી જર્મનીમાં બનેલા એન્જીન આ ટ્રેઈન ખેંચતા. નેચરલી, ૧૯૨૭ માં મેઈન્ટેનન્સ પ્રોબ્લેમને લીધે એ બંધ થઈ છેક ૧૯૬૨ માં ઈંગ્લેન્ડના રેલ્વે ઈતિહાસવિશેષજ્ઞ માઈક સ્ટોએ ભંગારવાડામાંથી એના એન્જીન તથા કોચીઝ શોધી કાઢયા. આજે એ ટ્રેન ભૂતકાળને જીવંત કરતી દિલ્હીના રેલ્વે મ્યુઝિયમમાં દોડે છે. દર રવિવારે!

‘પતિયાલા મોનોરેઈલ’ તો સંગ્રહાલયમાં સજીવન થતો ભૂતકાળ બની ગઈ, પણ લગભગ ૧૦૦ વર્ષથી વર્તમાનમાં વિહાર કરાવતી ‘નિલગિરિ’ માઉન્ટન રેલ્વે’ની મુસાફરી આજે પણ સતત માણી શકાય છે. મેત્તુપાલાયમથી ઉટી જતી આ ટબૂકડી ટ્રેનને વાજબી રીતે જ ‘ટોય ટ્રેન’ કહેવાય છે. ટુરિસ્ટ સ્પેશ્યલ જેવી આ નેરોગેજ ટ્રેન સ્ટીમ એન્જીનનો ઘુમાડો ઉડાડતી દોડે છે, પણ તેની ગતિ કલાકના ૩૩ કિ.મી.થી વધતી નથી, રળિયામણી પર્વતમાળાઓ ફરતે ચકરાવો લેતી હોઈને એ ઝડપથી દોડી નથી શકતી. પણ એમાં ૫ કલાકની મુસાફરી કરનાર દરેક વ્યકિત ઈચ્છે કે ટ્રેન હજુ ધીમે ચાલે અને એની સ્વર્ગીય આનંદ આપતી સફર લંબાય!

અકસ્માતોના વધતાં પ્રમાણને લીધે ‘સ્વર્ગ’ સુધી પહોંચાડી દેવાની શકયતા રેલવે યાત્રાઓમાં વધતી જાય છે, પણ ધરતી પરના સ્વર્ગસમા વિસ્તારોની સહેલગાહ પણ રેલગાડીમાં બેસીને કરવાની એક આગવી મજા છે. જેમ કે,  જેણે શતાબ્દી ઉજવી લીધી છે, એ ‘કાલકા- સિમલા ટોય ટ્રેન!’ દિલ્હીના કાલકા સ્ટેશનથી સિમલા ફટાફટ કારમાં પહોંચી જવાય. માટે ૯૬ કિલોમીટરની આ ટચૂકડી યાત્રા લોર્ડ કર્ઝનના સમયમાં શરૂ થઇ, ત્યારથી ધીમી સ્પીડે ચાલે છે. ૬ કલાકની સફરમાં શિવાલિક હિલ્સની ૬૪૦ મીટરથી ૨,૦૬૦ મીટર સુધીની ઊંચાઇ એ ચડી જાય. રસ્તામાં હિમાલયના બરફાચ્છાદિત શિખરોના શ્વાસ થંભાવી દે, એવા મનોહર દ્રશ્યો જંગલો સાથે સંતાકૂકડી રમતા જાય! ૧૦૦થી વઘુ ટનલ્સ અને પથ્થરિયા પુલ પણ આવે. માર્ગમાં આવતાં ટચુકડા સ્ટેશન્સ પિકચર પોસ્ટકાર્ડ જેવા લાગે. ૧ કિ.મી. લાંબી બારોગ ટનલ રોડથી ૯૦૦ ફૂટ નીચે છે! એથી જ તો ટ્રાવેલ સીઝનમાં આ ટ્રેનમાં રેલ મોટર કાર જોડાય છે, જેને કાચની છત છે! આ ટ્રેનની ‘ઝડપી આવૃત્તિ’ જેવી શિવાલિક ડિલકસ એકસપ્રેસ પણ દોડે છે.

અને કેટલીક ટ્રેન એવી હોય કે જે ક્યારેય સ્ટેશને ન પહોંચે તો પૈસા વસુલ થયા લાગે! દાખલા તરીકે, ‘દાર્જીલિંગ હિમાલયન રેલવે’! ૧૮૮૧ના વર્ષમાં શરૂ થયેલી આ ટ્રેન વિશ્વની પર્વત પરથી સર્વપ્રથમ પેસેન્જર ટ્રેન ગણાય છે. સિલિગુડીથી દાર્જીલીંગ ભલે ડિઝલ એન્જીન ચાલે, એના ઐતિહાસિક મહત્વને ઘ્યાનમાં લઇ ‘યુનેસ્કો’એ ૧૯૯૯માં તેને ‘વર્લ્ડ હેરિટેજ સાઇટ’ (વિશ્વ વારસાનું સ્થળ) જાહેર કરી છે! જે પ્રકારની ટ્રેન કેવળ બે જ છે! ૮૨ કિ.મી.ની સફર કાપવા માટે ૭૦થી ૧૦૦ વર્ષ જૂના ૧૪ એન્જીનો હજુ ‘ઓન ડયુટી’ છે! ‘ધૂમ’ જેવું સ્ટેશન પેસેન્જર ટ્રેન માટે દુનિયામાં સહુથી વઘુ ઊંચુ ગણાય છે. ૨,૪૩૧ મીટર! ત્યાં પહોંચવા માટે આ ‘એન્ટિક ટ્રેન’ કોઇ કેબલ વાયરનો સહારો લેતી નથી! એમાંય ટ્રેન જયારે અચાનક રિવર્સ પકડે, ત્યારે રોલર કોસ્ટર રાઇડનો રોમાંચ મળે! ગુરૂત્વાકર્ષણનો ઉપયોગ કરવા આ ગાડી ‘ઝેડ રિવર્સિંગ સ્ટેશન’નું વિજ્ઞાન અપનાવે છે, જે દેખો તો જાનો!

જોવા જેવી બધી ટ્રેન સફરો નેચરલી, ‘નેચર’ના ખોળે ખીલેલા હિલ સ્ટેશન્સ પર હોવાની ગુજરાતની પાડોશમાં આવેલા મહારાષ્ટ્રીયન હિલ સ્ટેશન ‘માથેરાન’માં પણ આવી એક છેલબટાઉ છુક છુક ગાડી છે. દરિયાની સપાટીથી ૮૦૦ મીટર ઉંચા, અને સહયાદ્રિ પર્વતમાળા પર ૮ ચો.કિ.મી. જેટલું ગાઢ જંગલ ધરાવતું આ હિલ સ્ટેશન અજાણ્યું નથી. ૧૯૦૪ના વર્ષમાં અબ્દુલ હુસેન પીરભોયે ‘ધ માથેરાન સ્ટીમ લાઇટ ટ્રામવે’ કંપની શરૂ કરી, ૧૯૦૭ સુધીમાં નેરળથી માથેરાનનો આ ટ્રેન ટ્રેક તૈયાર કરેલો. અવનવા વળાંકોવાળી તેની યાત્રામા ‘વન કિસ ટનલ’ (અંધારામાં સુંવાળા સહપ્રવાસીને ચુંબન ચોડવા માટે?!) અને ‘વોટરપાઇપ’ જેવા મુકામો આવે છે. છેલ્લા બે દાયકાથી ડિઝલ એન્જીન પર ચાલતી આ ‘માથેરાન લાઇટ રેલવે’ની બે કલાકની જ સફર હોઇ, કિમતમાં ય સસ્તી છે!

પણ કીંમતમાં મોંઘી એવી ‘રોયલ ઓરિયેન્ટ એકસપ્રેસ’નો જલસો પણ એકવાર માણવા જેવો ખરો! આ ટ્રેન પ્રાચીનતા અને આઘુનિકતાના સંગમ જેવી છે. એ સાંસ્કૃતિક વારસા જેવા પ્રાચીન સ્થળોની મુસાફરી અત્યાઘુનિક લકઝરિયસ કોચમાં કરાવે છે! ૧૩ કોચની આ ટ્રેન દિલ્હી કેન્ટથી અઠવાડિયે એકવાર નીકળે અને પછી આખું સપ્તાહ ગુજરાત અને રાજસ્થાનમાં ધુમતી રહે! ચિત્તોડ અને ઉદયપુરની સાથે અમદાવાદ અને પાલિતાણા પણ તેના લિસ્ટમાં સામેલ છે! રજવાડી કેબિનો ધરાવતી આ ટ્રેનમાં એટેચ્ડ બાથ, બાર રૂમ, લાયબ્રેરી અને રેસ્ટોરા પણ છે! એકાદ વાર ‘રોયલ’ થઇ જવાના અહેસાસ માટે!

બાકી, રજવાડાને બદલે આમઆદમીનું હિન્દુસ્તાન જોવું હોય તો ૪ દિવસ ફાજલ પાડીને એન્ટર ઇન ધ હિમસાગર એકસપ્રેસ! ભારતની સહુથી લાં…બી ટ્રેન જર્ની! જમ્મુ તાવીથી કન્યાકુમારી! ભારતના મસ્તકથી ભારતના ચરણ સુધી! હિમસાગર એકસપ્રેસ સહુથી વઘુ રાજયો ‘કવર’ કરનારી ‘નવયુગ એકસપ્રેસ’ની હારોહાર છે! પુરા ૧૧ રાજયો! અને ૭૦થી વઘુ સ્ટેશન્સ પણ ખરા… પઠાણકોટથી લુધિયાણા, ભોપાલથી વિજયવાડા… ભારત ભ્રમણનો આવો ‘દર્શનીય’ અનુભવ આટલી ઝડપથી બીજે કયાં મળે?

જો વાત ભારતની જ હોય, તો પછી પેલી કલાસિક ટ્રેન ‘ગ્રાન્ડ ટ્રક એકસપ્રેસ’ને યાદ કર્યા વિના કેમ ચાલે? પેઢીઓની પેઢીઓ સુધી ગ્રેટ ગણાતી ‘ગ્રાન્ડ ટ્રક એકસપ્રેસ’ ૧૯૩૦માં શરૂ થયેલી. એ વખતે એ ભારતના પાટનગરને દક્ષિણ ભારતના રાજયો સાથે જોડતી એકમાત્ર ‘ડાયરેકટ લિન્ક’ હતી! જમાના જુની એરકન્ડીશન્ડ કોચ ધરાવતી આ ટ્રેનમાં પ્રતિષ્ઠિત સિવિલ સર્વિસ અફસરો મુસાફરી કરતાં. ‘રાજધાની’ એકસપ્રેસના આગમન પછી ‘સુપરફાસ્ટ’નું વિશેષણ તો સ્ટીમ એન્જીનની જેમ જ ગ્રાન્ડ ટ્રક પાસેથી છીનવાઇ ગયું! તો પછી એમાં સફર શા માટે કરવી? એક જ કારણ… એ સફર માત્ર ટ્રેનની નથી. ઇતિહાસના એક કાળખંડ યાને ‘પીસ ઓફ ટાઇમ’ની પણ છે!

ફલાઇંગ રાણીથી શતાબ્દી સુધીની અને ફેરી ક્વીનથી અમૃતસર એક્સપ્રેસ સુધીની રેલવે મુસાફરીઓ તો આમ પણ આપણા માટે રોજીંદા જીવનનો ભાગ હોય છે. રેલવે સફરમાં એક પ્રકારનો આરામ અને મોકળાશ છે. દરેક સ્ટેશનનું એક આગવું ચરિત્ર છે. બારી બહાર દેખાતા દરેક દ્રશ્યો જાણે પસાર થતી ફિલ્મ છે, અને ડબ્બા અંદર દેખાતી દરેક વ્યકિત કોઇ પાત્ર!

રે..લ..ગા..ડી.. છુક છુક છુક… બીચવાલે સ્ટેશન બોલે રૂક રૂક રૂક!

ફાસ્ટ ફોરવર્ડ

હું તો બસ ફરવા આવ્યો છું,

હું કયાં એકે કામ તમારૂં કે મારૂં કરવા આવ્યો છું?

અહીં પથ પર શી મઘુર હવા

ને ચહેરા ચમકે નવા નવા!

રે ચહું ન પાછો ઘેર જવા!

હું ડગ સાત સુખે ભરવા, અહીં સ્વપ્નમહીં સરવા આવ્યો છું.

હું તો બસ ફરવા આવ્યો છું.

(નિરંજન ભગત)

 
17 ટિપ્પણીઓ

Posted by on ઓક્ટોબર 22, 2011 in entertainment, india, travel

 

જોબલેસ હાસ્યલેખન અને સ્ટીવ જોબ્સ :)

એકના એક જોક પર ત્રીજી વાર હસવું ના આવે, એવું તો ડાયરામાં ટુચકા સંભાળવતા નવોદિત કલાકારોને ય ખબર હોય છે. પણ કેટલાક લઘુ-મતિ (લઘુ = ઓછું, મતિ = સમજણ ) ગુજ્જુ લેખક્ભાઈઓ પોતાની બુઠ્ઠી કટ્ટરવાદી કટારોમાં એકની એક શૈલીમાં એકના એક નિરીક્ષણ વસુકી ગયેલું ઢોર દૂધને બદલે પોદળા જ આપે એમ લખ્યા કરે છે. લેટેસ્ટ ક્રેઝ  સ્ટીવ જોબ્સના બેસણા માંડવાનો છે – જેમાં હાસ્ય નીપજાવવાના પ્રયાસો જોતા એને ઉઠમણું કહેવું જોઈએ 😉 સ્ટીવ જોબ્સના પ્રશંસક હોવું એ ગુનો હોય એમ વળી કેટલાક ગલીકુંચીના દેશી વેપારીઓને ‘સ્વદેશી અપનાવો, વિદેશી ભગાવો’ના (અ)ન્યાયે  સીધા સ્ટીવ જોબ્સ સાથે સરખાવી દેવાનો એક લઘુ ઉદ્યોગ પણ આજકાલ પુરબહારમાં ખીલ્યો છે. જેમને જગજીતસિંઘે ગયેલી ગઝલો કોણે લખી હતી એ શાયરની ય ખબર ના હોય ને ઉર્દૂના દસ શબ્દોનું ભાષાંતર ના આવડતું હોય , એવા કેટલાક મુગ્ધજનો સ્ટીવ જોબ્સના વખાણ કેમ? એવા સવાલો ઉઠાવે છે. જોબ્સમા પણ ગાંધીજી દેખાય એવા હેલ્યુસિનેશનથી જેમના દિમાગોમાં કેમિકલ લોચા હોય એવા દોસ્તોને  આઈન્સ્ટાઈન પુરો સમજાતો ના હોય એટલે એનું એપલ કનેક્શન ના સમજાય એ  સ્વાભાવિક છે.

કોઈ ટેકનો ગીક સ્ટીવ જોબ્સ ના યોગદાન કે સારા નરસા પાસાઓ અંગે સમતોલ ચર્ચા કરે એમાંથી તો જાણવાનું મળે….પણ આવા ‘હાલી નીકળેલા’ઓ પોતાનું અગાધ અજ્ઞાન છતું કરવા ઠુમકા લગાવે છે – ત્યારે એમના ભારે પ્રયત્ન પછી (ક્યારેક એસએમએસ તો ક્યારેક પર-ભાષી નિબંધોના ઉતારાની સહાય બાદ) પણ લખાતા હાસ્યાસ્પદ લેખોમાં જેટલું હસવું ના આવે , એટલું આ કલાબાઝીઓ જોઈને આવે છે. કેટલાક આવા સ્વનામધન્ય કટ્ટર કટારચીઓ માટે જેમણે એમના સગાઓ પણ ઓળખતા ના હોય એવા અમુક નિવૃત્ત ગુજરાતી વૃધ્ધો — જેમના ચરણકમળોમાં એ નિત્ય આળોટતાં રહે છે, અને વરસમાં લઘુતમ અડધો ડઝન વાર એમના અંજલિરૂપ વખાણના મેન્ડેટરી લખાણો યેનકેન માધ્યમે રીડરબિરાદરોના લમણે ઝીંકતા રહે છે — ચિરવિદાય લે, એમને જ ભાવભીની શ્રદ્ધાંજલિ આપી શકાય એવું આ ભાષાના ભ્રષ્ટ-આચારીઓ માનતા હોય છે!! પોતાને પૈસા મળે ત્યાં ‘ડોલી, ચોલી સજા કે રખના’ ટાઈપની  વલ્ગર લાઈન્સ લખનારા કે પ્રોફેશનલી ઈમોશનલ થઇ જીવનચરિત્રો ઘસડનારા કેટલાક વલ્ચર્સ પાછા પબ્લિક મોરાલીટીના પ્રીચર્સ બની બેસે છે.

કોઈને જોબ્સ કરતા એમનો અન્નદાતા ગામડિયો દુકાનદાર વધુ મહાન લાગે છે. કોઈની પાસે  વિદેશી નાટકો ઉઠાવનાર રંગકર્મીઓ  કે એમને ટપાલો લખનારા સંગીતકારો માટે જ રિઝર્વ્ડ આંસુડા છે (હશે, એ અંગત ચોઈસ છે. નો ઓફેન્સ ) ….પણ કોઈ ખરા મેધાવી-તેજસ્વી અને યુવા પેઢીના લાડકા સ્ટીવ જોબ્સને સાચા હૃદયથી શ્રદ્ધાંજલિ દેવાની આવે તો એમના આંતરડામાં વિંટ, જઠરમાં ચૂંક અને અન્નનળીમાં એસીડીટી ઉપડે છે. માઈકલ જેક્સનને તો આ જમાત સંગીતકાર માનતી જ નહિ હોય અને નોલાનને તો જીવતેજીવ પણ અંજલિ દેવા જેટલો બુદ્ધિ આંક એમનો હોતો નથી. એમની પાસે છે – એકના એક વિષય અને એકની એક સુફીયાણી વાતો. એમની ગલીના ગલુડિયાંઓને ગોળ, અને બીજું કૈં ના ગણો તો બ્રાન્ડિંગ પૂરતા પણ જગતમાં છવાયેલા હોય એવા આઈકોન્સને ખોળ ! લાહોલ્વાલ્લાહકુવ્વત 😀

ગંદી મજાકોથી મૃતદેહને ચૂંથવાનું ગીધ્ધકર્મ કરનારાઓ ને સ્ટીવ જોબ્સ શું હતો એ તો ભાન હોય જ નહિ, પણ કોમ્યુટર પર જ્ઞાન સાદી સર્ચ કરવાથી મળે એની સાન પણ હોતી નથી ! such devilish devaluation to an icon of whole generation is show-off of own defect instead of an effect- is not funny anymore. in fact, its cheap n boring. એમના અને એમના અમુક ધાવણા ચાટુકારોના (થેંક ગોડ એ અમુક જ છે !) લાભાર્થે આ એક લેખ : ટાઈમ્સક્રેસ્ટના સૌજન્યથી ! – ખરેખર જાણકારી અને સેન્સ ઓફ હ્યુમરના કોમ્બિનેશનથી ક્રિએટીવ અંજલિ કેવી હોય એના એક સેમ્પલ રૂપે !  ( હાય રે હાય આ તે કેવી ભાષામાં ટીકા , અરરર કેવી ઈર્ષા – એવા ચિરકૂટ અભિપ્રાયો ઓક્નારી ‘પેસ્ટ’ – જીવાતોએ આ પોસ્ટથી દુર જ રહેવું.  કીટકો સામે અત્તર ના હોય , ફિનાઈલ જ હોય ! :P)

1

Apple would just be the fruit that tempted A & E and got the first couple kicked out of Eden. It would not be one of the biggest electronics brands that designs and builds stylish gadgets and gizmos, which strangely enough, also tempt.

2

Macintoshes (or Macs) would be raincoats worn by children in Enid Blyton books and named after Scotsman Charles Macintosh who invented and patented his waterproof fabrics way back in 1824 and which are now a rage amongst fashionistas. Alternatively, the name would refer to toffees packed in round tin boxes that were usually carried back from Gulf countries by relatives in a bid to placate our desi cravings for imported confectionery. Not the elite systems that manage to create a class divide among computer users.

3

The mouse would have been locked up in Xerox PARC’s lab in California and only a few researchers would have known that the term also referred to a device that works a computer – rather than the rodent species that deserves to be locked up.

4

The graphical user interface (GUI) would be locked up with mouse.

5

The computer would be available only in beige. And the world would have no idea that geeks like colours. And that non-geeks might actually think that a computer is something that is uber cool.

6

All CPUs would be boxy.

7

PCs would not have catchy names like iMac. And with a builtin screen. Or a slim screen. Or done in classy aluminium.

8

We would be adrift in a less ambitious computing landscape. One in which product developments are dictated by safe bets and your expectations as consumers tempered by decades of compromise. Simply, the computer would not have made the smooth transition to being a mainstream consumer electronic.

9

MP3 players would have buttons and earphones would be black.

10

You wouldn’t have to explain to your aunt that all MP3/multimedia players are NOT iPods.

11

You would be using touchscreens with a stylus. And feeling mighty sophisticated about it. Pinching and swiping at your phone would make you seem weird to people who saw you do it.

12

Many Taiwanese and Chinese companies would not have prefixed an “i” to the name of their devices to appear cooler.

13

Electronic accessory makers would lack inspiration.

14

The competition would lack drive.

15

You would be at the mercy of music companies and studios to bring about tectonic shifts in media distribution and consumption.

16

Designer labels would never create accessories that cost as much as the gadget they were meant for. Even if they did, people would not have bought them.

17

Your phone or MP3 player would not be equipped with obscene amounts of memory, that till a decade ago, even your PC did not have.

18

You would have no idea who Buzz Lightyear or Sheriff Woody is. Nemo would never have been found. Monsters would not be cute. You would not have spent over an hour watching a bug’s life – or even an animation movie that is set in wasteland earth and based around robots that never spoke a single coherent word. Pixar Animation Studios would never have existed.

19

Gadget design would only have been about esoteric things called ergonomics.

20

You would never think that you could ever carry your laptop computer, almost as light as Air, in a brown paper envelope.

21

Tablets would be something that are only craved by hypochondriacs. Not healthily coveted by all. And the iPad… well, if you didn’t have an iPad, you didn’t have an iPad… Ditto with the iPhone.

22

Software creation would not be as democratic, or a home industry. And engineers would never dream of quitting their jobs and making it big as App developers

23

Packaging and branded stores would never be as simplistic, yet give the competition sleepless nights.

24

A black turtleneck paired with jeans and sneakers would not be iconic. It would still be a fashion faux pas.

25

There would be no Stevenotes.

(કર્ટસી : http://www.timescrest.com/coverstory/in-a-world-without-steve-jobs-6438)

બાય ધ વે, ડીઅર બ્લોગબડીઝ…આ લિસ્ટને હજુ લંબાવી શકાય…જેમ કે સ્ટીવ ના હોત તો ડેસ્કટોપ ધોળા અને લેપટોપ કાળા જ રહ્યા હોત..નારંગી કે મોરપીંછ નહિ! આવું ‘એડિશન’ કોમેન્ટમાં કરવા જેટલા સંશોધક ‘એડીસન’ તમે પણ થઇ શકો છો ! 🙂

 
66 ટિપ્પણીઓ

Posted by on ઓક્ટોબર 21, 2011 in fun, gujarat

 
 
%d bloggers like this: